Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 68.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Maktabgacha ta’lim muassasalarida son-sanoq va miqdorga oid tasavvurlarni shakllantirishga doir ijodiy mashg‘ulotlarni tashkil etish yuzasidan mashg‘ulot ishlanmalari yaratish

Купить
MUNDARIJA: Kirish …………………………………. ............. ………………………………..…3 I BOB. MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA SON-SANOQ VA MOQDORGA OID TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISH ….....……..5 1.1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarda bolalarni son-sanoq va miqdor bilan tanishtirish nazariyasi va metodikasi………………………………………….... …..5 1.2. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni son-sanoq va miqdor haqida tasavvurlarni shakllantirishga doir mashg‘ulot ishlanmalari yaratish………..... ….16 II BOB. MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARIDA SON-SANOQ VA MIQDORGA OID IJODIY MASHG‘ULOT YARATISH METODIKASI .22 2.1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijodiy mashg‘ulotlar yaratish metodikasi (kichik va o‘rta guruhlari misolida)… …………………...…..…...….…... ……….22 2.2. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijodiy mashg‘ulotlar yaratish metodikasi(katta va tayyorlov guruhlari misolida)…….………………………… 26 Xulosa ……………………………………………………….……….…………...30 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………..........................................32 Ilovalar ……………………………………….………………………...…………35 Kirish. Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi talablari asosida maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiya berishning asosiy maqsadi yosh avlodni istiqlol mafkurasi asosida sog‘lom, har tomonlama rivojlangan shaxs sifatida tarbiyalash va maktab ta’limiga tayyorlashdan iboratdir. 1 Maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bolaning xususiyatlari, imkoniyatlari, layoqati va qobiliyatlarini e’tiborga olgan holda uni shaxs sifatida mukammal shakllantirishga qaratilgan ta’limdir. Ma’lumki, har bir shaxs o‘zining intilishlari, qobiliyati va imkoniyatlariga ko‘ra hayotda o‘z o‘rnini topa olgan sharoitda rivojlanuvchi jamiyatni barpo etishi mumkin. Shuning uchun bizning asosiy vazifamiz maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarni bilimga undash, faollikka chaqirish, amaliy faoliyatning har bir turida matematik tasavvurlarning muhimligini ko‘rsatish, fikrlashga o‘rgatishdan iboratdir. Demak, zamonaviy maktabgacha ta’lim oldida bolalarga yoshligidan boshlab mustaqil, faol matematik tasavvurlarni shakllantirish vazifasi turibdi. Matematik tashunchalarni shakllantirishning bir necha yo‘nalishlari belgilandi: falsafa bilimlarning haqqoniylik muammosini ko‘rib chiqadi; mantiq tushunchani rivojlantiruvchi bilim tizimi sifatida o‘rganiladi, psixologiya har bir bolaning mustaqil fikrlash jarayonini nimaga, qaysi fikrlash jarayoni orqali namoyon bo‘lishini, inson fikrlash jarayoni yordamida noma’lumni, yangilikni topadi, degan farazni ko‘rib chiqadilar; pedagogika bolalardagi ijodiy faoliyatni shakllantirish yo‘llarini, yosh avlodni ijodiy mehnatga tayyorlashni tekshiradi.Maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bolaning xususiyatlari, imkoniyatlari, layoqati va qobiliyatlarini e’tiborga olgan holda uni shaxs sifatida mukammal shakllantirishga qaratilgan ta’limdir. Matematik tasavvurlarni shakllantirish muammosi psixologik nuqtayi nazardan quyidagi 1 O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’limning mazmun-mohiyati haqida Oliy Majlisning birinchi chaqiriq IX sessiyasi Sh.M.Mirziyoyev 2017-yil 20-apreldagi-Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi 244-Qarori 3 masalalarni o‘z ichiga oladi:1) tushunchaning tuzilishi va shaklining paydo bo‘lishi; 2) tasavvurlarni shakllantirish uchun aqliy harakatlar va aqliy faoliyat yo‘llarini, usullarini shakllantirish. Bu muammoga L.S. Vgotskiy, A.N. Leontev, S.L. Rubinshteyn,O.K. Tixomirov, P.Y.Galperin, Y.I.Grudenov, Z.I. Kalmikov, Y.M. Kolyagin,V.A. Kruteskiy, A.M. Matyushkin, Z.I. Slekan, N.F. Talizina, L.M. Fridman va boshqalaming ishlari bag‘ishlangan. Psixologik, pedagogik tadqiqotlarni ko‘rib chiqib shunday xulosa qilish mumkinki, bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish tarbiyachi (pedagog) rahbarligida, maqsadli tashkil qilingan faoliyat jarayonida samarali rivojlanadi. Tarbiyachi (pedagog) rahbarligida ta’lim jarayonida umumlashtirish, fikrlash, mantiqiy bog‘lash bilimlari shakllanadi va bu pedagogik jarayonda o‘z aksini albatta topadi. Matematika hamma aniq fanlarga asos. Bu fanni yaxshi bilgan bola aqlli, keng tafakkurli bo‘lib o‘sadi, istalgan sohada muvaffaqiyatli ishlab ketadi, — deydi Prezident. Maktabgacha ta’lim jarayonida bunday sharoitlarning yaratilishi masalani yechishda o‘rganilayotgan bilimlarni mustahkamlash, masalani mustaqil yechish ko‘nikmasini shakllantirish, muammoni yaqindan ko‘ra bilish va uni yecha olish, olingan natijalardan masalani yechish jarayonida foydalanishni bilish uchun imkon yaratadi. Masalani yechishda psixologlarning birlamchiligi shundaki, bolada matematik tasavvurlarni shakllantirish maxsus psixologik qonuniyatlar asosida amalga oshiriladi. Ammo matematik tushunchalar inson bilan birga tug‘ilmaydi. Bolalarda shu xususiyatlarni tarbiyalashda maktabgacha ta’lim katta ahamiyat kasb etishi kerak. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni o‘qitish o‘ziga xos xususiyatga ega. Maktabgacha tarbiya yoshida yechilishi kerak bo‘lgan vazifalar hal qilinmasa, maktabgacha o‘qitish muvaffaqiyatli bo‘lmaydi. Bu vazifalardan biri konkret bilimlar va tafakkur usullaridan abstrakt bilim va usullarga o‘tishdan iborat. Bu xil o‘tish saviyasi, ayniqsa, matematika o‘qitish uchun zarurdir. 4 I BOB. MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARIDA SON-SANOQ VA MOQDORGA OID TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISH. 1.1. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarda bolalarni son-sanoq va miqdor bilan tanishtirish nazaryasi va metodikasi Miqdor va son-sanoq. Bolalarga alohida predmetlardan guruh hosil qilishni (barcha qizil, barcha sariq, barcha yumaloq va boshqa predmetlarni guruhlash), guruhdan bir predmetni ajratishni, “ko‘p”, “bitta”ni farqlashni, xonada qaysi predmetlar ko‘p, qaysi bittaligini, “bittadan”, “bitta ham” iboralarini tushunishni o‘rgatish. To‘plam tarkibiga kiruvchi predmetlarning miqdoriga ko‘ra guruhlarning tengligi va teng emasligini farqlash, bir predmetni ikkinchisining ustiga yoki ostiga qo‘yib taqqoslashni o‘rgatish. “Ko‘p”, “kam”, “teng”, “shuncha” kabi so‘zlarni tushunish va nutqda o‘z o‘rnida qo‘llashni, “qancha?” so‘rog‘ining ma’nosini tushunishni o‘rgatish. Tevarak - atrofdan bitta va ko‘p predmetlarni topishga o‘rgatish. 2 gacha sanashga 2 ta narsalarning sonini aytishga o‘rgatish. Masalan, “Bir, ikki-ikkita yong‘oq”, “Bir, ikki-ikkita olma. Ikki do‘stga ikkita olma kerak”. Maktabgacha yoshdagi kichik guruh bolalarini sanoqqa o‘rgatishdagi bosh vazifalardan biri bir to‘plam elementlarini ikkinchi to‘plam elementlari bilan taqqoslash, solishtirish yo‘li orqali bolalarni to‘plamlarni taqqoslashga o‘rgatishdan iborat. Bu dastlabki bosqich kelgusida sanoq faoliyatini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Bola miqdoriy taqqoslash usullarini egallaydi. Bola sanashni bilmaydi, shu sababli u oldin taqqoslanayotgan to‘plamlarning qaysinisi ko‘p, qaysinisi kam ekanini, yoki ular teng quvvatli ekanini aniqlashni o‘rganadi. Bolalarda kelgusida matematik tasavvurlarni rivojlantirish ko‘p jihatdan sanoqqa o‘rgatishning boshlang‘ich davriga bog‘liq. К ichik guruhda tarbiyachi bolalarda to‘plam alohida bir jinsli elementlar (buyumlar) majmui haqidagi tasavvurni rivojlantirishi kerak. К ichik guruhda tarbiyachi bolalarda to‘plam alohida bir jinsli elementlar (buyumlar) majmui haqidagi tasavvurni rivojlantirishi kerak. 5 O‘qitishni buyumlarning sifat, xossalarini ajratishga oid mashqlardan boshlash kerak. Masalan, bir qancha o‘yinchoqlar ichidan xuddi tarbiyachi qo‘lidagidek o‘yinchoqni topish taklif qilinadi, «Xuddi shunday kubchani (bayroqchani, sharni) ber». Shundan keyin har xil rangli (o‘lchamli, shakldagi) 2— 3 ta buyum orasidan xuddi shu rangdagi (o‘lchamli, shakldagi) buyumni tanlash topshirig‘i beriladi. Navbatdagi bosqich berilgan belgi-alomatlari bo‘yicha buyumlarni tanlash va guruhlarga ajratishga oid mashqlardan iborat bo‘lishi kerak. Masalan: «Qizil rangli hamma kubchalarni mana bu qutiga sol, bu qutiga esa hamma kichik matryoshkalarni yig‘, mana bunisiga esa hamma katta matryoshkalarni yig‘». Bunday mashqlar natijasida bolalar har xil buyumlarning umumiy belgilari bo‘yicha bir guruhga birlashtirish mumkin ekanini tushuna boshlaydilar: «Bular qo‘g‘irchoqlar», «Bular koptoklar», «Bular bayroqchalar» kabi. Tarbiyachi bolalarni guruhdagi buyumlarning biror qismi uchungina umumiy bo‘lgan belgilarni ko‘ra olishga o‘rgatadi. Masalan, bayroqchalar ko‘pligini, ammo ularning ba’zilari sariq, ba’zilari esa ko‘k ekanini ko‘rsatadi. (Sariq bayroqchalar ko‘p, ko‘k bayroqchalar ham ko‘p».) Miqdor haqidagi tasavvurlarni shakllantirishda bir jinsli (bir xil) buyumlardan guruhlar tuzish va guruhni alohida buyumlarga ajratishga doir har xil o‘yin-mashqlar ma’lum o‘rinni olishi kerak. Odatda bu o‘yin-mashqlar mashg‘ulotda ma’lum izchilda o‘tkaziladi. Birinchi mashg‘ulotda bir xil o‘lcham va rangli mutlaq aynan o‘yinchoqlarning - sabzilar, archalar, jo‘jalarning majmuilari tuziladi, bunda guruhda bolalar qancha bo‘lsa, o‘yinchoqlar ham shuncha bo‘lishi kerak. Tarbiyachi dastlab bolalarga bittadan o‘yinchoq ulashadi, o‘z harakatlarini ushbu so‘zlar bilan tushuntiradi: «Menda archalar juda ko‘p. Men bolalarning hammasiga bittadan archa berib chiqaman. Menda bitta ham archa qolmaydi...» Shundan keyin bolalarga murojaat qiladi: «Har biringizda nechtadan archa bor?» Shundan keyin tarbiyachi hamma o‘yinchoqni yig‘ib oladi, bunda u bitta ham yo‘q (bolada) juda ko‘p (tarbiyachida) so‘zlariga urg’u beradi. 6 PMashqni boshqa o‘yinchoqlar bilan yana bir marta takrorlash mumkin. Har gal tarbiyachi ko‘p, bitta, bittadan, bitta ham yo‘q, hech narsa yo‘q so‘zlarini ishlatadi; «Qancha?», «Qanchadan?» - savollarini qo‘yadi. Kichkintoylar buyumlarni va ular qanchadanligini (ko‘p, bitta) aytadilar. Mashg‘ulotning borishida bolalar to‘plam alohida buyumlarga ajralishiga va alohida buyumlardan tuzilishi mumkinligiga ishonch hosil qiladilar. Miqdor. Bolalarga to‘g‘ri usullardan foydalanib 6, 7, 8, 9, 10 sonlarining hosil bo‘lishi bilan tanishtirish. Bu sonlar doirasida sanashni o‘rgatish: bir qator qo‘yilgan predmetlarni sanab, sonni tartib bilan aytish, sonni ot bilan moslashtirib, oxirgi sonni sanalgan predmetlarga taalluqli qilib aytish. 2 Masalan, “Bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti - hammasi bo‘lib oltita kitob”. Bolalarga predmetlarning ikki guruhini qiyoslashni mashq qildirish (“Bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti – hammasi bo‘lib yettita sabzi”, “Bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti – hammasi bo‘lib oltita quyon. Yettita ko‘p, oltita kam. Agar quyonlarga sabzilarni berib chiqsak, bitta sabzi ortib qoladi”). 10 gacha bo‘lgan sanoq va tartib sonlarni o‘rgatish, “Nechta?”, “Nechanchi?”, “Sanoq bo‘yicha nechanchi”, “Qancha?”, “Qaysi?”, “Nechanchisi?” “Jami qancha?” savollariga javob berib, sanoq va tartib sonlardan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish. Soni 10 gacha bo‘lgan ikki guruhdagi buyumlar sonini taqqoslash, tenglashtirish, bittaga kamaytirish va bittaga orttirish. Predmetlarning kam guruhiga yetishmagan predmetni qo‘shishni yoki ko‘p guruhdan bitta ortiqcha predmetni olishni va guruhlar o‘rtasida bir xil miqdordagi har xil predmetlardan iborat tenglik hosil qilishni o‘rgatish. (“Kartochkaning yuqori qatorida oltita olma, pastki qatorida yettita nok, noklar olmalardan bitta kam. Agar yana bitta nok qo‘ysak olmalar va noklar soni teng bo‘ladi”). Son predmetning joylanishiga bog‘liq emasligi haqida tasavvurni shakllantirish 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 raqamlari bilan tanishtirish. 10 gacha bo‘lgan sonlarni birliklardan iborat tarkibi bilan tanishtirish, masalan: (4-bu 1, 1, 1 va yana 1, 9-bu 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 va yana 1). 10 gacha bo‘lgan sonlarni o‘zidan 2 «Matematik tasavvurlarni shakllantirish nazariyasi va texnologiyasi» 35-bet 7 kichik bo‘lgan 2 ta sondan hosil qilishni o‘rgatish (masalan: 4-bu 3 va 1; 1 va 3; 2 va 2 kabi) 10 dan 1 gacha teskari sanashni o‘rgatish. 10 soni ichida sonlarning qo‘shnilarini - oldingi va keyingisini topishni mashq qilish. Masalan, “5 dan oldin 4, 5 dan keyin 6 soni keladi. 4 va 6 sonlari 5 sonining qo‘shnilari”. Yonma - yon turgan 10 gacha bo‘lgan sonlarni qiyoslashga o‘rgatish. Т engsizlikdan tenglikni (yoki tenglikdan tengsizlikni), kam songa bitta predmetni qo‘shib yoki ko‘p sondan bitta predmetni olib, teng yig‘indilardan biriga bir predmetni qo‘shib yoki yig‘indilardan biridan bir predmetni olib tenglikka va tengsizlikka qanday erishishga o‘rgatish (masalan: “Sakkiz – sakkizga teng, sakkizta predmetga bitta predmet qo‘shilsa, to‘qqizta bo‘ladi, bir predmetga ko‘p bo‘ladi.”, “O‘n o‘nga teng: agar o‘nta predmetdan bitta predmet olinsa, to‘qqiz bo‘ladi, bir predmetga kam bo‘ladi”). Berilgan son bo‘yicha guruhlar tuzishga o‘rgatish, masalan: (8 tadan, 9 tadan, 10 tadan va hakozo). Arifmetik masala yechishning (sanashga asoslangan) tuzilishi bilan tanishtirish. Qo‘shish va ayirishga doir masalalarni yechishda bittalab qo‘shib va bittalab ayirib hisoblash usuli bilan tanishtirish. 10 ichida barmoq, sanoq cho‘pi va buyumlar yordamida qo‘shish va ayirishni o‘rgatish. Bolalarga uyining nomerini aytishni o‘rgatish. Katta guruhda bolalarni sanoqqa o‘rgatish davom ettiriladi. 10 ichida miqdor sonlarni ham, tartib sonlarni ham ishlatish malakasi mustahkamlanadi. Bolani “Qanday?” (buyumning sifati, alomati haqida — yashil, katta, dumaloq); “Qancha?” (buyumning miqdori haqida); “Nechanchi?” (buyumning boshqa buyumlar orasidagi o‘rni tartib son bilan aniqlanadi, masalan, beshinchi) kabi savollarni farq qilgan (differensial) holda tushunishga o‘rgatish muhimdir. Bolalarda sonlar orasidagi bog‘lanishlarni shakllantirish davom ettiriladi: har bir keyingi son oldingisidan katta, oldingisi keyingisidan kichik. Shu asosda yonma-yon turgan sonlar orasidagi munosabatlar haqidagi tasavvurlar o‘zlashtiriladi: har bir keyingi son oldingisidan bitta ortiq, har bir oldingi son esa keyingisidan 1 ta kichik. (5, 6 dan 1 ta kichik, 6, 5 dan 1 ta katta, 6, 7 dan 1 ta 8 kichik). Bolalar bir son ikkinchisidan 1 ta kichik (yo katta) ekanini o‘zlashtirganlaridan keyin, ularga agar kichik songa 1 ni qo‘shilsa, keyingi katta son hosil bo‘lishini, agar katta sonni 1 ta kamaytirilsa, kichik, ya’ni oldingi son hosil bo‘lishi tushuntirib beriladi. Sonlar orasidagi bog‘lanish va munosabatlarning hammasi buyumlar guruhlarini taqqoslash asosida tushuntiriladi. Bunday mashqlar jarayonida tarbiyachi “qancha edi?”, “qancha qo‘shishdi (ayirishdi)?”, “qancha bo‘ldi (qancha)?” kabi savollardan foydalanadi. Katta guruhda bolalarga har bir son o‘z ichiga ma’lum sondagi birliklarni olishi haqida bilim berish zarur. 5 ichidagi sonlarning birliklardan iborat tarkibi haqidagi tasavvurlar ham konkret misollarda shakllantiriladi. Tayyorlov guruhda miqdor bo‘yicha tasavvurlarini shakllantirish va ularni hisoblash amallari bilan tanishtirish. Son va sanoq. Bolalarda 10 gacha bo‘lgan predmetlarni to‘g‘ri va teskari sanash ko‘nikmasini mustahkamlash, ko‘rsatilgan songa binoan predmetlarni sanab chiqishni mashq qildirish. 0 dan 9 gacha bo‘lgan raqamlar bilan tanishtirish. 1-10 gacha bo‘lgan sonlarning har biri uchun oldingi va keyingi sonni topishni bolalarga mashq qildirish; 1-10 sonlari o‘rtasidagi nisbatni tushunishni mustahkamlash; istagan sondan boshlab to‘g‘ri va teskari tartibda son nomini aytish, “gacha va keyin”, “oldingi va keyingi” iboralarni tushunish. 10 gacha tartib bilan sanash, miqdor va tartib sanoqni farqlash, “qancha?”, “qaysi?”, “hisob bo‘yicha nechanchisi?” degan savollarga to‘g‘ri javob bera olish. Turli holatda joylashgan (doira bo‘ylab, kvadrat ichida, bir qator) 10 gacha bo‘lgan bir xil va turli xil predmetlarning sonini aniqlashni mashq qildirish. Ikki kichik sondan 10 gacha bo‘lgan sonlarni hosil qilishga (aniq material asosida) o‘rgatish. 3 10 gacha bo‘lgan sonni o‘zidan kichik bo‘lgan ikkita songa (buyumlar misolida) ajratish. Masalan, “Senda 10 ta yong‘oq bor, uchtasini akangga berding. O‘zingda nechta qoldi?” degan savol bilan murojaat qilish. 15 gacha sanash ko‘nikmalarini (ko‘rgazmalilikka tayanib) takomillashtirish. 10 dan 15 gacha bo‘lgan raqamlar bilan tanishtirish. Yonma-yon turgan sonlarni qiyoslashni mashq 3 «Matematik tasavvurlarni shakllantirish nazariyasi va texnologiyasi» 44-bet 9 qildirish (12-11 dan 1 ta ko‘p, 11 esa 12 dan 1 ta kam). Sonlardan har birini 1 taga oshirish va kamaytirishga o‘rgatish (15 gacha bo‘lgan sonlar ichida). Bolalarni (ko‘rgazmalilik asosida) arifmetik masalalar va uning strukturalari bilan tanishtirish. 1 dan 20 gacha sanashni o‘rgatish. 1 dan 20 gacha bo‘lgan sonlar o‘rtasidagi munosabatlarni (ko‘rgazmalilikka tayanib) tushunishni mustahkamlash. (16 soni 15 dan 1 ta ko‘p, agar 16 ni 1 ga kamaytirilsa 15 bo‘ladi; 15 soni 16 dan 1 ta kam, agar 15ga 1 ta qo‘shsak 16 bo‘ladi). 15 dan 20 gacha bo‘lgan sonlarning raqamlar bilan belgilanishi bilan tanishtirish. Aytilgan yoki raqam bilan belgilangan sondan keyin keluvchi va oldingi sonning nomini aytishga o‘rgatish. Sonni ikkita kichik songa ajratib terib qo‘yishga (20 gacha), ko‘rgazmalilik asosida va ikkala kichik sondan yaxlit sonni tuzishga o‘rgatish. Oddiy arifmetik masalalarni tuzish va yechishni mashq qildirish. Vazifalarning yechimini «yozishda» sonlarning raqam belgilari va amal belgilari: plyus (+), minus (-), barobar (=) dan foydalanish. Misollarni raqamlar yozilgan kartochkalar yordamida ifodalab yechishga o‘rgatish. +3 ko‘rinishidagi qo‘shish -3 ko‘rinishidagi ayirish usuli bilan tanishtirish; bunday ko‘rinishda 3 sonining tarkibiy qismidan foydalanish (Masalan: qo‘shishda 5+3; 5+1+2; 5+2+1; ayirishda 8-3; 8-2-1 yoki 8-1-2). Pul qiymatlari va narx-navo haqida dastlabki tushunchalar berish. Masalalar yechish. Plastik kartochka, terminal haqida ilk tushuncha berish. Maktabga tayyorlash guruhida tarbiyachi bolalarda 10 gacha bo‘lgan predmetlarni to‘g‘ri va teskari sanash ko‘nikmasini mustahkamlash, ko‘rsatilgan songa binoan predmetlarni sanab chiqishni mashq qildirish ko‘nikmalarini takomillashtiradi. Bolani har xil yo‘nalishda sanashga, qaysi buyumlar sanalganini, sanash qaysi buyumlardav boshlanganini eslab qolib, hech bir buyumni ikki marta sanamay, bitta ham buyumni o‘tkazib yubormay sanashga o‘rgatiladi. “Tengdan”, “baravardan”, “ko‘p”, “kam” tushunchalarini o‘zlashtirish, shuningdek sanoq ko‘nikmalarini puxta shakllantirish ko‘p miqdordagi rang- barang mashqlardan va ko‘rsatmali qo‘llanmalardan foydalanilgandagina mumkin bo‘ladi. Tarbiyachi buyumlarni har xil kombinatsiyalarda: bir guruhni qator kilib, ikkinchi guruhni doira bo‘yicha, boshqasini esa bir nechta (2—3 qism) guruh qilib 10 joylashtiradi va hokazo. Tarbiyachi bolalarni shundan usullarni izlashga undandiki, ular yordamida buyumlarning joylashishlariga nisbatan qulay va tez hisoblash mumkin bo‘ladi. Bolalarga tovushlarni, harakatlarni sanashga, buyumlar miqdorini sezish bo‘yicha aniqlashga doir topshriqlar berish zarur. Mazkur yosh bosqichida bolalarni tartib sanoq bo‘yicha mashq qildirish davom ettiriladi. Masalan, tarbiyachi 5—8 ta buyum tasvirlangan kartochkani bolalarga ko‘rsatadi. Hamma buyumlar qancha ekanini, u yoki bu buyum sanoq bo‘yicha nechanchi ekanini so‘raydi. (Daftar oldida nechta buyum turibdi? Qaysi buyumlar? Kitob bilan ruchka orasida qaysi buyumlar turibdi? Ruchka sanoq bo‘yicha nechanchi? va hokazo) Maktabga tayyorlash guruhida bolalar sonlarning teskari kelish tartibi bo‘yicha sanashga o‘rgatiladi. Dastlab bunday mashqlar konkret materialda o‘tkaziladi. Bunday mashqlarni uncha katta bo‘lmagan sonlardan boshlash tavsiya etiladi. Masalai, tarbiyachi stoliga 5 ta o‘yinchoq (buyum) qo‘yilgan. Bolalar bu buyumlarni sanab bo‘lganidan keyin tarbiyachi ularni bittadan olishni aytadi, bolalar esa qolgan o‘yinchoqlar sonini (... beshta ... to‘rtta ..:uchta, ikkita :.,bitta :;. hech nima) aytishlari kerak.(2-ilova) Mashqdan mashqqa o‘tilgani sari buyumlar miqdori ko‘paytirib boriladi. Shundan keyin bolalarda sonlarni teskari tartibda ko‘rgazmali materialsiz ayta olish malakasi asta-sekin hosil qilina boradi. Shu maqsadda “Keyingi (oldiigi) sonni ayt”, “Sanashni davom ettir”, “Kichik sonni ayt”, “Kim katta?”, “Koptokni ushla” kabi og‘zaki didaktik o‘yinlar tavsiya qilinadi. Maktabgacha yoshidagi bolalar raqamlar bilan tanishganlaridan keyin, bunday o‘yinlar raqamlardan foydalanib o‘tkaziladi. 4 Bolalar raqamli kartochkalarni natural qator sonlarining kelishi tartibida joylashtiradilar. So‘ngra tarbiyachining topshirig‘iga binoan sonlarni teskari tartibda (beshdan boshlab, yettidan boshlab, to‘qqizdan boshlab kabi) aytadilar. Miqdor haqidagitushunchalarning shakllanishidagi qiyinchiliklarni turli aniq to‘plamlarda miqdoriy munosabatlarga nisbatan eng muhimi va eng ahamiyatlisi sifatida e’tiborni qaratish lozimligi bilan ham tushuntirish mumkin. 5 Doimiy 4 «Matematik tasavvurlarni shakllantirish nazariyasi va texnologiyasi» 46-bet 5 G.E.Djanpeisov, B.N.Xodjimuratova “Matematik tasavvurlarni shakllantirish” o‘quv qo‘lanma T_2020 M.E.Jumayev. “Bolalarda boshlang`ich matematik tushunchalarini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi” Toshkent. «Ilm-Ziyo» Qo‘llanma – 2013. 11 miqdoriy munosabatlarni ajratish uchun bir xil to‘plamlarni o‘zgaruvchan qilish lozim, ya’ni predmetlar majmuini turli xil qilish lozim. Ushbu to‘plamlar mazmuni bilan farqlanadi, lekin ular miqdori bo‘yicha bir xil bo‘ladi, ularni solishtirish asosidagina bu kabi ma’lumotlarni aniqlash mumkin bo‘ladi. Ushbu to‘plamlarning miqdoriy tomoni doimiy bo‘lib qolib, sezilarli bo‘lib boradi. Chunki ular boshqalaridan fazoviy va miqdoriy belgilari bilan farqlanib, sonning mavhum tushunchasi sifatida umumlashtiriladi – ularning barchasi beshtadan. Miqdoriy munosabatlarning keyingi xususiyatlaridan biri – bu ularning farqli tomonlari solishtirilish asosidagina aniqlanilishi mumkinligidir. Predmetlarning solishtirilishi orqaligina ularning material olamning ob’ektiv xossasi sifatidagi miqdoriy tomonini ochib berishi mumkin bo‘ladi. Shuning uchun miqdorni anglashdagi asosiysi – narsalarning o‘zinigina emas, balki ularning o‘zgarishini – solishtirish, aqliy faoliyat, dinamikani idrok qilishdir. Bolalarda son tushunchasini shakllantirish davomida predmetlar majmui bilan turli amallarni bajarish tizimini tashkil qilish, predmetlar miqdorini aniqlab, ularni baholashning turli usullariga o‘rgatish zarur. Bolalarda natural son tushunchasining o‘zlashtirilishi jarayoni – maqsadga yo‘naltirilgan ta’lim ta’sirida amalga oshirilsa ham – uzoq davom etuvchi jarayondir. Boshqa o‘rganish jarayonida bo‘lgani kabi, u oddiy emas, bevosita yoki yaxlit ham emas, balki astraksiyalar, qonunlar, qonuniyatlarni anglashning yetarlicha murakkab jarayonidir. Natural son tushunchasini umumlashtirish va chuqur tarzda tushunishning har bir bosqichida anglashning sezgilar va mantiqiy elementlarini to‘g‘ri tartibda birlashtirish imkoniyatini ta’minlash lozim. Sezgilar asosidagi tajriba huddi aniq bir tushunchani mantiqiy usulda kashf qilishda bo‘lgani kabi rivojlanib, takomillashib boradi. Sezgilar asosida anglash – bu bizlarning sezgilarimiz va idrokimizdir. 6 Bunday saviyaning bo‘lmasligi yoki yetarli bo‘lmasligi ikki tomonlama qiyinchilikka olib keladi. Bir tomondan, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar ko‘pincha maktabga mavhum matematik usullarni egallagan holda keladilar, bularni bartaraf qilish juda qiyin bo‘ladi. Ikkinchi tomondan, bolalar maktabda abstrakt bilimlarni egallar ekanlar, ko‘pincha ularni formal, asl mazmunini 6 M.Jumayev “Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish metodikasi va nazariyasi” T., 2007 y. 96-b 12 tushunib yetmagan holda o‘zlashtiradilar. Shuning uchun ham konkret shart – sharoitlarda matematik usullarni egallagan holda keladilar, bularni bartaraf qilish juda qiyin bo‘ladi. Shu sababli maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni o‘qitishning muhim vazifasi matematik asbtraktlashlar bilan konkret borliq orasidagi bog‘lanishni ta’minlaydigan bilim va harakatlarning oraliq saviyasini shakllantirishdan iborat bo‘lishi kerak. Tekshirishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, maktabgacha yoshdagi bolalarga matematika o‘qitishda o‘tish saviyasi mazmuni quyidagilardan iborat: Birinchidan, shunday faoliyat va masalalarni o‘zlashtirish kerakki, ularda matematik operatsiyalarni qo‘llashning zarurligi bolalarga yaqqol ko‘rinib turadi. Bu, bir tomondan, bolaning seminar faoliyati bilan bevosita bog‘liq (tenglashtirish, taqqoslashga oid) masalalar, ikkinchi tomondan, ularga shunday shartlar kiritiladiki, bunda mazkur masalalarni matematik vositalardan foydalanmay turib (masalan, fazoda ajratib qo‘yilgan ikki to‘plamni amalda tenglashtirish) amalga oshirish mumkin bo‘lmaydi. Ikkinchidan, muhitning shunday munosabatlarini ajratish kiradiki, bu munosabatlarni qo‘llanish bolaga konkret buyumlardan matematik obyektlarga o‘tish (masalan, buyumlarni ma’lum belgilari bo‘yicha guruhga kiritish va shu asosda to‘plam munosabatlarini, tenglik – tengsizlik munosabatlarini, qism–butun munosabatlarini hosil qilish) imkonini beradi. Tekshirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, matematik operatsiyalar maktabgacha yoshdagi o‘zlashtirilgan shunday masalalar va munosabatlar asosida kiritilsa va qayta ishlansa, matematikani egallash samaraliroq bo‘ladi. Yo haddan tashqari konkretlik, yo matematik bilimlarning formalligi tufayli paydo bo‘ladigan qiyinchiliklar makrur holda paydo bo‘lmaydi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni o‘qitishda matematik bilimlar tarkibini tekshirish tenglik – tengsizlik, qism – butun munosabatlari, bilvosita tenglashtirish sanoq va arifmetik amallarni to‘liq va ongli o‘zlashtirish uchun asos bo‘ladigan sodda masalalar va munosabatlarning o‘zidan iborat ekanini ko‘rsatdi. Bu munosabat va masalalarni (ularning eng sodda shakllarini bolalar 3 yoshdan boshlab tushuna boshlaydilar. 13 Ular bunday mashg‘ulotlarga katta qiziqish bilan yondashadilar, xuddi shu yerning o‘zida o‘zlashtirganlari (tenglik, qism – butun va h.k. munosabatlari)ni o‘yinlarga ko‘chiradilar, turmushda seminar ishlar qilishda foydalanadilar, bir– birlariga (katta va tayyorlov guruhi bolalari) shunga o‘xshash masalalarni taklif qiladilar. Yoshlarda matematika faniga qiziqishni kuchaytirish, iqtidorli bolalarni seleksiya qilib, ixtisoslashtirilgan maktablar va keyinchalik oliy ta’lim muassasalariga qamrab olish ishlarini to‘g‘ri tashkil qilish kerakligi ta’kidlandi. Har bir oliy ta’lim muassasasi jahonning yetakchi ilmiy-ta’lim tashkilotlari bilan yaqin hamkorlik aloqalari o‘rnatish, o‘quv jarayoniga xalqaro ta’lim standartlariga asoslangan ilg‘or pedagogik texnologiyalar, o‘quv dasturlari va o‘quv-uslubiy materiallarini keng joriy qilish, o‘quv-pedagogik faoliyatga, master-klasslar o‘tkazishga, malaka oshirish kurslariga xorijiy hamkor ta’lim tashkilotlaridan yuqori malakali o‘qituvchilar va olimlarni faol jalb qilish, ularning bazasida tizimli asosda respublikamiz oliy ta’lim tashkilotlari magistrant, yosh o‘qituvchi va ilmiy xodimlarining stajirovka o‘tashlarini, professor-o‘qituvchilarni qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil qilish kerak” ligi aytilgan. Ma’lumki, ta’lim—bu uzluksiz ta’lim tizimining murakkab, ahamiyati o‘ziga xos, mustaqil va majburiy tarkibiy qismidir. ” Eski ta’lim tizimining eng yomon qusuri ta’limga ikkinchi darajali ish deb qarayotganimizdadir...”Hozirgi kunda maktabgacha ta’lim tashkilotlariga juda katta e’tibor qaratilmoqda. Agar bola matematik jarayonlarni tushuna oladigan yoshga yetmagan bo‘lsa, unda sinflar uning ongi uchun hech qanday ro‘l o‘ynamaydi. Bolaning qobiliyatlari uning psixologiyasi bilan belgilanadi. 7 Zamonaviy dunyoda maktabgacha ta’lim dasturlariga innovatsion usul va vositalar tobora ko‘proq kiritilmoqda. Ba’zi maktabgacha ta’lim tashkilotlari allaqachon maktabgacha yoshdagi bolalar uchun informatika darslarini o‘quv faoliyatlarida qo‘llamoqda. Endi butun dunyo kompyuter texnologiyalari bilan bog‘liq bo‘lib, ular asta-sekin bolalar bog‘chalariga kirib bormoqda. Shuningdek, tarbiyalashning didaktik shakllari va vositalari mavjud, ularda rasmlar, o‘yinlar uchun ko‘rgazmali qo‘llanmalar 7 «Matematik tasavvurlarini shakllantirish» 5- bet 14 qo‘llaniladi. Bolalarda arifmetikani o‘qitish va matematik tushunchalar haqida elementar bilimlarni shakllantirishga ko‘plab yondashuvlar mavjud. Bolalarni sanashga, raqamlarning farqli tomonlarini ko‘rsatishga o‘rgatiladi: ko‘proq, kamroq, juft, toq sonlar. Natijalarga erishish uchun turli xil materiallar qo‘llaniladi: tayoqlarni, tabiiy materiallarni sanash, ularga pulni hisoblash va tan olish o‘rgatiladi. Bolalarga geometrik shakllarni tan olish o‘rgatiladi: doira, kvadrat, uchburchak va boshqalar. Shuningdek, bolalar o‘lchovli miqdorlarni: metr, santimetr, kilogramm, gramm va boshqalarni o‘zlashtirishlari kerak. Darslarni o‘tkazishda bolalarga nafaqat eksponensial arifmetika, balki ongda ham arifmetika o‘rgatiladi. Ular kundalik hayotda, ko‘chada va tabiatda narsalarni topishni va taqqoslashni o‘rganadilar. Masalan: deraza ostidagi uchta qayin. Bolalar bog‘chasini bitirgan bolalar birinchi sinfga tayyor bo‘lishlari kerak, shuningdek tashqi mustaqil hayotga moslashishlari kerak. Axir, ular har doim ham va hamma joyda onalari bilan qo‘lma-qo‘l yurishmaydi. Vaqtning bir qismi bolalar o‘zlariga sarflashadi va o‘z mahoratiga ishonishadi - bu rivojlanish jarayoni. Biror kishining qobiliyatlari turli sohalarda o‘zini namoyon qilishi mumkin va bu yerda, boshqalar kabi, matematik qobiliyatlar maktabgacha tarbiyachining jarayonida namoyon bo‘ladi. Qobiliyatlarni rivojlantirish uchun eng qulay davr maktabgacha yosh deb hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar kattalarni kuzatadilar va ularga taqlid qiladilar, ular har bir harakatni kuzatadilar va o‘qituvchining aytganlarini diqqat bilan tinglaydilar va bu muhim xususiyatdir. Bolalarni mustaqil ravishda harakat qilishga, o‘z harakatlarini namoyish etishga va gapirishga o‘rgatish kerak. Maktabgacha yoshdagi bolalarga o‘qituvchidan keyin ob’ektlarning xususiyatlari va fazilatlari haqida takrorlashni taklif qilish kerak. Bolalar bilan o‘yinlarda matematik harakatlar bo‘lishi kerak. 8 8 G.E.Djanpeisov, B.N.Xodjimuratova “Matematik tasavvurlarni shakllantirish” o‘quv qo‘lanma T_2020 M.E.Jumayev. “Bolalarda boshlang`ich matematik tushunchalarini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi” Toshkent. «Ilm-Ziyo» Qo‘llanma – 2013. 15 1.2. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida bolalarni son-sanoq va miqdor haqida tasavvurlarni shakllantirishga doir mashģulot ishlanmalari yaratish. Son va sanoq Mavzu: Guruhdan bir predmetni ajratishni, alohida predmetlardan guruh hosil qilishni o‘rgatish Maqsad: Alohida predmetlardan guruh hosil qilishni, guruhdan bir predmetni ajratishni orgatish. «Kup» va «bitta» tushunchalarining manosini tushuntirish, nutqida «kup», «bitta», «bitta xam», «bittadan» sozlarini ishlatishni mashq kildirish. Kutilayotgan natija: Bolalar «bitta» va «kup» xaqida tushunchaga ega buladilar. Bolalar bilimlarini kengaytirishga yunaltirilgan, ishtirok etishga muljallangan interfaol usullar: Qisqa hikoya Tushuntirish Savol-javob Bilimlarni mustaxkamlash uchun Oyin Kerakli jixozlar: O‘yinchoqlar to’plami - ona mushuk va mushukchalar (mushukchalar soni, bolalar soniga teng bo’lishi kerak). Faoliyatga tayyorgarlik: Stol ustiga oyinchoqlar-ona mushuk va mushukchalar usti yopiq holda qo‘yiladi. Bolalar stol atrofida yarim doira bo‘lib o‘tiradilar. Faoliyatning borishi: Tarbiyachi : «Miyovv, miyovv!»- Bu miyovlayotgan nima ekan? (Tarbiyachi ona mushukning ustini ochib ko‘rsatadi). Bu ona mushukku. Ona mushuk nechta ekan? Ona mushuk nimalarni chaqiryapti? (Tarbiyachi mushukchalarning ham ustini ochadi va bolalarning diqqatini mushukchalarning kup ekanligiga qaratadi. «Ko‘p» so‘zini alohida intonatsiya bilan talaffuz etadi. Bitta mushukchani qo‘liga olib so‘raydi: «Menda nechta mushukcha bor? To‘g‘ri. Menda bitta mushukcha 16 bor. Ona mushukda qancha mushukchalar bor? Xa, ona mushukda mushukchalar ko‘p»,-deb tarbiyachi bolalarning javoblarini maqullaydi. Keyin bolalarni navbat bilan chaqiradi va bittadan mushukcha olishni taklif qiladi. Xar bir bola bittadan mushukcha oladi, ona mushukning bolalari tobora kamayib boraveradi, oxiri bitta ham qolmaydi. «Bittadan» va «bitta ham» so‘zlari urg‘u berib aytiladi. Bolalar «bittadan» mushukcha olganlaridan keyin ona mushukda «bitta ham» mushukcha qolmaganini ko‘radilar. Tarbiyachining taklifi bilan bolalar mushukchalarni yaxshilab ko‘rib chiqadilar. Tarbiyachi savol beradi: «Mushukchalar qanday rangda? Qani aytingchi, sizlarda nechtadan mushuk bor?» Savollarga 2-3 bola javob beradi. Tarbiyachi ularning javoblarini umumlashtiradi: «Jamolda bitta mushukcha, Ulugbekda bitta mushukcha, Lolada bitta mushukcha, Kamolda bitta mushukcha, Yulduzda bitta mushukcha, hammada bittadan mushukcha bor, ona mushukda esa bitta ham mushukcha qolmadi. Kelinglar, xammamiz birgalikda aytamiz: bitta ham mushukcha qolmadi! «Miyovv, miyovv!»-ona mushuk mushukchalarini chaqiryapti. Ona mushukda kup mushukcha bo‘lishi uchun nima qilishimiz kerak? Ona mushukda ko‘p mushukcha bulishi uchun, qo‘lingizdagi mushukchalarni olib kelishingiz kerak». Tarbiyachi bolalarni navbat bilan stol yoniga chaqiradi, har bir boladan u nechta mushukcha olib kelganligini so‘raydi, ularning olib kelgan mushukchalarining sonini takidlab aytib turadi: «Kamol bitta mushukcha olib keldi, Jamol bitta mushukcha olib keldi, Lola bitta mushukcha olib keldi, bolalar qaranglar, mushukchalar ko‘payib bormoqda». Hamma mushukchalar stolga Qo‘yilganidan keyin ona mushukda qancha mushukcha bo‘lgani aytiladi. «Hamma bittadan mushukcha olib keldi va ona mushukning mushukchalari ko‘p bo‘ldi». «Xa, ona mushukning mushukchalari ko‘p. Ona mushuk nechta? To‘g‘ri, ona mushuk bitta. Qaysi ko‘p: ona mushukmi yoki mushukchalarmi? To‘g‘ri, mushukchalar ko‘p, ona mushuk bo‘lsa bitta». 17 Bolajonlar, hozir men sizlarga qiziqarli hikoya aytib beraman. Bitta mushukning ko‘p mushukchalari bor ekan. Bolajonlar mushuk nechta ekan? Bitta. Mushukchalarchi? To‘gri, mushukchalar ko‘p ekan. Mushuk bolalarini qanday qilib chaqiradi? To‘gri, «miyovv» deb chaqirar ekan. Mushukchalarchi, ular qanday javob beradilar? Mushuk mushukchalari bilan har xil o‘yinlar o‘ynar ekan. Masalan: «Bekinmachoq» o‘yinini o‘ynar ekan. «Bekinmachoq» o‘yinini bilasizlar, bir kishi ko‘zlarini yumib turadi, boshqalar yashirinadi. So‘ng ko‘zini yumib turgan bola, ko‘zini ochib, yashiringanlarni topadi. Xohlaysizlarmi, hozir mushukchalar bilan «Bekinmachoq» o‘yinini o‘ynaymiz. Biz mushukchalarning onasi bilan ko‘zimizni yumib turamiz. Sizlar har biringiz bittadan mushukchani olib, u bilan birga yashirinasiz. Keyin biz sizlarni izlab topamiz. Biz ko‘zimizni yumib turibmiz, qani, bolajonlar, har biringiz bittadan mushukchani olib, u bilan birga yashirining. Hamma bolalar va mushukchalar yashirinib bo‘ldimi? Biz izlashni boshladik! Jamolbek, siz mushukcha bilan stol yoniga yashiringansiz, sizni topib oldik. Mushukcha bilan yonimga keling. Jamolbek, siz nechta mushukcha olib keldingiz? To‘gri, bitta mushukcha olib keldingiz. Miyov-miyov! Mushukchalarning onasi xursand bo‘ldi. Xuddi shunday qilib tarbiyachi hamma bolalarni topadi. «Bekinmachoq» o‘yini yoqdimi, bolajonlar? So‘ngra stol ustida nechta mushuk va qancha mushukchalar borligini so‘raydi. Bolalar bilimini tekshirish va mustahkamlash uchun savollar: 1. Ona mushuk nechta? 2. Mushukchalar qancha, ko‘pmi, bittami? Faoliyat yakunida bolalarni rag‘batlantirish. Son va sanoq Mavzu: Alohida predmetlardan guruh hosil qilishni, guruhdan bir predmetni ajratishni o‘rgatish. 18 Maqsad: Alohida predmetlardan guruh hosil qilishni, guruhdan bir predmetni ajratishni o‘rgatishni davom ettirish. «Ko‘p» va «bitta» tushunchalarining manosini tushuntirish, nutqida «ko‘p», «bitta», «bitta ham», «bittadan» so‘zlarini ishlatishni mashq qildirish. Kutilayotgan natija: Bolalarning bitta va guruh hakidagi tushunchalari mustahkamlanadi. Kerakli jixozlar : Sharlar (har bir bolaga)Sharlar rasmi chizilgan qogozlar (1-rasm har bir bolaga) Faoliyatning borishi: Tarbiyachi: Bolajonlar, kelinglar, doira bulib utirib olamiz. Karanglar, men sizlarga nimalar olib keldim? Togri, sharlar. Men sizlarga qancha shar olib keldim? Kup sharlar olib keldim. Xozir xar biringizga bittadan shar beraman. Bolajonlar, sizning qolingizda nechtadan shar bor? Mendachi? Endi hamma o‘zining sharini puflaydi, qani kim birinchi bo‘lib, katta qilib puflar ekan. Sharlarni katta qilib pufladik. Biz sizlarga sharni bog‘lashga yordam beramiz. Bolajonlar, har birimizda nechtadan shar bor? To‘g’ri har birimizda bittadan shar bor. Bolajonlar, mening o‘ng tomonimdagi boladan boshlab har biringiz qo‘lingizda nechta shar borligini va qanday rangda ekanligini navbat bilan aytasiz. Masalan, mana bunday qilib, «Mening qo‘limda bitta shar bor, u sariq rangda». Hammaga tushunarli bo‘ldimi, unda boshladik. Hamma bolalar aytib bo‘lganlaridan so‘ng tarbiyachi deydi: Endi Ulugbek doira o‘rtasida turadi. Biz navbat bilan o‘nga sharimizni beramiz. Sharni berayotganda «Men bitta shar berdim», deb aytamiz. Bolajonlar, hamma sharini Ulugbekga berganidan keyin Ulugbekda qancha shar bo‘ldi? Ulugbekda ko‘p shar bo‘ldi. Bolajonlar, endi bizda nechta shar bor? To‘g‘ri, bizda bitta ham shar qolmadi, hammasini Ulugbekga berdik. Kelinglar, hammamiz birgalikda aytamiz «Bitta ham shar qolmadi». 19 Ulug’bek, siz sharlarning ichidan bittasini ajratib oling, ko‘p sharlarni olib qo‘yamiz. Bolalar, doira bo‘lib turib olamiz va bitta sharni bir-birimizga otib o‘ynaymiz. Bolalar, biz ko‘pmiz, sharchi ko‘pmi, bittami? (O‘yin 5 daqiqa davom etadi). Bolalar uchun amaliy ish. Har bir bolaga bitta va ko‘p sharlar tasvirlangan qog‘oz beriladi, bolalar sharlarni o‘zlari xohlagan rangga bo‘yaydilar. Bolalar ishni tugatganlaridan so‘ng tarbiyachi so‘raydi: Bitta sharni qanday rangga bo‘yadingiz? Ko‘p sharlarni qanday ranglarga bo‘yadingiz? Bolalar bilimini tekshirish va mustahkamlash uchun savollar: 1. Bolajonlar, mening qo‘limda nechta Qogirchoq? (1 ta). 2. Qogirchoqning boshi nechta? (1 ta). 3. Qogirchoqning sochlari qancha? (Kop). 4. Hammamizda bittadan shar bo‘lsa va biz sharlarni Ulugbekga bersak unda sharlar qancha bo‘ladi? Bizda, qancha shar qoladi? Tarbiyachi:-Bolajonlar, bugun men sizlardan juda xursand bo‘ldim, hammangiz topshiriqlarni juda yaxshi bajardingiz . 9 Son va sanoq Mavzu: 5 sonining hosil bo‘lishi bilan tanishtirish va 5 ichida sanashga o‘rgatish 10 Maqsad: Bolalarga 5 gacha sanashni o‘rgatish. Kutilayotgan natijalar : Bolalar 5 sonining hosil bo‘lishini va barmoqlar yordamida 5 gacha sanashni bilib oladilar. Bolalar mustaqil fikrlashga va har bir ishga ijodiy yondashishga o‘rganadilar. Bolalarda matematikaga qiziqish kuchayadi. 9 maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish 10 G.E.Djanpeisova, B.N.Xodjimuratova “ Matematik tasavvurlarni shakllantirish” o‘quv qo‘llanma T.2020. 9-b 1.www.google.uz3.www.TEACHER.uz 20 Kerakli jihozlar : Sanoq cho‘plari. Mayda doira shakllari. Sariq va oq qog‘oz. Rangli qalamlar. Faoliyatning borishi: Tarbiyachi: Bolajonlar men sizlarga qiziq bir voqeani aytib beraman. Behzod degan bir bola bor ekan. Bir kuni ularning uyiga mehmon kelibdi. Onasi Behzodga nonvoyxonadan 4 ta non olib kel, deb pul beribdi. Behzod nonvoyxonaga borsa, nonvoy amaki ish bilan band ekan.“4 ta nonni o‘zing sanab olaqol”, - debdi. Behzod 4 ta non olish o‘rniga 3 ta non olib uyiga boribdi. Onasi xafa bo‘libdi. Behzod juda uyalibdi. Chunki u sanashni bilmas ekanda. Bolalar, sanashni bilmaslik yaxshi ekan-mi? Shuning uchun sanashni o‘rganishingiz zarur ekan-a. Bolajonlar, nechta birdan 3 soni hosil bo‘ladi? To‘g‘ri, 3 ta birdan 3 soni hosil bo‘ladi. Endi 4 sonini hosil qilish uchun 4 ta 1 dan foydalanamiz. Bolalar, sanoq cho‘plardan 1 ta olib oldingizda turgan sariq qog‘ozning ustiga qo‘yinglar. Yana bitta olib yonidan qo‘yamiz. Bolalar, sanoq cho‘plar nechta bo‘ldi. To‘g‘ri, 2 ta bo‘ldi. Yana bitta olib, 2 ta cho‘pning yonidan qo‘yamiz. Bolalar, sanoq cho‘plar nechta bo‘ldi. Barakalla, 3 ta bo‘ldi. Yana bitta olib, 3 ta cho‘pning yoniga qo‘yamiz. Endi sanoq cho‘plar nechta bo‘ldi. To‘g‘ri, 4 ta bo‘ldi, 4 ta 1 dan 4 soni hosil bo‘ladi. Agar biz 4 ta sanoq cho‘pga yana bitta cho‘p qo‘shsak, ular 5 ta bo‘ladi. Bolalar, 5 soni 5 ta bir sonidan hosil qilinadi-1, 1, 1, 1, 1. Mana bu son -5. 21 II BOB. MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA SON-SANOQ VA MIQDORGA OID IJODIY MASHG’ULOT YARATISH METODIKASI. 2.1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijodiy mashg’ulotlar yaratish metodikasi (kichik va o’rta guruhlari misolida) Mashg‘ulot quyidagi tuzilishga ega: bolalarni uyushtirish, asosiy qism, yakunlovchi qism. Bolalar mashg‘ulotga qiziqib qatnashishlari va unda faol ishtirok etishlari uchun uning mazmuni va metodikasi yaxshilab puxta o‘ylanib olinishi kerak. Bolalar o‘quv faoliyatini qanchalik puxta egallab olsalar, tarbiyachining e`tibor bilan tinglab, o‘yindan mashg‘ulotga osonlik bilan o‘tadilar. Mashg‘ulot davomida pedagog hamma bolalar faol qatnashishini va ishni o‘z vaqtida puxta amalga oshirishlarini nazorat qilib boradi. Agar mashg‘ulot yakka tartibda olib boriladigan bo‘lsa (rasm, loy va plastilindan narsalar yasash, qurish- yasash, konstruktsiyalash), bolalar ishni har xil vaqtda bajarganliklari uchun tarbiyachi mashg‘ulot tugashiga bir necha daqiqa qolganda mashg‘ulotni tugatish kerakligi to‘g‘risida ularni ogohlantiradi. Mashg‘ulotni tugatayotib, tarbiyachi o‘tkazilgan mashg‘ulotga yakun yasaydi: 11 bajarilgan ishni bolalar bilan birgalikda baholaydi, bolalarning mashg‘ulotda qatnashganini gapiradi, ba`zan kelgusi mashg‘ulotda nimalar o‘tishlarini aytadi. Bolalarning o‘quv faoliyatini yaxshi egallab olishlari ular bilimini to‘g‘ri baholashga bog‘liq. Qo‘yilgan vazifaning bajarilishiga qarab baho berilishi kerak. Bolaning ishini to‘g‘ri baholab, «to‘g‘ri» yoki «noto‘g‘ri» deyish bola uchun oddiy maqtovdan ancha qimmatlidir. Ish kanchalik yaxshi tahlil qilinsa, u bolaning kelgusida ishini tuzatib olishiga yaxshiroq imkoniyat yaratadi. Mashg‘ulotdan keyin tarbiyachi bolalarni o‘yinga taklif etadi, boshqa mashg‘ulot bo‘lmasa, sayrga tayyorlanishadi. Mashg‘ulotda tarbiyachining bolalarga qo‘yadigan talabi ularning yoshi va imkoniyatlariga mos bo‘lishi kerak. Birinchi kichik guruh bolalarini ikkiga bo‘lib mashg‘ulot o‘tiladi. Tarbiyachi birinchi guruh bolalari bilan mashg‘ulot 11 G.E.Djanpeisova, B.N.Xodjimuratova “ Matematik tasavvurlarni shakllantirish” o‘quv qo‘llanma T.2020. 9-b 22 o‘tkazganda ikkinchi guruh bolalariga enaga qarab turadi. Tarbiyachi mashg‘ulot paytida hamma bolalarning faol qatnashishlariga harakat qiladi: savolga to‘g‘ri javob berishlarini, tayyorlanishi kerak bo‘lgan jihozlar, bolalar bilan olib boriladigan dastlabki ishlar (agar bunga zarurat bo‘lsa), mashg‘ulotning borishi va tarbiyachi foydalanadigan metodik usullar ko‘rsatiladi. Mashg‘ulot jarayonini bayon etib yozishda mashg‘ulotning boshi va oxirida (yakun chiqarish va keyingi faoliyat turiga o‘tishda) bolalarni uyushtirishni alohida ajratib ko‘rsatish kerak. Mashg‘ulot muvaffaqiyatli o‘tishi uchun jihozlarni o‘z vaqtida tayyorlash zarur. Ularni tanlash mashg‘ulotning mazmuniga va tarbiyachi belgilagan metodik usullarga bog‘liq. Odatda metodika kabinetida «MTMda ta’lim-tarbiya dasturi»ning hamma bo‘limlari bo‘yicha metodik qo‘llanmalar bo‘ladi. Etishmaganini tarbiyachi o‘zi tayyorlaydi, ba’zan bu ishga katta va tayyorlov guruhlari bolalarini jalb etadi. Mashg‘ulot uchun kerakli materiallarni bir kun ilgari tayyorlaydi, uning buzuq emasligini, didaktik materiallar hamma bolalar uchun etarli ekanligini tekshiradi. Agar tarbiyachi ekskursiya o‘tkazadigan bo‘lsa, u oldindan ekskursiya o‘tkaziladigan joyga borib kelishi, kuzatish uchun ob’ekt tanlashi, bolalarni qanday joylashtirishni o‘ylab qo‘yishi, eng yaqin va xavfsiz marshrutni tanlashi kerak. Mayda sanoq materiali, rasm mashg‘uloti, applikatsiya, qurish-yasash uchun materiallar, she’r, ertak matnlari oldindan tayyorlab qo‘yiladi. Ba’zi mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ancha oldin boshlanadi. Masalan, kichik guruh bolalariga ekish yoki ko‘chat o‘tkazishga qiziqish uyg‘otish uchun ularga ko‘karib turgan o‘simlikni ko‘rsatish kerak. Buning uchun uni avval etishtirish zarur. Navbatchilar mashg‘ulotga kerakli jihozlarni tayyorlaydilar, stol, stullarni qulay qilib joylashtiradilar, qo‘llanma va, materiallarni qo‘yib chiqadilar. Jismoniy tarbiya va musiqa mashg‘ulotlaridan oldin bolalar poyafzalni almashtiradilar, sport formasini kiyadilar. Mashg‘ulotlarda tarbiyachining etakchilik roli va uni o‘tkazishga tayyorgarligi . Tarbiyachi MTMda asosiy shaxs hisoblanadi. Butun g‘oyaviy-tarbiyaviy ishlarning sifati va qolaversa, kelajak avlodni tarbiyalanganlik va bilish darajasi tarbiyachining g‘oyaviy-siyosiy va ilmiy-pedagogik 23 tayyorgarligiga, javobgarlik hissiga, pedagogik mahoratiga va ishga bo‘lgan ijodiy munosabatiga bog‘liq. Bolaning o‘quv faoliyatiga bo‘lgan munosabati ko‘proq uning tarbiyachi shaxsiga munosabati bilan belgilanadi. Tarbiyachining o‘ziga xos xususiyati – uning yuksak kasb mahoratidir. Eng muhimi – bolaning ruhiyatini, yosh va o‘ziga xos ruhiy-fiziologik xususiyatlarini bilishdir. Bolalar bog‘chasi dasturi bolalarning yoshini, jismoniy va ruhiy xususiyatlarini hisobga olib tuzilgani bilan har bir boladagi alohida ruhiy xususiyatning qay vaqtda va qanday namoyon bo‘lishini oldindan ko‘ra olmaydi, bu ish dasturda yaxshi tayyorlangan tarbiyachining zimmasiga yuklanadi. Tarbiyachi o‘z guruhidagi har bir bolaning jismoniy tomondan yaxshi rivojlanishi, uning oliy nerv faoliyati yaxshi ishlashi, shuningdek aqliy, axloqiy, mehnat, estetik tomondan normal tarbiyalanishi uchun yaxshi shart-sharoit yaratadi. Tarbiyachi har bir boladagi o‘ziga xos xususiyatlarni yaxshi bilgan holda undagi o‘ziga xos xususiyatlarni (zararli bo‘lsa) yo‘qota borib, bolaga nisbatan qulay talab qo‘yadi. Tarbiyachi har bir bolaning kelajakda haqiqiy inson bo‘lishiga yordam beradigan sifatlarini va imkoniyatini rivojlantirishi lozim. Maktabgacha tarbiya yoshi davrida tarbiyachining bolaga shaxsiy ta`siri juda katta bo‘ladi. Chunki bu davrdagi har bir ta`surot bolaning xotirasida bir umrga saqlanib qoladi. 12 Bolani tushuna bilish va uning ma`naviy dunyosiga kira olish tarbiyachidan zo‘r kasb tayyorgarligini talab etadi. Bola bilan jonli munosabatda bo‘lish – fikrlar manbai, pedagogik yangiliklar, quvonch va tashvishlardirki, busiz tarbiyachining ijodiy mehnatini tasavvur etib bo‘lmaydi. Mashg‘ulotda tarbiyachi o‘z ovozidan qurol sifatida foydalanishi mumkin. Sekin, tinch ovoz bolaga yaxshiroq ta`sir etishini pedagog bilishi zarur. Bolaga qattiqroq va qat`iy tapirish mumkin, ammo bunda so‘z ohangi bolaga tinchlantiruvchi ta`sir etishi lozim. Tarbiyachi asosan bolaning normal ruhiy taraqqiyoti asosi bo‘lgan jismoniy rivojlanishiga alohida e`tibor berishi lozim. Bolaning ko‘p vaqt harakatsiz o‘tirishi uning sog‘lig‘i uchun juda zararli, u bolaning har tomonlama rivojlanishini 12 .Z.A.Raxmonqulova, U. Raxmonqulov, N. Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirish” O‘zRXTB. 24 sekinlashtiradi. Bolaning ko‘p harakatlarni o‘tirib bajarishi ham gavda tuzilishining noto‘g‘pi o‘sishiga olib keladi. SHuning uchun faoliyat turlarini almashtirib borish maqsadga muvofiqdir. Yana bolaning normal rivojlanishi uchun har doim tinch, quvnoq muhitni tashkil etish lozim. Bolani: «Tezroq yuvininglar – nonushtaga kech qolyapmiz», «O‘yinchoqni tezroq yirishtiringlar, sayrga yoki mashg‘ulotga kech qolyapmiz» va hokazo deb shoshiltirish kerak emas. Ta`lim berganda uni shunday tashkil etish kerakki, har bir bola faol ishlasin va har biri ijobiy natijaga erishsin. Bolalarning mashg‘ulotda olgan bilim va malakalari boshqa faoliyat turlarida qo‘llanilishi mumkin. Bolalar olgan bilimlarini qo‘llay olishlari ularning yaxshi o‘zlashtirib olganligidan dalolat beradi, ya`ni ular hech qanday qiyinchiliksiz bu bilimlardan foydalanishlari mumkin. Ta`limning amaliy ahamiyati ham ana shundan iboratdir. Agar bolalar etarlicha bilim va malakalarga ega bo‘lsa, ular bilan xilma-xil mashg‘ulotlar o‘tkazish mumkin, bu mashg‘ulotlarda bolalar mavjud bilimlardan ijodiy foydanishlari: bemalol rasm chizishlari, biror narsani qurish yoki yasashlari, hikoya qilib berishlari mumkin. Bu mashg‘ulotlar odatdagi mashg‘ulotlardan boshqacharoq qilib tashkil etiladi: bolalar ixtiyoriga har xil materiallar beriladi va ularga rasm mavzusini o‘zi belgilash, qurilishni o‘zi o‘ylab topish, hikoya tuzish imkoniyati yaratiladi. Bunday mashg‘ulotlar dasturning ayrim bo‘limlari bo‘yicha ta`limning yakunlovchi bosqichlarida o‘tkaziladi. Bolalar olgan bilimlaridan o‘z o‘yinlarida keng foydalanadilar: rasm chizish, qirqib olish, qurish-yasash sohasidagi malakalarni qo‘llab zarur jihozlarni tayyorlaydilar, inshootlar barpo etadilar va hokazo. Olingan bilimlar turli xil o‘yinlarning mazmunida aks ettiriladi. 25 2.2. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijodiy mashg’ulotlar yaratish metodikasi (katta va tayyorlov guruhlari misolida). Mashg‘ulot nomi: Elementar matematika. Mashg‘ulot mavzusi: Miqdor. Narsalarni qismlarga bo‘lish. Maqsad: Bolalarda butun va qism haqida tushuncha hosil qilish. Kerakli jihozlar: Har bir bola uchun 2 tadan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi varaq. Har bir bola uchun 2 tadan oval shaklidagi oq qog‘oz. “Domino” o‘yini uchun kartochkalar, 12 ta olma. Mashg‘ulotning borishi: Tarbiyachi: - Bolajonlar, sizlar narsalarni bo‘laklarga bo‘lishni bilasizmi? Bolalar: Yo‘q Tarbiyachi: Bolajonlar, hozir sizlar bilan to‘g‘ri to‘rtburchakni teng 2 ga bo‘lishni o‘rganamiz. Hammamiz qo‘limizga to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi qog‘oz parchasini olamiz. Uning uchlarini birlashtirib, teng qilib buklaymiz. Buklangan chizig‘idan yaxshilab barmoq yuritib chiqamiz. Endi varaqni ochamiz, qaychini olib, buklangan chiziqdan qirqamiz. Bitta katta qog‘ozni o‘rtasidan bo‘lib, 2 ta teng bo‘lak yoki qism hosil qildik. Bu bo‘laklar qanday shaklga o‘xshaydi. Bolalar: To‘rtburchak Tarbiyachi: - Bu bo‘laklarni butun varaqning ikkidan bir qismi deyishimiz ham mumkin. Endi bolajonlar, bo‘laklardan birini olib butun varaq ustiga qo‘yib, taqqoslab ko‘ramiz. Qaysi katta? Qaysi kichik? Tarbiyachi: - To‘g‘ri bolajonlar, butun varaq qismdan katta. Bitta bo‘lak butun varaqdan kichik. Endi 2 ta yarim bo‘lakni birlashtirib qo‘yamiz. Butunga teng bo‘limi? Yo‘qmi? Biz yarim bo‘laklarni birlashtirib, 1 ta butun to‘g‘ri to‘rtburchakni hosil qildik. Butun shaklni 2 xil usulda – bo‘yiga yoki eniga 2 ga bo‘lishimiz mumkin: 26 Bolalar uchun amaliy ish: Tarbiyachi: - Bolajonlar, butun ovaldan butun qovunni yasaymiz. Yarimta qismlarni yarimta qovun shakliga keltiramiz. Buning uchun oval shaklidagi qog‘ozni to‘g‘ri chiziq bilan teng o‘rtasidan bo‘lamiz va hosil bo‘lgan qovunimizning rangi qanday bo‘lishini xohlasak, o‘sha rangga (sariq, yashil) bo‘yaymiz. Mana, qovunlarimiz tayyor bo‘ldi. Endi ovalni qismlarini bo‘yaymiz. Tetiklshtiruvchi mashq: 13 Tarbiyachi: - Bolajonlar, bir qator bo‘lib turib olinglar. Men “kvadrat” desam, kvadrat shaklida turib olasizlar. “2 ta kvadrat” desam, 2 ga bo‘linib, 2 ta kvadrat bo‘lib turasizlar. Men “doira” desam, 2 ga bo‘linib, 2 ta doira bo‘lib turasizlar. “Uchburchak” desam, uchburchak shaklida, “2 ta uchburchak” desam, 2 ta uchburchak shaklida turasizlar. Bolalar bilimini tekshirish va mustahkamlash uchun savollar: - Ikkita qismdan nechta butun yasash mumkin? - Bitta butunni nechta qismga bo‘ldik? - Butun kichkinami yoki qismmi? - Qanday holda qism hosil bo‘ladi? - Butun kattami yoki qism kattami? - Butun qovunni nechta qismga bo‘ldik? - To‘g‘ri to‘rtburchakning 2 tadan bir qismini ko‘rsating. Yakunlash: Mashg‘ulotda faol qatnashgan bolalarni rag‘batlantirish. Sotib oldim 5 ta ayiq 13 G.E.Djanpeisova, B.N.Xodjimuratova “Matematik tassavvurlarni shakllantirish” o‘quv qo‘llanma. Toshkent_2020 M.E. Jumayev “ Bolalarni matematik tushunchalarini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi” Toshkent “Ilm ziyo “ Qo‘llanma 2005 27 Suvga soldim 5 ta qayiq Sanab biling Sanab biling Nechta ayiq nechta qayiq 5+5=10 Erkinjonning shkafida 10 ta kitob Nodir yana qo’shib qo’ydi 5ta kitob Sanab biling, Sanab biling Nechta kitob, Nechta kitob 10+5=15 «O’rd а kch а l а r о n а sini t о p а dimi?» 14 Bu o’ynid а о n а o’rdak ko’ld а suzib yur а di. B о l а l а ri es а h а r tom о ng а tarqalib k е tg а n. О n а o’rdak bo`ynig а 5 yozuvcha ilib qo`yilg а n. O’rdakch а l а r bo’ynig а shu s о ng а bo`lin а dig а n s о nl а rni ilib qo`yil а di. B а ’zil а rig а 6 g а bo`linm а ydig а n s о nl а rni h а m о lib qo`yil а di. Bu o`yind а n o`quvchil а rg а ko`paytirish j а dv а lini o`rgatishning о s о n usuli sif а tid а f о yd а l а nil а di. O’quvchil а r h а r bir o’rdakch а g а iling а n s о nni 6 g а bo’lib, t е kshirib ko’radil а r. А g а r bo`lish qoldiqsiz b а j а rils а , shu o`rdak о n а sini t о p а di. А g а r bo’linm а s а , bu o’rdak b е g о n а , а d а shib qolgan bo`ladi. «To’qqiz о lm а » О d а td а bekinm а ch о q o`yn а lg а nd а m а rr а g а p о yl о qchilik qiluvchi b о l а s а n а sh о rq а li а niql а n а di. Sardor yoki о ’yin b о shi o`yin ishtir о kchil а rini bir s а fg а tizib, quyid а gich а s а n а ydi: Bir о lm а , Ikki о lm а , Uch о lm а , To`rt о lm а , B е sh о lm а , 14 Z.A.Raxmonqulova, U. Raxmonqulov, N. Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirish” “Bekinmachoq-plyus” 2012 28 О lti о lm а , Yetti о lm а , S а kkiz о lm а , To’qqiz о lm а , O`n о lm а , Sho`r о lm а O`yinboshi kimni «Sho’r о lm а » d е b s а n а s а , o`sh а b о l а m а rr а d а p о yl о qchilik qil а di. Q о lg а nl а r b е kinish а di. O`yinning maqsadi. O`yin о rq а li b о l а l а rni bekitilg а n n а rs а ni а niq t о pishg а v а s а n а shg а o’rg а tish. O`yin m а zmuni. Bu o`yind а bir n е ch а b о l а l а r q а tn а shishi mumkin, а mm о ul а r ikkit а d а n bo’lib o’yn а ydil а r. Bul а rd а n bitt а si b е rkit а di, ikkinchisi n а rs а o`rt о g`ining q а ysi qo’lid а ek а nini t о p а di, ul а r juftmi yoki t о q ek а nini s а n а b ko`r а di. B е kitish uchun m а yd а cho`p yoki t о shl а r о lin а di. O`yin q о id а si. Qo’llarni о rq а g а qilib n а rs а b е rkitil а di. So’ngr а : «Q а ysi qo`limd а , t о p а qol», — d е ydi. Ikkinchi b о l а to`g`ri t о ps а , n а rs а ni o`zi yashir а di. H а r ikk а l а b о l а h а m n а rs а ni yashir а yotg а nd а f а q а t o’ rt о g`ining ko`zig а q а r а b tur а di. T о p а yotg а nd а es а s е zgirlik bil а n o`rt о g`ining ха tti-h а r а k а tini kuz а t а di. O`yinning а h а miyati. O`yinni b о l а l а r jud а qizilish bil а n o`yn а ydil а r v а b е rkitilg а n n а rs а ni а d а shm а sd а n t о pishg а h а r а k а t qil а dil а r. O`yind а ishl а til а dig а n cho`p, t о sh guruh, хо n а sid а b о l а l а rg а ko`rin а dig а n j о yd а turishi t а vsiya etil а di. Chunki ul а rni b о l а l а r o`zl а ri о lib must а tsil o`yn а yv е rishl а ri mumkin. O`yinning t а `lim-t а rbiyaviy а h а miyati shuki, u b о l а l а rni s а n о qq а o`rg а t а di, ziyr а k qil а di, ko`zg а qarab s е zgirlik bil а n t о p а bilish q о biliyatni o`stir а di, s а b о t- m а t о n а tni t а rbiyal а ydi. 29 Xulosa va tavsiyalar O‘zbekiston Respublikasi prezidentining «Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi. Qaror maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish, bolalarning sifatli maktabgacha ta'limdan teng foydalanishini ta'minlash, maktabgacha ta'lim xizmatlarining nodavlat sektorini rivojlantirish maqsadida, qabo‘l qilinmoqda. Prezident qaroriga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tasdiqlangan va u quyidagilarni nazarda tutadi: maktabgacha ta'lim sohasidagi normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish; maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish; bolalarning sifatli maktabgacha ta'lim bilan qamrovini oshirish, undan teng foydalanish imkoniyatlarini ta'minlash, mazkur sohada davlat-xususiy sherikligini rivojlantirish; maktabgacha ta'lim tizimiga innovatsiyalarni, ilg‘or pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish; maktabgacha ta'limni boshqarish tizimini takomillashtirish, maktabgacha ta'lim muassasalari faoliyatini moliyalashtirish shaffofligi va samaradorligini ta'minlash; maktabgacha ta'lim tizimiga maktabgacha ta'lim tizimi xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish, tanlab olish va rivojlantirishga mutlaqoyangiyondashuvlarni joriy etish; maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarning sog‘lom va balanslashtirilgan ovqatlanishini, sifatli tibbiy parvarishini ta'minlash; Maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bolaning xususiyatalari, imkoniyatlari, layoqati va qobiliyatlarini e’tiborga olgan holda uni shaxs sifatida mukammal shakllantirishga qaratilgan ta’lim dir. Ma’lumki, har bir shaxs o‘zining intilishlari, qobiliyatlari va imkoniyatlariga ko‘ra hayotda o‘z o‘rnini topa olgan sharoitda rivojlanuvchi jamiyatni barpo etishi mumkin. Bog‘cha yoshidagi bolalarda matematik tasavvurlarini shakllantirishda ko‘rgazmali materiallarning ham ahamiyati kattadir.Maktabgacha ta’lim tashkilotidagi matematika bo‘yicha mashg‘ulotlarda pedagog didaktik vazifalardan kelib chiqib turli tuman ko‘rgazmali vositalardan foydalanadi. Matematikaga 30 o‘rgatish jarayonida ko‘rgazmalilikdan foydalanish muhimdir. Biroq pedagog ko‘rgazmalilik bu maqsad emas, balki ta’lim vositasi ekanligini unutmasligi lozim. Muvaffaqiyatsiz tanlangan ko‘rgazmali material bolalarning e’tiborini chalg‘itib, bilimlarni o‘zlashtirishga xalaqit beradi. To‘g‘ri tanlangan ko‘rgazmali material esa ta’lim samaradorligini oshirib, bolalarning jonli qiziqishini uyg‘otib, materialning o‘zlashtirilishi va anglanilishini osonlashtiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotining pedagogik jarayonida ko‘rgazmalilikdan foydalanilishi bolalarning bevosita tuyg‘ulari bilan bog‘liq tajribasining boyishi va kengayishiga imkon beradi, muayyan tasavvurlarini aniqlashtirishga, shu bilan birga qiziquvchanlikning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi, bu esa o‘quv faoliyatida katta ahamiyatga ega.Ko‘rgazmali material muayyan talablarga mos kelishi lozim: * hisoblash uchun predmetlar va ularning tasviri bolalarga uchun tanish bo‘lishi lozim, ular tevarak atrofdagi tanish narsalardan olinadi; * bolalarni miqdorni teng ravishda solishtirishga o‘rgatish uchun didaktik material turlarini bolalar turli sezgi organlari bilan (eshitish, ko‘rish, paypaslab ko‘rib sezish) his qilib idrok qilishlari uchun ko‘paytirish lozim; *ko‘rgazmali material o‘zgaruvchan va ko‘p miqdorda bo‘lishi lozim; gigienik, pedagogik va estetik talablarga javob berishi kerak. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RÓYXATI. 1.Mirziyoyev Sh.M. 2017--yil 20-aprelda ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora - tadbirlari to‘g‘risidagi 244 – Qarori 2. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’limning mazmun-mohiyati haqida Oliy Majlisning birinchi chaqiriq IX sessiyasi 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori 3261-PQ, 09.09.2017. “Xalq so‘zi”, 11 sentyabr 2017-yil, 181-son (6845). 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi Qarori (3305- PQ, 30.09.2017). 5.O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori (4312-PQ, 08.05.2019). 6 . “Maktabgacha ta’limga qo‘yiladigan Davlat talablari”O‘zRXTB. MMXQTMORO‘MM 2017 7. “Ilk qadam” dasturi. Toshkent. 8.N.U.Bikbayeva “Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tushunchalarni shakllantirish” 9.O‘qituvchi. Qo‘llanma.-1995. 10.M.E.Jumayev. “Bolalarda boshlang‘ich matematik tushunchalarini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi” Toshkent. «Ilm-Ziyo» Qo‘llanma - 2013. 11.Z.A.Raxmonqulova, N.Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi bolalarda mat ematik tasavvurlarni shakllantirish” O‘zRXTB. MMXQTMORO‘MM “Lider press” Toshkent 2009 12.Z.A.Raxmonqulova, U. Raxmonqulov, N. Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirish” O‘zRXTB. MMXQTMORO‘MM “Bekinmachoq- plyus” 2012 32 13. Pfn.F.Voxobova, Sh.B.Nabixanova,D.T Karimova ”Maktabgacha yoshdai bola shaxsini rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim asoslari” pedagogika kolleji o‘quvchilari uchun o‘quv qo‘llanma. Toshkent-2015 14.Z.A.Raxmonqulova, U. Raxmonqulov, N. Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirish” “Bekinmachoq- plyus” 2012 15. Pfn.F.Voxobova, Sh.B.Nabixanova,D.T Karimova ”Maktabgacha yoshdai bola shaxsini rivojlantirishga yo`naltirilgan ta`lim asoslari” pedagogika kolleji o`quvchilari uchun o`quv qo`llanma. Toshkent-2015 16. Gavrina S.E. Razvivaem logicheskoe mshlenie u detey 3-4 let/ Naxodim sootvetstviya, sravnivaem, sistematiziruem, reshaem logicheskie Zadachi. Yaroslavl: Akademiya razvitiya, 2008. – 64 s.: il. 17. Gatanov Yu. Razvivayu logiku i soobrazitelnost. Iz serii «Moy Pervy uchebnik»/ Posobie dlya podgotovki detey k shkole. – SPb.: Piter, 2000. – 168 s. 18. Geydman B.P. i dr. Matematika: Uchebnik dlya pervogo klassa. Chast 1. – M.: Knijny dom «Che Ro», 2000. – 128 s. 19. Gerasimova A.S. i dr. Ensiklopediya obucheniya i razvitiya Doshkolnika. – M.: Olma-Press, 2000. – 352 s. 20. Gromova O.E. Formirovanie matematicheskix predstavleniy u Detey rannego vozrasta. M.: TS Sfera, 2006. – 48 c. 21. Deryagina L.B. Matematika dlya malshey v skazkax stixax i Zagadkax. SPb.: Litera, 2006. – 32s.: il. 22. Djanpeisova G.E. Teoriya i metodika formirovaniya Matematicheskix predstavleniy. / Uchebnoe posobie. T.: Tafakkur, 2019. – 420 s. 23. Djanpeisova G.E. Sovremenne aspekt matematicheskogo Obrazovaniya doshkolnikov. / Metodicheskoe posobie. Т .: Nizomiy Nomidagi TDPU,2017– 104s. 24. Zaparenko V.S. Ensiklopediya intellekta dlya talantlivx detey i Mudrx i zabotlivx roditeley/ Kniga-igra. – M.: Olma-Press, 2000. – 192 s. 33 25. Zvonkin A. Domashnyaya shkola dlya doshkolnikov. M.: Chiste Prud, 2005 g., – 70 s. 26. Kazinseva E.A. Formirovanie matematicheskix predstavleniy/ Konspekt zanyatiy v podgotovitelnoy gruppe. Volgograd: Uchitel, 2009. 223 s: il. 27. Komarova L.D. Kak rabotat s palochkami Kyuizenera?/ Igr i Uprajneniya po obucheniyu matematike detey 5-7 let. M.: GNOM i D, 2008. – 64 s. 28. Korepanova M.V., Kozlova S.A., Pronina O.V. Moya matematika. – M.: Balass, 2011. – 80s. 29. Kralina M.V. Logika. – Ekaterinburg: U-Faktoriya, 2000. – 120 s. Axborot kommunikatsiya resurslar: 1.www.google.uz 2.https://fayllar.org 3.www.TEACHER.uz 4.www.obruch.u 5.http://fikr.uz/post/fikr.maktabgacha ta’lim /5086.html 34

Maktabgacha ta’lim muassasalarida son-sanoq va miqdorga oid tasavvurlarni shakllantirishga doir ijodiy mashg‘ulotlarni tashkil etish yuzasidan mashg‘ulot ishlanmalari yaratish

Купить