Maktabgacha ta’limda matematik tasavvurlarga zamonaviy yondashuvda jahon tajribalari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	49.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Maktabgacha ta’limda matematik tasavvurlarga zamonaviy yondashuvda jahon tajribalari

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
PEDAGOGIKA FAKULTETI
MAKTABGACHA TA’LIM METODIKASI KAFEDRASI
MAKTABGACHA TA’LIM YO’NALISHI
__-BOSQICH ___-GURUH TALABASI
_________________________________NING
“BOLALARDA ELEMENTAR MATEMATIK TASAVVURLARNI
SHAKLLANTIRISH” FANIDAN
Maktabgacha ta’limda matematik
tasavvurlarga zamonaviy yondashuvda jahon
tajribalari
1

MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I.BOB.POZITIV YONDASHUV………………………………………………...5
1.1. Insonni tushunishda pozitiv yondashuv………………………………………..5
1.2. Ijobiy yondashuvning afzallik va boshqa tomonlari…………………………..7
II.BOB. INSONNI TUSHUNISHDAGI EMPERIK VA EKSPREMENTAL
YONDASHUV…………………………………………………………………...12
2.1. Emperik yondashuv………………………………………………………….12
2.2. Ekspremental yondashuv…………………………………………………….19
XULOSA………………………………………………………………………....29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..30
2

KIRISH.
Mavzuvning dolzarbligi: Odatda shaxs ijtimoiy fanlarning o’rganish
predmeti bo’lib, ular insoniyat tarixida shaxs shakllanishining umumiy
qonuniyatlarini, jamiyatning rivojlanish jarayonida inson hayotining ijtimoiy
sharoitlariga bog`liq holda shaxsning o’zgarishi bilan aloqador masalalarning
mohiyatini ochib beradi. Shaxs muammosini tadqiq qilishga tibbiy, tabiiy, ijtimoiy
fanlar va falsafa fani o’ziga xos ahamiyatga ega. “Shaxs” kategoriyasi
umumiy psixologiyaning eng muhim , tayanch tushunchasi bo’lsa, “shaxs
psixologiyasi” bo’limi uning asosini tashkil etadi. Psixologiyaning bu sohasini
bilish har qanday musutaxassisga samarali ishlash imkonini beradi.
Shaxs psixologiyasi XX asrning birinchi o’n yilligida eksperimental fanga aylandi.
Biroq nazariy tadqiqotlar ancha oldinroq amalga oshirila boshlangan. Shaxsni
o’rganish tarixida uchta asosiy davrni ajratish mumkin:
• Falsafiy-adabiy davr;
• Klinik davr;
• Sof eksperimental davr.
Falsafiy-adabiy davr. Bu davr antik davrdan boshlanib, XIX asrning
boshlarigacha davom etdi. Bu davrda shaxs psixologiyasiga tegishli ma’lmotlar
asosan faylasuf va yozuvchilar asarlarida o’z aksini topgan va ularda shaxsning
axloqiy va ijtimoiy tabiati mhokama etilgan. Falsafiy-adabiy davrdagi shaxsning
ta’rifi juda keng qamrovli bo’lib, o’z ichiga shaxsning biologiyasini,
psixologiyasini, xulq-atvorini , madaniyatini va hatto mol-mulkini ham qamrab
olgan. Frantsuz faylasufi Eten de Kondilyak o’zining “ Sezgilar haqidagi
traktat”ida shaxsni turli sezgi parchalaridan yig`ishga harakat qilgan. F.M.
Dostoevskiy har bir kishi uchun xos bo’lgan “yashirin odam” haqida yozadi. Uning
fikricha, mazkur “yashirin odam” tashqariga chiqishga urinib ko’radi, shuningdek
har bir kishining “niqobi” ham mavjud bo’lib uning haqiqiy qiyofasini yashirib
3

turadi.
Klinik davr. XIX asrning birinchi o’n yilligida shaxs psixologiyasi muammosi
bilan ko’proq shifokor-psixiatrlar shug`ullanishgan. Ular birinchilardan bo’lib
klinik sharoitlarda bemor shaxsini tizimli kuzatish olib borishga muvaffaq
bo’lishgan, inson shaxsining tabiati to’g`risida umumilmiy xulosalar chiqarishgan.
Klinik davrda alohida fenomen sifatida shaxs haqidagi tasavvurlar qisqartirib
yuborilgan. Psixiatrlarning diqqat markazida bemor kishilarda kuzatilgan shaxs
xususiyatlari turgan. Keyinchalik aniqlanishicha, sog`lom kishilarda kuchsiz
ifodalangan xususiyatlar bemorlarda juda kuchli (gipertrofiya) holatida namoyon
bo’ladi.
Kurs ishining maqsadi: Insonni tushunishda turli xil yondashuvlardan
foydalanish. Pozitiv yondashuvning aloxida jihatlari.
Kurs ishining vazifasi: Insonni tushunishdagi yondashuvlarning bir –
biridan farqli va yutuqli jihatlari.
Kurs ishining obekti: Inson. Uning his tuyg’ulari. Uni boshqaruvchi
psixik jarayonlar.
Kurs ishining predmeti: Inson bilan kechadigan jarayonlar. Uni
psixalogiya orqali chuqurroq tahlil qilish.
Kurs ishining tarkibi: Kirish, ikkita bob, to’rtta bo’lim, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB.POZITIV YONDASHUV.
1.1.Insonni tushunishda pozitiv yondashuv
Ijobiy psixologiya psixologiyaning xarakterning kuchli tomonlari va xulq-
atvoriga yo'naltirilgan bo'limi bo'lib, odamlarga hayotni mazmunli va maqsadli
qurishga - omon qolishdan tashqari gullab-yashnashga o'tishga imkon beradi.
Ushbu sohadagi nazariyotchilar va tadqiqotchilar yaxshi hayotning elementlarini
aniqlashga harakat qilishdi. Ular, shuningdek, hayotdan qoniqish va farovonlikni
yaxshilash bo'yicha amaliyotlarni taklif qildilar va sinab ko'rdilar . Ijobiy
psixologiya nafaqat o'tkinchi baxtga emas, balki ma'no va chuqur qoniqishga urg'u
beradi. Ko'pincha ijobiy psixologiyaning otasi sifatida e'tirof etilgan Martin
Seligman baxtli yashash nimani anglatishini, jumladan, yoqimli hayot
(Gollivudning baxtga bo'lgan nuqtai nazari), yaxshi hayot (shaxsiy kuchli tomonlar
va ishtirok etishga qaratilgan) va mazmunli tushunchalarni tasvirlab bergan. Hayot.
Ijobiy psixologlar ijobiy hayotning turli versiyalarida, jumladan, o'ziga xos ijobiy
his-tuyg'ular, "oqim" holatlari va ma'no yoki maqsad hissi bilan bog'liq bo'lgan bir
qator tajriba va xatti-harakatlarni o'rgandilar. Ijobiy psixologiya tarafdorlari,
shuningdek, xarakterning kuchli va fazilatlarini kataloglashga harakat qilishdi.
2004-yilda chop etilgan "Xarakterning kuchli tomonlari va fazilatlari" kitobida
donolik va bilim, jasorat, insoniylik, adolat, vazminlik va transsendensiya (shu
jumladan minnatdorchilik, umid va hazil kabi kuchli tomonlar) toifalari taklif
qilingan. O'zining kuchli tomonlarini aniqlash (jasorat, insonparvarlik yoki adolat
kabi) ijobiy psixologlar tomonidan nazarda tutilgan yaxshi va mazmunli hayot
yo'lidagi muhim qadam hisoblanadi. Farovonlikni oshirish uchun uyda sinab
ko'rish mumkin bo'lgan ijobiy psixologiya amaliyotlari ham mavjud. Misol uchun,
minnatdorchilik mashqlari vaqt o'tishi bilan baxtni oshirish usuli sifatida
psixologlar tomonidan o'rganilgan. Nomi qanday bo'lsa, bu oddiy harakatlarni o'z
5

ichiga oladi, chunki har kuni uchta narsani yozib qo'yish uchun minnatdorchilik
bildiriladi. 1
Ijobiy psixologiyaning asosiy e'tibori baxt va qoniqishga qaratilgan bo'lsa-da, bu
odamlarga o'zlarining salbiy his-tuyg'ularini butunlay yo'q qilish tavsiya etiladi
degani emasligini tushunish kerak. Rivojlanayotgan odamlar o'z hayotlarida
shunday muqarrar ruhiy holatlarga joy ajratadilar.
Ijobiy psixologiyaning qanday afzalliklari bor?
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ijobiy psixologiya bilan bog'liq amaliyotlar,
masalan, minnatdorchilik aralashuvi ijtimoiy va hissiy farovonlikni oshirishi
mumkin. Ijobiy psixologiya, shuningdek, xarakterning kuchli tomonlarini, hayrat
kabi ijobiy his-tuyg'ularni va hayotning mazmuni va maqsadini his qilish kabi
boshqa fazilatlarni rivojlantirish hayotning ijobiy natijalariga qanday hissa
qo'shishi mumkinligini o'rganishga olib keldi.
Hayotning ma'nosi o'lchovlari hayotning boshqa ijobiy natijalari bilan bog'liqligi
aniqlandi. Misol uchun, tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, o'z hayotini qadrli deb
hisoblaydigan keksa odamlar jismoniy va ruhiy salomatlikka ega. Boshqa
tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, hayotda maqsadni his qilishning potentsial
farovonlik foydalari.
Ijobiy psixologiya psixologiyaning nisbatan yangi shaklidir. Bu inson hayotidagi
ijobiy ta'sirlarni ta'kidlaydi. Bularga xarakterning kuchli tomonlari, optimistik his-
tuyg'ular va konstruktiv institutlar kiradi . Bu nazariya baxt hissiy va ruhiy
omillardan kelib chiqadi, degan ishonchga asoslanadi . Ijobiy psixologiya
odamlarga baxtni lahzadan lahzaga aniqlashga yordam berishga qaratilgan. Buni
faqat ortga nazar tashlab, baxtli daqiqalarni qadrlash orqali ta'kidlaydi. Ko'proq
quvonch va hozirgi sharoitlaridan xalos bo'lishni xohlaydigan terapiya izlayotgan
odamlar bu yondashuvni foydali deb topishlari mumkin. Ko'pchilik davolanish
tugagandan so'ng hozirgi paytda boshdan kechirayotgan ijobiy his-tuyg'ularga
e'tibor berishni osonlashtiradi. 2
1
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
2
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
6

1.2. Ijobiy yondashuvning afzallik va boshqa tomonlari
Ijobiy psixoterapiya - bu ijobiy psixologiya tamoyillarini professional terapevtik
sharoitda qo'llash. U baxtni yana uchta boshqariladigan komponentga bo'lish
mumkin degan kontseptsiyaga asoslanadi:
 Ijobiy tuyg'u
 Ishtirok etish
 Ma'nosi
Ijobiy psixoterapiyada qo'llaniladigan mashqlar inson hayotidagi ushbu
komponentlarning bir yoki bir nechtasini yaxshilash uchun mo'ljallangan.
Terapiyaning ushbu shaklida qo'llaniladigan ba'zi usullar terapiyadagi shaxsning
faoliyatini tekshirishni o'z ichiga oladi. Terapiyada har bir faoliyatning ijobiy
oqibatlari o'rganiladi. Umumiy amaliyot - bu signal signallari yoki peyjerlardan
foydalanish. Terapevtlar, terapiya olgan shaxsning roziligi bilan, ularga o'z
tajribalarini yozib olishni eslatish uchun signal berishlari mumkin. Biror kishi
o'tgan kun tafsilotlarini tasvirlash uchun kundalik yozuvlarni qo'shganda, bu
yozuvlar kengaytiriladi. Keyinchalik ular uzoq muddatli baholashlar bilan
baholanadi. Ushbu usullar ko'pincha qisqa muddatli namuna olish deb ataladi.
Terapiyadagi odamlar ko'pincha minnatdorchilik jurnalini yuritishga taklif
qilinadi. Ushbu rekord har bir kunning ijobiy voqealari va yutuqlarini eslatib
turadi. Amaliyot rejaga muvofiq bo'lmagan narsalar haqida o'ylashni bartaraf
etishga yordam berishi mumkin. 3
Odamlar salbiy tajribalarga ko'proq e'tibor berishga qattiq bog'langan. Shunday
qilib, ko'pincha terapiyadagi odamlar bir voqeadan ikkinchisiga ularning
hayotidagi baxtga nima ta'sir qilishini bilishmaydi. Ba'zi ruhiy salomatlik
mutaxassislari bu nomuvofiqlik idrok bilan bog'liq bo'lishi mumkin deb
hisoblashadi. Biror kishi tajriba davomida o'ziga xos his-tuyg'ularni aniqlay
olmasligi mumkin. Ammo ular keyinchalik tajriba haqida o'ylashganda, bu his-
3
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
7

tuyg'ularni aniq bilishlari mumkin. Ijobiy psixologiya insonning e'tiborini,
kutishini va xotirasini salbiydan uzoqlashtirishga qaratilgan. Muvozanatli nuqtai
nazarga erishish uchun ijobiy tomonga e'tibor qaratadi .
Ijobiy psixologiya bir nechta asosiy tushunchalarning rivojlanishiga olib
keldi . Bular depressiya va xavotirga uchragan odamlar uchun yuqori darajada
terapevtik ekanligi isbotlangan . Ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, pozitivlikning
etishmasligi past yoki tushkun kayfiyatga yordam beradi . Biroq, ruhiy tushkunlik
faqat ushbu etishmovchilik tufayli rivojlanmaydi. Ijobiy psixologiya nafaqat salbiy
alomatlarga qaratilgan. Shuningdek, u xarakterning kuchli tomonlarini va ijobiy
his-tuyg'ularini kuchaytirishga intiladi. Bu ushbu sohalarda rivojlanishni istagan
odamlarga foyda keltirishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ijobiy psixologiya va kognitiv xulq-atvor
terapiyasi depressiya alomatlarini kamaytirishda samarali. Ikki yondashuv
o'rtasidagi bir tadqiqot natijalari ijobiy psixoterapiya baxtni oshirishda samaraliroq
bo'lishi mumkinligini ko'rsatdi. Bu depressiyaga uchragan odamlarning umumiy
baxtini oshirishi ko'rsatilgan.
Ularning nomlari o'xshash bo'lsa-da, ijobiy psixologiya va ijobiy psixoterapiya ikki
xil yondashuvdir. Bir yondashuv 1998 yilda Seligman tomonidan ishlab chiqilgan
ijobiy psixologiya nazariyasiga asoslanadi. Ikkinchisi 1968 yilda Nosrat
Peseschkian tomonidan ishlab chiqilgan madaniyatlararo yondashuv. U
psixodinamik va gumanistik ta'sirlarni o'z ichiga oladi.
Seligmanning ijobiy psixologiyasi va Peseschkianning ijobiy psixoterapiyasi
qaysidir ma'noda o'xshashdir. Ularning ikkalasi ham odamlarni tug'ma yaxshi deb
hisoblashadi. Shuningdek, ular shaxsiy rivojlanishni rag'batlantirishga harakat
qilishadi. Biroq, yondashuvlar o'rtasida hali ham ba'zi asosiy farqlar mavjud. 4
 Seligmanning yondashuvi salbiy tajribalarni inkor etmaydi. Ammo
Peseschkianning yondashuvi barcha salbiy tajribalarga ijobiy nuqtai
nazardan qaraydi. U ularni o'sish uchun imkoniyatlar sifatida ko'radi.
4
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
8

 Seligmanning yondashuvi birinchi navbatda g'arblashgan. Peseschkianning
yondashuvi ko'proq madaniyatga xosdir.
 Seligmanning yondashuvi o'zini insonparvarlik ta'siridan uzoqlashtiradi. Shu
bilan birga, Peseschkianning yondashuvi uning gumanistik
va psixodinamik fonini o'z ichiga oladi.
Ijobiy psixologiya ommaviy axborot vositalarida mashhurlikka erishdi. Bu ba'zi
psixologlarning xavotir bildirishiga sabab bo'ldi. Ular ushbu yondashuvning
amaliy qo'llanilishi uning samaradorligi bo'yicha ilmiy tadqiqotlarni ortda
qoldirganmi yoki yo'qmi degan savol tug'iladi. IBM, FedEx va Adobe kabi ko'p
million dollarlik kompaniyalar o'z xodimlari uchun "baxt murabbiylarini"
yollagan. Ba'zi maktablar o'zlarining o'quv dasturlariga ijobiy psixologiya
tushunchalarini kiritdilar. Hatto Qo'shma Shtatlar armiyasi ham barcha
askarlarning farovonligini oshirish uchun chidamlilik o'rgatish dasturlarini ishlab
chiqmoqda.
Tanqidchilar ijobiy psixologiya ko'p holatlarda ruhiy salomatlikni yaxshilashga
olib kelishi mumkin. Ammo bu sohada uning foydasi haqidagi da'volarni
tasdiqlovchi ampirik dalillar yo'q. Har qanday foydali ta'sir qancha davom etishini
aniqlash uchun yanada qattiqroq sinovdan o'tish kerak. Ijobiy psixologiya,
shuningdek, ushbu soha bilan chambarchas bog'liq bo'lgan oldingi ishlarni rad
etish, inkor etish yoki qadrsizlantirish uchun ham tanqid qilingan.
Ijobiy psixologiya bilan bog'liq potentsial tashvishlardan biri bu ijobiy ilovalarni
haddan tashqari qabul qilish potentsiali. Misol uchun, davolanishdagi ba'zi
odamlar, optimistik bo'lish orqali jiddiy jismoniy va ruhiy salomatlik
muammolarining oqibatlariga qarshi tura olishlariga ishonishadi . Yondashuvning
shaxsiy mas'uliyatga urg'u berilishi ruhiy salomatlik holati yoki hissiy tanglik bilan
og'rigan ba'zilarni ushbu tashvishlar uchun javobgarlikni his qilishiga olib kelishi
mumkin. Ma'lumki, ruhiy salomatlik muammolari ularni boshdan kechirayotgan
odamning aybi emas. 5
5
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
9

Yondashuv ma'lum jiddiy yoki surunkali ruhiy salomatlik muammolarini
davolashda qo'llanilganda unchalik foydali emas va ehtimol samarasiz deb
hisoblanadi. Ular orasida shizofreniya yoki travmatik miya shikastlanishi bo'lishi
mumkin .
Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, optimistik va ijobiy bo'lish hammaga ham foyda
keltirmasligi mumkin. "Himoyaviy pessimistlar " deb atash mumkin bo'lgan ba'zi
odamlar vaziyatlarga salbiy nuqtai nazardan yondashishlari bilan rivojlanadi. Bu
odamlar birinchi navbatda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muvaffaqiyatsizliklarni
oldindan bilib, muvaffaqiyatga erisha oladilar. U erdan ular muvaffaqiyatsizlikka
yo'l qo'ymaslik uchun harakat qilishadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu
yondashuv ba'zi odamlarga tashvish bilan kurashishga yordam beradi. Shuningdek,
u odamlarga tezroq moslashishga va strategik optimistlardan ustun turishga
yordam berishi mumkin.
Ijobiy psixologiyaning yakuniy tanqidi - bu yondashuv biroz g'arbiylashtirilgan. U
birinchi navbatda Amerika jamiyatining individualligini aks ettiruvchi fazilatlar va
qadriyatlarga qaratilgan. Ushbu cheklangan qadriyatlar to'plami boshqa
madaniyatlarning e'tiqodini to'g'ri aks ettirmasligi mumkin . Ko'pchilik uchun
atamalarning universal ta'rifi zarur bo'lishi mumkin.
Karl Rojers , Avraam Maslou , Erich Fromm va Albert Bandura kabi nufuzli
psixologlar inson baxti va mahsuldorligi haqidagi g'oyalar va nazariyalarni ishlab
chiqishda yordam berishdi. Ammo 1998-yilgacha Martin Seligman Amerika
Psixologiya Assotsiatsiyasi prezidenti sifatida "ijobiy psixologiya" tushunchasiga
yangi e'tiborni qaratdi . Seligman ijobiy psixologiya haqida 2002 yilda nashr
etilgan " Authentic Happiness" kitobida yozgan . U psixologlarni o'rniga insonning
ijobiy fazilatlari va iste'dodlarini targ'ib qilish, tarbiyalash va oshirishga e'tibor
berishga undadi. 6
Birinchi ijobiy psixologiya sammiti 1999 yilda bo'lib o'tdi. 2002 yilda Ijobiy
psixologiya bo'yicha birinchi xalqaro konferentsiya bo'lib o'tdi. Ijobiy psixologiya
2006 yilda keng jamoatchilik e'tiborini tortdi. Professor Tal Ben-Shaharning ijobiy
6
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
10

psixologiya darsi 855 talabani qamrab olgan Garvardning eng mashhur kursiga
aylandi. 2009-yilda Pensilvaniya universitetida Ijobiy psixologiya bo yichaʻ
birinchi jahon kongressi bo lib o tdi.
ʻ ʻ
Ijobiy psixologiya va gumanistik psixologiya tarafdorlari o'rtasida tafovut
kuchaymoqda . Bu bo'linish 1998 yilda ijobiy psixologiya paydo bo'lganidan beri
mavjud. Ijobiy psixologiya tarafdorlari ijobiy psixologiya nazariyalari mustahkam
ilmiy dalillarga asoslangan deb hisoblashadi. Ularning ta'kidlashicha, bular qo'llab-
quvvatlovchi empirik dalillarga ega bo'lmagan gumanistik nazariyalardan
ustundir. Boshqa tomondan, ba'zi gumanistik psixologlar Seligmanni tanqid
qilishdi. Ularning fikriga ko'ra, u o'zidan oldingi odamlar tomonidan gumanistik
psixologiya bo'yicha o'nlab yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar uchun kredit
olishga harakat qilmoqda. 7
Martin Seligman harakatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo'ldi. Ammo boshqa
shaxslar ijobiy psixologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo'shgan. Ular orasida
Mihali Csikszentmihalyi, Don Klifton, Ed Diener, CR Snayder, Kristofer Peterson,
Shelley Teylor, Barbara Fredrikson, Maykl Argyle va Daniel Gilbert bor.
7
https://www.psychologytoday.com/us/basics/positive-psychology
11

II.BOB. INSONNI TUSHUNISHDAGI EMPERIK VA EKSPREMENTAL
YONDASHUV
2.1. Emperik yondashuv.
Psixologiyani o'rganish inson ongi va xatti-harakatlarining murakkabligini
tushunish uchun keng mavzularni qamrab oladi. Empirik psixologiya, inson xulq-
atvori haqidagi tushunchamizni kuzatish mumkin va miqdoriy ma'lumotlarga
asoslaydigan metodologiya sohaning asosiy tarkibiy qismidir. Keyingi maqola
empirik psixologiyani batafsil tahlil qiladi, uning ta'rifi, kelib chiqishi, asosiy
g'oyalari va psixologiyada empirik tadqiqot usullarini qo'llashni o'z ichiga oladi.
Psixologik hodisalarni empirik usullardan foydalangan holda o'rganish
empirik psixologiya deb nomlanadi. Ushbu yondashuv spekulyativ taxmin yoki
o'zboshimchalik sezgisiga tayanishdan ko'ra kuzatish, tajriba yoki o'lchash orqali
to'plangan ma'lumotlardan foydalanadi. Dunyo haqidagi da'volar boshqa
tadqiqotchilar tomonidan mustaqil ravishda tasdiqlanishi mumkin bo'lgan dalillar
bilan qo'llab-quvvatlanishi kerakligi haqidagi ilmiy tamoyil empirik psixologiya
tomonidan qo'llab-quvvatlanadi.
Empirik psixologiyani Vilgelm Vundt va Uilyam Jeyms kabi izdosh
shaxslar tomonidan birinchi psixologik laboratoriyalar tashkil etilgandan keyin
kuzatish mumkin. Ushbu innovatsion psixologlar inson bilimi va xatti-harakatlarini
tizimli empirik tadqiqotlar o'tkazish uchun o'z-o'zini aks ettirish va to'g'ridan-to'g'ri
eksperimentlardan foydalanganlar. Psixologiyaning alohida fan sohasi sifatida
paydo bo'lishi shu tariqa e'lon qilindi. 20-asrda psixologiyadagi empirik an analarʼ
bixevioristik va kognitiv harakatlarning paydo bo lishi bilan yanada
ʻ
mustahkamlandi. B.F.Skinner va Jon Uotson kabi xulq-atvorshunoslar ko'pincha
laboratoriya tajribalari orqali kuzatiladigan xatti-harakatlarni o'rganish muhimligini
ta'kidladilar. 8
Keyingi kognitiv inqilob empirik yondashuvni saqlab qoldi va
diqqatni fikrlash, xotira va idrok kabi aqliy jarayonlarni o'z ichiga oladi, tez-tez
murakkab eksperimental dizaynlar va ma'lumotlarni tahlil qilish uchun statistik
usullardan foydalanadi. Bugungi kunda ham empirik psixologiya fanning asosi
8
https://libguides.kzoo.edu/psyc/empirical
12

bo'lib qolmoqda. So'rovlar, naturalistik kuzatishlar, eksperimental va kvazi-
eksperimental dizaynlar va amaliy tadqiqotlar zamonaviy tadqiqotlarda
qo'llaniladigan ko'plab empirik usullardan faqat bir nechtasi. Texnologik
taraqqiyot, shuningdek, neyroimaging va fiziologik o'lchovlar kabi usullar bilan
psixologik jarayonlarning biologik asoslari haqida ilgari eshitilmagan
tushunchalarni taqdim etadigan empirik tadqiqotlar uchun yangi yo'nalishlarni
ochdi. Empirik psixologiyaning nazariy asosi nima uchun bu juda muhim.
Kuzatish mumkin va miqdoriy ma’lumotlarga asoslangan empirik psixologiya
inson xulq-atvori haqidagi nazariya va farazlarni qat’iy va metodik tekshirish
imkonini beradi. Psixologik topilmalarni ishonchlilik va ishonchlilik bilan
ta'minlab, bu psixologiyani fan sifatida ajratib turadi. Empirik yondashuv
psixologiya uchun ham muhim amaliy ahamiyatga ega. Empirik tadqiqotlar turli
sohalarda, jumladan, biznes, ta'lim va huquq sohasida davlat siyosati va ilg'or
tajribalar bilan bir qatorda psixologik aralashuvlar va terapiyalarning rivojlanishiga
ta'sir qiladi.
Empirizm: Tug'ma g'oyalar yoki sezgidan farqli o'laroq, bilim birinchi
navbatda hissiy tajriba va kuzatishdan kelib chiqadi degan falsafiy pozitsiya.
Miqdoriy tadqiqot: ma'lumotlarni tahlil qilish uchun statistik yoki hisoblash
usullaridan foydalanadigan tizimli empirik tadqiqot.
Sifatli tadqiqot: odamlar o'z tajribalariga beradigan ma'no va talqinlarni
tushunishga qaratilgan empirik tadqiqot usuli.
Eksperiment: tadqiqotchi bir yoki bir nechta o'zgaruvchilarni (mustaqil
o'zgaruvchilar) ba'zi xatti-harakatlarga yoki aqliy jarayonga (qaram o'zgaruvchi)
ta'sirini kuzatish uchun boshqaradigan tadqiqot usuli. 9
Kuzatuv tadqiqoti: tadqiqotchi xatti-harakatlarini tavsiflash uchun
shaxslarning xatti-harakatlarini kuzatadigan va muntazam ravishda qayd etadigan
empirik tadqiqot usuli.
Ochiq fan: ilmiy tadqiqotlarda shaffoflik, ochiq kirish va
takrorlanuvchanlik tomon harakat.
9
https://libguides.kzoo.edu/psyc/empirical
13

Empirik psixologiya va uning metodologiyalarini to'liq tushunish ko'plab
amaliy vaziyatlarda foydalidir. Empirik tadqiqotlar klinisyenlarga klinik
psixologiyadagi dalillarga asoslangan amaliyotlarni qo'llab-quvvatlaydigan eng
yaxshi mavjud dalillarga asoslangan eng samarali davolash rejalarini tanlashga
yordam beradi.
Yaxshiroq biznes qarorlarini qabul qilish, xodimlarning farovonligini
oshirish va samaradorlikni oshirishga tashkilot psixologiyasidagi empirik
tadqiqotlar ta'sir qilishi mumkin. Shunga o'xshash tarzda, ta'lim psixologiyasining
empirik tadqiqotlari ta'lim natijalarini yaxshilash uchun aralashuv va o'qitish
strategiyalariga ta'sir qilishi mumkin.
Psixologik hodisalarni empirik tadqiqot usullaridan foydalangan holda
o'rganish empirik psixologiya deb nomlanadi. Bu juda muhim, chunki u
odamlarning qanday fikrlashi va o'zini tutishini ko'rib chiqishning to'liq, tizimli
usulini ta'minlaydi, psixologik xulosalarga asoslilik va ishonchlilikni beradi.
Psixologlar eksperimentlar, kuzatuv tadqiqotlari, so'rovlar, amaliy
tadqiqotlar va fiziologik o'lchovlarni o'z ichiga olgan turli empirik usullardan
foydalangan holda tadqiqot olib boradilar va ma'lumotlarni to'playdilar. Usulni
tanlashga tadqiqot savoli va o'rganilayotgan hodisaning xususiyatlari ta'sir qiladi.
Psixologiyaning barcha sohalari, jumladan, kognitiv, rivojlanish, ijtimoiy,
klinik va tashkiliy psixologiya va boshqalar empirik usullardan foydalanadi.
Muayyan tadqiqot sohalarini o'rganish uchun ushbu filiallarning har biri empirik
usullardan foydalanadi.
Psixologik nazariyalar va tushunchalar kundalik hayotning ko'plab
jabhalariga ta'sir qiladi, jumladan, oqilona qarorlar qabul qilish va o'z xatti-
harakatlarimiz va boshqalar bilan o'zaro munosabatlarimizni tushunish uchun
stressni engish. Empirik psixologiya tadqiqotlari bizning ish faoliyatini,
shaxslararo o'zaro ta'sirlarni va farovonligimizni yaxshilash uchun ishlatilishi
mumkin bo'lgan faktlarga asoslangan in'ikoslarni taqdim etadi. 10
10
https://libguides.kzoo.edu/psyc/empirical
14

Empirik psixologiyaning qo’llanish doirasi keng ekanligi aniqlandi. Usul
va tamoyillar biznes va siyosatni ishlab chiqishdan tortib, ta'lim va sog'liqni
saqlashgacha bo'lgan turli sohalardagi jarayonlarni takomillashtirish uchun
qo'llanilishi mumkin. Empirik tadqiqotlar natijasida olingan tushunchalar
qarorlarni takomillashtirish, samaraliroq aralashuvlarni yaratish va ilm-fanni
qadrlaydigan jamiyatga hissa qo'shish uchun ishlatilishi mumkin.
Empirik tadqiqot har qanday tadqiqot bo'lib, unda tadqiqotning xulosalari aniq
empirik dalillar va shuning uchun "tekshirish mumkin" dalillardan qat'iy ravishda
olinadi. Ushbu empirik dalillar miqdoriy bozor tadqiqoti va sifatli bozor
tadqiqot usullari yordamida to ' planishi mumkin .
Masalan : Ish paytida ish joyida quvnoq musiqa tinglash ijodkorlikni
rivojlantirishga yordam beradimi yoki yo ' qligini aniqlash uchun tadqiqot olib
borilmoqda ? Musiqa veb-saytida quvnoq musiqaga duchor bo'lgan tomoshabinlar
to'plami va umuman musiqa tinglamaydigan boshqa to'plamda
so'rovnoma yordamida tajriba o'tkaziladi va sub'ektlar kuzatiladi. Bunday
tadqiqotdan olingan natijalar, agar u ijodkorlikni rivojlantiradimi yoki yo'qmi,
empirik dalillarni beradi.
"Ko'rmasam ishonmayman" degan iqtibosni eshitgan bo'lsangiz kerak. Bu qadimgi
empiristlardan kelib chiqqan, bu fundamental tushuncha Uyg'onish davrida o'rta
asr fanining paydo bo'lishiga yordam bergan va bugungi kunda biz bilgan
zamonaviy fanga asos solgan. Bu so'zning o'zi yunoncha ildizlarga ega. U
yunoncha empeirikos so'zidan olingan bo'lib, "tajribali" degan ma'noni anglatadi.
Bugungi dunyoda empirik so'z kuzatish yoki tajriba yoki kalibrlangan ilmiy
asb oblar yordamida to'plangan dalillardan foydalangan holda ma'lumotlarni
to'plashni anglatadi. Yuqoridagi barcha kelib chiqishlar umumiy bir narsaga ega,
bu ma'lumotlarni to'plash va xulosalar chiqarish uchun ularni sinab ko'rish uchun
kuzatish va tajribalarga bog'liqlikdir. 11
Empirik tadqiqotlar sifat yoki miqdoriy usullar yordamida o'tkazilishi va tahlil
qilinishi mumkin.
11
https://libguides.kzoo.edu/psyc/empirical
15

 Miqdoriy tadqiqot : Miqdoriy tadqiqot usullari raqamli ma'lumotlar orqali
ma'lumot to'plash uchun ishlatiladi. U fikrlar, xatti-harakatlar yoki boshqa
belgilangan o'zgaruvchilar miqdorini aniqlash uchun ishlatiladi . Bular
oldindan belgilangan va yanada tuzilgan formatda. Ko'p ishlatiladigan
usullardan ba'zilari so'rov, uzunlamasına tadqiqotlar, so'rovlar va boshqalar
 Sifatli tadqiqot: Sifatli tadqiqot usullari raqamli bo'lmagan ma'lumotlarni
to'plash uchun ishlatiladi. U sub'ektlardan ma'nolarni, fikrlarni yoki asosiy
sabablarni topish uchun ishlatiladi. Ushbu usullar tuzilmagan yoki yarim
tuzilgan. Bunday tadqiqot uchun namuna hajmi odatda kichik bo'lib,
muammo haqida ko'proq tushuncha yoki chuqur ma'lumot berish uchun
suhbat usuli hisoblanadi. Usullarning eng mashhur shakllaridan ba'zilari
fokus-guruhlar, eksperimentlar, intervyular va boshqalardir.
Ulardan to'plangan ma'lumotlarni tahlil qilish kerak bo'ladi. Empirik dalillar ham
miqdoriy, ham sifat jihatidan tahlil qilinishi mumkin. Bundan foydalanib,
tadqiqotchi aniq belgilanishi va olgan xulosalari bilan javob berilishi kerak bo'lgan
empirik savollarga javob berishi mumkin. Amaldagi tadqiqot dizayni turi u qaysi
sohada qo'llanilishiga qarab o'zgaradi. Ularning ko'pchiligi laboratoriya sharoitida
o'rganib bo'lmaydigan savollarga yaxshiroq javob berish uchun miqdoriy va sifat
usulini o'z ichiga olgan jamoaviy tadqiqot o'tkazishni tanlashi mumkin.
Miqdoriy tadqiqot usullari
Miqdoriy tadqiqot usullari to ' plangan empirik dalillarni tahlil qilishda yordam
beradi . Ulardan foydalanib, tadqiqotchi o'z gipotezasi qo'llab-quvvatlangan yoki
qo'llab-quvvatlanmasligini bilib oladi. 12
 So'rov tadqiqoti: So'rov tadqiqoti odatda katta hajmdagi ma'lumotlarni
to'plash uchun katta auditoriyani o'z ichiga oladi. Bu oldindan belgilangan
yopiq savollar to'plamiga ega bo'lgan miqdoriy usul bo'lib, ularga javob
berish juda oson. Bunday usulning soddaligi tufayli yuqori
javoblarga erishiladi. Bu zamonaviy dunyoda barcha turdagi tadqiqotlar
uchun eng ko'p qo'llaniladigan usullardan biridir.
12
https://infoguides.rit.edu/psychology/scholarly/empirical
16

Ilgari so'rovlar faqat magnitafon bilan yuzma-yuz o'tkazilar edi. Biroq,
texnologiyaning rivojlanishi va qulaylik uchun elektron pochta yoki ijtimoiy
media kabi yangi vositalar paydo bo'ldi.
Masalan: Energiya resurslarining kamayishi ortib borayotgan tashvish va shuning
uchun qayta tiklanadigan energiya haqida xabardorlikka ehtiyoj bor. So'nggi
tadqiqotlarga ko'ra, qazib olinadigan yoqilg'ilar hali ham Qo'shma Shtatlarda
energiya iste'molining taxminan 80% ni tashkil qiladi. Har yili yashil energiyadan
foydalanishning o'sishi kuzatilayotgan bo'lsa-da, ma'lum parametrlar mavjud,
chunki aholi hali ham yashil energiyani tanlamaydi. Buning sababini tushunish
uchun aholining yashil energiya va qayta tiklanadigan energiyaga o'tishni
tanlashiga ta'sir etuvchi omillar haqidagi fikrlarini to'plash uchun so'rov o'tkazish
mumkin. Bunday so'rov muassasalar yoki boshqaruv organlariga yashil
energiyadan foydalanishni rag'batlantirish uchun tegishli xabardorlikni va
rag'batlantirish sxemalarini targ'ib qilishga yordam beradi.
Batafsil ma'lumot: Qayta tiklanadigan energiya so'rovi shabloni
tavsifiy tadqiqot va korrelyatsion tadqiqotlar
 Eksperimental tadqiqot: Eksperimental tadqiqotda eksperiment o'rnatiladi
va gipoteza o'zgaruvchilardan biri manipulyatsiya qilingan vaziyatni yaratish orqali
tekshiriladi. Bu sabab va natijani tekshirish uchun ham ishlatiladi. Agar boshqasi
olib tashlansa yoki o'zgartirilsa, mustaqil o'zgaruvchiga nima bo'lishini ko'rish
uchun sinovdan o'tkaziladi. Bunday usul uchun jarayon odatda gipotezani taklif
qilish, u bo'yicha tajriba o'tkazish, topilmalarni tahlil qilish va nazariyani qo'llab-
quvvatlaydimi yoki yo'qligini tushunish uchun topilmalar haqida hisobot
berishdir. 13
Misol uchun: Muayyan mahsulot kompaniyasi bozorni egallay olmasligining
sababini topishga harakat qilmoqda. Shunday qilib, tashkilot ishlab chiqarish,
marketing, sotish va operatsiyalar kabi jarayonlarning har birida o'zgarishlar
kiritadi. Tajriba orqali ular sotish bo'yicha treninglar o'z mahsulotining bozor
13
https://infoguides.rit.edu/psychology/scholarly/empirical
17

qamroviga bevosita ta'sir qilishini tushunishadi. Agar odam yaxshi o'qitilgan
bo'lsa, unda mahsulot yaxshiroq qamrovga ega bo'ladi.
 Korrelyatsion tadqiqot: Korrelyatsion tadqiqot ikkita o'zgaruvchi to'plami
o'rtasidagi munosabatni topish uchun ishlatiladi . Regressiya tahlili odatda bunday
usulning natijalarini bashorat qilish uchun ishlatiladi. Bu ijobiy, salbiy yoki neytral
korrelyatsiya bo'lishi mumkin.
BULING: Tahlil darajasi
Masalan: Oliy ma'lumotli shaxslar yuqori maoshli ishlarga ega bo'lishadi. Bu shuni
anglatadiki, oliy ma'lumot odamga yuqori maoshli ishga kirishga imkon beradi va
kamroq ma'lumot kamroq maoshli ishlarga olib keladi.
 Uzunlamasına o'rganish: Uzunlamasına o'rganish ob'ektni ma'lum vaqt
davomida qayta-qayta sinovdan o'tkazgandan so'ng, kuzatilayotgan sub'ektning
xususiyatlarini yoki xatti-harakatlarini tushunish uchun ishlatiladi. Bunday usuldan
to'plangan ma'lumotlar sifat yoki miqdoriy xarakterga ega bo'lishi mumkin.
Masalan: Jismoniy mashqlar foydasini aniqlash uchun tadqiqot. Maqsaddan har
kuni ma'lum bir vaqt davomida mashq qilish so'raladi va natijalar yuqori
chidamlilik, chidamlilik va mushaklarning o'sishini ko'rsatadi. Bu jismoniy
mashqlar individual tanaga foyda keltirishini tasdiqlaydi.
 Ko'ndalang kesimli: Kesma tadqiqot - kuzatuv usuli bo'lib, unda
ma'lum bir vaqtning o'zida auditoriya to'plami kuzatiladi. Ushbu turdagi odamlar
to'plami o'rganilayotganidan tashqari barcha o'zgaruvchilarda o'xshashlikni
ko'rsatadigan tarzda tanlanadi. Bu tur tadqiqotchiga sabab-oqibat munosabatlarini
o'rnatishga imkon bermaydi, chunki u doimiy vaqt davomida kuzatilmaydi. U
asosan sog'liqni saqlash yoki chakana savdo sohasida qo'llaniladi. 14
Masalan: ma'lum bir aholining bolalarida kam ovqatlanish buzilishlarining
tarqalishini aniqlash uchun tibbiy tadqiqot. Bu yosh, etnik kelib chiqishi,
joylashuvi, daromadlari va ijtimoiy kelib chiqishi kabi ko'plab parametrlarni ko'rib
chiqishni o'z ichiga oladi. Agar kambag'al oilalardan kelgan bolalarning katta
qismi kam ovqatlanish buzilishlarini ko'rsatsa, tadqiqotchi buni qo'shimcha
14
https://infoguides.rit.edu/psychology/scholarly/empirical
18

tekshirishi mumkin. Odatda, aniq sababni aniqlash uchun kesma tadqiqotdan so'ng
uzunlamasına tadqiqot o'tkaziladi.
 Sabab-qiyosiy tadqiqot : Bu usul solishtirishga asoslangan. U asosan ikkita
o'zgaruvchi yoki hatto bir nechta o'zgaruvchi o'rtasidagi sabab-ta'sir
munosabatlarini aniqlash uchun ishlatiladi.
Masalan: Tadqiqotchi ish vaqtida xodimlarga tanaffuslar bergan kompaniya
xodimlarining unumdorligini o'lchadi va uni umuman tanaffus bermagan
kompaniya xodimlari bilan taqqosladi.
2.2. Ekspremental yondashuv.
Eksperimental psixologiya — psixik hodisalar va jarayonlarni ilmiy
metodlar yordami bilan tadqiq qilish. Psixologiyaning fan sifatida falsafadan
ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar o tkazish asosiy rol o ynagan. 19-ʻ ʻ
asrning o rtalarida ilk bor sezgi, idrok yuzasidan tadqiqotlar olib borilgan.
ʻ
Eksperimental psixologiyaning fan sifatida ajralib chiqishiga nemis olimi V. Vundt
katta hissa qo shgan. Ilk eksperimental tadqiqotlar o zini o zi kuzatish uslubi
ʻ ʻ ʻ
yordami bilan shaxsning ichki mayllari, motivlari, fikr yuritishiga bag ishlangan.
ʻ
Keyinchalik tekshirishlar turli hayvonlarda o tkazila boshlagan. Ko p tadqiqotlarni
ʻ ʻ
AQShlik T.L.Morgan, E. L. Torndayk va boshqalar olib borganlar. Eksperimental
psixologiya murakkab tadqiqot (ko p shkalali, ko p bosqichli) metodlari,
ʻ ʻ
metodikalari (ishonchliligi, kafolatliligi, test yoki retest xususiyatiga egaligi)dan
tashqari elektron hisoblagichlar, texnik asboblar va moslamalar, sodda yoki
murakkab tuzilgan maxsus apparatlar, zamonaviy texnika va texnologiyalarga
asoslanadi. Eksperimental psixologiya yordamida psixik funksiyalargina emas, shu
bilan birga shaxs hissiyoti, emotsiyasi, individual xususiyati, diqqat, xotira, idrok
singari bilish jarayonlari ham tadqiq qilinadi. 15
Eksperimental psixologiya
tadqiqotlari natijalari psixologiya sohalari nazariyasini ishlab chiqishda asos bo lib
ʻ
xizmat qiladi. Olimlardan F. Galton (1822-1911), D. Kettel (18601944), E. Tolmen
(1886-1959), G.Rorshax (1884-1984), A. Bine(1857-1911), P.Jane (1859-1947), J.
15
https://uz.wikipedia.org/wiki/Eksperimental_psixologiya
19

Piaje (1896—1980) va boshqalar Eksperimental psixologiyaning rivojlanishiga
muhim ulush qo shganlar. Eksperimental psixologiya - bu psixologik o'rganish vaʻ
asosiy jarayonlarga eksperimental usullarni qo'llaydiganlar tomonidan
bajariladigan ishlarni anglatadi . Eksperimental psixologlar ko'plab mavzularni
o'rganish uchun inson ishtirokchilari va hayvonlar sub'ektlaridan foydalanadilar ,
jumladan (boshqalar qatorida) sezgi , idrok , xotira , bilish , o'rganish ,
motivatsiya , hissiyot ; rivojlanish jarayonlari , ijtimoiy psixologiya va bularning
barchasining nerv substratlari . Eksperiment - bu gipoteza ilmiy jihatdan
tekshiriladigan tadqiqot . Tajribada mustaqil o ' zgaruvchi ( sabab ) manipulyatsiya
qilinadi va bog ' liq o ' zgaruvchi ( ta ' sir ) o ' lchanadi ; har qanday begona o ' zgaruvchilar
nazorat qilinadi .
Afzallik shundaki , tajribalar ob ' ektiv bo ' lishi kerak . Tadqiqotchining qarashlari va
fikrlari tadqiqot natijalariga ta'sir qilmasligi kerak. Bu yaxshi, chunki u
ma'lumotlarni yanada to'g'ri va kamroq noxolis qiladi. 16
Odamlarning xatti-harakatlari va fikrlariga qanday omillar ta'sir
qiladi? Eksperimental psixologiya aql va xulq-atvorni o'rganish orqali ushbu
savollarga javob berish uchun ilmiy usullardan foydalanadi. Eksperimental
psixologlar odamlar nima uchun ba'zi narsalarni qilishlari haqida ko'proq bilish
uchun tajribalar o'tkazadilar. Nima uchun odamlar o'zlari qiladigan narsalarni
qiladilar? Shaxsning rivojlanishiga qanday omillar ta'sir qiladi ? Bizning xatti-
harakatlarimiz va tajribalarimiz xarakterimizni qanday shakllantiradi?
Bu psixologlar o'rganadigan savollarning bir nechtasi va eksperimental usullar
tadqiqotchilarga gipotezalarni yaratish va empirik tekshirish imkonini
beradi. Bunday savollarni o'rganish orqali tadqiqotchilar, shuningdek, inson xatti-
harakatlarini tasvirlash, tushuntirish, bashorat qilish va hatto o'zgartirish imkonini
beradigan nazariyalarni ishlab chiqishlari mumkin.
Misol uchun, tadqiqotchilar odamlarning nima uchun nosog'lom xatti-harakatlarini
o'rganish uchun eksperimental usullardan foydalanishlari mumkin. Ushbu xatti-
harakatlarning paydo bo'lishining asosiy sabablari haqida ko'proq bilib,
16
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
20

tadqiqotchilar odamlarga bunday harakatlardan qochish yoki nosog'lom tanlovlarni
foydaliroqlari bilan almashtirishga yordam berishning samarali usullarini izlashlari
mumkin. Talabalar ko ' pincha bakalavriat va magistratura bosqichida eksperimental
psixologiya kurslarini o ' tashlari kerak bo ' lsa - da , bu mavzuni psixologiyaning
alohida sohasi emas , balki metodologiya sifatida o ' ylab ko ' ring . Psixologiyaning
ko'plab kichik sohalaridagi odamlar bu usullardan bolalik rivojlanishidan tortib,
ijtimoiy muammolargacha bo'lgan barcha narsalar bo'yicha tadqiqot o'tkazish
uchun foydalanadilar.
Eksperimental psixologiya muhim ahamiyatga ega, chunki topilmalar inson
ongi va xatti-harakatlarini tushunishimizda muhim rol o'ynaydi.
Psixologlar va ruhiy salomatlik bo'yicha boshqa mutaxassislar odamlarni nima
bezovta qilayotganini aniqroq tushunish orqali psixologik tanglik va ruhiy
kasalliklarni davolashda yangi yondashuvlarni o'rganishlari mumkin. Bu ko'pincha
eksperimental psixologiya tadqiqotining mavzulari. 17
Xo'sh, tadqiqotchilar inson ongi va xatti-harakatlarini qanday aniqlaydilar? Aql
juda murakkab bo'lganligi sababli, fikrlash, harakat qilish va his qilishimizga hissa
qo'shadigan ko'plab omillarni o'rganish qiyin vazifaga o'xshaydi.
Eksperimental psixologlar inson xatti-harakatlarini o'rganish uchun turli
xil tadqiqot usullari va vositalaridan foydalanadilar. Eksperimental psixologiya
turkumidagi usullarga eksperimentlar, amaliy tadqiqotlar, korrelyatsion tadqiqotlar
va naturalistik kuzatishlar kiradi.
Eksperiment psixologik tadqiqotlarda asosiy standart bo'lib qolmoqda. Ba'zi
hollarda psixologlar turli xil o'zgaruvchilar o'rtasida sabab-natija aloqasi
mavjudligini aniqlash uchun tajribalar o'tkazishlari mumkin.
Psixologik eksperiment o'tkazish asoslari quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1
 Ishtirokchilarni guruhlarga tasodifiy belgilash
 O'zgaruvchilarni operativ aniqlash
 Gipotezani ishlab chiqish
 Mustaqil o'zgaruvchilarni manipulyatsiya qilish
17
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
21

 Bog'liq o'zgaruvchilarni o'lchash
Eksperimental psixologiya tadqiqotiga misollardan biri, uyqu etishmasligi
haydovchilik imtihonida ishlashga putur etkazadimi yoki yo'qligini aniqlash uchun
tadqiqot o'tkazishdir. Tajribachi natijaga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan boshqa
o'zgaruvchilarni nazorat qilishi mumkin, bu ishtirokchilarning kechagi uyqu
miqdorini o'zgartiradi.
Keyin barcha ishtirokchilar simulyator yoki boshqariladigan kursda bir xil
haydovchilik imtihonidan o'tadilar. Natijalarni tahlil qilib, tadqiqotchilar mustaqil
o'zgaruvchidagi o'zgarishlar (uyqu miqdori) bog'liq o'zgaruvchidagi farqlarga olib
kelgan yoki yo'qligini aniqlashlari mumkin (haydash testida ishlash).
Eksperimental psixologlar kollejlar, universitetlar, tadqiqot markazlari, hukumat va
xususiy korxonalarni o'z ichiga olgan turli xil sharoitlarda ishlaydi. Ushbu
mutaxassislarning ba'zilari talabalarga eksperimental usullarni o'rgatadilar ,
boshqalari esa kognitiv jarayonlar, hayvonlarning xatti-harakatlari, nevrologiya,
shaxsiyat va boshqa fanlar bo'yicha tadqiqotlar olib boradilar. 18
Akademik sharoitlarda ishlaydiganlar ko'pincha tadqiqot olib borish va o'z
topilmalarini professional jurnallarda nashr etishdan tashqari psixologiya kurslarini
o'rgatishadi. Boshqa eksperimental psixologlar xodimlarni yanada samaraliroq
qilish yoki xavfsizroq ish joyini yaratish yo'llarini topish uchun korxonalar bilan
ishlaydi - bu inson omillari psixologiyasi deb nomlanuvchi ixtisoslik sohasi .
Eksperimental psixologiya bugungi kunga qanday etib kelganini tushunish uchun
uning qanday paydo bo'lganiga qarash foydali bo'lishi mumkin. Psixologiya
nisbatan yosh fan bo'lib, 1800-yillarning oxirida paydo bo'lgan. U falsafa va
biologiyaning bir qismi sifatida boshlangan bo'lsa-da, dastlabki psixolog Vilgelm
Vundt eksperimental psixologiyani o'rganishga bag'ishlangan birinchi
laboratoriyani tashkil qilganida, u rasman o'z tadqiqot sohasiga aylandi.
Eksperimental psixologiya sohasini shakllantirishga yordam bergan muhim
voqealardan ba'zilari:
18
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
22

 1874 yil - Vilgelm Vundt birinchi eksperimental psixologiya darsligi
"Grundzüge der physiologischen Psychologie" ("Fiziologik psixologiya
tamoyillari")ni nashr etdi.
 1875 yil - Uilyam Jeyms Qo'shma Shtatlarda psixologiya laboratoriyasini
ochdi. Laboratoriya original eksperimental tadqiqotlar o'tkazish uchun emas,
balki sinfda namoyish qilish uchun yaratilgan.
 1879 yil - Germaniyaning Leyptsig shahrida birinchi eksperimental
psixologiya laboratoriyasi tashkil etildi. Zamonaviy eksperimental psixologiya 19-
asr oxirida kashshof psixolog Vilgelm Vundt tomonidan birinchi psixologiya
laboratoriyasining tashkil etilishidan boshlanadi .
 1883 yil - G. Stenli Xoll Jon Xopkins universitetida AQShda birinchi
eksperimental psixologiya laboratoriyasini ochdi.
 1885 yil - Herman Ebbinghaus o'zining mashhur "Über das Gedächtnis"
("Xotira haqida") asarini nashr etdi, keyinchalik u ingliz tiliga "Xotira:
Eksperimental psixologiyaga hissa" deb tarjima qilingan. Asarida Ebbinggaus
o'zi ustida o'tkazgan o'rganish va xotira tajribalarini tasvirlab berdi. 19
 1887 yil - Jorj Truball Ledd o'zining "Fiziologik psixologiya elementlari"
darsligini nashr etdi, bu eksperimental psixologiya bo'yicha katta miqdordagi
ma'lumotlarni o'z ichiga olgan birinchi Amerika kitobi.
 1887 yil - Jeyms MakKin Kettell Pensilvaniya universitetida dunyodagi
uchinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasini yaratdi.
 1890 yil - Uilyam Jeyms o'zining "Psixologiya tamoyillari" nomli klassik
darsligini nashr etdi.
 1891 yil - Meri Uiton Kalkins Uelsli kollejida eksperimental psixologiya
laboratoriyasini yaratdi va psixologiya laboratoriyasini tashkil etgan birinchi
ayol bo'ldi.
 1893 yil - G. Stenli Xoll Qo'shma Shtatlardagi psixologlarning eng yirik
professional va ilmiy tashkiloti bo'lgan Amerika Psixologik
Assotsiatsiyasiga asos soldi.
19
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
23

 1920 yil - Jon B. Uotson va Rozali Rayner o'zlarining mashhur " Kichik
Albert" eksperimentini o'tkazdilar , unda ular hissiy reaktsiyalar odamlarda
klassik tarzda shartli bo'lishi mumkinligini ko'rsatdilar.
 1929 yil - Edvin Boringning "Eksperimental psixologiya tarixi" kitobi nashr
etildi. Boring psixologiya tadqiqotlarida eksperimental usullardan
foydalanishga bag'ishlangan nufuzli eksperimental psixolog edi.
 1955 yil - Li Kronbax "Psixologik testlarda konstruksiya haqiqiyligi" ni
nashr etdi, bu psixologik tadqiqotlarda konstruktiv
haqiqiylikdan foydalanishni ommalashtirdi .
 1958 yil - Garri Xarlou "Sevgi tabiati" asarini nashr etdi, unda rezus
maymunlari bilan bog'lanish va sevgi bo'yicha tajribalarini tasvirlab berdi.
 1961 yil - Albert Bandura o'zining mashhur Bobo qo'g'irchoq
tajribasini o'tkazdi , bu kuzatishning tajovuzkor xatti-harakatlarga ta'sirini
ko'rsatdi. 20
Eksperimental psixologiya ba'zan psixologiyaning alohida bo'limi yoki kichik
sohasi sifatida qaralsa-da, eksperimental usullar psixologiyaning barcha sohalarida
keng qo'llaniladi. Rivojlanish psixologlari odamlarning bolalik va butun umri
davomida qanday o'sishini o'rganish uchun eksperimental usullardan
foydalanadilar. Ijtimoiy psixologlar odamlarning guruhlarga qanday ta'sir qilishini
o'rganish uchun eksperimental usullardan foydalanadilar.
Salomatlik psixologlari salomatlik va kasalliklarga hissa qo'shadigan omillarni
yaxshiroq tushunish uchun tajriba va tadqiqotlarga tayanadilar.
Psixologiyadagi eksperimental usul bizga odamlar qanday fikrlashlari va nima
uchun ular shunday yo'l tutishlari haqida ko'proq bilib olishga yordam beradi.
Eksperimental psixologlar turli xil eksperimental usullardan foydalangan holda
turli mavzularni tadqiq qilishlari mumkin. Ularning har biri ong va inson xatti-
harakati haqida bilgan narsalarimizga hissa qo'shadi. Tadqiqotchini qiziqtirgan
hodisa, holat, fimksiyalarni o’zi xohlaganda yaratishi mumkin. Bunda tadqiqotchi
real shart-sharoitlarda qanday hodisa sodir bo’lishini kutib turishi shart emas.
20
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
24

Tadqiq qilinayotgan jarayonning kechishi va ular kutayotgan sharoitlarni yetarlicha
qat’iy miqdoriy ravishda chegaralashga erishadi, ya'ni tadqiqot natijalarini sekin-
asta matematik tahlil qilishga erishadi. Psixologiyada eksperimentning 2 turi:
laboratoriya va tabiiy turlari mavjud boMib, ular 1910—yil A.F.Lazurskiy
tomonidan taklif etijgan. L aboratoriya eksperim entini maxsus jihozlangan
laboratoriyalarda, tabiiysi esa, oddiy tabiiy sharoitlarda o'tkaziladi. Lekin ularning
farqi faqatgina o ‘tkazishda emas, balki laboratoriya eksperimentining eng asosiy
qiyinchiligi u yoki bu nuqsonni yo’qotishga qaratilgan boMadi. Har qanday
laboratoriya eksperimenti sun’iydir, chunki unda ishtirokchilaming faoliyati
tadqiqotchi yaratgan muhit yoki sharoitda kechadi. 21
Bu yerda hech qanday
zamonaviy takomillashgan eksperimental laboratoriya ham jiddiy ahamiyatga ega
bo’lmay qoladi. Inson doimo biladiki, bu eksperiment, ya’ni haqiqiy ish emas va
har qaysi sharoit yoki vaqtda ishtirokchining talabiga ko’ra to'xtatilishi shart va
mumkin. Bu vaqtda tadqiqotchi muhim boMgan bog’Ianishlar, qonuniyatlami
aniqlashga qiynalib qoladi. Eksperiment doimo m a’lum darajada mavhumdir,
chunki tadqiq qilinayotgan jarayon qat’iy sun’iylashgan sharoitlar tizimida ro’y
beradi. Laboratoriya sharoitida xulosa va tavsiyalarni real amaliyotga ko'chirish
qiyinligi bundan ko'rinib turibdi. Ushbu metodologik muammoni hal qilishda
B.M.Teplov boshchiligidagi differensial psixofiziologiya maktabi o ‘z hissasini
qo'shdi. Ular eksperiment usuli bilan olingan natijalarni boshqa metodikalar
yordamida tekshirib ko'rish kerakligini ta’kidlashdi, ya’ni, buni hal qilishda
alohida analiz apparati (faktorli yoki dispersiyali analiz) zarur boMadi. So'ngra
«hayotiy ko’rsatkichlar» tizimini ishlab chiqish muhimligi masalasi qo’yiladi,
ya’ni, tekshiruvchining psixologik xususiyati eksperimentda va real faoliyatida
qandayligining ilmiy talqini berilishi kerak. Hayotiy ko’rsatkichlami jamlangan
holda qiyoslab ko’rish kerak. Shuningdek, bu jarayonlaming ichki tomonlarini ham
bilish kerak, chunki uning natijaviy ifodasi bizga oz ma’lumot beradi. Insonning
xulqi uning asab sistemasining ko'pgina xususiyatlariga bog’liqdir, ya’ni hayotiy
ko’rsatkichlar bir xil emas, doimiy ham emas, qolaversa, normal sharoitlarda ular
21
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
25

faqatgina asab sistemasining mahsuli emas, balki hayotiy sharoitlarga
qaratilgandir, chunki ularning ta’sirida qaror topgan boMadi. Tabiiy eksperiment
esa qayd etilgan kamchilikni bartaraf etishga yordam beradi, chunki u laboratoriya
eksperimenti va kuzatish metodi orasida «joylashgandir». 22
Laboratoriya — tabiiy
— kuzatish. Tabiiy eksperimentda tekshiriluvchining faoliyati tabiiy holatlarda
o'rganilib, eksperiment ta’sirida esa faqatgina tashqi sharoitlar o’rganiladi xolos,
ya’ni tashqi sharoitlar o’zining tabiiy tartibida emas, balki tadqiqotchi
xohlaganidek o ‘zgartiriladi. Ta’limiy eksperiment ham o’ziga xos ravishda
qiziqarli rivojlanishga egadir. U psixologik tadqiqotda genetik prinsipni joriy
etilishiga sabab boMadi. Ta’limiy eksperimentda tadqiqotchining holati mohiyatan
o ‘zgarib turadi. Holat o’zgarishi mavjud dalil va qonuniyatlarga sodda psixologik
ta’rif berishdan boshlab, zarur boMgan psixik jarayonlami reja asosida
rivojlantirishdan iborat. 0 ‘rganilayotgan hodisa eksperimentator tomonidan
yaratiladi va chetdan uning kelib chiqishi hamda rivojlanishi kuzatiladi.
Tadqiqotchi yangi paydo boMgan psixologik hodisani xossalarini qanday boMish
kerakligini bilishi va shunga qarab harakat qilishi kerak. Shunga ko’ra tashqaridan
eksperimental shart-sharoitlar aniq tizimdn tashkil etiladi v a tashqi ko’rinishga ega
boMgan jarayon ichki psixologik jarayonga bosqichma-bosqich ravishda o’tishi
(jnterlorizetsiya) ta’minlanadi. Jarayon ichkiga o'tgandan so’ng boshqa
ko’rsatkichlar tizimi bo’yicha o ‘rganiladi. Ta’limiy eksperimentga qarama-qarshi
boMgan bir usul boiki, u testlar metodi deb ataladi. Agar har qanday eksperiment
o'zlnlng metodik jihatidan yo’nalganligiga ko’ra qonuniyatlarni o’rganishga i|
iiratilgan boMsa, testlar aynan hozirgi kuzatilayotgan jarayonni oMchab yoki sinab
ko’rilishidir. Test yordamida psixologik jarayonni ng oMchovi yoki bahosi
beriladiki, shunga ko’ra keyingi tadqiqotlar uchun yo’nalishlar belgilanadi.
Demak, testdan olingan natija istiqbol uchun zamin, lekin oMchov natijasi aynan
hozirgi sharoitda to’g’riligi bilan isbotlanib turadi. Test ning ahamiyati shundan
iborat boMadiki, u psixologiya I'anining inkor etib boMmas katta yutugM boMdi.
Chunki o ‘zining qisqa standartlashgan va matematik tahlilga qaratilgan
22
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
26

metodikalari bilan odamlar orasida, yoki odamning o4z-o’ziga munosabatiga tar-
(iblilik va ilmiylikni kiritdi. Bu bilan stixiyali ravishdagi subyektivizm va kundalik
inkor hukmlaridan odamlarni xalos etadi. Lekin tostni tuzuvchi tadqiqotchidan
yuqori kasbiy mahoratni va yuqori axloqiy javobgarlikni talab etadi. Chunki
kapitalistik tuzilishdagi davlatlarda testlarning amaliyotda qoMlanilishi shuni
kocrsatmoqdaki, bunda odamlaming sinfiy va irqiy tengsizligini go’yoki oqlab
chiqishyapti. Agar testlar kam malakali va mahoratga ega boMmagan
mutaxassislar tomonidan qoMlanilsa, tekshiriluvchilarning eksperitncntda va
amaliyotdagi faoliyatini solishtirish qiyin bo’lmadi. 23

Psixologiya fanida eksperiment metodining tabiati to’la-to’kis aks etgan
yo’riqnoma deyarli yo’q boMishi ham mumkin emas. Uni bir martadayoq butunlay
o ‘rganib boMmaydi. Eksperimentni o’tkazish bir vaqtning o’zida o ‘ta murakkab
va shu bilan birga qiziqarli, ijodiy jarayondir. Eksperimentni o ‘tkazish
tadqiqotchidan kasbiy mahorat va o ‘tkazish texnikasidan xabardor boMishni talab
etadi. Har qaysi eksperimentning muvaffaqiyati psixologik tadqiqotni o ‘tkazishda
quyidagi talablarni amalga oshirishni taqozo etadi. 1. Eksperimentni rejalashtirish:
- tadqiq qilinayotgan psixologik faoliyatga ta’sir etuvchi omillarning ko'pligini
hisobga olish; - ushbu psixologik faoliyatga kompleks ta’simi tahlil qilish; yechim
ini kutayotgan masalalarning murakkabliligini hisobga olish; - beriladigan
xulosalaming oqibatini chamalab ko'rish; — psixologik faoliyat matematik-
statistik va taxminlar nazariyasi metodlari yordamida amalga oshiriladi.
Eksperimentning kelajak taqdiri aynan rejalashtirishga bogMiq boMib,
eksperimentning mantiqiy va xronologik chizmasini tuzishga, sonini belgilash va
zaruriy oMchovlar miqdorini belgilashga imkon beradi. Bundan keyin matematik
tahlil qilish rejasini ishlab chiqish, o’lchovlarni tanlashga yordam beradi. 2. Tashqi
muhitning ta’sirini maksimal o ‘rganib chiqish maxsus moslashtirilgan xonalar
(laboratoriya) boMishini talab qiladi.
Deyarli barcha hayotimizdan oladigan mulohazali xulosalarimiz kundalik
hayotimizda sodir boMadigan o ‘zgarishlami vujudga kelishiga olib keladi.
23
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
27

Bunday tarzdagi eksperimentlarimiz real dunyoni aks ettiradi. Barcha
eksperimentlardagi mavjud ma’lumotlar umumiy xulosalarga olib keladi.
Boshqacha qilib aytganda, eksperiment bu umumlashtirishdir. Biz kundalik
hayotimizda deyarli ko’p hollarda eksperiment o ‘tkazib, o'zimizning
faoliyatimizga rahbarlik qilib, malakalarga ega boMamiz, natijada, xulosalarimizni
esa umumlashtiramiz. Bir necha bor uchrashganimizda iliq kayfiyat bilan qo’l
berib muomala qilgan, sogMigingiz, kayfiyatingiz haqida so’ragan kishining
harakatlarini do'stona harakatlar tarzida mulohaza qilamiz. Endilikda o'zim iz shu
odam bilan qaerda uchrashmaylik - xoh, biror kechada, anjuman yoki ko'chadami u
bilan muloqotga kirishishga intilamiz. Albatta, bu orada bizning xulosalarimiz chin
bo'lmasligi mumkindir. Balki, hamsuhbatdoshimiz o'zining «samimiyligi» ostida
biror maqsadni ko'zlayotgandir? Agar ilgari egallagan malakalarimizni
umumlashtirmaganimizda edi, shubhasiz har bir yangi holatlarda nima qilishimiz
kerakligini bilmagan bo’lar edik. Eksperimentda tadqiq qilinuvchilarning kundalik
hayotlari: nima qilayotganligi va uni atrofini egallagan hodisalar aks etayotgan
bo’lsa-da, unga sistema kiritilishi darkor. Uyushtiriladigan sharoitlar,
foydalaniladigan materiallar, jarayonlaming ketma-ketligi reja asosida tartibga
solinishi kerak. Turli tipdagi eksperimentni tavsi flash, hal qilish va rejalashtirishda
bir necha atamalarni tushunib ishlata olishimiz lozim. Tadqiqotchi lug’atining
asosiy atamalaridan biri o’zgaruvchanlikdir. 0 ‘zgaruvchanlik ahamiyati o ‘zgarib
turishi ehtimoli bor istalgan ko'rsatkichdir. Reallikdagi, ya’ni tevarak-atrofimizdagi
bizni qiziq tiruvchi barcha hodisalar o ‘zicha farqli tomonlarini aks ettiradi.
Masalan, aqliy taraqqiyot testida o ‘zgaruvchanlik inson intellektual qobiliyatlari
boMishi mumkin. Aqliy faoliyatga oid musiqaning ta’siriga baho beruvchi
eksperimentda musiqaning balandligi o’zgaruvchanlikni berishi mumkin.
Eksperimental chizmani tahlil qilishda o’zgaruvchanlik mustaqil va tobe
ko’rsatkichlarga boMinadi. 24
XULOSA.
24
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
28

Odamlar har kuni duch keladigan muammolar orasida juda muhim bir muammo
bor va u "insonni inson tomonidan bilish" deb ataladi. Biz hayotimizda ko'plab
shaxslar bilan uchrashishimiz kerak. Ularning barchasi juda farq qiladi, bir-biriga
o'xshamaydi. Har kim o'z yondashuvini topishi kerak. Va eng muhimi, siz o'zingiz
qaror qilishingiz va bu odamning nima ekanligini aniqlashingiz kerak. Axir
uchrashuvlarning qaysi biri biz uchun taqdirli bo'lishini bilmaymiz.
Insonning aslida nima ekanligini bilish uchun siz u bilan bir necha pud tuz iste'mol
qilishingiz, uni turli vaziyatlarda ko'rishingiz kerak. Shunda biz ishonch bilan
aytishimiz mumkinki, siz bu odam bilan ko'p narsalarni boshdan kechirdingiz va
uni o'zingiz bilasiz. Agar taqdir sizga turli sinov holatlarini taqdim qilmasa, siz
o'zingizning do'stingizning sifatini sinovdan o'tkazishingiz mumkin. Ya'ni,
insonning mohiyatini ko'radigan maxsus vaziyatni yaratish. Shuningdek, unga
kompromat va test savollarini bering, uning reaktsiyasini kuzating va o'zingiz
xulosa chiqaring.
Odamlarni ikki turga bo'lish mumkin: hissiy va hissiyotsiz. Birinchisi bilan ham,
ikkinchisi bilan ham, ularning haddan tashqari namoyon bo'lishi bilan muloqot
qilish juda qiyin bo'lishi mumkin. Emotsional odamlar ko'p narsalarni bo'rttirib
yuboradi va ularni noto'g'ri idrok qiladilar, va hissiyotsiz odamlar o'zlarining his-
tuyg'ulari va fikrlarini, atrofdagi dunyoga munosabatini yashiradilar.
Hissiy odamni tushunish uchun u bilan qandaydir hayotiy vaziyatga faqat
tashqaridan qarash kerak. Undan nimani kutish mumkinligini darhol tushunasiz.
Bunday odamlar darhol sodir bo'layotgan voqealarga o'zlarining munosabati
haqida aytib berishni boshlaydilar va his-tuyg'ularga to'la. Shuni esda tutish
kerakki, ko'rsatiladigan hamma narsa haqiqiy hayotda o'zini namoyon qilishi
mumkin bo'lgan haqiqiy his-tuyg'ularning o'ndan bir qismidir. Etakchi savollar
berish orqali fikrlar haqida ko'proq bilib olishingiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
29

1. Asg'aripur, N., Farid, AA, Arshadi, H. va Sahebi, A. (2012). Katta depressiv
buzuqlik bilan og'rigan bemorlar uchun ijobiy psixoterapiya va guruh kognitiv-
xulq-atvor terapiyasining samaradorligi bo'yicha qiyosiy tadqiqot.
2. Eron Psixiatriya va Xulq-atvor fanlari jurnali, 6 (2), 33-41.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3940016 dan olindi
3. Azar, B. (2011). Ijobiy psixologiya o'sib borayotgan og'riqlar bilan
rivojlanadi. Monitor on Psychology, 42 (4), 32.
http://www.apa.org/monitor/2011/04/pozitif-psychology.aspx dan olindi.
4. Nevid, J. (2021). Empirical research in psychology. In: Psychology:
Concepts and Applications . Boston, MA: Cengage
5. Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). A history of modern psychology .
Boston, MA: Cengage
Internet ma’lumotlari:
1. https://libguides.kzoo.edu/psyc/empirical
2. https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/02/Eksperimental-psixologiya.pdf
3. https://infoguides.rit.edu/psychology/scholarly/empirical
30

Maktabgacha ta’limda matematik tasavvurlarga zamonaviy yondashuvda jahon tajribalari

Купить