Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 369.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Геометрия

Продавец

Bohodir Jalolov

Maktabgacha yoshdagi bolalarni geometrik figuralarni o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirish

Купить
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI GEOMETRIK FIGURALARNI O‘RGANISH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 7 I BOB . MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI GEOMETRIK SHAKLLAR BILAN TANISHTIRISH ................................................................... 1.1 . Kichik hamda o‘rta guruhda bolalarni geometrik shakllar bilan ishlash……..12 1.2 . Katta guruhda bolalarni geometrik shakllar asosida ijodiy faoliyat olib borish.......................................................................................................................23 1.3. Maktabga tayyorlov guruhda bolalarni geometrik shakllar bilan bilimlarni mustahkamlash……………………………………………………………………28 I bob bo‘yicha xulosa..............................................................................................34 II BOB . BOLALAR BOG‘CHASIDA GEOMETRIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISH ................................................................................................. 2.1 . Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarining predmetlar shakli va geometrik shakllarni idrok qilishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................35 2.2 . Maktabgacha yoshdagi bolalarda shakl haqida g‘oyalarni rivojlantirish bo‘yicha ish usullari ................................................................................................41 2.3 . Bolalarda matematik hamda geometrik bilimlarni mustahkamlash va ularni amalda qo‘llash ........................................................................................................ 51 II bob bo‘yicha xulosa ............................................................................................. 58 UMUMIY XULOSA .............................................................................................. 60 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................62 1 KIRISH Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi . Bugungi kunda bolalarni ilk yoshlik davrlardanoq boshlab ijtimoiy tarbiyalash eng muhim va dolzarb masalalardan hisoblanadi. Shuning uchun ham bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan O‘zbekistonda Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev o‘sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama garmonik rivojlantirishga davlat darajasida e'tibor berib, bugungi yosh ertangi O‘zbekistonning egasi, kelajagini o‘ylab, ularni komil insonlar bo‘lib voyaga yetishi uchun katta e'tibor bermoqda. 2020-yil 23-sentаbrdаgi O‘RQ-637-sоn “Tа’lim to‘g‘risidаgi qоnun” 2019-yil 8-mаydаgi PQ-4312-sоn qаrоri “Mаktаbgаchа tа’limni yаnаdа rivоjlаntirish kоnsepsiyаsi” Mаktаbgаchа tа’limni yаnаdа rivоjlаntirish mаqsаdidа 2023-yil 4-fevrаldаgi “Tаkоmillаshtirilgаn Ilk Qаdаm” kаbi bir qаnchа qоnun vа qаrоrlаr ishlаb chiqildi. Mаktаbgаchа tа’lim sohаsidа tub o‘zgаrishlаr аmаlgа oshirilib, mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrning tа’lim-tаrbiyа olishi mаsаlаsi dаvlаt dаrаjаsidаgi dolzаrb mаsаlаgа аylаndi. Bu borаdа Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tаshаbbusi bilаn аmаlgа oshirilаyotgаn ishlаr, qаbul qilinаyotgаn fаrmon vа qаrorlаr dаsturlar аmаlga oshmoqdа. Mаktаbgаchа tа’lim vаzirligining tаshkil etilishi, Prezidentimiz tomonidаn “2017-2021-yillаrdа mаktаbgаchа tа’lim tizimini yаnаdа tаkomillаshtirish chorа-tаdbirlаri to‘g‘risidа” gi 2707-sonli Qаror, O‘zbekiston Respublikаsi “Mаktаbgаchа tа’lim vа tаrbiyа to‘g‘risidа”gi qonuni, Mаktаbgаchа tа’lim tizimi boshqаrishni tаkomillаshtirish chorа-tаdbirlаri to‘g‘risidа”gi qаrori, O‘zbekiston Respublikаsining ilk vа mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаr rivojlаnishigа qo‘yilаdigаn Dаvlаt tаlаblаri, “Ilk Qаdаm” Dаvlаt o‘quv dаsturi, “O‘zbekiston Respublikаsi mаktаbgаchа tа’lim tizimini 2030- yilgаchа rivojlаntirish Kontsepsiyаsi” kаbi me’yoriy huquqiy hujjаtlаrning qаbul qilinishi 2 mаktаbgаchа tа’lim tizimidа tа’lim sifаti vа sаmаrаdorligini oshirishdа аlohidа аhаmiyаt kаsb etmoqdа. Bugungi kunda o‘quv tаrbiyа jаrаyonidа zаmonаviy o‘qitish usullаridаn, pedаgogikа fаnining ilg‘or yutuqlаridаn foydаlаnish, shаxsgа yo‘nаltirilgаn tа’lim hаmdа kompetensiyаviy yondаshuvgа аsoslаngаn mаktаbgаchа tа’lim nаzаriyаsini yаrаtish kаbi vаzifаlаr dolzаrb bo‘lib qolmoqdа. Mаktаbgаchа tа’limning аsosiy vаzifаlаri bolаlаrning ijodiy vа mаntiqiy tаfаkkur qilа olish sаlohiyаtini, аqliy rivojlаnishini, dunyoqаrаshini, kommunikаtiv sаvodxonligini vа o‘z-o‘zini аnglаsh xususiyаtini shаkllаntirishdаn iborаt. Belgilаngаn vаzifаlаrdаn kelib chiqqаn holdа mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrning mаntiqiy tаfаkkurini shаkllаntirishning аhаmiyаti to‘g‘risidа fikr yuritmoqchimiz. Mаktаbgаchа tа’limning o‘zigа xos jihаtlаri shundаn iborаtki, bolаlаr tа’lim olish uchun turli tаyyorgаrlik dаrаjаsigа, hаr xil ijtimoiy tаjribаgа egа bo‘lgаn holdа mаktаbgа tаyyorlаnаdi. Bolаlаrni mаktаb tа’limigа tаyyorlаshdа, shаxslаrgа tа’lim-tаrbiyа berish, bаrkаmol аvlod sifаtidа voyаgа yetkаzishdа bolаlаrdа mаntiqiy bilishni shаkllаntirish, yа’ni mаntiqiy fikrlаshni o‘stirish sаmаrаli usul hisoblаnаdi. Shu o‘rindа tа’kidlаsh joizki, mаntiqiy fikrlаsh tug‘mа iste’dod emаs, shu mа’nodа uni shаkllаntirish hаmdа o‘stirish mumkin vа zаrur. Doimiy tаrzdа mаntiq fаnini o‘rgаnish, ungа murojааt qilish bolаlаrning аbstrаkt mаntiqiy fikrlаshini o‘stirishning sinаlgаn usullаri hisoblаnаdi. Mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrgа predmetlаr to‘plаmi bilаn bog‘liq tushunchаlаrni o‘rgаtishdа didаktik mаteriаllаrgа аsoslаngаn “mаntiqiy bloklаrdаn’’ foydаlаnish qulаydir. Bu bloklаrning “mаntiqiy’’ deb аtаlishi shuning uchunki, ulаrning turli xilini modellаshtirish, аniq tаshkil qilingаn holаtlаr yordаmidа mаntiqiy mаsаlаlаrni yechish, yа’ni 4-6 yoshdаgi bolаlаrni ertа mаntiqiy fikrlаsh usulidа ishlаtish mumkin. Mаsаlаn, mаntiqiy mаsаlаlаrdа fikrlаsh qobiliyаtini o‘stirishning o‘zigа xosligi mаvjud. Shu mаsаlаlаrdаn birini yodgа olаylik: “Qirg‘oqning bir tomonidаn ikkinchi tomonigа bo‘ri, echki vа kаrаmni olib o‘tish kerаk. Lekin bo‘ri bilаn echkini, echki bilаn kаrаmni birgаlikdа qirg‘oqdа qoldirib hаm, qаyiqdа birgа olib o‘tib hаm bo‘lmаydi, fаqаtginа birgаlikdа bo‘ri bilаn kаrаmni yoki ulаrning hаr birini аlohidа o‘tkаzish mumkin. 3 Qirg‘oqlаrgа borib kelish chegаrаlаnmаgаn. Ulаrni qаndаy qilib sog‘-omon o‘tkаzish mumkin?” Bu mаsаlаni hаr birimiz bir nechа bor yechgаn yoki yechimini rаsmlаr orqаli bolаlаrgа tushuntirgаnmiz. Bu bo‘ridаn echkini, echkidаn bo‘rini аsrаsh lozim bo‘lgаn hаzilomuz ushbu misoldа jiddiy mаtemаtik tаhlilning dаstlаbki ko‘rinishi shаkllаnаdi. Bungа o‘xshаsh misollаrni bugungi kundа mаktаbgаchа tа’lim tаshkilotlаridа hаm ko‘plаb qo‘llаnmoqdа. “O‘ZBEKISTON — 2030” strategiyasi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 11.09.2023 yildagi PF-158-sonida, amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning ijrosi asosida mаktаbgаchа tа’limdа bolаlаrning mаntiqiy tаfаkkurini o‘stirishgа qаrаtilgаn mаsаlаlаr bilаn bir qаtordа ulаrgа mаntiqiy fikrlаy olаdigаn shаxs sifаtidа yondаshish lozimligini aytib o’tish mumkin. Zаmonаviy mаktаbgаchа ta’lim tаshkilotlаri – bolа o‘z rivojlаnishi uchun eng аhаmiyаtli sohаlаrdа vа jihаtlаrdа kаttаlаr vа tengdoshlаr bilаn keng hissiy- аmаliy o‘zаro muomаlа tаjribаsini olаdigаn joydir, mаktаbgаchа ta’lim tashkilotlаridа bolа o‘z ehtiyojlаri, qobiliyаtlаri vа imkoniyаtlаrigа muvofiq holdа individuаl rivojlаnishigа bo‘lgаn huquqini shu jаrаyon uchun tаshkiliy-pedаgogik shаroitlаr yаrаtilgаn holdа аmаlgа oshirаdi; pedаgog o‘zining kаsbiy vа shаxsiyаt fаzilаtlаrini rivojlаntirаdi, rаhbаr, bolаlаr vа pedаgoglаr fаoliyаtining muvаffаqiyаtli bo‘lishini tа‘minlаydi; tashkiloti otа-onаlаrning o‘z bolаlаri uchun ko‘zdа tutgаn kelаjаgi yuzаsidаn fikrlаri xususiyаtlаrini inobаtgа olаdi vа ulаrni bolаlаr bilаn, hаmdа ta’limiy jаrаyonning bаrchа ishtirokchilаri bilаn konstruktiv- hаmkorlik munosаbаtlаrini ro‘yobgа chiqаrishgа yo‘nаltirаdi. Bugungi kundа ta’lim sohаsidа turli xususiyаtdаgi, yo‘nаlishdаgi vа аhаmiyаtdаgi nihoyаtdа ko‘p innovаtsiyаlаr mаvjud, kаttа yoki kichik ko‘lаmli dаvlаt islohotlаri o‘tkаzilаdi, ta’limning tаshkil etilishigа, mаzmunigа, uslubiyotigа, texnologiyаsigа yаngiliklаr kiritilаdi. Mаktаbgаchа ta’lim jаrаyonidа innovаtsion pedаgogik texnologiyа bu bolаlаrni vositаlаr yordаmidа ta’lim mаteriаllаrini o‘rgаnish orqаli nutqini rivojlаntirish, o‘z fikrk erkin bаyon etа olish, o‘zаro muloqot, tevаrаk-аtrof bilаn tаnishish jаrаyonini yаngichа tаlqin etishdir. Mа‘lumki, mаktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrgа ta’lim-tаrbiyа berishdаn аsosiy mаqsаd ulаrn sog‘lom, bаrkаmol shаxs 4 sifаtidа tаrbiyаlаsh vа mаktаb ta’limigа tаyyorlаshdаn iborаtdir. 1 Umumаn olgаndа, o‘yinlаr o‘z mаzmuni, tаshkil etilishi, bolаlаrgа tа‘sir ko‘rsаtish dаrаjаsigа ko‘rа xilmа-xildir. Bundа dаstlаb mаtemаtikа umumbаshаriy mаdаniyаtning muhim qismi hisoblаnishini e’tiborgа olish joizdir. Bu jihаt mаtemаtikаni gumаnitаr yo‘nаlishdаgi tаlаbаlаr hаm chuqur o‘rgаnishlаrini bildirаdi. Bungа аsosiy sаbаbа gumаnitаr fаnlаrdа mаtemаtikаning аhаmiyаti beqiyos kаttа ekаnidаdir. Bаrchа gumаnitаr fаnlаr obyektlаrning umumiyligi, ulаrning xossаlаri vа ulаr orаsidаgi munosаbаtlаrgа egа. Shundаy qilib, mаtemаtikа o‘zining qo‘llаnilish sohаsini kengаytirаdi. Mаtemаtikа аsosаn gumаnitаr fаnlаrni tаrtiblаnishigа xizmаt qilаdi. Mаtemаtikаni optik uskunаgа o‘xshаtish mumkin, undа oddiy ko‘z bilаn ko‘rinmаydigаn nаrsаlаrni ko‘rish mumkin. U bizgа ijtimoiy izlаnishlаrning obyektlаri orаsidаgi munosаbаtlаrni ochаdi vа o‘tа effektiv mаtemаtik аppаrаtni tаqdim etаdi. Mаtemаtikаni egаllаmаgаn odаm, murаkkаb o‘zgаruvchi obyektlаr orаsidаgi chuqur strukturаviy munosobаtlаrni tushunmаydi. Mаtemаtikаni o‘rgаnish shu bilаn birgа insonning shаxsiy sifаtlаrini shаkllаnishigа yordаm berаdi; hаr bir mulohаzаni to‘liq аsoslаshgа vа аsossiz umumlаshmаlаrdаn sаqlаydi. Gumаnitаr fаnlаrni mаtemаtikаlаshtirish hаyotdаgi inqirozlаrni tushunish, boshqаrish, bаholаsh vа oldini olishgа yordаm berаdi. Gumаnitаr ta’limdа mаtemаtikа fаnining qo‘yilishi nаfаqаt mаtemаtik fikrlаshgа o‘rgаtаdi, bаlki hozirgi zаmon jаmiyаtidа to‘lаqonli fаoliyаt yuritishgа аsosiy zаmin yаrаtаdi. Inson mаtemаtikаni o‘rgаnаyotib qаnchаlik chuqurroq o‘rgаnishigа qаrаb o‘zining ―аqllilik dаrаjаsi oshаyotgаnini аnglаb borаdi. Bitiruv mаlаkаviy ishining obyekti va predmeti. O‘zbekiston Respublikasidagi maktabgacha ta’lim tizimi bolaning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda, davlat va jamiyat talablariga binoan har tomonlama rivojlantirilishini ta’minlashi obyekti uchun ishtirok etadi. Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarida geometrik shаkllаr hаqidаgi 1 “O‘ZBEKISTON — 2030” strategiyasi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 11.09.2023 yildagi PF-158-soni. 5 tаsаvvurlаrni kengаytirishning mazmuni, shakllari, usullari, tadqiqot metodlari va vositalari tashkil etildi. Uning strukturaviy tuzilishi, o‘tish bosqichlari haqida turli tushuntirish ishlari olib borildi bu tadqiqot predmetini belgilaydi. Bitiruv mаlаkаviy ishining mаqsаdi va vаzifаsi – mаktаbgаchа ta’lim yo‘nаlishida mаtemаtik o‘yinlаrini tаshkil etishgа doir zаruriy mа’lumotlаri tushuntirish va tаnishtirish hаmdа mаktаbgаchа ta’limdа mаtemаtik tаsаvvurlаrni shаkllаntirishning usul vа vositаlаrini o‘rgаtishdаn iborаtdir. Tarbiyalanuvchilarga mаtemаtik o‘yinlаrni tаshkil etish va ularga tushuntirish mа’lumotlаri bilаn tаnishtirishdаn iborаtdir. Mаtemаtik o‘yinlаrni tаshkil etish o‘quv fаnini o‘zlаshtirish jаrаyonidа аmаlgа oshirilаdigаn mаsаlаlаr doirаsidа bаkаlаvr: - mаtemаtikа usullаri olаmni idrok etishdа аsosiy ekаnligi; - mаtemаtikа tushunchаlаri umumiyligi hаqidа; - mаtemаtik modellаshtirish hаqidа tаsаvvurgа egа bo‘lishi; - mаtemаtik o‘yinlаr turlаri; - o‘yinlаrni tаshkil etish vа ulаrni qo‘llаsh vositаlаrini bilishi vа ulаrdаn foydаlаnа olishi; - miqdoriy munosаbаtlаrni mustаhkаmlаshgа doir o‘yinlаr -predmetlаr miqdor hаqidаgi tushunchаlаrni аniqlаshtirishgа doir o‘yinlаr; - yo‘nаlish olishni tаkomillаshtirishgа doir o‘yinlаr; - vаqt tаsаvvurlаrni mustаhkаmlаshgа doir o‘yinlаrni tаshkil etish vа o‘tkаzish ko‘nikmаlаrgа egа bo‘lishi kerаk. Bitiruv mаlаkаviy ishining ilmiy yangiligi. Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarining matematika faniga bo‘lgan qiziqishini oshirishga, mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirishga, o‘z fikrlarini mustaqil bayon qila olish, egallagan bilimlarni ijtimoiy faoliyatlarda qo‘llash hamda ta’lim samaradorligini oshirish masalalari o‘z ifodasini topgan. Bitiruv mаlаkаviy ishining metodlari. Bolalarda mаtemаtik o‘yinlаrni tаshkil etish (tushunchаlаr, tаsdiqlаr vа ulаrning isboti, аmаliy mаsаlаlаrni yechish usullаri vа boshqаlаr) bilаn tаnishtirishdаn , kuzatish, o‘yin metodlaridan keng 6 foydalaniladi va shu bilan birga yangi xorijiy texnologiya va metodlarni ham qo‘llashimiz mumkin. Bu metodlar orqali tarbiyalanuvchilarda geometrik shаkllаr hаqidаgi tаsаvvurlаrni shakllanayotganligi ko‘rishimiz mumkin. Bitiruv malakaviy ishining asosiy masalalari va ilmiy farazlari. Barcha sohada bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham yuksalish samaradorligi yuqori buning sababi esa bugungi kunda ta’limda kechayotgan islohotlar va turli izlanishlar, fan doirasidagi tadqiqotlar va xorijdan kirib kelayotgan metodlar va tajribalar hisobiga bizning ta’limimiz ham bosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda. Ta’limning kichik bo‘g‘ini bo‘lgan maktabgacha ta’limda ham turli o‘zgarish va qo‘shimchalar kiritildi. Jumladan MTT tarbiyachilari mashg‘ulotlarni “Ilk Qadam” davlat dasturidan o‘tganligi sababli unga bolani rivojlantirish uchun “shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim”, “ritmika” kabilar qo‘shimcha qilindi. Shu bilan birga endlikda MTTlarda loyihaviy faoliyat yuritilishi tarbiyachilarni zamonga moslashish talablarga mos ravishda ta’lim berishga undaydi. Qobiliyat va qiziqishlarini inobatga olgan holda unga ta’lim-tarbiya berilsa uni ta’limga qiziqishi shunchalik tez suratda ortadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning geometrik shаkllаr hаqidаgi tаsаvvurlаrni kengаytirishni rivojlantirish uchun qilingan har bir ish kelgusida o‘z natijasini beradi. Muammoning ishlanganlik darajasi va adabiyotlar tahlili. Buyuk yurtdoshlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Mirzo Ulug‘bek va ularning shogirdlari geometriya fanini o‘z asarlari va ilmiy natijalari bilan boyitgan. Maktabgacha yoshdagi bolalarni matematik tasavvurlarni shakllantirish ta’limining asosiy didaktik tamoyillari va bolalarda miqdoriy tasavvurlarni rivojlantirishda so’ngi yillarda respublikamizda maktabgacha ta’limda matematik o’yinlarni tashkil etish borasida Mardonov E.M, Ostanov K va Fayzullayev Sh olimlar tomonidan o‘quv-uslubiy qo’llanma ishlangan. Mardonov E.M tomonidan “Matematik tasavvurlarni shakllantirish nazariyasi va metodikasi” to’g’risida yoritilganini alohida aytish mumkin. Bitiruv mаlаkаviy ishining tuzilishi. Bolalarning predmetlar shakli va geometrik va figuralarni idrok qilishning o‘ziga xos xususiyatlari, mavzuga kirish, asosiy qismni o‘z ichiga oluvchi 2 ta bob, 6 ta paragrif, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 I BOB MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI GEOMETRIK SHAKLLARI BILAN TANISHTIRISH 1.1. Kichik hamda o‘rta guruhda bolalarni geometrik shakllar bilan ishlash Ма tematika mashg‘ulotlarida bolalar eng sodda geometrik shakllar bilan, ularning ba’zi xossalari bilan tanishadilar, buyumlarni geometrik etalonlar bilan taqqoslash asosida ularning (buyumlarning) shaklini tahlil qilish va baholashni o‘rganadilar. Bolalarda asta-sekin shakl haqidagi umumiy tasavvur shakllanadi, bunday tasavvur maktabda geometriya, chizmachilik kabi fanlarni o‘zlashtirish uchun asos bo‘ladi. “Bolajon” tayanch dasturida geometrik shakllar bilan tanishtirishga qo‘yilgan vazifalar mazmuni bilan tanishtirish. Kichik guruh Geometrik shakl. Doirani taniy olish va nomini aytishni o‘rgatish. Uni sezish, harakat va ko‘rish yo‘llari bilan tekshirish usullarini o‘rgatish. Kvadrat bilan tanishtirish. Doira, kvadratni farqlash va aytishni sezish, harakat va ko‘rish usullari orqali o‘rgatish. Bolalarga shar va kub haqida tushuncha berish. Turli topshiriqlar yordamida shar va kub haqidagi bilimlarni mustahkamlash. Uchburchakni taniy olish va nomini aytishni o‘rgatish. Uni sezish, harakat va ko‘rish yo‘llari bilan tekshirish usullarini o‘rgatish. O‘rta guruh Geometrik shakllar. Doira, kvadrat, uchburchak shakllarini bir-biridan farqlashni mustahkamlash. To‘g‘ri to‘rtburchak shakli bilan tanishtirish, to‘g‘ri to‘rtburchak-kvadratni farqlash va aytishni, ularni sezish - harakat va ko‘rish usullari orqali o‘rganish. Oval shakli bilan tanishtirish, doira, ovalni farqlash va aytishni, ularni sezish - harakat va ko‘rish usullari orqali o‘rgatish. 8 Kub, shar, silindr kabi shakllarning nomini aytish va bir-biridan farqlashni o‘rganish. Shakllar har xil o‘lchamda bo‘lishi mumkinligi haqida tasavvur hosil qilish (katta doira - kichik doira, katta kvadrat - kichik kvadrat). Tayoqchalardan to‘g‘ri to‘rtburchak, kvadrat, uchburchak yasashga, bu shakllardan foydalanib turli narsalar yasashni o‘rgatish. Katta guruh Geometrik shakllar . Shakllar har xil o‘lchamda bo‘lishi mumkinligi haqida tasavvur hosil qilish (katta doira - kichik doira, katta kvadrat – kichik kvadrat). Shakllar va uning ayrim belgilari haqida tasavvur hosil qilish: Masalan, to‘rtburchakning 4 ta burchagi va 4 ta tomoni (to‘rtburchakning turli ko‘rinishlari misolida) bor. Bolalarning shar, kub, silindrlar haqidagi tasavvurlarini mustahkamlash va ular yordamida turli mavzularda loyihalar yaratish. Doira va oval shaklini farqlashga doir turli mashqlarni bajartirish. Qurshab turgan narsalar orasidan tanish bo‘lgan geometrik shakllarni topa olishga o‘rgatish: masalan, lagan, non doiraga o‘xshaydi; stolning usti, devor, eshik va derazalar to‘rtburchakka, ro‘molcha kvadratga, qizchalar boshidagi ro‘mol uchburchakka, stakan silindrga o‘xshaydi va hokazo. Uchburchak va to‘rtburchaklardan turlicha katta o‘lchamdagi narsalar va shakllar tuzish. Turli geometrik shakllar to‘plamidan har xil o‘yinlar o‘ynash, maxsus shakllar to‘plamidan foydalanib, namunadagi narsalarni yasashni o‘rgatish.Tayoqchalardan to‘g‘ri to‘rtburchak, kvadrat, uchburchak yasashga, bu shakllardan foydalanib turli narsalar yasashga o‘rgatish. Tayoqchalardan hosil bo‘lgan geometrik shakllardan bir nechta tayoqchani olish usuli bilan ko‘rinishini o‘zgartirishga doir muammoli vazifalarni hal etishni o‘rgatish. Maxsus shakllar to‘plamidan foydalanib, namunadagi qismlardan tashkil topgan shakl-siluetlar hosil qilishga o‘rgatish. Labirintlar va ularning yechimi bilan tanishtirish. 9 Tayyorlov guruh Geometrik shakllar. Bolalarni doira, kvadratni ikki teng qismga bo‘lishga, olingan qismlarni «yarim», «ikkidan bir qism» deb atashga o‘rgatish. Aniq material yordamida butun qismdan katta, qism esa butundan kichkina ekanligini belgilash. MTT da ko‘pburchaklar haqida tasavvur berish: uchburchak, to‘rtburchak-bu ko‘pburchak. Bolalarni ko‘pburchak elementlari (tomonlari, burchaklari, burchak uchlari) bilan tanishtirish. Т ayoqchalar yordamida turli shakllarni yasash. Bolalarga doirani, kvadratni 4 ga bo‘lishni o‘rgatish. Aniq material asosida butun qismdan katta, qism esa butundan kichkina ekanligini belgilash. Bolalarni 2 ta, 4ta uchburchaklardan bitta ko‘pburchaklar tuzishga, kichik to‘rtburchakdan bitta katta to‘rtburchak tuzishga o‘rgatish. Beshburchak va oltiburchak bilan tanishtirish. Yetishmagan shakl, jismni (shar, kub, silindr) topishga doir mantiqiy masalalarni yechishni o‘rgatish. Geometrik shakllar ko‘rinishini o‘zgartirishga o‘rgatish: kichik uchburchaklardan to‘rtburchak shaklini yasash va boshqalar. Tayoqchalardan hosil bo‘lgan geometrik shakllardan bir necha ayoqchani olish usuli bilan ko‘rinishini o‘zgartirish. Maxsus shakllar to‘plamidan foydalanib, namunadagi narsalarni hosil qilish. Uch yoshli kichkintoylar dumaloq buyumlarni va burchaklari bor buyumlarni farq qilishga, ya’ni buyumlarning shakllarini elementar tahlil qilishga o‘rgatiladi. Qarash uchun geometrik shaklga ega bo‘lgan, detallari yo‘q oddiy shakldagi buyumlar tanlanadi. Buning uchun dastlab, har xil rangdagi, ammo bir xil shakldagi, bir xil buyumlardan, masalan: uchburchak, kvadrat, to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi bayroqchalardan foydalanish maqsadga muvofiq, bu kichkintoylarga shakl alomatini ajratishga yordam beradi. Shundan keyin har xil rangli bir xil buyumlarni sodda shakldagi istalgan buyumlar (koptok, ip koptok g‘ildiraklar) ni berish mumkin. 10 Tarbiyachi bolalarga buyumlarning shakllarini payqash — harakat yo‘li bilan, “shakl” so‘ziga urg‘u bergan holda tahlil qilishni o‘rgatadi. U buyum konturi (tashqi ko‘rinishi) ustidan ko‘rsatkichni yuritib chiqadi, oxirida u buyum ustidan qo‘lini o‘tkazib “dumaloq” (g‘ildirak), — deydi. Bolalarni birgalikda harakat qilishga jalb qilish muhim ahamiyatga ega. Kichkintoylar tarbiyachining qo‘l harakatini kuzatib, xuddi shunday harakatni havoda bajarishga “yordam” berishadi. Buyum konturi ustidan qo‘l yoki ko‘rsatkich barmoq aylantirib chiqiladi. Har galgi harakat buyum ustidan qo‘lni tekkizib chiqish bilan tugaydi, shunday qilinmasa, shakl haqidagi tasavvur kontur chizig‘i bilan bog‘lanib qolishi mumkin. Tarbiyachi bolalarda buyumlar konturini o‘rab olish ularni qo‘l bilan qamrab olish, qo‘lni sirt bo‘yicha siypalab chiqish, buyumlarni dumalatish, ularni har-xil holatga qo‘yish istagini uyg‘otadi. Natijada yumaloqlangan va burchakli buyumlarning xossalarini (turg‘un, turg‘un emas va h.k.) topadilar. “Shakli bo‘yicha o‘xshashlarini tanla” kabi o‘yin-mashqlardan foydalanish mumkin. Chaqirilgan bola o‘z buyumini tekshirib chiqib, uni shu shakldagi buyumlar turgan stolga o‘tkazib qo‘yishi kerak. Keyinroq bolalar buni mustaqil bajaradilar, masalan, o‘z stollari yonida o‘tirgan hollarida har xil shakldagi buyumlarni ajratib qutilarga solishadi: bir qutiga-dumaloq (doiraviy), ikkinchi qutiga burchakli (burchaklari bo‘lgan) buyumlarni solishadi. Kichik guruhda bolalar doira va kvadrat bilan tanishtiriladi. Buning uchun tarbiyachi dastlab har bir bolaga 2 tadan geometrik shakl, masalan, qizil doira va yashil kvadrat beradi (tarbiyachining o‘zida ham shular bo‘ladi). Tarbiyachi bolalarga 2 ta shakldan bittasining nomini aytmagan holda ko‘rsatadi va ulardan xuddi shunday shaklni topish va ko‘r-satishni so‘raydi. So‘ngra ikkinchi shaklni ko‘rsatib, bolalardan o‘z stollaridan xuddi shunday shaklni topib ko‘rsatishni so‘raydi. Maktabgacha yoshidagi bolalarni geometrik shakllar bilan tanishtirish metodikasida buyumlarni payqash — harakat yo‘li bilan tekshirish usullariga o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Buni qanday bajarishni tarbiyachi ko‘rsatadi: u bolalarni birga ishlashga jalb qilgan holda, buyum konturi ustidan bir necha marta 11 ko‘rsatkich barmog‘ini yuritib chiqadi (bola har bir shakl konturi ustidan qo‘lini yuritib chiqadi). Bunda u shakl nomini aytadi. Ikkinchi mashg‘ulotda bolalar tarbiyachining har bir geometriq shakl konturini hosil qilayotgan qo‘l harakatini kuzatishadi. Shundan keyin o‘zlari shakl konturi bo‘yicha barmoqlarini yuritib chiqib, uning nomini aytishadi. Bolalarni kontur ustidan barmoq yuritib chiqish bo‘yicha mashq qildirish uchun 2-3 ta doira, kvadrat tasvirlangan kartochkalardan ham foydalanish mumkin. O‘z tarbiyalanuvchilarini doira va kvadratni ajrata olish bo‘yicha bir necha marta mashq qildirib, tarbiyachi bolalarni shakllar bilan aktiv harakat qilishga (qo‘lga olish, bir-birining ustiga qo‘yish, qator qilib qo‘yish) chorlaydi. Bu bolaga geometrik shakllarning nomlari va shakllarini eslab qolishga yordam beradi. Keyingi mashg‘ulotlarda tarbiyachi o‘zidagiga qaraganda kichik o‘lchamdagi, ammo rangi bir xil bo‘lgan doira va kvadratlarni beradi, so‘ngra esa namunadan o‘lchami ham, rangi ham farq qiladigan doira va kvadratlarni beradi. Bolalarning doira va kvadrat haqidagi tasavvurlarini mustahkamlash uchun (“Doirani o‘ng qo‘lingga ol”, “Kvadratni chap qo‘lingga ol”, “Qo‘lingda turgan narsaning nomini ayt”, “Hamma doiralarni yuqori chiziqqa, hamma kvadratlarni pastki qiziqqa qo‘y” kabi topshiriqlardan, shuningdek “Top-chi, xaltada nima bor”, “Juftini ton”, “O‘z uyingni top” kabi o‘yinlardan foydalanish mumkin. Bunday topshiriqlarga mashg‘ulotning bir qismini ajratish kerak, qolgan vaqtda esa doira va kvadratlardan ko‘rsatish uchun xizmat qiladigan va tarqatma material sifatida foydalanib, buyumlar to‘plamini yoki bitta buyumni topish, yoki yoniga qo‘yish yo‘li bilan buyumlar guruhlarini taqqoslash kabi mashqlarga bag‘ishlash mumkin. Bolalarni buyumlarni ularning tasvirlari bilan mos keltirish bo‘yicha (“Buyum va uning tasviri”, “Bizning tomorqa” kabi o‘yinlarda) mashq qildirish ham foydali. Oxirgi o‘yinda bolalar buyumning kontur va yassi tasviri orasidagi moslikni idrok qilishni mashq qiladilar. Buyumlar shaklini abstrakt geometrik shakllar bilan taqqoslash kichkintoylar uddalay oladigan ish. Bolalar geometrik shakllarni har 12 qanday buyumni — koptokni, g‘ishtni va boshqa narsalarni qanday idrok qilsalar, shunday idrok qiladilar. Binobarin, bolalar qurilish komplektlarida, mozaikalarda har xil geometrik shakllar bilan doimo uchrashadilar va ular shakllarning to‘g‘ri nomlarini bu nomlarni eslab qolish shart bo‘lmasa ham, eshitishlari kerak. Har xil shakldagi teshiklar ochilgan taxtachalar, teshikli yashiklar bu teshiklarga shakli bo‘yicha tegishli shakllar qo‘yiladi) bilan o‘ynar ekanlar, ular- aslida geometrik obyektlarning shakli bo‘yicha mos keltirish harakatlarini egallaydilar. To‘plangan sensor tajriba, maxsus mashg‘ulotlarda yumaloqlangan va ko‘pburchak shaklidagi buyumlar bilan ishlash asosida kichkintoylar doira va kvadrat bilan tanishadilar. Birinchi shunday mashg‘ulotda bolalar katta va kichik doiralarni, ikkinchi mashg‘ulotda esa, doira va kvadratlarni farq qiladilar. Har bir bolaga turli ko‘rinishdagi va har xil rangli, ikki-uch o‘lchamli ikki- uchta shakl beriladi. Shakllar karton, faner, yoki qalin qog‘ozdan tayyorlanadi. Doiralar va kvadratlar tasvirlangan jadvallardan foydalaniladi. Har qaysi jadvalda ikki-uchtadan shakl har xil holat va har xil kombinatsiyalarda beriladi. Bolalar shakllarni tekshirib, ularning shakllari bo‘yicha ajratadilar, masalan, kartochkaning yuqori chizig‘iga doiralarni, pastki chizig‘iga kvadratlarni qo‘yadilar. Qaysi shakllar ko‘p, qaysi shakllar kam ekanini topadilar, shakllar nomini aytadilar. Та rbiyachi bolalarga o‘yin-toshliriqlarini berib shakllarni tanish va atash bo‘yicha mashq qildiradi: “O‘ng qo‘lingda kvadrat, chap qo‘lingda doirani keltir”, “Qo‘limda nima borligini top”, “Xuddi shunday shakl top” (bolalar tarbiyachidagi shakl shaklidagi shaklni topadilar), shuningdek, bunda “Shakllar dominosi”, “O‘z uyingni top” (uychalar har xil shakldagi belgilar bilan belgilanadi) kabi o‘yinlardan foydalanadi. Natijada kichkintoylar o‘lchami va rangiga bog‘liq bo‘lmagan doira, kvadratlarni topishadi, doiraning dumalashini, uning burchaklari yo‘qligini, kvadrat dumalamasligini, uning burchaklari ko‘pligini bilib oladilar. 13 Tarbiyachi to‘plamlarning tengligi bilan tanishtirishda tarqatma va demonstratsion material sifatida doiralar va kvadratlardan foydalanadi, bolalarni shakllarning aniq nomlarini ishlatishga o‘rgatadi. O‘quv yilining dastlabki oylarida maktabgacha yoshidagi bolalarning o‘zlariga tanish geometrik shakllar — doira va kvadratlarni farq qilish hamda to‘g‘ri aytish malakalarini mustahkamlash kerak. Bu ishni guruhlarning miqdoriy taqqoslash va sanoqqa o‘rgatish mashqlari bilan bir vaqtda o‘tkazish maqsadga muvofiq. Bolalarga “Bilgin-chi, bunda nechta kvad-rat bor”, “Nima ko‘p, doiralarmi yoki kvadratlarmi?” kabi topshiriqlar va savollar beriladi. O‘rta guruh dasturida bolalarni uchburchak bilan tanishtirish nazarda tutilgan. Bolalarni bu shaklni tanish va aytishga, doira va kvadratlarni farq qilishga o‘rgatish kerak. Bu ishlarni amalga oshirish usullari kichik guruhda foydalanilgan usullarga o‘xshaydi, bular: shaklni payqash— harakatni tekshirish, u bilan har xil amaliy ishlarni tashkil qilish. Uchburchak bilan tanishtirish uni doira va kvadrat bilan taqqoslash asosida o‘tkaziladi. Dastlab shakllar juftlab taqqoslanadi, masalan, birinchi mashg‘ulotda uchburchak bilan doira taqqoslanadi. Tarbiyachi uchburchakni ko‘rsatib, bolalar e’tiborini burchaklarga qaratgan holda uchburchak konturi bo‘ylab barmog‘ini (ko‘p marta) yuritib chiqadi. “Barmoq burchakkacha boradi, to‘xtaydi, burchakni aylanib, yana nariga ketadi. Yana bir marta burchakkacha boradi, burchakni aylanadi, yana nariga ketadi”, - deb tushuntiradi tarbiyachi. U shaklni aytadi (“Bu - uchburchak”), uning qanday rangda ekanini so‘raydi, bolalarning e’tiborini uchburchakning tomonlari borligiga, ular 3 ta ekaniga, burchaklari borligiga va ular ham 3 ta ekaniga qaratadi. Shundan keyin tarbiyachi bolalardan o‘z uchburchaklarini ko‘rsatishni, ularni sanashni, uning burchaklari nechta ekanini so‘raydi. Keyingi mashg‘ulotlarda uchburchak bilan kvadrat shunga o‘xshash taqqoslanadi, shundan keyin esa doira, kvadrat va uchburchak bir vaqtda taqqoslanadi. Tarbiyachi bolalar e’tiborini uchburchaklar, doiralar va kvadratlar katta o‘lchamli ham, kichik o‘lchamli ham bo‘lishiga qaratadi, har xil rangli katta va 14 kichik shakllarni ustiga qo‘yish usuli bilan taqqoslashni taklif qiladi, shakli bir xil bo‘lgan shakllar har xil rangli va har xil o‘lchamli bo‘lishi mumkinligini tushuntiradi. O‘rta guruhda tarbiyachi bolalarda har xil shakldagi shakllarni idrok qilish tajribasini to‘plashida davom ettiradi. Bolalar ikki-besh qismdan iborat sodda va murakkabroq shakldagi buyumlarni ko‘zdan kechirishadi va rasmlarini chizishadi, ularni loy va plastilindan yasashadi, bunda qismlarning shakli hozircha geometrik etalonga yaqin bo‘ladi (bular piyola, jo‘ja va boshqa narsalar bo‘lishi mumkin). O‘rta guruhda tarbiyachi predmetlar shaklini sezish - harakat va ko‘rish bilan - tekshirishni tashkil qiladi. Tekshirish natijalari dumaloq (doiraviy), to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida kabi so‘zlar bilan mustahkamlanadi. Bu guruhda “Buyum o‘zi haqida nima deydi?”, “Qismlariga ko‘ra buyumning o‘zini bil”, “Buyumlar dominosi” kabi o‘yinlardan va shuningdek kubchalar, qirqma rasmlardan foydalanish mumkin. Geometrik obrazlar haqidagi dastlabki ma’lumotlarni bolalar o‘yinlardan, mehnatdan, kundalik hayot (turmush) dan oladilar. Ular tarbiyachiga taqlid qilib, mozaikalar va qurilish materiallari komplektiga kiruvchi u yoki bu buyum nomini aytadilar. Ularning xossalari bilan amalda tanishadilar. Matematika mashg‘ulotlarida sanoqqa o‘rgatish uchun doiralar, uchburchaklar va boshqa narsalardan ko‘rsatma material sifatida foydalaniladi. Bolalar shakllar miqdorini aniqlab, ularni aytishadi. Mashg‘ulotlarda bolalarni doira, kvadrat, uchburchakning ba’zi belgilari bilan keyinroq esa, to‘g‘ri to‘rtburchakning belgilari bilan tanishtirish, shakllar har xil o‘lchamli va har xil rangli bo‘lishini ko‘rsatish kerak. Bolalar tarbiyachi bilan birga katta o‘lchamli (diametri 15 sm) shakllarni qarashadi, kichik o‘lchamdagi xuddi shu shakllarni ko‘rsatishadi. Bolalarga o‘z konvertlaridagi shakllarni ajratish va ular qanday shakllar ekanini va qanchaligini aytish taklif qilinadi. Tarbiyachining topshirig‘iga binoan, bolalar shakllarning kattaliklari bo‘yicha ortib va kamayib borish tartibida joylashtiradilar, har xil shakllarning miqdorlarini 15 taqqoslab, qaysi shakllar kam, qaysi shakllarning miqdori barobar ekanini aniqlaydilar. Birinchi mashg‘ulotda bolalarga shakllarning bir xil komplekti beriladi, keyingi mashg‘ulotlarda esa har qaysi bola shakllarning shunday komplektini oladiki, unda shakllarning miqdori, rangi va o‘lchami har xil bo‘ladi. Tarbiyachining ko‘rsatmasiga binoan, bolalar shakllarni ikki poloskali kartochkalarga shakli, rangi, kattaligi bo‘yicha joylashtiradilar, so‘ngra poloskalarning har qaysisidagi shakllar miqdorini taqqoslaydilar. Shunday mashg‘ulotlar o‘tkaziladiki, ularda bolalar kvadratlar bilan to‘g‘ri to‘rtburchaklarni taqqoslaydilar va ularning ba’zi xususiyatlari bilan tanishadilar. Masalan, tarbiyachi bolalarga kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchak olishni, navbati bilan ularning konturlaridan barmoqlarini yuritib chiqishni va ular nimalari bilan farq qilishini o‘ylab ko‘rishni taklif qiladi. Bolalar kvadratni to‘g‘ri to‘rtburchak ustiga qo‘yib, shakllarni taqqoslashadi va to‘g‘ri to‘rtburchak uzun ekanini, u shunisi bilan kvadratdan farq qilishini ko‘rishadi. Bolalar sanashni o‘rganib olishganidan keyin, ular tanish shakllarniig elementlari bilan, ya’ni tomonlari va burchaklarining mavjudligi hamda ularning miqdori bilan tanishtiriladi. Tarbiyachi kvadratning bir uchidan ikkinchi uchigacha barmog‘ini yuritadi va bu kvadratning tomoni ekanini aytadi. Kvadratning hamma tomonini ko‘rsatadi. Shuni kuzatish kerakki, bolalar “burchak” so‘zini burchakning uchi bilan, ya’ni burchakni hosil qiluvchi nurlar (tomonlar) chiqadigan nuqta bilan bog‘lamasinlar. Shuning uchun burchak ko‘rsatilayotganda, qo‘lni burchak tekisligida bir tomondan ikkinchi tomongacha surib borib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir. Bolalar o‘z kvadratlari va to‘g‘ri to‘rtburchaklarining tomonlarini topishadi, so‘ngra esa burchaklarini topishadi, tomonlar va burchaklar miqdorlarini sanashadi, kvadrat va to‘rtburchakning to‘rttadan burchagi va to‘rttadan tomoni borligini aniqlashadi. Navbatdagi mashg‘ulotda ular uchburchaklarni ham xuddi shunday tekshirishadi, hamma uchburchakda uchtadan burchak va uchtadan tomon borligini 16 aniqlashadi. Bunday mashqlarni bolalar shakllarni tekshirib, qo‘yilgan savolga javobni mustaqil izlab topa oladigan qilib tuzish kerak. Geometrik shakllar haqidagi bilimlarni mustahkamlash uchun tarbiyachi bolalarga oldin gugurt cho‘plaridan shakl tuzishni, so‘ngra ornament hosil qilishni taklif qiladi. Shakllarni farq qilish va aytish bo‘yicha mashq qildirish uchun “Nima o‘zgardi?”, “Nima yo‘q bo‘ldi?”, “Shakllar dominosi”, “Xuddi shunday shaklni ko‘rsat” kabi didaktik va harakatli o‘yinlardan foydalaniladi. Masalan, tarbiyachida disk bo‘lib, unga doira bo‘ylab har xil geometrik shakllar joylashtiriladi. U disk strelkasini surish bilan goh u shaklni, goh bu shaklni ko‘rsatadi, bolalar esa, o‘z shakllari orasidan xuddi shunday shakllarni topishadi, ko‘rsatishadi va nomini aytishadi. “O‘z uychangni top” o‘yinida polga chizilgan yoki chilvirdan “tuzilgan doiralar, kvadratlar, uchburchaklar va boshqa shakllar uycha bo‘lishi mumkin. Katta o‘lchamli shakllar shaklini aniqlash bolalarga qiyinlik qilishni hisobga olib, bunday o‘ychalar o‘lchamlarini tobora kattalashtirib borish maqsadga muvofiq. Individual mashqlar uchun “Juftini top”, “Kartochkaga mos shakl tanla” va boshqa o‘yinlardan foydalanish maqsadga muvofiq. Bolalar shakllarning rangli va kontur tasvirlarini mos qo‘ynshadi, shaklga mos shakl tanlashadi. Yil oxirida bolalar sodda geometrik shakllarni nafaqat farq qilishadi va aytishadi, balki ularning ba’zi belgilari bo‘yicha oriyentir oladigan bo‘lishadi. Bolalarni buyumlar shaklini geometrik shakllar bilan taqqoslashga o‘rgatish mumkin. Shu maqsadda maxsus mashqlardan foydalaniladi.Masalan, tarbiyachi stolga geometrik shaklni qo‘yadi, bolalar esa shu shakldagi buyumlarni tanlashlari kerak. Geometrik shakl — namuna shakl ayrim bolalarga berilishi ham mumkin, ular shaklni va o‘zlari tanlagan buyumni ko‘rsatishadi. Mashqlarni “Xuddi shu shakldagi buyumni top”, “Men nimani aytsam, shuni top”, “Topshiriq” va boshqa o‘yinlar shaklida o‘tkazish maqsadga muvofiq. Tarbiyachi har qaysi shakldagi buyumdan ikki-uchtadan tanlaydi. Asta-sekin ularning miqdorini to‘rt-beshtaga yetkazish mumkin. 17 1.2. Katta guruhda bolalarni geometrik shakllar asosida ijodiy faoliyat olib borish Ка tta guruhga kelguncha bolalarda yetarlicha katta sensor tajriba to‘plangan va shakllarni tekshirish ko‘nikmasi takomillashgan bo‘ladi. Tarbiyachi bolalarning geometrik shakllarning shakllari haqidagi bilimlarini mustahkamlash uchun o‘rta guruh materialini takrorlagandan keyin, ularga atrofdagi buyumlardan doira, uchburchak, kvadrat shaklini topishni o‘rgatadi. Masalan, u tarelkaning tagi, stol ustining sirti, fortochka, qog‘oz varag‘i va boshqalar qanday geometrik shaklni izlatadi, deb so‘raydi. Tarbiyachi “Loto” tipidagi o‘yin tashkil qilishi mumkin. Bolalarga rasmlar (har biriga 3-4 tadan) beriladi, ular shu rasmlar orasidan tarbiyachi ko‘rsatayotgan shaklga o‘xshash shaklni izlashlari kerak. Shundan keyin bola nima topganini aytadi va gapirib beradi. Tarbiyachi yordamida bolalar geometrik shakllardan har xil naqshlar, o‘zlariga tanish buyumlar: uchburchaklardan gilam, kvadrat va doiralardan avtomobil, kvadratlar va uchburchaklardan qayiq va boshqa narsalar tuzadilar. Katta guruhda bolalar yangi tushuncha “kvadrat” bilan tanishtiriladi. Bunda tarbiyachi bolalarda mavjud bo‘lgan kvadrat haqidagi tasavvurlardan foydalanadi. Chunonchi, mashg‘ulotda bolalar har xil kattalik va rangdagi 5 ta kvadrat olishadi. Tarbiyachi bular nimasi bilan farq qilishini so‘raydi, ularni kattaliklari chapdan o‘ngga qarab kamayib boradigan tartibda joylashtirishni taklif qiladi. Bu shakllar nimasi bilan o‘xshashligini so‘raydi. Bolalar e’tiborini har qaysi kvadratda qancha tomon va qancha burchak borligiga qaratadi. Shundan keyin tarbiyachi uchburchakning nechta burchagi borligini eslashni taklif qiladi. Bolalarni bunday xulosaga keltiradi: 3 ta burchagi bo‘lgan shaklni uchburchak deyiladi, agar shaklda 4 ta burchak bo‘lsa, uni to‘rtburchak deb atash mumkin. O‘zlarida nechta uchburchak va nechta to‘rtburchak borligini so‘raydi. Navbatdagi mashg‘ulotda bolalar ikki xil to‘rtburchak - kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchak oladilar; ikkala shaklni taqqoslaydilar, ular nimalari bilan o‘xshash, nimalari bilan farq qilishini aniqlashadi. So‘ngra tarbiyachi bolalarning bilimlarini mustahkamlash uchun ularga qog‘ozga har xil to‘rtburchaklar chizishni; qog‘ozga hamma tomoni teng 18 to‘rtburchak chizishni va ular nima deb atalishini aytishni; ikkitadan tomoni teng to‘rtburchak chizishni; cho‘plardan har xil to‘rtburchaklar tuzishni; to‘rtburchak shaklidagi buyumlarni topish va aytishni; 2 ta teng uchburchakdan, 4 ta teng kvadratdan to‘rtburchak tuzishni taklif qiladi. Bolalar geometrik shakllarning shakllarini bilganliklari uchun ular bilan qiyinlik darajasi har xil bo‘lgan, masalan, “Tavsifi bo‘yicha top”, “Kim ko‘p ko‘radi?”, “Xuddi shunday naqsh top”, “Har qaysi shaklni o‘z joyiga qo‘y”, “Shakli bo‘yicha tanla” kabi didaktik o‘yinlarni o‘tkazish mumkin. Bolalarni geometrik shakllar bilan tanishtirish uchun bir nechta mashg‘ulot ajratiladi. Ularning mavzusi: oval bilan doirani, to‘g‘ri to‘rtburchakbilan kvadratni va, nihoyat, uchburchaklar bilan to‘rtburchaklarni taqqoslashga oid bo‘ladi. Ма shg‘ulotlarni bunday tuzish mumkin. Mashg‘ulotning birinchi qismida geometrik shakllar qaraladi, tekshiriladi va taqqoslanadi. Mashg‘ulotning ikkinchi qismida shakllarning xossalari va belgilari haqidagi bilimlarni taqqoslashga doir har xil mashqlar o‘tkaziladi. Nihoyat, uchinchi qismda bolalarga buyumlarning shaklini shaklning geometrik etaloni bilan taqqoslash o‘rgatiladi. Mashg‘ulotning birinchi qismida tarbiyachi bolalarning geometrik shakllar bilan bajaradigan tekshirish ishlari sistemasini tashkil qiladi. Tarbiyachi ketma-ket savollar qo‘yadi, bolalarning e’tiborini shakllarning xususiyatlari va xossalariga, o‘xshashlik va farq qilish belgilariga qaratadi, ishlash usullarini aytib, bolalarning javoblarini aniqlashtiradi. Masalan, bolalarni oval bilan tanishtirishda tarbiyachi ovaldan barmoqni yuritib chiqishni taklif qiladi, bolalardan u qanday shaklni eslatishini so‘raydi. Bunda tarbiyachi doirada va ovalda burchaklar yo‘q ekanini, ular dumaloq uzluksiz chiziqdan hosil bo‘lganini ta’kidlaydi, bolalardan shaklni stolda dumalatishni, atrofidan barmoqni yuritib chiqishni taklif qiladi. Oval doiradan nimasi bilan farq qilishini ko‘rsatish uchun tarbiyachi ovalni doira ustiga qo‘yishni, so‘ngra doirani ovalning ustiga qo‘yishni, doira o‘rtasini topishni va unga nuqta qo‘yishni hamda doira har xil tomonga — yuqoriga, chapga, o‘ngga bir xil kengayib boradi. 19 Bolalar odatda doira bir xil, oval esa uzoqroq, cho‘ziqroq kengayishini ta’kidlab, to‘g‘ri xulosa chiqarishadi. Kvadrat bilan to‘g‘ri to‘rtburchakni taqqoslashda tarbiyachi bolalarga ketma- ket savollar beradi; o‘xshashlik va farq qilish alomatlarini topishda bolalarga yordam beradi. Bu boradagi suhbat quyidagicha o‘tkazilishi mumkin: Tarbiyachi. Bu shakllar nima deb ataladi? Bolalar. Kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchak. Tarbiyachi. Biz kvadrat bilan to‘g‘ri to‘rtburchakni taqqoslab, ular nimasi bilan o‘xshash va nimasi bilan farq qilishini bilibolamiz. Kvadrat oling va undan barmoq yuritib chiqing. Kvadratda nimalar bor? (Bolalar kvadratning tomonlari va burchaklarini topishadi va ko‘rsatishadi.) Tarbiyachi. To‘g‘ri to‘rtburchakda nimalar bor? Kvadratda va to‘g‘ri to‘rtburchakda nechtadan tomon va nechtadan burchak bor? (Tomon va burchaklarni sanab chiqish zarurligi aniqlanadi.) Kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchakda burchaklar soni tengmi? Kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchakning burchak va tomonlarining soni haqidanima deyish mumkin? Kvadrat tomonlarining kattaligi haqida nima deyish mumkin? Qanday tekshirish mumkin? Hajmli geometrik shakllar bilan tanishtirishda bolalar har xil tekshirish harakatlari sistemalaridan foydalanishadi: kontur bo‘ylab barmoqlarini yuritib chiqadilar, ularning sirtlarini qo‘llari bilan silab chiqadilar, asosni tavsiflaydilar, yonlarni sanaydilar, ularning kattaliklarini taqqoslaydilar, bunda bevosita taqqoslash usulidan foydalanadilar. Masalan, tarbiyachi bolalar bilan birga shar, silindrni tekshiradi. U bolalardan sharni, silindrni dumalatishni so‘raydi, so‘ngra ularni to‘xtatib, tushuntiradi: sharga tegsangiz, u dumalaydi, shar juda turg‘un emas, silindr esa dumalashi ham, turishi ham mumkin. Т arbiyachi qog‘oz varag‘iga silindrni qo‘yib, qalam aylantirib chiqishni taklif qiladi. Chizilgan doiracha bilan silindr asosi orasidagi bog‘lanish o‘rnatiladi. 20 Bolalar silindrning asosi bo‘ylab barmoqlarini yuritib chiqadilar. Ular “uning tagi doira” deyishadi. Har xil mashqlar bolalarning geometrik shakllar haqidagi bilimlarini mustahkamlash va aniqlash imkonini beradi. Masalan, bolalarga plastilindan kub, silindr, shar yasashni, qog‘ozdan kvadratlar, to‘g‘ri to‘rtburchaklar va uchburchaklar qirqish, shaklni ikki va to‘rt qismga bo‘lishni, va aksincha, qnsmlardan butun tuzish, bir xil shakllardan boshqa shakllar tuzishni (ikkita kvadratdan to‘g‘ri to‘rtburchak tuzish va b.), cho‘plardan u yoki bu shaklni yasashni taklif qilish mumkin. Chunonchi, tarbiyachi bolalarga cho‘plardan uchburchak (to‘g‘ri to‘rtburchak) tuzish va unga nechta cho‘p ketganini gapirib berishni taklif qiladi va uchta, oltita cho‘pdan qanday shakl tuzish mumkinligini o‘ylab ko‘rishni so‘raydi. Bolalar geometrik shakllarning har xil alomatlariga ko‘ra, ya’ni shakli, rangi, kattaligi bo‘yicha guruhlarga ajratadilar, ularni kattaliklariiing kamayib borishi yoki o‘sib borishi tartibida jonlashtiradilar. Bolalarga shakli yoki rangi bo‘yicha o‘xshash figuralarni tanlashda ularga nechta guruh hosil bo‘lishini o‘ylab ko‘rishni taklif qilish, so‘ngra amaliy ishlarni bajarish foydalidir. Muhimi, bolalar u yoki bu topshiriqni bajarib, nima qilganliklari va natijada nima hosil bo‘lganini, ya’ni u yoki bu guruhga qancha va qanday shakllar kirganini gapirib berishlari shart. Bolalarga u yoki bu shaklni tavsifi bo‘yicha topishni yoki “Paypaslab bil” kabi o‘yinlarda shaklni mustaqil tavsiflashni taklif qilish mumkin. Mashg‘ulotlarda va kundalik turmushda didaktik o‘yinlar o‘tkaziladi. Masalan, “Har qaysi shaklni o‘z o‘rniga qo‘y” o‘yini geometrik shakllarning bir qator alomatlarga ko‘ra o‘zgarishini, jumladan, proporsiyalar bo‘yicha, kattaliklari bo‘yicha o‘zgarishini ko‘rsatish imkonini beradi. Bolalarga buyumlarning shaklini shaklning geometrik etaloni bilan taqqoslash asosida aniqlashni o‘rgatishga katta ahamiyat beriladi. O‘yin va mashqlar uchun mayda o‘yinchoqlar va boshqa narsalar tanlanadi. 21 Buyum shaklini baholab, bolalar uning biror geometrik obrazga o‘xshashliklarinigina emas, balki undan farqlarini topishlari ham muhimdir. Tajriba bolalarga bu juda qiyinlik qilishini ko‘rsatmoqda. Buyumlarning o‘zlari bilan bir qatorda bolalar ular tasvirlangan rasmlarni tanlaydilar. Ular oldin geometrik obraz bo‘yicha, keyinroq esa og‘zaki ishlaydilar. To‘g‘ri to‘rtburchak tomonlarining kattaliklari haqida nima deyish mumkin? Qanday tekshirish mumkin? Har xil usullardan foydalanish mumkinligi aniqlanadi: shaklni teng ikki buklab, oldin qarama-qarshi tomonlarni, so‘ngra burchaklarni (burchakni burchak bilan) ustma-ust tushurish mumkin, tomonlarni qog‘oz poloska bilan o‘lchash ham mumkin. Oxirida tarbiyachi so‘raydi: “Kvadrat nimasi bilan to‘g‘ri to‘rtburchakdan farq qiladi? Kvadrat nimasi bilan to‘g‘ri to‘rtburchakka o‘xshaydi?” Bolalarni doira bilan ovalni, kvadrat bilan to‘g‘ri to‘rtburchakni taqqoslashga o‘rgatishda bu shakllar har xil o‘lchamda, rangda, har xil fazoviy joylanishda tasvirlangan jadvallardan foydalaniladi. Bolalar qog‘oz, karton, faner, plastilindan tayyorlangan shakllar bilan ishlaydilar. Kundalik hayotda, loy va plastilindan narsalar yasash mashg‘ulotlarida bolalar hajmli geometrik shakllar (shar, kub, silindr) bilan uchrashadilar. Tarbiyachi bolalar bu shakllarni yaxshilab o‘zlashtirishlariga yordam berishi mumkin. Ushbu o‘yinlar o‘tkaziladi: “Xaltachadagi nima?”, “Top va jim tur”, “Xonamizdan sharga o‘xshagan predmetlarni top”, “Kim dumaloq jismlarni ko‘p aytadi?” Bolalar “Geometrik loto”, “Yettitasi qatorasiga” va boshqa stol ustida o‘ynaladigan o‘yinlarni o‘ynashadi. Bu o‘yinlar jarayonida tuzilishi bo‘yicha yaqin shakllarni ham (oval—doira), hajmli va yassi shakldagi shakllarni ham (shar— doira, kub—kvadrat) farq qila olish malakalari takomillashtiriladi, shakl bo‘yicha oriyentir olish tezligi hosil qilinadi, atrof-borliqdagi shakllar ko‘p xilliligiga nisbatan bolalarning qiziqishlari rivojlantiriladi. 22 1.3. Maktabga tayyorlov guruhda bolalarni geometrik shakllar bilan bilimlarni mustahkamlash Maktabga tayyorlov guruhida bolalarning shakl haqidagi bilimlari mustahkamlanadi va bir tizimga solinadi. Bolalar maktabga borgunlariga qadar quyidagi geometrik shakllarni farq qilish, nomlarini aytish, asosiy xossalari va belgilarini bilishlari kerak: doira, oval, to‘g‘ri to‘rtburchak, kvadrat, uchburchak, to‘rtburchak, shar, kub va silindr. Bu shakllarni bolalar rangi, kattaligi, proporsiyasi, u yoki bu shakllarning fazoviy holatlaridan qat’iy nazar bilishlari, hayotiy buyumlardan o‘zlariga tanish shakllarni topa olishlari kerak. Bu ishga, odatda mashg‘ulotlarning bir qismi ajratiladi. Mashg‘ulotlarda shu maqsadlarda o‘yinlar o‘tkaziladi, bu o‘yinlarning shartiga ko‘ra, bolalar atrofdagi buyumlardan o‘zlariga tanish geometrik shakllarni topishadi. Masalan, tarbiyachi kvadrat shaklidagi buyumlarni aytishni taklif qiladi. Buyumni to‘g‘ri topib, uning shakli haqida gapirib bergan har qaysi bola bittadan rag‘bat kartochkasini oladi. Ko‘p buyum aytgan (ko‘p rag‘bat kartochkasi to‘plagan) bola yutib chiqadi. Tarbiyachi buyumni ko‘rsatmasdan, uning tasviri tushirilgan kartochkani ko‘rsatishi mumkin. Bolalar olgan bilimlarni sistemaga solish, ularga ba’zi buyumlar orasidagi munosabatlarni tushunib olishda yordam berish muhim vazifalardan biridir. Bolalarni to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadrat modellaridan foydalanib, “to‘rtburchak” tushunchasi bilan tanishtirilgan. Endi, ularga to‘g‘ri to‘rtburchak 4 ta burchagi va 4 ta tomoni bo‘lgan shakl ekanini tushuntirib beradi. Bolalarga bir nechta topshiriq berish mumkin, ya’ni ular to‘rtburchak shaklidagi qanday buyumlarni bilishlarini, rasmda tasvirlangan buyumlar shaklini aytishlarini so‘rash va shu kabi topshiriqlarni berish mumkin. Bolalarga bu shakllarni farq qilishnigina emas, balki ularni tiklay olishni ham o‘rgatish kerak. Masalan, tarbiyachi bolalarga katakli qog‘ozga tomonlari 4 tadan katakka teng kvadrat chizishni tavsiya qiladi. So‘ngra tomonlari oldingisidan 2 ta katak ortiq bo‘lgan kvadrat chizishni, ustki va pastki asoslari 4 tadan katakka, chap va o‘ng tomonlari 2 tadan katakka teng to‘g‘ri to‘rtburchak chizishni taklif qiladi. 23 Topshiriqni bajarishganidan keyin bolalardan qanday shaklni tasvirlaganlarini so‘rash kerak. Та rbiyachi bolalarga bunday topshiriq bernshi mumkin: tomonlari teng (har biri 4 katakdan) to‘rtburchak chizing, uni ikkita shaklga ajrating (ajratishni chapdan o‘ngga yoki yuqoridan pastga qaratib bajarnsh mumkin) va qanday shakllar hosil bo‘lganini ayting. Keyingi mashg‘ulotlarda bolalarga rasmi chizilgan kvadratni “burchagidan burchagiga” bo‘yicha bo‘lish va hosil bo‘lgan shakllarni aytishni taklif qilish maqsadga muvofiq. U holda ham, bu holda ham bolalar shakllardan biri (to‘rtburchak, uchburchak)ni rangli qalam bilan bo‘yashlari mumkin. Bu xil mashqlar bolalarni geometrik shakllarning shaklini almashtirishga doir mashqlarni bajarishga (2-4 ta doira qismidan butun doira yasash (tuzish); oldin 2 ta, keyin 4 ta uchburchakdan to‘rtburchak tuzish va h.k.) zamin tayyorlaydi. Uchburchaklar va to‘rtburchaklar haqidagi bilimlar asosida tarbiyachi yangi tushuncha — “ko‘pburchak” tushunchasini kiritadi. Har xil turdagi uchburchaklar, kattaligi va fazodagi o‘rni bo‘yicha har xil bo‘lgan to‘rtburchak modellarini ko‘rsatadi. Shakllarni qarab, ularning nimasi umumiy, degan savolga javob berpsh- ga harakat qilishnitaklif qiladi. Bolalarning diqqatlarini uchburchaklar va to‘rtburchaklarning tomonlari va burchaklari borligiga qaratish kerak. Shundan keyin bu shakllarning har birida qanchadan burchak borligini, bu shakllarni bir so‘z bilan qanday atash (ko‘pburchaklar) mumkinligini so‘rash kerak. Bolalarni mashq qildirish uchun quyidagidek topshiriqlardan foydalanish kerak: “Bir xil o‘lchamdagi 10 ta cho‘pdan bir nechta ko‘pburchak tuzing”. “Katakli daftarga har xil o‘lchamliva rangli ko‘pburchaklar chizing”. Shuningdek, maktabgacha yoshdagi bolalarni buyumlarni shakli bo‘yicha guruhlashga doir mashq qildirish maqsadga muvofiq. Masalan, oldin bolalar buyumlarni 2 ta guruhga, ya’ni yumaloq shakldagi shakllar va ko‘pburchaklar guruhlariga bo‘lishadi. Shundan keyin ko‘pburchaklar ichidan to‘rtburchaklar va uchburchaklarni ajratishadi. Nihoyat, to‘rtburchaklar orasidan kvadratlarni topishadi. 24 Quyidagidek mashqlar o‘tkazish foydali: “Top-chi, qatorda qaysi shakl ortiqcha?”, “Qaysi shakl yetmaydi?”, “Xuddi shunday shakldagi shaklni top” va hokazo. Tarbiyachi bolalarni sodda masalalar - boshqotirg‘ichlar (cho‘plardan har xil geometrik shakllar tuzish) bilan tanishtirishimumkin. Masalan, 7 ta cho‘pdan 2 ta kvadrat tuz; 6 ta cho‘pdan to‘g‘ri to‘rtburchak tuz; 7 ta cho‘pdan 3 ta uchburchak tuz; 5 ta cho‘pdan 2 ta uchburchak va 1 ta kvadrat tuzish mumkinmi? Bu mashqlar bolaning topqirligini, xotirasini, tafakkurini rivojlantirish imkonini beradi. Butun ish ma’lum izchillikda tuzilishi kerakligi tushunarli. O‘quv yili boshida tarbiyachi bolalarning shakl haqidagi bilimlari darajasini aniqlaydi. Katta guruhda foydalanilgan usullarning o‘zi bilimlardagi kamchiliklarni to‘ldirishga yordam beradi. Geometrik shakllar haqidagi bilimlarni mustahkamlash va aniqlash,shuningdek, bolalarni kataklar bo‘yicha o‘lchashga mashq qildirish uchun katakli qog‘ozda kvadratlar, to‘g‘ri to‘rtburchaklar, doiralar, ovallar chizish bo‘yicha mashqlar o‘tkaziladi. Geometrik shakllar, shuningdek, sodda shakldagi buyumlar (bayroqchalar, olxo‘rilar, olmalar va hokazolar) ning rasmini chizishga matematikadan 10-12 ta mashg‘ulot ajratiladi. U yoki bu shakl rasmini chizgandan, keyin, bolalar ularni ikki yoki to‘rt qismga bo‘ladilar, bunda ular shakllarning qarama-qarshi tomonlari yoki burchaklarini to‘g‘ri chiziq bilan birlashtiradilar va nima hosil bo‘lganini gapirib beradilar. Bolalar tarbiyachining topshirig‘iga ko‘ra, har xil yo‘nalishda ma’lum miqdorda kataklarni sanab, nuqta qo‘yishlari va bu nuqtalarni o‘zaro birlashtirib, u yoki bu shaklni hosil qilishlari mumkin. Tayyorlov guruhida har xil alomatlariga ko‘ra, ya’ni rangi, shakli, kattaligi va miqdoriga ko‘ra buyumlarni guruhlarga ajratishga doir mashqlarga keng o‘rin beriladi. Bolalarga shakllarning to‘rtta-beshtadan har xil ko‘rinishlari, uch-to‘rt xil 25 rangda ikkitadan beshtagacha xil o‘lchamlarda beriladi. Ular bu shakllarning rangi va o‘lchamiga e’tibor bermay, o‘lcham alomati bo‘yicha guruhlaydilar. Т arbiyachi dastlab bolalarga shakllarning belgilarini aniqlashda yordam beradi, keyinchalik esa, ularning o‘zlari shakllarning qanday belgilari bo‘yicha guruhlarga bo‘lish, nechta guruh hosil bo‘lishi, u yoki bu guruhga nechta shakl kirishi kabi masalalarni mustaqil hal qiladilar, ya’ni oldin ishlarni rejalashtirishadi, keyin esa bajarishadi. Bolalar shakllarni guruhlashda bitta belgi bo‘yicha mo‘ljal olib, boshqa belgilarga e’tibor bermaydilar. Guruhlashga doir mashqlar o‘tkazganda bolalarning shakl haqidagi bilimlarini sistemalashtirish maqsadga muvofiq. Masalan, oldin shakllarni guruhga ajratish, so‘ngra yumaloq shakllar orasidan doira va ovallarni, ko‘pburchaklar orasidan to‘rtburchaklar va uchburchaklarni ajratishkerak. Nihoyat, to‘rtburchaklar orasidan to‘g‘ri to‘rtburchaklar va kvadratlarni topish kerak. Bolalar ayrim shakllar orasida bog‘lanishlar o‘rnatadilar. Shakllar juftini tanlashga doir mashqlar shu maqsadga xizmat qiladi: uchburchaklar, to‘rtburchaklar har xil rang va o‘lchamdagi, ammo bir xil proporsiyadagi shakllar, masalan, tengyonli uchburchaklar juft tashkil qiladi. Bolalar har xil proporsiyadagi bir jinsli shakllarni taqqoslashadi. Bolalarga mantiqiy mashqlarni taklif qilish foydali, masalan, “Topingchi, qatorda qaysi shakl ortiqcha?”, “Shakllarni tanlashda qanday xato qilishgan?” (Qator qilib qo‘yilgan 6 ta uchburchak orasiga bitta to‘rtburchak qo‘yilgan va h. k.), “Qanday shakl yetishmaydi?” (uch-to‘rt xil o‘lchamdagi uchburchaklar, ovallar, to‘rtburchaklar qatorlarga joylashtirilgan, har qaysi qatorga buyumlar kattaliklari kichiklashib boradigan tartibda joylashtirilgan, bir qatorda bitta shakl yetmaydi);. Bir guruhdagi shakllarning ikkinchi guruhdagi shakllardan farq qilish alomatlarini topishga doir masalalar, uchburchaklar, to‘rtburchaklar va boshqa shakllar haqidagi tasavvurlarni mustahkamlash imkonini beradi. Doiralar va 26 ovallar, uchburchaklar va to‘rtburchaklar tasvirlangan juftlashgan jadvallardan foydalanish mumkin. Shakllar ikki-uch xil o‘lchamda va rangda berilgan. Tayyorlov guruhi dasturida geometrik shakllar 1 ko‘rinishini o‘zgartirish, bir xil shakllardan boshqa xil shakllar tuzish nazarda tutilgan. Tarbiyachi bolalarga o‘z ixtiyorlaridagi figuralarni qarashni, ularni shakl bo‘yicha taqsimlash, ular qanday atalishini va qanday kattalikda ekanini aytishni taklif qiladi. So‘ngra esa, qandaydir ikki-uchta shakl olib, ularni birlashtirish yo‘li bilan qanday yangi shakl tuzish mumkinligni o‘ylab ko‘rishni taklif qiladi. Bolalar shakllarni tuzganlaridan keyin, qanday yangi shakllar hosil bo‘lganini va ular qanday shakllardan tuzilganligini gapirib berishni taklif qiladi. Bolalar qismlardan butun shakllar tuzib, ikkita yarimta, 4 ta yarimta, sakkizdan bir qismdan, doiraning to‘rtdan biriga teng qismdan va h.k. dan nechta doira tuzish mumkinligini fahmlaydilar. Maktabgacha yoshidagi bolalar bilan ishlashda geometrik mazmunli qiziqarli o‘yin va mashqlar katta foyda keltiradi. Ular matematik bilimlarga qiziqishni rivojlantiradi, bolalarning aqliy qobiliyatlarining o‘sishiga yordam beradi. Bolalar topqirlikka doir masalalar, “boshqotirgichlar”, yasashga doir masalalarni yechadilar, masalan, bir shakl yoniga ikkinchi shaklni yasash yo‘li bilan bolalar 7 ta cho‘pdan ikkita kvadrat tuzadilar. U yoki bu rasm — applikatsiyani (masalan, xo‘rozni ) tuzishda nechta doira, uchburchak, to‘g‘ri to‘rtburchakdan foydalanilganini aniqlashadi. U yoki bu rasm yoki naqsh qanday shakllardan tuzilganini topadilar (fahmlaydilar), ular nechta ekanini ko‘radilar. “ Та ngram” (geometrik konstruktor) o‘yinida murakkab shakllar, ya’ni “quyoncha”, “Turnalar”, “xo‘rozcha” va boshqa narsalarni bolalar yettita sodda shakllardan yasaydilar. Tarbiyachi bolalarni masalaning yechilish yo‘llarini ongli izlashga o‘rgatadi, ularga o‘ylab ko‘rish, fahmlash, so‘zlab berish, so‘ngra o‘z yechimini tekshirishni taklif qiladi. Masalan, tarbiyachi bunday deydi: “Bu shaklga qarang, u bizga nimani eslatadi? Ha, bu xuddi xo‘rozchadek. Bu xo‘rozni “Tangram” o‘yinining yettita shaklidan tuzish kerak. Qarang, u qanday qismlardan iborat, har qaysi qism 27 qanday shakllardan tuzilgan, ular qanday kattalikda vaqanday joylashgan. Siz “xo‘rozcha” shaklni qanday tuzishingizni gapirib bering. Agar dastlab tarbiyachi shakllarni bolalar bilan birgalikda qarasa, keyinchalik ularga tahlil rejasini beradi, shundan keyin esa ularni mustaqil tahlil qilishga o‘rgatadi. Dastlabki ikkita-uchta shaklni (murakkab shaklni) bolalar namunaga qarab tuzadilar, namunada har qaysi shaklning chegarasi aniq belgilangan, keyinroq esa shaklning umumiy konturi tushirilgan namunaga amal qiladilar. Shundan keyin bolalar qanday buyumlarni o‘yinning yettita shakldan foydalanib, tasvirlash mumkinligini o‘zlari o‘ylab topadilar. Shuni esda saqlash muhimki, bolalarning amaliy harakatlaridan oldin masala yechimining borishini oddiygina o‘ylab ko‘rilsagina, o‘yinlar qiziqarli bo‘ladi. Masalalar yechish jarayonida bolalarni noto‘gri tanlangan yechish yo‘lidan “Bo‘lmadi, o‘ylab ko‘r-chi, boshqacha qanday qilish mumkin”, deb voz kechishga o‘rgatib, ular tafakkurini rivojlantiradi. Alohida qiyinchiliklar bo‘lgan holda yechimning bir qismini aytib beradi, to‘g‘ri topilgan yechimni rag‘batlantiradi: “Bu cho‘pni sen to‘g‘ri olding, o‘ylab ko‘rchi, yana qaysi cho‘pni olish kerak”. Tarbiyachi bolalarning mustaqilliklarini rivojlantiradi, masalani o‘zing yechsang, o‘shanda qiziqarli bo‘ladi, deb ularni ishontiradi. Masalalarni yechishga bolalarning kuchlari yetadigan bo‘lishi kerak, bo‘lmasa, bolalarda ishtiyoq yo‘qoladi. Shu sababli qiziqarli masalalar bolalar dasturda nazarda tutilgan shakl haqidagi bilimlarnn o‘zlashtirib olganlaridan keyin, shaklni to‘g‘ri aytibgina qolmay, balki uni qayta tiklay oladigan, shaklini almashtira oladigan, hayotiy buyumlardan o‘zlariga tanish geometrik shakllarni topa oladigan bo‘lganlaridagina beriladi. 28 I BOB yuzasidan xulosa Shuni esda saqlash muhimki, bolalarning amaliy harakatlaridan oldin masala yechimining borishini oddiygina o‘ylab ko‘rilsagina, o‘yinlar qiziqarli bo‘ladi. Masalalar yechish jarayonida bolalarni noto‘gri tanlangan yechish yo‘lidan “Bo‘lmadi, o‘ylab ko‘rchi, boshqacha qanday qilish mumkin”, deb voz kechishga o‘rgatib, ular tafakkurini rivojlantiradi. Alohida qiyinchiliklar bo‘lgan holda yechimning bir qismini aytib beradi, to‘g‘ri topilgan yechimni rag‘batlantiradi: “Bu cho‘pni sen to‘g‘ri olding, o‘ylab ko‘rchi, yana qaysi cho‘pni olish kerak”. Tarbiyachi bolalarning mustaqilliklarini rivojlantiradi, masalani o‘zing yechsang, o‘shanda qiziqarli bo‘ladi, deb ularni ishontiradi. Masalalarni yechishga bolalarning kuchlari yetadigan bo‘lishi kerak, bo‘lmasa, bolalarda ishtiyoq yo‘qoladi. Shu sababli qiziqarli masalalar bolalar dasturda nazarda tutilgan shakl haqidagi bilimlarnn o‘zlashtirib olganlaridan keyin, shaklni to‘g‘ri aytibgina qolmay, balki uni qayta tiklay oladigan, shaklini almashtira oladigan, hayotiy buyumlardan o‘zlariga tanish geometrik shakllarni topa oladigan bo‘lganlaridagina beriladi. Tarbiyachi bolalarga o‘z ixtiyorlaridagi figuralarni qarashni, ularni shakl bo‘yicha taqsimlash, ular qanday atalishini va qanday kattalikda ekanini aytishni taklif qiladi. So‘ngra esa, qandaydir ikki-uchta shakl olib, ularni birlashtirish yo‘li bilan qanday yangi shakl tuzish mumkinligni o‘ylab ko‘rishni taklif qiladi. Bolalar shakllarni tuzganlaridan keyin, qanday yangi shakllar hosil bo‘lganini va ular qanday shakllardan tuzilganligini gapirib berishni taklif qiladi. 29 II BOB. BOLALAR BOG‘CHASIDA GEOMETRIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISH 2.1. Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarining predmetlar shakli va geometrik shakllarni idrok qilishning o‘ziga xos xususiyatlari Ma’lumki go‘dak shisha shakliga ko‘ra u sut ichganini taniydi va hayotning birinchi yilining so‘nggi oylarida ba’zi narsalarni boshqalardan ajratish va orqa tomondan raqamni ajratib ko‘rsatish istagi aniq namoyon bo‘ladi. Obyektning konturi - bu umumiy boshlanish, bu vizual va sensorli idrok uchun boshlang‘ich nuqtadir. Shu bilan birga, shaklni idrok etishda va yaxlit imidjni shakllantirishda konturning o‘rni to‘g‘risida savol yanada rivojlanishni talab qiladi Obyekt shaklini birlamchi o‘zlashtirish u bilan harakatlarda amalga oshiriladi. Obyektning shakli, shunga o‘xshash tarzda, obyektdan alohida qabul qilinmaydi, bu uning ajralmas xususiyati. Obyekt konturini kuzatib borishning o‘ziga xos vizual reaksiyalari hayotning ikkinchi yilining oxirida paydo bo‘ladi va amaliy harakatlar oldidan boshlanadi. Turli bosqichlarda predmetli bolalarning harakatlari har xil. Bolalar birinchi navbatda obyektni qo‘llari bilan ushlashga moyil bo‘lib, uni boshqarishni boshlaydilar. 2,5 yoshli bolalar harakat qilishdan oldin, ular vizual va taktil -motor o‘zlarini narsalar bilan batafsil tanishtirishadi. Amaliy harakatlarning ahamiyati asosiy bo‘lib qolmoqda. Demak, ikki yashar bolalarda sezgi harakatlarini rivojlantirishga rahbarlik qilish zarurligi kelib chiqadi. Pedagogik yetakchilikka qarab, bolalarning idrok harakatlarining tabiati asta-sekin bilim darajasiga etadi. Bola narsaning turli xil xususiyatlari, shu jumladan shakli bilan qiziqishni boshlaydi. Biroq, u uzoq vaqt davomida u yoki bu xususiyatni, shu jumladan turli xil narsalarning shaklini ajratib va umumlashtira olmadi. Obyekt shaklini sezgir idrok qilish nafaqat shakllarni, uning boshqa xususiyatlari bilan bir qatorda ko‘rishga, tan olishga, balki shaklni narsadan mavhumlashtirishga, uni boshqa narsalarda ham ko‘rishga qodir bo‘lishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Obyektlarning shaklini va uni 30 umumlashtirishni ushbu idrok etishga bolalar tomonidan geometrik figuralarning standartlarni bilishi yordam beradi. Shu sababli, sensorli rivojlanish vazifasi - bolaning turli xil narsalarning shaklini standart (u yoki bu geometrik shakl) ga muvofiq ravishda tanib olish qobiliyatini shakllantirish. Eksperimental ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, 3-4 oylik bolalar geometrik shakllarni farqlash qobiliyatiga ega. Yangi raqamga e’tibor qaratish buning dalilidir. Allaqachon ikkinchi yil hayot, bolalar quyidagi juftliklardan figurani erkin. Tanlaydilar; kvadrat va yarim doira, to‘rtburchak va uchburchak. Ammo bolalar faqat o‘rtburchak va kvadrat, kvadrat va uchburchakni farqlay oladilar. 2,5 yildan keyin. Keyinchalik murakkab shakllar namunasi bo‘yicha tanlovni navbatma- navbat qilish mumkin 4-5 yosh, va murakkab raqamni ko‘paytirish alohida bolalar tomonidan amalga oshiriladi hayotning beshinchi va oltinchi yili. Dastlab, bolalar o‘zlariga noma’lum bo‘lgan geometrik shakllarni oddiy narsalar deb qabul qilishadi va ularni ushbu obyektlarning nomlari bilan chaqirishadi: shiling - stakan, ustun bilan ; uchburchak - yelkan yoki tom; to‘rtburchak - oyna va boshqalar. Kattalarning o‘qitish ta’siri ostida geometrik shakllarni idrok etish asta-sekin tiklanadi. Bolalar endi ularni narsalar bilan aniqlamaydilar, faqat taqqoslashadi: silindr stakanga o‘xshaydi, uchburchak tomga o‘xshaydi va hokazo. Va nihoyat, geometrik raqamlar bolalar tomonidan standartlar sifatida qabul qilinmoqda, ularning yordami bilan obyektning tuzilishi, uning shakli va kattaligi nafaqat ma’lum bir shaklni ko‘rish bilan idrok etish jarayonida, balki uni ko‘z bilan ko‘rish va belgilash nazorati ostida his qilish orqali faol teginish orqali ham amalga oshiriladi. Barcha analizatorlarning birgalikdagi ishi obyektlar shaklini aniqroq idrok etishga yordam beradi. Obyektni yaxshiroq bilish uchun bolalar uni qo‘llari bilan teginishga, uni olishga, burilishga moyil; bundan tashqari, ko‘rish va his qilish 31 idrok etilayotgan obyektning shakli va qurilishiga qarab farq qiladi. Shuning uchun obyektni idrok etishda va uning shaklini aniqlashda vizual va motor-taktil analizatorlari tomonidan bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladigan imtihon, so‘ngra so‘z bilan belgilashda asosiy rol o‘ynaydi. Biroq, maktabgacha yoshdagi bolalarda juda ko‘p narsa bor past daraja buyumlar shaklini tekshirish; aksariyat hollarda ular ravon vizual idrok bilan cheklanib qolishadi va shu sababli o‘xshashlik jihatidan (tasvirlar va doira, to‘rtburchaklar va kvadrat, turli uchburchaklar) bir-biridan farq qilmaydilar. Bolalarning idrok etish faoliyatida taktil-motorli va vizual usullar asta-sekin shaklni tanib olishning asosiy usuliga aylanib bormoqda. Raqamlarni o‘rganish nafaqat ularning yaxlit idrokini ta’minlaydi, balki ularning xususiyatlarini (fe’l atvori, chiziqlar yo‘nalishlari va ularning kombinatsiyalari, shakllangan burchaklar va tepaliklar) his qilishingizga imkon beradi, bola har qanday figurada tasvirni umuman va uning hissiy jihatdan ta’kidlashni o‘rganadi qismlar. Bu bolaning diqqatini figurani mazmunli tahlil qilishga yanada ko‘proq yo‘naltirishga imkon beradi, undagi tarkibiy elementlarni (yon tomonlar, burchaklar, tepalar) ataylab ta’kidlab o‘tadi. Bolalar ongli ravishda barqarorlik, beqarorlik va hokazo kabi xususiyatlarni, tepaliklar, burchaklar va boshqalarning qanday shakllanishini tushunishni boshlaydilar. O‘lchovli va tekis shakllarni taqqoslab, bolalar allaqachon ular orasida umumiylikni topmoqdalar “Kubning kvadratlari bor” Barcha to‘rtburchaklar, silindrda doiralar va boshqalar bor. Shaklni obyekt shakli bilan taqqoslash bolalarga geometrik shakllar bilan nimani taqqoslash mumkinligini tushunishga yordam beradi. Turli mavzular yoki ularning qismlari. Shunday qilib, asta-sekin geometrik raqam obyektlarning shaklini aniqlash uchun standartga aylanadi. O‘qitish bosqichlari: Birinchi bosqichning vazifasi 3-4 yoshdagi bolalarni o‘qitish - bu obyektlar shakli va geometrik shakllarni sezgir idrok etish. 32 Ikkinchi bosqich 5-6 yoshdagi bolalarni o‘qitish geometrik shakllar to‘g‘risida tizimli bilimlarni shakllantirishga va ularning “geometrik fikrlash” boshlang‘ich texnikasi va usullarini rivojlantirishga bag‘ishlanishi kerak. “Geometrik fikrlash”ni orqaga qaytarish mumkin maktabgacha yosh. Rivojlanishda “geometrik bilim” bolalar bir-biridan farq qiladi darajalar. Birinchi daraja bu raqam bolalar tomonidan bir butun sifatida qabul qilinishi bilan tavsiflanadi, bola undagi individual elementlarni qanday ajratishni hali bilmaydi, raqamlar orasidagi o‘xshashlik va farqlarni sezmaydi, ularning har birini alohida qabul qiladi. Ikkinchi darajada bola allaqachon rasmdagi elementlarni aniqlab, ular orasidagi va alohida raqamlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatadi, ammo u hali raqamlar orasidagi hamjamiyatdan xabardor emas. Uchinchi darajada bola raqamlarning xususiyatlari va tuzilishi o‘rtasidagi aloqalarni, xususiyatlarning o‘zi o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatishga qodir. Bir darajadan ikkinchisiga o‘tish o‘z-o‘zidan emas, odamning biologik rivojlanishiga parallel va yoshga bog‘liq. Bu ko‘proq yo‘nalishga o‘tishni tezlashtirishga yordam beradigan yo‘naltirilgan ta’lim ta’siri ostida amalga oshiriladi. Kadrlar tayyorlashning y etishmasligi rivojlanishga xalaqit beradi. Shu sababli, ta’lim geometrik shakllar haqidagi bilimlarni o‘zlashtirish bilan bog‘liq holda bolalar boshlang‘ich geometrik fikrlashni rivojlantiradigan tarzda tashkil etilishi kerak. Geometrik shakllarni bilish, ularning xususiyatlari va munosabatlari bolalarning ufq doirasini kengaytiradi, atrofdagi narsalarning shaklini aniqroq va ko‘p qirrali idrok etishga imkon beradi, bu ularning samarali faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi (masalan, rasm chizish, modellashtirish). Geometrik fikrlash va fazoviy tasavvurlarni rivojlantirishda figuralarni o‘zgartirish harakatlari (ikkita uchburchakdan kvadrat yasash yoki beshta tayoqchadan ikkita uchburchak qo‘shish) muhim ahamiyatga ega. Ushbu mashqlarning barchasi kosmik tasavvurlarni va bolalarning geometrik fikrlashining boshlanishini rivojlantiradi, ularni kuzatish, tahlil qilish, umumlashtirish, asosiy, muhimni ajratib ko‘rsatish qobiliyatini shakllantiradi va 33 shu bilan birga maqsadga muvofiqlik, qat’iyatlilik kabi shaxsiy fazilatlarni tarbiyalaydi. Shunday qilib, maktabgacha yoshda geometrik figuralarning shakllarini idrok etish va intellektual tizimlashtirishni o‘zlashtirish mavjud. Raqamlarni bilishda sezgi faoliyati intellektual tizimlashtirish rivojlanishidan oldinda. Bolalarni geometrik shakllar va buyumlarning shakli bilan tanishtirish. Ikkinchi kichik guruh. Sifatida dasturiy ta’minot vazifalarini amalga oshirish didaktik material ushbu guruhda eng oddiy tekis geometrik shakllar (doira, kvadrat) modellaridan foydalaniladi turli xil rang va hajmi. Tizimli mashg‘ulotlardan oldin ham tarbiyachi bolalar o‘yinlarini, geometrik shakllar to‘plamlarini, geometrik mozaikalarni tashkil qiladi. Ushbu davrda bolalarning idrokini boyitish, turli geometrik shakllar haqida g‘oyalarni to‘plash va ularga to‘g‘ri nom berish muhimdir. Xonasida bolalarga geometrik shakllarni - aylana va kvadratni ajratish va to‘g‘ri nomlashga o‘rgatiladi. Har bir raqam boshqasiga nisbatan ma’lum. Birinchi darsda asosiy rol bolalarni ko‘rish va ularning ismlarini assimilyatsiya qilish nazorati ostida taktil-motorli usul bilan raqamlarni tekshirish usullariga o‘rgatishga beriladi . Tarbiyachi raqamni ko‘rsatib, nomini qo‘yadi, bolalardan xuddi shu rasmni olishlarini so‘raydi. Keyin tarbiyachi bolalarning harakatlarini ushbu raqamlar bilan tartibga soladi: aylana aylantiring, qo‘ying, kvadrat qo‘ying, aylanadimi- yo‘qligini tekshiring. Bolalar o‘xshash harakatlarni boshqa rang va o‘lchamdagi raqamlar bilan bajaradilar. Xulosa qilib aytganda, raqamlarni aniqlash va belgilash bo‘yicha so‘zlar bilan ikkita yoki uchta mashq bajariladi (“Men o‘ng qo‘limda nima tutaman va chapimda nima bor?”; “Ayiqqa aylana, maydanozga kvadrat bering”) ; “Yuqori chiziqqa bitta kvadrat, pastki qismga esa ko‘plab doiralar qo‘ying” va boshqalar). Dasturning amalga oshirilishi bolalarning yosh xususiyatlariga bog‘liq. 34 Shunday qilib, birinchi yosh guruhida bolalar ular bilan amaliy harakatlar jarayonida to‘p va kub bilan tanishishadi (ko‘tarish, olib keladi, aylanishi). Ikkinchi yosh guruhda bolalar kvadrat, aylana, bar bilan tanishish, kub va piyola haqidagi bilimlarini mustahkamlashlari mumkin. Asosiy tarkib bu motor va vizual bilan bog‘lanish orqali raqamni kuzatishni o‘rgatish. O‘rta guruhda bolalar tanish raqamlar haqida, shuningdek, to‘rtburchaklar va silindr bilan tanishish adi . Katta guruh da geometrik nomzodlar bilimlarini shakllantirish davom etadi. Bolalar romb, piramida, oval bilan tanishishlari mumkin. Bolalardagi mavjud bilimlarga asoslanib, to‘rtburchaklar tushunchasi hosil bo‘ladi. Tayyorlov guruhida bolalarga faqat bitta yangi figurali konus taqdim etiladi. Biroq, bolalar ko‘pburchaklar (besh, olti, oltita, yetti,) da mashq qilishmoqda. Ishlatilgan vizual usul va texnikalar: “Qarang va bir xil raqamni toping”, “Rasmga o‘xshash” va h.k. O‘quv jarayonida keng foydalaniladigan amaliy usul va texnikalar ham mavjud. N.A.Sakulina obyektlarni bolalar o‘rganishni o‘rganishning uslubiy modeli, shaklni ularning asosiy belgisi sifatida aniqlashni taklif qildi. Ushbu model quyidagi komponent ladan ajralib turadi: 1. Shaklga yaqin obyektlar bilan geometrik shakllarni taqqoslash; ushbu rasm bilan ularning shaklida yaqin bo‘lgan narsalar orasida topish. 2. Narsalarni standart sifatida geometrik shakl yordamida bir-birining shaklida taqqoslash. 3. Talon geometrik shakllarini taqqoslash, umumiy fazilatlar va farqlarni aniqlash (oval va aylana, kvadrat va to‘rtburchaklar va boshqalar). 4. O‘lchash, modellashtirish, chizmachilik, yotqizish, qurilish va boshqa narsalar bilan geometrik shakllarning xususiyatlarini mahkamlash. Bolalar kerak obyektlar shaklini o‘rganish uchun asosiy harakatlarni o‘rganing. Tadqiqot geometrik shakli amalga oshiriladi aniq amaliy harakatlar orqali (kontur bilan sevish). Muhim element anketalar shaklda va kattalikdagi raqamlarni taqqoslash. 35 2.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarda shakl haqida g‘oyalarni rivojlantirish bo‘yicha ish usullari Qo llaniladigan usul va metodlar: “Qarang va bir xil figurani toping”,ʻ “Raqam nimaga o xshaydi” va boshqalar. Ular o qitishda keng qo llaniladi. ʻ ʻ ʻ Amaliy usul va uslublar: “Toping, olib keling, ko rsating joylashtiring, chizib ʻ oling, naqsh yarating” va boshqalar vizual va amaliy bilan bir qatorda og zaki usul ʻ va uslublar: “Ism nima, ular qanday farq qiladi, qanday o xshash; tasvirlab bering, ʻ ayting”. Shakl haqidagi g oyalarni ishlab chiqish ishlari parallel ravishda olib ʻ boriladi va sanashni o rgatish, obyektlarning o lchamlarini solishtirish mashqlari ʻ ʻ bilan uzviy bog liqdir. Bu ish bilan har xil turdagi o qitish o rtasidagi bog liqlikni ʻ ʻ ʻ ʻ o rnatish katta ahamiyatga ega vizual faoliyat, chunki obyektni qayta yaratish ʻ zarurati (chizish, haykaltaroshlik, konstruktsiya) uning shaklini aniq, bo laklarga ʻ bo linmagan idrokini talab qiladi. ʻ O qituvchi sanashni o rgatganda, bir vaqtning o zida bolalarning raqamlar ʻ ʻ ʻ haqidagi tasavvurini mustahkamlaydi. U bolalarni modelning konturini kuzatishga, uni his qilishga, belgilangan shakldagi modellarni tanlashga taklif qiladi (aytaylik, barcha kvadratlarni tanlang). Bolalar shakllar sonini solishtirishadi har xil turdagi yoki bir xil, lekin har xil ranglar yoki o lchamlar. (“Yana nima: kvadratlar yoki ʻ uchburchaklar? Katta uchburchaklar yoki kichiklar?”, va hokazo). Bolalarga yangi geometrik shakllar bilan tanish yoki bir -biriga o xshash modellarni taqqoslash ʻ orqali tanishadilar: to rtburchaklar, kubli to p, kubli va to pli silindr. Birinchidan, ʻ ʻ ʻ ular juft bo lib, keyin raqamlar guruhlari, masalan, uchburchakli kvadratchalar va ʻ boshqalar taqqoslanadi. Raqamlarni tekshirish va taqqoslash ma’lum tartibda amalga oshiriladi: “Bu nima? Qaysi rang? Qaysi o lcham? Ular nimadan yasalgan? ʻ Farqi nima? Ular qanday o xshash?“ ʻ Savollarning ma’lum bir tartibi bolalarni raqamlarni izchil tekshirishga va tekshirishga, bir xil xususiyatlarga asoslangan taqqoslashni, muhim xususiyatlarni ajratib ko rsatishni va muhim bo lmagan xususiyatlardan (rang, o lcham, material, ʻ ʻ ʻ 36 kosmosdagi o rni) chalg itishga o rgatadi. Raqamlar modellari bo lgan bolalarningʻ ʻ ʻ ʻ har xil harakatlarini tashkil qilish juda muhim, chunki ular haqidagi tasavvur darajasi shaklni idrok etish tajribasining boyligi bilan belgilanadi. Modellarning taktil-motor tekshiruvi katta ahamiyatga ega. Bolalar modelni barmoq uchlari bilan his qilishadi, uning konturini kuzatadilar. O qituvchi ularni ʻ barmoq kontur bo ylab harakatini kuzatishga undaydi: “Qarang, barmoq qanday ʻ yuguradi!” Modelning konturi qo lingizni uning yuzasiga sudrab olib borilishi ʻ bilan yakunlanadi. Modellar bilan o ynab, bolalar ularni o rashga, joylashtirishga ʻ ʻ harakat qilishadi har xil qoidalar va ularning barqarorligi yoki beqarorligini ochib beradi. Bir figurani boshqasiga - doira va kvadrat, kvadrat va to rtburchak, kvadrat ʻ va uchburchakning o zaro taqsimlanishi har bir turdagi figuralarning ʻ xususiyatlarini aniqroq idrok etish, ularning elementlarini ajratib ko rsatish ʻ imkonini beradi. Raqamlarni shakli va boshqa xossalari bo yicha guruhlash, kattalikning ʻ ko tarilish va kamayish tartibini joylashtirish bo yicha mashqlar katta foyda ʻ ʻ keltiradi. O rta guruhda mashqlar va didaktik o yinlar o ynang “Nima ketdi?” yoki ʻ ʻ ʻ “Nima o zgardi?” Bolalar qaysi raqam yashirilgan yoki o zgartirilganligini ʻ ʻ aytishadi. Bolalar raqamlarni taniydilar, teginish orqali ularni vizual idrok bo yicha ʻ topadilar yoki aksincha, vizual ravishda seziladigan naqsh bo yicha topadilar. ʻ “Uyingizni toping”, “Samolyotlar” o yinlari shaklni idrok etishda barqarorlikni ʻ (barqarorlikni) rivojlantirishga imkon beradi. Bu o yinlardagi uylar, ayrodromlar - ʻ bu kordondan yasalgan kvadratchalar, uchburchaklar va boshqalar. Bu o yinlar ʻ takrorlanganda bunday uylar va ayrodromlarning hajmini oshirish maqsadga muvofiqdir. Shaxsiy mashqlar uchun “Juftni top”, “Kartaga raqamlarni yig” va hokazo o yinlardan foydalaniladi. Bolalar figuralarning rangini va konturini o zaro ʻ ʻ bog laydilar, mos shakllarni tanlaydilar. ʻ N.A.Sakulina bolalarni obyektlarni o rganishga o rgatishning uslubiy ʻ ʻ modelini taklif qildi, shaklni ularning asosiy xususiyati sifatida belgilab berdi: - mavzuni yaxlit idrok etish; obyektni tahlil qilish - xarakterli muhim xususiyatlarni ajratish, obyektning alohida qismlarining shaklini aniqlash 37 (dumaloq, kvadrat, uchburchak, uzun, yumaloq), bu qismni shakliga eng yaqin bo lgan geometrik figuraga assimilyatsiya qilish; motor-taktil shakl hissi - birʻ vaqtning o zida talaffuz bilan aylanuvchi harakatlar, ya’ni obyektni tekshirish; ʻ yana mavzuni yaxlit idrok etish; berilgan shakl yoki qismlardan model yaratish. Bolalarni o qitishning ushbu sxemasi asosida o ziga xos usul ishlab chiqildi. ʻ ʻ Geometrik shakllar haqidagi bilimlarni shakllantirish ketma-ketligi (E. Lebedeva, L.A. Venger, L.I.Sysueva, V.V. Kolechko, R.L. Nepomnyashchaya). Geometrik figurani ko rsatish va unga nom berish. Aniq amaliy harakatlar orqali geometrik ʻ shaklni tekshirish. Yana bir xil geometrik shakllar ko rsatilgan, lekin rangi va o lchami ʻ ʻ boshqacha. Geometrik shakllarni solishtirish. Shu bilan birga, bolalar e tiborini ʻ shaklning shakli va o lchamidan mustaqilligiga qaratiladi. ʻ Geometrik shakllarni shakli o xshash obyektlar bilan solishtirish; atrofdagi ʻ obyektlar orasidan shaklga yaqin bo lganlarni topish. ʻ Standart shaklidagi geometrik shakl yordamida obyektlarni bir -biri bilan solishtirish. Tanish geometrik shakllarni solishtirish, umumiy sifatlar va farqlarni aniqlash (tasvirlar va aylana, kvadrat va to rtburchak va boshqalar). ʻ O lchash, haykaltaroshlik, chizish, yotqizish, qurish va boshqalar yordamida ʻ geometrik shakllarning xususiyatlarini aniqlash. Bolalar obyektlarning shaklini o rganishning asosiy bosqichlarini ʻ o rganishlari kerak. Geometrik shaklni tekshirish aniq amaliy harakatlar yordamida ʻ amalga oshiriladi (kontur bo ylab kuzatish). So rovning muhim elementi - har xil ʻ ʻ shakl va o lchamdagi raqamlarni solishtirish. Bolalar geometrik shakllarni shakli ʻ yaqin bo lgan narsalar bilan taqqoslashni o rganganlaridan so ng, ularga chizma, ʻ ʻ ʻ modellashtirish, applikatsiya va dizayndagi geometrik shakllarning xususiyatlarini mustahkamlash imkoniyatini berish kerak. Bolalarni geometrik shakllar elementlarini (burchak, yon, taglik va boshqalar) to g ri ko rsatishga o rgatish kerak. Burchaklarni qayta hisoblashda ʻ ʻ ʻ ʻ bola faqat burchakning tepasini ko rsatishi kerak. O qituvchi tepalik nima ʻ ʻ 38 ekanligini tushuntirmaydi, lekin ikki tomonning bir - biriga bog langan nuqtasiniʻ ko rsatadi. Yonlarni ko rsatib, bola barmoqlarini butun segment bo ylab - ʻ ʻ ʻ burchakning bir tepasidan boshqasiga o tkazishi kerak. Burchakning o zi ʻ ʻ samolyotning bir qismi sifatida bir vaqtning o zida ikkita barmog i - bosh ʻ ʻ barmog i va barmog i bilan ko rsatiladi. Volumetrik raqamlarda bolalar yon va ʻ ʻ ʻ tagliklarni ajratib ko rsatishadi. ʻ Har bir yosh guruhida geometrik shakllar bilan tanishish usuli o ziga xos ʻ xususiyatlarga ega. Shunday qilib, ichida ikkinchi eng yosh guruhbolalar to p va ʻ kubni farqlashni o rganadilar; aylana va kvadrat, juftlik bilan taqqoslash usuli ʻ yordamida: to p va kub, doira va kvadrat; to p va aylana; kub va kvadrat. Bunday ʻ ʻ holda, obyektni chap qo lda ushlab turish kerak va barmog i o ng qo l uni kontur ʻ ʻ ʻ ʻ bo ylab aylantiring. ʻ Geometrik shakllarni ko rsatish uchun har xil o lchamdagi va rangdagi ʻ ʻ shakllardan foydalanish kerak. Bolalar to p va kubni tekshiradilar va ʻ solishtiradilar, bu narsalarda umumiy va boshqasini topadilar (rasmlar). O qituvchi bolalarga savol berib, ularning e tiborini raqamlarning xususiyatlariga ʻ ʻ qaratadi: “Bu nima?”, “To plar qanday rang?”, “Qaysi biri kichikroq?” ʻ O qituvchining ko rsatmasi bo yicha, bitta bola kichik to pni, ikkinchisi - katta ʻ ʻ ʻ ʻ to pni oladi. Bolalar to plarni aylana bo ylab uzatadilar: kichik to p katta to pni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ushlab oladi. Keyin harakat yo nalishi o zgaradi. Bunday o yinlar jarayonida ʻ ʻ ʻ bolalar to pning xususiyatlariga oydinlik kiritadilar. Bu yumaloq, burchaklari ʻ yo q, uni aylantirish mumkin. Bolalar to plarni solishtirishadi turli xil ranglar va ʻ ʻ o lchamlar. Shunday qilib, o qituvchi ularni shakli obyektning rangi va hajmiga ʻ ʻ bog liq emas degan xulosaga keltiradi. ʻ Xuddi shunday, bolalarning kub haqidagi bilimlari yaxshilanadi va umumlashtiriladi. Bolalar kubni qo llariga olib, uni o rashga harakat qilishadi. U ʻ ʻ aylanmaydi. Kubning burchaklari va yonlari (yuzlari) bor, u stolda, polda barqaror turadi. Kublardan siz uylar, ustunlar qurishingiz, bir kubni boshqasiga qo yishingiz ʻ mumkin. Eng muhim nuqta bolalarni shakl bilan tanishtirganda, uning sezish qobiliyatini rivojlantiradigan shaklni vizual va taktil-motorli idrok qilish, turli 39 amaliy harakatlar mavjud. Bolalarni obyektning shakli bilan tanishtirish ishini tashkil qilishda, uning shaklini ko rsatish (namoyish qilish), shuningdek uniʻ tekshirish usullari muhim o rin tutadi. O qituvchi bolalarni obyektni tekshirganda, ʻ ʻ obyektni chap qo li bilan ushlab turishni o rgatadi, uni o ng qo lining ko rsatkich ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ barmog i bilan kontur bo ylab aylantiradi. ʻ ʻ Bolalarda obyektning shaklini o rganish va unga mos keladigan g oyalarni ʻ ʻ to plash ko nikmalarini rivojlantirish uchun turli didaktik o yinlar va mashqlar ʻ ʻ ʻ tashkil etiladi. Shunday qilib, nomni assimilyatsiya qilish va individual geometrik figuralarning asosiy xususiyatlariga oydinlik kiritish uchun o qituvchi o yinlarni ʻ ʻ uyushtiradi: “Geometrik figurani nomlash”, “Sehrli sumka”, “Domino figuralari” va boshqalar. “Sehrli sumka” o yinida, o qituvchi bolalarni teginish orqali ʻ ʻ raqamlarni tanlashga, namunaga muvofiq topishga o rgatadi. Stolga bolalarga ʻ tanish bo lgan geometrik figuralar qo yiladi va xuddi shundaylari sumkaga ʻ ʻ o raladi. Birinchidan, stolga qo yilgan geometrik shakllarga e tibor qaratiladi. ʻ ʻ ʻ Bolalar ularni chaqirishadi. Keyin, o qituvchining ko rsatmasi bilan, bola sumkada ʻ ʻ stolda turganini topib ko rsatadi. Agar bola topshiriqni bajara olmasa, o qituvchi ʻ ʻ rasmni tekshirish usullarini yana bir bor eslatadi: o ng qo li bilan u asta -sekin ʻ ʻ chetini (konturini) tortadi (siz ham chap qo lingiz bilan yordam bera olasiz). O yin ʻ ʻ yana o tkazilganda, geometrik figuralar soni ortadi. “Bir xil shakldagi obyektni ʻ toping”, “Xaltada nima bor?”, “Geometrik loto” o yinlarida bolalar geometrik ʻ naqshlar yordamida narsalarni topishga mashq qilishadi. Bunday vazifalar qiyin, lekin odatda bolalar uchun osondir. Ularda atrof - muhitni tahlil qilish, obyektlarning shaklini idrok etishda mavhumlik qobiliyatini rivojlantiradilar. Bola devor oldida osilgan bosmani sezib, rasmning syujetidan chalg itadi va faqat ramka (kvadrat) shaklini ajratib ko rsatadi. ʻ ʻ Bo sh vaqtlarida bu yoshdagi bolalar kesilgan rasmlar, mozaikalar, qurilish ʻ materiali. 40 Bolalarni o qitish uslubida o rta guruh geometrik shakllarni batafsilroqʻ ʻ tekshirish o ziga xosdir. Bolada qaysi geometrik shakl yoki qaysi kombinatsiya ʻ obyekt shakliga mos kelishini ko rish qobiliyati rivojlanadi. ʻ Birinchidan, bolalar geometrik shakllarni o xshash shaklli narsalar bilan ʻ moslashtirishni mashq qiladilar. Ular elementlarni model raqamlariga moslashtiradi. Shunday qilib, geometrik figuralarning modellarini boshqa narsalardan ajratish, ularga namunalar ma’nosini berish mumkin. O yin mashqlari ʻ o tkaziladi: “Bir xil shakldagi obyektni toping”, “Men aytayotganimni toping” va ʻ hokazo. Bolalar yangi geometrik shakllar bilan tanishadilar, ularning modellarini allaqachon tanish bo lganlar bilan yoki bir-birlari bilan taqqoslaydilar: ʻ to rtburchaklar, kub yoki to p bilan silindr. ʻ ʻ Geometrik naqshli obyektlarni to g ridan -to g ri taqqoslashdan bolalar o z ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shakllarining og zaki tavsifiga, umumlashtirishga o tadilar. Raqamlarni ko rish va ʻ ʻ ʻ solishtirish tartibi quyidagicha bo lishi mumkin: bu nima? Qaysi rang? Qanday ʻ kattalik (kattalik)? Ular nimadan yasalgan? Farqi nima? Ular qanday o xshash? ʻ Mashqlar uchun avval tafsilotlari bo lmagan oddiy shakldagi narsalar tanlanadi. ʻ Obyektlarni bitta tur sifatida ishlatish tavsiya etiladi ( turli shakllar- bayroqlar, plakatlar va boshqalar) va har xil turdagi (kvadrat sharf, to rtburchaklar sharf, ʻ sharf, uchburchak galstuk). Bolalar belgilangan shakldagi narsalarni tanlaydilar (4- 5 donadan), mos keladigan shakldagi narsalar tasviri bilan rasmlarni oling; Jadvalda obyektlar qanday shaklda chizilganligini chaqiring. Keyinchalik, ulardan xonaning ma’lum joylarida ko rsatilgan shakldagi ʻ narsalarni topishni so rashadi (“Rafda silindrga o xshash narsalar bormi?”), Ular ʻ ʻ “Guruh xonasi bo ylab sayohat qilish”, “Topish” o yinlarini o ynaydilar. Nima ʻ ʻ ʻ yashiringan. Ular doimo obyektlarni taktil-motorli tekshirish usullaridan foydalanadilar. Bolalar obyektlarning konturini kuzatadilar, ularni sezadilar. Siz, masalan, shunday savollar berishingiz mumkin: “Plastinka uchburchak va shar yumaloq ekanligini qanday taxmin qildingiz? Obyektlar qanday o xshash?”. Bolalar shaklga qarab ʻ 41 umumlashtiradilar. Yil oxirida ulardan 2-5 qismdan iborat buyumlar shaklini (stakan, mashina va h.k.) tasvirlab berish so raladi.ʻ Asosiy texnikalar quyidagilar bo lishi mumkin: obyektlar bilan amaliy ʻ harakatlar (rulon, to plam); qoplama va biriktirish; kontur, his qilish; guruhlarga ʻ ajratish va buyurtma berish mashqlari - didaktik o yinlar, geometrik shakllarning ʻ xususiyatlarini o zlashtirish uchun mashqlar; obyektlarning shakllarini geometrik ʻ naqshlar bilan moslashtirish; murakkab shakllarni tahlil qilish. Bolalar o z ʻ harakatlarining batafsil og zaki ta’rifini berishlari shart (2-4 qismdan iborat ʻ narsaning shaklini tasvirlab bering: stakan, mashina va boshqalar). L.A.Venger, L.I.Sysueva, T.V.Vasiliyeva hayotning beshinchi yilidagi bolalarni obyektlar va geometrik shakllar, vazifalar shakli bilan tanishtirish sohasida 3 turdagi vazifalarni ishlab chiqdilar: geometrik shakllarni assimilyatsiya qilish uchun; haqiqiy narsalarning shakllarini geometrik shakllar bilan solishtirish; kompozit shaklni fazoviy tahlil qilish uchun. Keksa guruhda geometrik shaklni tekshirish yanada batafsil va batafsil bo ladi. Metodologiyaning muhim elementi shartli o lchovni o lchashdir. ʻ ʻ ʻ Geometrik shakllar haqidagi tasavvur va tushunchalarni shakllantirish ishlari geometrik shakllarni solishtirish va qarama-qarshilikka asoslangan. Modellar avval juft bo lib, so ngra har bir turdagi 3-4 ta raqam, masalan, to rtburchaklar mos ʻ ʻ ʻ keladi. Maxsus ma’no geometrik shakllarni tasvirlash va rekreatsiya qilish bo yicha ʻ ishlarni egallaydi: tayoqlardan, qog oz tasmalaridan. Geometrik shakllarning ʻ muhim xususiyatlarini aniqlashga asoslanib, bolalar “to rtburchaklar” degan ʻ umumiy tushunchaga keltiriladi. Natijada, bolalar olingan bilimlarni uzatish qobiliyatiga ega bo ladilar notanish holat, ulardan foydalaning mustaqil faoliyat, ʻ dizayn sinfida. Katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalar murakkab naqshni uning tarkibiy qismlariga ajratishni, ularning shakli va fazoviy joylashishini nomlashni, o lchamlari (o lchamlari) har xil bo lgan bir yoki ikki turdagi geometrik ʻ ʻ ʻ 42 shakllarning murakkab naqshini yasashni o rganadilar. Hayotning oltinchi yiliʻ guruhida geometrik bilimlarni shakllantirish metodologiyasi tubdan o zgarmaydi. ʻ Shu bilan birga, so rovnoma batafsilroq va batafsilroq bo ladi. Metodik usul ʻ ʻ sifatida ma’lum geometrik figuralarni amaliy va to g ridan-to g ri taqqoslash, ʻ ʻ ʻ ʻ superpozitsiya va qo llanilish bilan bir qatorda an anaviy o lchov bilan o lchash ʻ ʻ ʻ ʻ ham keng qo llaniladi. ʻ Geometrik shakllarning tasavvurlari va tushunchalarini shakllantirish bo yicha barcha ishlar ularning modellarini taqqoslash va taqqoslashga asoslangan. ʻ Shunday qilib, bolalarni to rtburchaklar bilan tanishtirib, ularga har xil ʻ o lchamdagi bir nechta to rtburchaklar ko rsatiladi turli materiallar (qog oz, ʻ ʻ ʻ ʻ karton, plastmassa). “Bolalar, bu raqamlarga qarang. Bu to rtburchaklar.” Shu ʻ bilan birga, shakli o lchamiga bog liq emasligiga e tibor qaratiladi. Bolalar qabul ʻ ʻ ʻ qilishni taklif qilishadi chap qo l shakli va o ng qo lingizning ko rsatkich barmog i ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bilan kontur bo ylab aylaning. Bolalar bu raqamning xususiyatlarini ochib ʻ berishadi: tomonlar juft bo lib teng, burchaklar ham teng. Buni egilib, bir-birining ʻ ustiga qo yib tekshiring. Yon va burchaklar sonini hisoblang. Keyin ular ʻ to rtburchakni kvadrat bilan taqqoslaydilar, bu raqamlardagi o xshashlik va ʻ ʻ farqlarni topadilar: kvadrat va to rtburchak to rt burchakli va to rt qirrali, hamma ʻ ʻ ʻ burchaklar bir -biriga teng. Biroq, to rtburchaklar kvadratdan farqi shundaki, ʻ kvadratning barcha qirralari teng, to rtburchakning faqat qarama-qarshi tomonlari ʻ juft bo lib tengdir. Bu guruhda geometrik shakllarni tasvirlashga alohida e tibor ʻ ʻ qaratish lozim; tayoqlarni, qog oz chiziqlarini sanash. Bu ish ham namoyish ʻ (o qituvchi stoli yonida), ham tarqatma materiallar bilan amalga oshiriladi. ʻ Darslarning birida o qituvchi chiziqlardan flanelgrafga to rtburchak qo yadi. ʻ ʻ ʻ “Bolalar, bu rasmning ismi nima? To rtburchakning necha tomoni bor? Qancha ʻ burchak?” Bolalar to rtburchakning yon tomonlarini, burchaklarini, tepalarini ʻ ko rsatadi. Keyin o qituvchi so raydi: “To rtburchakdan qanday qilib va qanday ʻ ʻ ʻ ʻ raqamlarni olish mumkin (kichikroq to rtburchaklar, kvadratchalar, uchburchaklar ʻ yarating)?” Buning uchun qo shimcha qog oz chiziqlari ishlatiladi. Bolalar olingan ʻ ʻ 43 shakllarda tomonlarni sanaydilar. Geometrik shakllarning muhim xususiyatlarini aniqlash asosida bolalarni “to rtburchak” degan umumiy tushunchaga keltiradi.ʻ Kvadrat va to rtburchakni bir-biri bilan taqqoslaganda, bolalar bu ʻ raqamlarning to rt tomoni va to rtta burchagi borligini aniqlaydilar. Yon va ʻ ʻ burchaklarning bu soni “to rtburchak” tushunchasining ta’rifi yotadigan umumiy ʻ xususiyatdir. Keyin bolalar har xil shakldagi to rtburchaklar bilan solishtirishadi. ʻ Bolalar bir-birining ustiga qo yilganda, tomonlar va burchaklar tengligiga amin ʻ bo lishadi. ʻ Kattaroq maktabgacha yoshda bolalarda olingan bilimlarni ilgari notanish vaziyatga o tkazish, bu bilimlarni mustaqil faoliyatda ishlatish qobiliyati ʻ rivojlanadi. Shakl bilan tanishish, qoida tariqasida, matematikadan, shuningdek dizayndan, vizual faoliyatdan iborat. Darslar davomida qoplama, biriktirish, kontur bo ylab chizish, soyalash, o lchash keng qo llaniladi. Bolalar tekis geometrik ʻ ʻ ʻ shakllarni, volumetrik shakllarni kesib olishdi - plastilin, loydan yasalgan haykal. Geometrik shakllar haqidagi bilimlar vizual faoliyat, dizayn uchun keng qo llaniladi, takomillashtiriladi, mustahkamlanadi. ʻ Birinchidan, hamma birgalikda namunani ketma-ket tekshiradi, har bir detal qaysi qismlardan (rasmlardan) yasalganligini aniqlaydi. Xuddi shu ketma-ketlikda bolalar bezak yaratadilar. O qituvchi ikkita yoki uchta bezakni ko rsatadi va ʻ ʻ bolalarni ulardan birini tanlashga taklif qiladi, yaxshilab o rganib chiqib, o sha ʻ ʻ bezakni qo yishga taklif qiladi. Volumetrik raqamlarda (silindr, kub) bolalar yon ʻ va tagliklarni ajratib, nom berishadi. Shu bilan birga, ularni bir nechta barmoqlar yoki butun kaft bilan ko rsatish mumkin. Bolalar amaliy harakatlarni bajaradilar, ʻ geometrik shakllarni boshqaradilar va ularni qayta loyihalashtiradilar. O qish ʻ jarayonida bolalarning “matematik” nutqi boyitiladi. Bu ish bolalarga yozuv elementlarini o rgatish bilan chambarchas bog liq: ʻ ʻ hujayralarni belgilash, aylanalar, tasvirlar, to g ri va qiyshiq chiziqlar chizish. ʻ ʻ Bolalar qafasdagi daftarlar bilan tanishadilar, daftar varaqlari qanday chizilganini ko radilar. O qituvchi bolalarni hujayralarni topishga va aylanaga taklif qiladi turli ʻ ʻ 44 qismlar sahifalar: yuqori, pastki, chap, o ng, o rta; bir hujayrali kattalikdagi ettitaʻ ʻ kvadratni ikkita (uch) katakchali bo shliqlar bilan chizish. Bu bilan u o zini ʻ ʻ ko rsatadi har xil yo llar topshiriqni bajarish: belgilash boshlang ich kontur nuqta, ʻ ʻ ʻ chapdan o ngga va yuqoridan pastgacha chiziqlar chizish. ʻ Bo lajak maktab o quvchilariga ko pburchaklarni ajratish va nomlash ʻ ʻ ʻ o rgatiladi (uchburchak, to rtburchak, beshburchak bolalarga bo linish ʻ ʻ ʻ ko nikmalarini egallashga imkon beradi) murakkab naqsh komponent elementlari ʻ bo yicha, shuningdek, bir yoki ikki turdagi geometrik shakllardan murakkab ʻ shakllarning chizmalarini yaratish har xil o lchamlar. Shunday qilib, darslardan ʻ birida bolalarga geometrik shakllar modellari to plami bo lgan konvertlar ʻ ʻ tarqatiladi. O qituvchi olti burchakli kvadratlardan tashkil topgan “robot” ning ʻ qo llanilishini ko rsatadi), ularning elementlarini (yon, burchak, tepalik) nomini ʻ ʻ ko rsatish va ko rsatish, geometrik shakllarni qismlarga ajratish, bir -biri bilan ʻ ʻ solishtirish, kattaligi va shakli bo yicha tasniflash. Ish birinchi navbatda ushbu ʻ bilim sifatini yaxshilashga qaratilgan: to liqlik, xabardorlik. ʻ Geometrik material. U darslar davomida raqamli tushunchalarni shakllantirishda, butunni qismlarga bo lishda va boshqalarda ko rsatma va ʻ ʻ tarqatma sifatida keng qo llaniladi. ʻ Shunday qilib, maktabgacha yoshda bolalarga oddiy va murakkab shakli ma’lum bir ketma - ketlikka rioya qilgan obyektlar: birinchi navbatda, ajratish umumiy konturlar va asosiy qism, keyin boshqa qismlarning shakli, fazoviy joylashuvi, nisbiy kattaligini aniqlang. Ularni tanish geometrik figuradan nafaqat o xshashliklarni, balki obyekt ʻ shaklidagi farqlarni ham payqashga o rgatish kerak. Bu bolalarning mustaqil ʻ faoliyatining vizual va boshqa turlarini takomillashtirishda katta ahamiyatga ega. 45 2 .3.Bolalarda matematik hamda geometrik bilimlarni mustahkamlash va ularni amalda qo‘llash Bolalar olgan bilimlari kundalik hayotda, o‘yinda, mehnatda, turmushda, shuningdek boshqa mashg‘ulotlarda doim mustahkamlanishi juda muhim. Bilimlarni mustahkamlashda didaktik o‘yinlar, jumladan, xalq didaktik o‘yinlari, piramidachalar va boshqa o‘yinchoqlar bilan o‘ynaladigan o‘yinlar muhim rol o‘ynaydi. Fazoda mo‘ljal (oriyentatsiya) olish mashqlarini ta’minlovchi o‘yinlarga katta ahamiyat beriladi. Jismoniy tarbiya va musiqa mashg‘ulotlarida bolalarning tartib sanoq bilan shug‘ullanishlariga, harakat yo‘nalishlarini aniqlashlari va hokazolarga to‘g‘ri keladi. Geometrik shakllarni bilish, kattalik belgilarini ajrata olish va ular orasida o‘lchov munosabatlarini o‘rnata olish malakasi, buyumlar orasida fazoviy munosabatlar o‘rnata olishdan tashqari bolalar har doim rasm solish, loy va plastilindan narsalar yasash, konstruksiyalash va boshqa mashg‘ulotlarida foydalanishlari lozim. Bolalarning bilimlari borgan sari mustahkamroq va ta’sirchanroq bo‘lib boradi, yangi sharoitlarga o‘tkaziladi, bolalar ularni mustaqil qo‘llashga o‘rganadilar, ularning foydasiga tushunadigan bo‘ladilar. Bolalarning sanashning, o‘lchay olishning muhim ekaniga ishonch hosil qilishlarida ularga yordam berish zarur. Kattalar o‘zlarining matematik bilimlaridan qanday foydalanishlari (masofani o‘lchashlarini, o‘lchovni qanday olishlari buyumlarni sanashlarini va h. k.)ni kuzatish tashkil qilinadi. Tarbiyachi bolalarga nima uchun odamlarga o‘lchay olish, sanash va hokazolar kerakligini tushuntiradi. Maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarda matematik bilimlarga va ularni egallashga qiziqish uyg‘otish zarur. Bu maktabda matematikani muvaffaqiyatli o‘rgatishning garovi bo‘ladi. 46 Tarbiyachining metod va usullarning asosli tanlanishiga, har bir aniq holda ulardan ratsional foydalanishga doimo e’tibor berib turishi quyidagilarni ta’minlaydi: -elementar matematik tasavvurlarning muvaffaqiyatli shakllanishi va ularning nutqda aks ettirilishi; -tenglik va tengsizlik munosabatlarini (buyumni soni, o‘lchami, shakli bo‘yicha) idrok qilish va ajratish, natijaviy munosabatlar (o‘lchami yoki soni bo‘yicha orttirish yoki kamaytirish)ni, analiz qilinayotgan obyektlarning miqdori, shakli, kattaligini umumiy belgi sifatida ajratish, aloqa va bog‘lanishlarini aniqlash malakasi; -bolalar o‘zlashtirgan amaliy ish usullari (masalan, qarshi qo‘yish, sanash, o‘lchash bilan taqqoslash) ni yangi sharoitlarda qo‘llashga yo‘naltirish va mazkur v аziyatda ahamiyatga ega bo‘lgan belgilar, xossalar, bog‘lanishlarni aniqlash, topishning amaliy usullarini mustaqil izlashga yo‘naltirish. Masalan, o‘yin shart- sharoitlarida belgilarning tartibi, almashinib kelish konuniyatini, umumiy xossalarni topishni o‘rgatish mumkin. Elementar matematik tasavvurlarni shakllantirishda amaliy metod yetakchi metod hisoblanadi. Uning mohiyati bolalarning buyumlar yoki ularning o‘rnini bosuvchilar (tasvirlar, grafik rasmlar, modellar va h.k.) bilan ishlashning jiddiy aniqlangan usullarini o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan amaliy faoliyatlarini tashkil qilishdan iborat. -aqliy faoliyat uchun asos bo‘ladigan har xil amaliy ishlarni bajarish; -didaktik materiallardan keng foydalanish; -didaktik materiallar bilan amaliy ishlash natijasi sifatida tasavvurlarning paydo bo‘lishi; -eng elementar usulda sanash, o‘lchash va hisoblash ko‘nikmalarini hosil qilish; -turmushda, o‘yinda, mehnatda, ya’ni faoliyatning har xil turlarida shakllangan tasavvur va o‘zlashtirilgan harakatlardan keng foydalanish. 47 Mazkur usul maxsus mashqlardan foydalanishni nazarda tutadi. Bu mashqlar ko‘rsatish uchun belgilangan material shaklida, tashkil qilinishi yoki tarqatma material bilan mustaqil ish ko‘rinishida topshiriq shaklida berilishi mumkin. Mashqlar hamma bolalar bir vaqtda yoki bitta bola doska yoki tarbiyachining stoli oldida bajaradigan yakka tarzda bo‘lishi mumkin. Hamma bolalar bajaradigan mashqlardan bilimlarni o‘zlashtirish va mustahkamlashdan tashqari, nazorat qilish uchun ham foydalanish mumkin. Yakka-yakka tarzda bajariladigan mashqlar ham o‘sha vazifalarni bajaradi-yu, ammo ular bolalar faoliyatida yo‘nalish oladigan obraz (namuna) sifatida ham xizmat qiladi. Ular orasidagi bog‘lanishlar vazifalarining umumiyligi bilangina emas, balki doimo almashinib kelishi, qonuniy ravishda bir-birlarining o‘rnini bosishi bilan ham aniqlanadi. Hamma yoshdagi guruhlarda bajariladigan mashqlar o‘yin elementlari kichik guruhda - syurpriz moment ko‘rinishida, o‘xshash harakatlar, ertak qahramoni va h.k.dan iborat bo‘ladi. Katta guruhlarda bunday mashqlar izlanish, musobaqa xarakterini oladi. Мashqlar bolalarning yoshiga qarab qiyinlashtirila boriladi. Ular bir necha bo‘g‘inlardan tashkil topadi. O‘quv-bilish mazmuniga oid o‘yin-mashqlar muammo shaklida emas, ko‘pchilik hollarda, ularni bajarish uchun tasavvur bo‘yicha harakat qilish, topqirlikni namoyish qilish, aqllilikni ko‘rsatish talab qilinadi. Chunonchi, tarbiyachi kichik guruhdagi bolalardan har qaysi quyonni sabzi bilan siylashni taklif qiladi; katta guruhdan bolalardan esa, doskaga osib qo‘yilgan kartochkadagi doirachalar nechtaligini aytishni, guruh xonasidan xuddi shuncha buyum topishni, kartochkadagi doiralar miqdori bilan guruhdagi buyumlar miqdori teng ekanini isbotlashni taklif qiladi. Agar birinchi holda mashq shartli ajratilgan bitta bo‘g‘indan iborat bo‘lsa, ikkinchi holda 3 ta bo‘g‘indan iborat bo‘ladi. Kompleks, mashqlar eng samaralidir, chunki, ular dasturning har xil bo‘limlariga doir masalalarni bir vaqtda bir-biri bilan tarkiban birga hal qilish imkonini beradi. Masalan, “Geometrik shakllar”, “Kattalik”, “Miqdor va sanoq” 48 bo‘limlariga oid masalalarni bir vaqtda hal qilish imkonini beradi. Bu xil mashqlar mashg‘ulotlarning foydali ish koeffitsiyentini oshiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday xildagi mashqlar (ya’ni bir xil maqsadni ko‘zlovchi va bir ma’noda amalga oshiriluvchi mashqlardan) keng foydalaniladi, bunday mashqlar tufayli zarur faoliyat usullari bajariladi: sanoqni, o‘lchashni, eng sodda hisoblashni egallash amalga oshiriladi; bir qator elementar matematik tasavvurlar shakllanadi. Mashqlarni tanlashda ularning tarkiban bir mashg‘ulotda birga hal qilinishinigina emas, balki istiqboldagisi ham hisobga olinadi. Bir mashg‘ulotdagi mashqlar sistemasi yil davomida o‘tkaziladigan har xil mashqlarning umumiy sistemasiga tarkiban qo‘shilib ketishi kerak. Hozirgi vaqtda mavjud mashqlar sistemasi hamma yosh guruhlarda ushbu qoida asosida tuziladi har bir oldin keluvchi va undan keyin keluvchi mashq umumiy elementlar-materiali, harakat usullari, natijalarga ega. O‘zaro bog‘liq va o‘zaro o‘xshash harakat usullari (masalan, ustiga qo‘yish-yoniga qo‘yish), munosabatlar (masalan, katta-kichik, ortiq-kam, baland-past, keng-tor), arifmetik amallar (qo‘shish-ayirish)ni o‘zlashtirishga oid mashqlarni berish vaqt jihatidan yaqinlashtiriladi yoki bir vaqtda beriladi. Mashqlarda o‘zaro bog‘lanishlarning mumkin bo‘lgan hamma variantlarini nazarda tutish kerak, masalan, har xil obyektlarni bir xil o‘lchovda o‘lchashni, bir xil obyektlarni har xil o‘lchovda o‘lchash, har xil obyektlarni har xil o‘lchovlarda o‘lchash va h.k.ni tashkil qilish mumkin. Bola mashqlarni bajarishda bir xil matematik aloqalar, bog‘lanishlar va munosabatlarning har xil ko‘rinishlari bilan to‘qnashib, ularni oson va tez tushunib, umumlashtira oladi. Bolalarning mashqlarni bajarish jarayonidagi faollik, mustaqillik, ijodkorlik ko‘rsatishlariga qarab, reproduktiv (taqlidiy) va produktiv mashqlarni ajratish mumkin. Reproduktiv mashqlar harakat usulini oddiy takrorlash (tiklash)ga asoslangan. Bunda bolalarning harakatlari kattalar tomonidan namuna, tushuntirish, talab, nima qilish va qanday qilishni belgilovchi qoidalar shaklida to‘la chegaralanishi mumkin. Ularga qatiy ergashish ijobiy natija beradi, topshirikli 49 to‘g‘ri bajarishni ta’minlaydi, yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatolarning oldini oladi. Mashqlarning borishi va natijasi tarbiyachining bevosita kuzatuvida bo‘ladi, u ko‘rsatmalar, tushuntirishlar bilan bolalar harakatini to‘g‘rilab turadi. Produktiv mashqlar shunisi bilan xarakterliki, ularda harakat usullarini bolalarning o‘zlari to‘la yoki qisman ochishlari kerak bo‘ladi. Bu bolalarning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi, ijodiy yaqinlikni talab qiladi, maqsadga yo‘nalganlik va maqsadga intilishni shakllantiradi. Odatda tarbiyachi nima qilish kerakligini aytadi, ammo harakat usulini aytmaydi ham ko‘rsatmaydi ham. Mashqlarni bajarishda bola fikrlash va amaliy sinashlardan foydalanadi, fikrlarni aytadi va ularni tekshiradi, mavjud bilimlarini ishga soladi, ulardan yangi vaziyatlarda foydalanishini o‘rganadi, aqlliligi, topqirligini ko‘rsatadi. Bu xil mashqlarni bajarishda pedagog bevosita emas, balki bilvosita yordam beradi, bolalarga o‘ylash va yana bir marta harakat qilishii taklif qiladi, to‘g‘ri harakatlarni ma’qullaydi, bola ilgari bajargan shunga o‘xshash mashqlarni eslatadi va h.k. Produktiv va reproduktiv mashqlar nisbati bolalarning yoshlari, amaliy va bilimiga doir masalalarni yechish tajribalari qandayligi, matematik tasavvurlarning xarakteri va ularning bolalarda qay darajada rivojlanganligi bilan aniqlanadi. Bolalarning yoshi kattalashishi bilan mashqlarni bajarishdagi mustaqilliklari ortadi. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning mustaqil faoliyatlarini tashkil qiluvchi va yo‘naltiruvchi og‘zaki ko‘rsatmalar, tushuntirishlar, oydinlashtirishlar roli orta boradi. Bolalar topshiriqni, mashqni bajarganlaridan keyin o‘z harakatlarini va o‘rtoqlarining harakatlarini, o‘zini-o‘zi va o‘zaro tekshirishni o‘rganadilar. Elementar matematik tasavvurlarni shakllantirishda o‘sha o‘qitishning mustaqil usuli sifatida namoyon bo‘ladn. Ammo uni amaliy usullar guruhiga kiritish ham mumkin. Bunda har xil o‘yinlarning, har xil amaliy harakatlarning, masalan, qismlardan butun tuzish, shakllar qatorlari, sanoq, ustiga va yoniga qo‘yish, guruhlash, umumlashtirish, taqqoslash kabi harakatlarni o‘zlashtirishdagi alohida ahamiyati hisobga olinadi. Didaktik o‘yindardan eng ko‘p foydalaniladi. Bola bilish mazmunini o‘yin shakliga kirgan o‘rgatuvchi masalani (o‘yin mazmunida), o‘yin harakatlari va 50 qoidalari oldindan nazarda tutilmagan holda o‘zlashtiradi. Didaktik o‘yinlarning hamma turi (buyumli, stolda o‘ynaladigan bosma va og‘zaki turlari) elementar matematik tasavvurlarni shakllantirishning samarali vosita va usullaridir. Buyumli va og‘zaki o‘yinlar matematika mashg‘ulotlarida va ulardan tashqarida o‘tkaziladi, stolda o‘ynaladigan— bosma o‘yinlar odatda mashg‘ulotdan bo‘sh vaqtlarda o‘tkaziladi. Harakatli usullar va ularga mos tasavvurlar shaklidagi bilimlarni bolalar mashg‘ulotdan tashkari vaqtda oladi, o‘yinlar (syujetli — didaktik, didaktik va boshqa xil o‘yinlar) da esa shu bilimlarni aniqlashtirish, mustahkamlash, sistemalashtirish uchun yaxshi sharoitlar yaratiladi. Elementar matematik tasavvurlarni o‘rgatish va shakllantirish metodi mashg‘ulotlarda har xil turdaga o‘yinlardan, uning alohida elementlaridan (syujetli-rolli, harakatli va b.), usullaridan (syurpriz moment, musobaqa,izlash ), o‘yin va didaktik boshlannshlarni kattalarning rahbarlik va o‘rgatuvchi roli hamda bolalarning bilimini faollashtirishni tarkiban birga qo‘shib olib borishdan foydalanishni nazarda tutadi. Buyumlarning o‘lchamidagi barcha tafovutlarni bolalar katta va kichik so‘zlari bilan, ya’ni buyumlarning o‘zaro nisbatini umuman hajmiga qarab belgilash uchun qo‘llaniladigan so‘zlar bilan bildiradilar. Narsalar o‘rtasidagi farqni bitta belgisiga qarab aniq ta’riflash imkonini beradigan so‘zlardan bolalar foydalanmaydilar. Shuning uchun kichkintoylarga faqat bitta belgisi (uzunligi, kengligi yoki balandligi) bir xil (barobar); qalinroq, yupqaroq, qalinligi bir xil (barobar) kabi so‘zlardan foydalanishni o‘rgatish zarur. U yoki bu belgini birinchi marta ajratishda bir-biridan faqat mazkur belgi bilan farqlanadigan narsalargina taqqoslanadi. Masalan, bolalarga ,,uzunroq — qisqaroq” tushunchasi haqida ma'lumot berish uchun rangi, kengligi va yo‘g‘onligi bir xil, bir biridan faqat uzunligi bilan farq qiladigan buyumlar tanlab olinadi. Taqqoslash uchun oldin katta-kichikligi har xil narsalardan foydalaniladi. Namoyish qilinadigan materialning katta kichikligidagi farq 0-5 sm dan kam bo‘lmasligi, tarqatma materialniki esa 5 sm dan kam bo‘lmasligi kerak. Ayrim o‘lchamlarni ajratib 51 ko‘rsatishda qo‘l harakatlari yordam beradi. Pedagog (tarbiyachi) bolalardan qaysi narsa uzunroq (kaltaroq) ekanligini so‘rash bilan bir vaqtda qo‘lini narsa bo‘ylab (chapdan o‘ngga) yurgizadi. Kenglikni taqqoslayotib, qo‘lini narsaning ko‘ndalangi (kengligi) bo‘ylab yurgizadi. Balandligini taqqoslashda esa qo‘lini narsaning pastidan yuqorisiga, asosan yuqori chekkasigacha yurgizadi. Mazkur belgilarni aniqlashda o‘yin vaziyatini paydo qilish yordam beradi. Bunda u yoki bu harakatning qanchalik muvaffaqiyatli chiqishi mazkur belgining qanchalik yorqin ifoda etilganligiga bogliq bo‘lib, uni hisobga olib borish talab qilinadi. Masalan: tarbiyachi bolaga mashinani keng va tor ko‘prikcha ustidan yurgizib o‘tkazishni buyuradi va unga shunday savol beradi: “Nima uchun bitta ko‘prikdan mashina o‘ta oldi, boshqasidan o‘taadi? Qaysi darvozadan mashina o‘ta oladi, qaysisidan o‘ta maydi? Nima uchun? Avvalo, bolalarga narsalarni yonma-yon qo‘yish usulidan foydalanish o‘rgatiladi, chunki bir xil rangli narsalar taqqoslanadi va ularni ustma-ust qo‘yganda ular qo‘shilih ketadi. Tarbiyachi mazkur usullardan qanday qilib to‘g‘ri foydalanish kerakligini ko‘rsatib beradi. Uzunlikni taqqoslayotganda, buyumlar onma-yon joylashtiriladi va ularning uchlari bir tomondan yaxshisi, chap tomondan) baravar qilib qo‘yiladi; ustiga qo‘yishdan foydalanib, ularning yuqori va pastki chekkalari ham birlashtiriladi. Agar narsaning uchi chiqib tursa, demak, bu narsani uzunroq deb aytish mumkin. Agar hech qaysi uchi chiqib turmasa,unda narsalarning uzunligi teng (barobar) deyish mumkin. Narsaning kengligini taqqoslashda ularning yuqori va pastki chekkalari solishtiriladi (tekislanadi); balandligini taqqoslayotganda esa narsalar bitta tekislik ustiga yonma-yon qo‘yiladi. 52 II bob yuzasidan xulosa Buyumlarning o‘lchamidagi barcha tafovutlarni bolalar katta va kichik so‘zlari bilan, ya’ni buyumlarning o‘zaro nisbatini umuman hajmiga qarab belgilash uchun qo‘llaniladigan so‘zlar bilan bildiradilar. Narsalar o‘rtasidagi farqni bitta belgisiga qarab aniq ta’riflash imkonini beradigan so‘zlardan bolalar foydalanmaydilar. Shuning uchun kichkintoylarga faqat bitta belgisi (uzunligi, kengligi yoki balandligi) bir xil (barobar); qalinroq, yupqaroq, qalinligi bir xil (barobar) kabi so‘zlardan foydalanishni o‘rgatish zarur. U yoki bu belgini birinchi marta ajratishda bir-biridan faqat mazkur belgi bilan farqlanadigan narsalargina taqqoslanadi. Masalan, bolalarga ,,uzunroq — qisqaroq” tushunchasi haqida ma’lumot berish uchun rangi, kengligi va yo‘g‘onligi bir xil, bir biridan faqat uzunligi bilan farq qiladigan buyumlar tanlab olinadi. Taqqoslash uchun oldin katta-kichikligi har xil narsalardan foydalaniladi. Namoyish qilinadigan materialning katta kichikligidagi farq 0-5 sm dan kam bo‘lmasligi, tarqatma materialniki esa 5 sm dan kam bo‘lmasligi kerak. Ayrim o‘lchamlarni ajratib ko‘rsatishda qo‘l harakatlari yordam beradi. Pedagog (tarbiyachi) bolalardan qaysi narsa uzunroq (kaltaroq) ekanligini so‘rash bilan bir vaqtda qo‘lini narsa bo‘ylab (chapdan o‘ngga) yurgizadi. Kenglikni taqqoslayotib, qo‘lini narsaning ko‘ndalangi (kengligi) bo‘ylab yurgizadi. Balandligini taqqoslashda esa qo‘lini narsaning pastidan yuqorisiga, asosan yuqori chekkasigacha yurgizadi. Mazkur belgilarni aniqlashda o‘yin vaziyatini paydo qilish yordam beradi. Bunda u yoki bu harakatning qanchalik muvaffaqiyatli chiqishi mazkur belgining qanchalik yorqin ifoda etilganligiga bogliq bo‘lib, uni hisobga olib borish talab qilinadi. Masalan: tarbiyachi bolaga mashinani keng va tor ko‘prikcha ustidan yurgizib o‘tkazishni buyuradi va unga shunday savol beradi: "Nima uchun bitta ko‘prikdan mashina o‘ta oldi, boshqasidan o‘ta lrnadi? Qaysi darvozadan mashina o‘ta oladi, qaysisidan o‘ta maydi? Nima uchun? Avvalo, bolalarga narsalarni yonma-yon qo‘yish usulidan foydalanish o‘rgatiladi, chunki bir xil rangli narsalar taqqoslanadi va ularni ustma-ust qo‘yganda ular qo‘shilib ketadi. 53 Tarbiyachi mazkur usullardan qanday qilib to‘g‘ri foydalanish kerakligini ko‘rsatib beradi. Uzunlikni taqqoslayotganda, buyumlar yonma-yon joylashtiriladi va ularning uchlari bir tomondan yaxshisi, chap tomondan) baravar qilib qo‘yiladi; ustiga qo‘yishdan foydalanib, ularning yuqori va pastki chekkalari ham birlashtiriladi. Agar narsaning uchi chiqib tursa, demak, bu narsani uzunroq deb aytish mumkin. Agar hech qaysi uchi chiqib turmasa, unda narsalarning uzunligi teng (barobar) deyish mumkin. Narsaning kengligini taqqoslashda ularning yuqori va pastki chekkalari solishtiriladi (tekislanadi); balandligini taqqoslayotganda esa narsalar bitta tekislik ustiga yonma-yon qo‘yiladi. 54 Umumiy xulosa Bolalarga matematikadan ta’lim berish va maktabgacha ta’limdagi o‘quv- tarbiya jarayonini takomillashtirishning maqsadlaridan biri-bu bolalarda matematik tushunchalarni rivojlantirishdir. Bolalardagi matematik bilim hayotdan ajralmagan holda dunyoni chuqurroq, to‘laroq o‘rganishga imkon yaratadi. Matematik masalalarni yechish jarayoni o‘zining mohiyati bo‘yicha mustaqil fikrlashni talab qiladi, matonat shakllanadi, ijodiy qobiliyatlar rivojlanadi. Matematik tushunchalarni rivojlantirish darajasi turli insonlarda turlicha bo‘ladi. Uning shakllanishi doimiy mashq qilishni talab qiladi. Bu mashqlar oila va maktabgacha ta’limdan boshlanadi. Oilada ota-ona bo‘lsa, maktabgacha ta’limda albatta tarbiyachi-pedagog bo‘ladi. Shuning uchun har bir pedagog bolaga matematik tasavvurlarni shakillantirar ekan, pedagogikaning nazariyasi va o‘qitishning zamonaviy pedagogik texnologiyalari (interfaol metodlar,individual yondashish,mustaqil shig‘ullanishga o‘rgatish va h.k.) hamda milliy istiqlol g‘oyalari bilan qurollangan bo‘lishlari kerak. Nazariy jihatdan to‘la asoslangan zamonaviy pedagogik texnologiyalarni va zamonaviy axborot texnologiyalarni bugungi kunda ta’lim jarayoniga qo‘llash eng dolzarb masalaga aylangan. Maktabgacha tayyorlov guruhida bolalarda ba’zi bir yashirin muhim matematik aloqalarni, munosabatlarni, “teng”, “katta”, “kichik”, “butun va bo‘lak” kattaliklar orasidagi bog‘lanishlarni, o‘lchov kattaliklari bilan son o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlay bilish ko‘nikmasini rivojlantirishga alohida e’tibor beriladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning matematik tasavvurini shakllantirish mantiqiy tafakkurining yangi bosqichga ko‘tarilishiga va ularning umuman aqliy faoliyati rivojlanishi uchun zamin yaratadi. Bolalarni ko‘z bilan hamda ichida sanashga o‘rgatib boriladi. Ularning ko‘z bilan chamalash, shaklni tezda farq qila bilish qobilyati rivojlanadi. Bu yoshda aqliy qobilyatni, mustaqil fikr yuritishni, analiz, sintez, taqqoslash kabi jihatlarini, muhokama qilish, xulosa chiqarish qobilyatini, miqdorviy tasavvurni rivojlantirish ham katta ahamiyatga ega. Maktabgacha tayyorlov guruhining elementar matematik tasavvurini rivojlantirish 55 bo‘yicha dasturi bolalarning oldingi guruhlarda olgan bilimlarini umumlashtirish, bir tizimga keltirish, kengaytirish va chuqurlashtirishni nazarda tutadi. Maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarni sog‘lom va barkamol qilib tarbiyalashda jismoniy jihatdan tarbiyalash muhim ahamiyatga egadir. Bolalarni jismoniy jihatdan tarbiyalash ta’lim tarbiya tizimida alohida o‘ringa ega bo‘lib, u bolani sihatsalomatlikka, to‘g‘ri jismoniy rivojlanishiga, yuksak madaniyatga maktabgacha ta’lim tizimida beriladigan bilimlarni chuqur o‘zlashtirishga zamin tayyorlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning algoritmik qobiliyatlari - bu uni amalga oshirish jarayonida ideal rejaga rioya qilish, nutqlarida algoritmik harakatlar natijalarini batafsil belgilash, algoritmni taqdim etish, algoritmik harakatlarni o‘zgartirish va tuzatish qobiliyatidir. Maktabgacha yoshdagi bolada, uning fikriga ko‘ra, turli xil algoritmlarni bolalar o‘yinlari shaklida modellashtirish jarayonida algoritmik fikrlashning rivojlanishini shakllantirish mumkin. Bo‘lajak birinchi sinf o‘quvchilarida algoritmik ko‘nikmalarni shakllantirish maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘quv faoliyatining zarur shartlarini o‘zlashtirish uchun asosdir. Algoritmik ko‘nikmalar shakllantirish bolani maktabda muvaffaqiyatli o‘qitish uchun zarurdir, ular murakkab harakatlarni boshlang‘ich tarkibiy qismlarga ajratishga imkon beradi va qat'iy tashkil etilgan harakatlar ketma-ketligi orqali har qanday mavzuda va bola hayotida kerakli natijaga erishadi. Algoritmik ko‘nikmalarni o‘zlashtirgan holda, maktabgacha yoshdagi bola o‘z faoliyatini rejalashtirish, kattalar tomonidan belgilangan qoidalarga rioya qilish, o‘z harakatlarini tavsiflash, tanish algoritmlarga tuzatishlar kiritish va ularni vaziyat va shaxsiy qiziqish va ehtiyojlarga muvofiq ravishda o‘zgartirishi mumkin. 56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI SIYOSIY VA IJTIMOIY ADABIYOTLAR 1. “O‘ZBEKISTON — 2030” strategiyasi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 11.09.2023 yildagi PF-158-son. 2.SH.Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent – “O‘zbekiston” - 2017. 104B. 3. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T: O‘zbekiston, 2017. 4.O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida’’gi Qonuni. Toshkent 2019-yil 16-dekabr O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida“gi Qonuni. Toshkent 2019. 5. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risid’’gi Qonuni. Toshkent, 2020. 6. “Ilm yo‘li” variativ o‘quv dasturi – Toshkent.: 2019 y 7.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Boshlang‘ich ta’limga bolalarni majburiy bir yillik tayyorlashga bosqichma-bosqich o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar haqida”gi 999-sonli qarori. 8.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bolalarni boshlang‘ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risid’’ gi 132-sonli qarori. 9.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bolalarni boshlang‘ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi 66-sonli qarori. 10.“Zamonaviy ustoz” haftalik ilmiy-ma’rifiy gazeta 2021-yil 9-sentabr №24 11-bet. 11.Sh.Fayzullayev “Bolalarni maktabga tayyorlash metodikasi’’. – Samarqand 2020. 12.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bolalarni boshlang‘ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlashga bosqichma-bosqich o‘tish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 999-sonli qaror 57 ILMIY-NAZARIY ADABIYOTLAR 13.“Zamonaviy ustoz” haftalik ilmiy-ma’rifiy gazeta 2021-yil 9-sentabr №24 11-bet. 14.Grosheva I.V., Say E.F., Mirjalilova S.S., Medvedeva N.I. “Ilm yo‘li“ variativ o‘quv dasturi. Toshkent-2019. 15. Grosheva I.V., Say E.F., Mirjalilova S.S., Medvedova N.I. “Ilm yo‘li” variativ o‘quv dasturi – Toshkent 2019. 66-bet. 16.Maktabgacha yoshdagi bolalar ta`lim- tarbiyasiga qo‘yiladigan davlat talablari. T. O‘z PFITI, 2000. Tuzuvchilar Rasulova.M, Abduraxmonova.X va boshqalar. 17.Bolalarni maktabga o‘qishga tayyorlash(ilmiy maqolalar to‘plami). T. O‘z PFITI, 2017. 18. “Uchinchi ming yillikning bolasi’’. Tayanch dasturi. T. 2012 y. 6. “Uchinchi ming yillikning bolasi’’. Mеtodik qo‘llanma. T. 2020 y. 19.P. Yusupova. “Maktabgacha tarbiya pеdagogikasi’’, “O‘qituvchi’’ T.2013y. 20.O.U.Xasanboyеva va boshqalar. Oila pеdagogikasi. T. “Aloqachi’’ 2017 y. 9.M.Rasulova, D.Abdullaеva, S.Oxunjonova, “Bolalarni maktabga psixologik tayyorgarligi’’ T. 2004 yil. 21.X. Axmеdova va boshqa. “Bolangiz maktabga tayyormi’’ T. 2020y. 22.O.U.Xasanboyеva va boshqalar. “Maktabgacha ta`lim pеdagogikasi’’. T. “Ilm ziyo’’ 2016. 12. INTERNET MANBALARI www.pedagog.o‘z 31 https://www.Ziyouz.com https:// lex.uz https://lex.uz/docs/= - 5013007 58

Maktabgacha yoshdagi bolalarni geometrik figuralarni o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirish

Купить