Maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning qonun qoidalari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	96.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning qonun qoidalari

Купить

MAVZU: MAKTABNI BOSHQARISH VA UNGA RAHBARLIK
QILISHNING QONUN QOIDALARI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………..…..3
I.BOB. MAKTABNI BOSHQARISH………………………………...…………5
1.1. Boshqarish haqida umumiy tushuncha …………………………………….….5
1.2. Maktabni boshqarishda demokratiyalashtirish ……………………………….20
II.BOB. MAKTABGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN
QOIDALARI…………………………………………………………………….26
2.1. Maktab pedagogika kengashi maktabni boshqarishning oliy organi …….…..26
2.2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari,
huquqlari va unga qo‘yiladigan talablar ……………………………………….…39
XULOSA…………………………………………………………………….…..44
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….46

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish
to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabrdagi PQ-3305-son qaroriga muvofiq maktab-
gacha ta’lim vazirligi tashkil etildi. Vazirlik maktabgacha ta’lim sohasida davlat
siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish uchun javob beradigan vakolatli davlat
boshqaruvi organi hisoblanadi. Vazirlik O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasiga bo‘ysunadi 1
. Vazirlik o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabrdagi PF- 5198-son Farmoniga va
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha
ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-sentyabradagi
PQ-3305-son qaroriga muvofiq amalga oshiradi. Vazirlik o‘z faoliyatidan
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, Vazirlar Mahkamasining
qarorlari va farmoyishlariga, shuningdek, ushbu Nizomga va boshqa qonun
hujjatlariga amal qiladi. Vazirlikning o‘z vakolatlari doirasida qabul qilingan
qarorlari davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati
organlari, boshqa tashkilotlar va ularning mansabdor shaxslari, shuningdek,
fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiydir.
Kurs ishining maqsadi: Maktabgacha ta’lim bo‘limi nazoratchisi
tomonidan metodik ishlarga rahbarlik qilishni nazariy va amaliy jihatdan
o‘rganish.
Kurs ishining vazifalari:
Ta’lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta’limni o‘rganish.
Maktabgachga ta’lim tuman (shahar) bo‘limlaring vazifalari va
funksiyalarini tahlil qilish.
1
“O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2017-yil 30-
sentyabrdagi PQ-3305-son qarori
3

Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlarining huquqlari va javobgar-
ligini o‘ziga xosligini o‘rganish sohasini boshqarish o‘rganish.
Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari,
huquqlari va unga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti: Maktabgacha ta’lim bo‘limi nazoratchisi
tomonidan metodik ishlarga rahbarlik qilishni o‘rganishning usullari, yo‘llari va
vositalari.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi 2 bob ,xulosa va tavsiyalar,adabiyaotlar
ro‘yhati hamda ilovalar.
4

I.BOB. MAKTABNI BOSHQARISH
1.1. Boshqarish haqida umumiy tushuncha
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta’lim sohasidagi
vakolatlari.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta’lim sohasidagi
vakolatlariga quyidagilar kiradi:
ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish;
ta’lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlariga rahbarlik qilish;
ta’limni rivojlantirish dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
ta’lim tashkilotlarini tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibini
belgilash;
ta’lim tashkilotlarini akkreditatsiyadan, pedagog, ilmiy kadrlarni
attestatsiyadan o‘tkazish tartibini belgilash;
boshqa davlatning ta’lim tashkilotlariga O‘zbekiston Respublikasining
hududida ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi ruxsatnomalar
berish 2
;
qonun hujjatlariga muvofiq xorijiy davlatlarning ta’lim to‘g‘risidagi
hujjatlarini tan olish va bu hujjatlarning ekvivalent ekanligini qayd etish tartibini
belgilash;
davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash;
davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot to‘g‘risidagi
hujjatlarni tasdiqlash va ularni berish tartibini belgilash;
davlat grantlari miqdorini va ta’lim tashkilotlariga qabul qilish tartibini
belgilash;
davlat oliy ta’lim tashkilotsining rektorlarini tayinlash;
ta’lim oluvchilarni akkreditatsiya qilingan bir ta’lim tashkilotsidan
boshqasiga o‘tkazish tartibini belgilash;
qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar.
2
Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у .
5

Ta’limni boshqarish bo ‘yicha vakolatli davlat organlarining huquq doirasiga
quyidagilar kiradi:
Ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ro‘yobga chiqarish;
ta’lim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga
rahbarlik qilish;
davlat ta’lim standartlari, mutaxassislarning bilim saviyasi va kasb
tayyorgarligiga bo‘lgan talablar bajarilishini ta’minlash;
o‘qitishning ilg‘or shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta’limning
texnik va axborot vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish;
o‘quv va o‘quv-uslubiy adabiyotlarni yaratish va nashr etishni tashkil qilish;
ta’lim oluvchilarning yakuniy davlat attestatsiyasi va davlat ta’lim
tashkilotlarida eksternat to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash;
davlat oliy ta’lim tashkilotchisining rektorini tayinlash to‘g‘risidagi
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish;
pedagog xodimlarni tayyorlashni, ularning malakasini oshirishni va qayta
tayyorlashni tashkil etish;
Ta’lim tashkilotini boshqarish.
Ta’lim tashkilotini uning rahbari boshqaradi.
Ta’lim tashkilotlarida qonun hujjatlariga muvofiq faoliyat ko‘rsatadigan
jamoat boshqaruvi organlari tashkil etilishi mumkin.
Maktabga rahbarlik qilish va uni boshqarish O‘zbekiston respublikasi
Konstitutsiyasi va O‘zbekiston respublikasining xalq ta’limi to‘g‘risidagi
qonunlariga muvofiq amalga oshiriladi.Maktabni davlat jamoatchilik asosida
boshqarish, xalqchillik, oshkoralik, o‘zo‘zini boshqarish prinsiplari mintaqa
xususiyatlarini hisobga olib boshqariladi. O‘quvchilar, matab xodimlarini
birlashtiruvchi maktab jamoasi o‘z vazifasini otaonalar, mahalla qo‘mmitalari,
keng jamoatchilik bilan mustahkam hamkorlikda amalga oshiradi. Maktabni
boshqarish maktab pedagoglar kengashi tomonidan jamoani o‘zo‘zini boshqarish
6

va bevosita rahbar tomonidan tasdiqlangan maktab Nizomiga muvofiq amalga
oshiradi 3
.
Maktab konferensiyasi maktabning o‘z-o‘zini boshqarish asosiy bo‘g‘inidir.
Konferensiyalar oralig‘ida esa maktab kengashi oliy organ hisoblanadi.
Maktabning o‘quv tarbiya jarayonini va uning joriy faoliyatini maktab Nizomida
belgilab berilgan direktor boshqaradi. O‘quv-tarbiya jarayonini rivojlantirish va
takomillashtirish, o‘qituvchilar va tarbiyachilarning kasb mahorati va ijodkorligini
o‘stirish maqsadida maktab pedagoglar kengashi, pedagog xodimlarni
birlashtiruvchi jamoa tuziladi. Pedagoglar kengashi raisi pedagog xodimlar
jamoasi tomonidan saylanadi. Uning ish tartibi maktab Nizomida belgilab beriladi.
Bolalar, o‘smirlar va yoshlar jamoat tashkilotlari matabda o‘z Nizomlari
asosida amaldagi qonunchilikka muvofiq faoliyat ko‘rsatadilar.Pedagoglar
jamoasi, maktab rahbariyati va bolalar, o‘smirlar hamda yoshlar jamoat
tashkilotlarining munosabati o‘zaro hurmat, ishonch, ma’muriy va hamkorlik
asosida quriladi.
II.Umumiy ta’lim maktabi – ta’lim-tarbiya muassasasidir. Uning rahbarlari
zimmasiga yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash, inson shaxsini hozirgi davrning
G‘oyalari ruhida tarkib toptirish jarayonini boshqarish vazifasi yuklatilgan.
Jamiyatda har bir xo‘jalik tizimi va ishlab chiqarish o‘chog‘i ikki tizimchaning:
boshqariluvchi va boshqaruvchi tizimchaning birligidir. Masalan, korxona tizimida
direktor boshchiligidagi zavod boshqarmasining butun boshqarma apparati
boshqarish tizimiga kiradi. Maktab ichki boshqariuv tizimini tashkil qilishda ham
ana shu qoidalarga asoslaniladi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganimizda maktab
ichki boshqaruv tizimida ham boshqaruvchi (maktab ma'muriyati, kasaba
uyushmasi tashkilotlari) va boshqariluvchi tizimchalar mavjud. Masalan, maktab
ichki boshqaruvi tizimida direktor boshliq, uning o‘quv, tarbiya va xo‘jalik ishlari
bo‘yicha o‘rinbosarlari boshqariluvchi tizimchasiga kiradi.
III. Maktabni boshqarish ijodiy jarayon bo‘lib, o‘ziga xos bir san„atdir. Bu
pedagogik jarayon maktab rahbarlarining xilma-xil ish usullarida namoyon bo‘ladi.
3
Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у .
7

Bu usullar esa har bir rahbarga maktabshunoslikning dolzarb masalalarini nazariy
va amaliy jihatdan bilib olish maktab maorif sohasidagi ilg‘or pedagogik
tajribalarni o‘rganish hamda bu sohadagi omilkor kishilarning (xalq ta'limi
organlarining xodimlari, maktab o‘qituvchilari va tarbiyachilarining) maktabni
boshqarish borasidagi fikr va mulohazalarni o‘rganish hamda mazkur fikr,
mulohazalardan maktab ishini boshqarish jarayonida ijodiy foydalanishni taqozo
qiladi. Bu esa, o‘z navbatida maktab ishini boshqarishda va rahbarlik uslubini
yanada takomillashtirishda katta ahamiyat kasb etadi. Har bir rahbar -
tarbiyachidir. U pedagogik jamoani tarbiyalash uchun yuksak javobgarlikni his
etish tuyg‘usiga to‘liq ega bo‘lmog‘i lozim. Rahbar qo‘l ostidagilar shaxsiga shu
qadar pedagogik madaniyatlilik bilan ta'sir ko‘rsata bilishi kerakki, bu ta'sir
natijasida mazkur maktab pedagoglar jamoasining har bir a'zosida onglilik
shakllansin, u pedagogik mehnatga nisbatan ijodiy yondoshadigan, ijtimoiy
hayotda faol qatnashadigan bo‘lsin. Maktab direktorining jamoaga tayanib
rahbarlik qilish san„ati qo‘l ostidagilarning, maktabdagi jamoat tashkilotlari
vakillarining fikrlarini anglab olishi va tezda to‘g‘ri xulosalar chiqarish qobiliyati
boshqaruv ishini to‘g‘ri tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabning
ta'lim-tarbiya va xo‘jalik masalalari kengashib muhokama qilinishi lozim, qabul
qilingan qarorlarni bajarishda maktab pedagoglar jamoasining har bir
a'zositashabbus ko‘rsatishi zarur. Rahbarning maktabni boshqarish bo‘yicha
mehnatini qaror qabul qilish uchun sarflangan vaqtga qarab emas, balki uning
faoliyatidagi pirovard natijani hisobga olish bilan baholash maqsadga muvofiq
ishdir.
Maktab rahbari pedagoglar jamoasida o‘rtoqlarcha hamkorlik va o‘zaro
yordam munosabatlarini rivojlantirish uchun javobgardir 4
. Maktab jamoasida
yaxshi ijtimoiy psixologik muhit va vaziyatning bo‘lishi ko‘p jihatdan rahbar bilan
o‘qituvchi va tarbiyachilar o‘rtasidagi munosabatlarga ham bog‘liqdir. Mustahkam
intizom bo‘lgan taqdirdagina normal pedagogik ish vaziyatini va jamoada to‘g‘ri
o‘zaro munosabatlarni vujudga keltirishi mumkin. Mustahkam pedagogik
4
F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti
Toshkent- 2019-yil. Darslik.
8

intizomga esa maktab rahbarining talabchanligi, tanqid va o‘z-o‘zini tanqid hamda
oshkoralikni rivojlantirish yo‘li bilan erishiladi.
Maktab ishini boshqarish tizimidagi ana shu masalaning mohiyatiga to‘g‘ri
tushunib, maktabning ta'lim-tarbiya ishiga rahbarlik uslubini to‘g‘ri qo‘llayotgan
va bu borada yaxshi natijalarga erishayotgan maktab rahbarlari respublikamiza
ko‘plab topiladi. Rahbar o‘qituvchi yoki tarbiyachining pedagogik mehnatiga
yuzaki baho berganida, kishida mehnatga nisbatan qiziqish kamayadi. Shuning
uchun maktab rahbari o‘qituvchi yoki tarbiyachining ta'lim-tarbiya sohasidagi har
bir yutug‘ini, u ko‘rsatgan yoki ko‘rsatayotgan tashabbus va epchillikni darhol
alohida u yoki bu shaklda qayd qilishi katta ahamiyatga egadir. Har bir maktab
rahbari xodimlar bilan ishlashning ana shu qismini hech qachon esdan
chiqarmasligi lozim. Chunki, o‘qituvchi xodimlarning mehnatiga to‘g‘ri baho
berish va ularni rag‘batlantirib borish maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini yanada
takomillashtirishning muhim shartlaridan biridir.
Boshqarish madaniyatining elementlari tegishli mezonlar bilan
belgilanadigan axloq qoidalarini (huquq va etikani) o‘z ichiga oladi. Huquq
mezonlari xalq maorifi to‘g‘risidagi qonunshunoslikni va davlat huquq-normativ
aktlarida, xalq maorifi qonun asoslarida hamda o‘rta umumiy ta'lim maktabi
Nizomiga aks ettirilgan. Ularda boshqarish xodimlariga nisbatan umumiy talablar
bayon qilingan. Etika (axloq to‘g‘risidagi fan) axloq mezonlarini va kundalik axloq
qoidalarini ishlab chiqadi. Maktab ishini boshqarishda etika mezonlariga to‘liq
rioya qilish katta ahamiyat kasb etadi, chunki bu mezonlar huquq mezonlarini
aniqlashtiradi va u bilan birgalikda rahbarning xulq-atvori yo‘lini belgilaydi.
Maktab rahbarlari bu mezonlarga to‘liq amal qilishlari lozim. Ular o‘z
rahbarlik ishlarida etikaning gumanizm, muloyimlik, o‘zaro yordam kabi
mezonlariga tayanadilar. Shuning bilan birga, maktab rahbarining ijtimoiy ahvoli,
uning o‘ziga xos etikalarini ham belgilaydi. Masalan- maktab rahbari yuqori
bo‘g‘inlarga yolg‘on axborotlar (ko‘zbo‘yamachilik) berishga, statistik hisobot
mezonlarini buzishga aslo yo‘l qo‘ymasligi kerak. Boshqarish madaniyatida
so‘zning ustidan chiqish alohida ahamiyatga egadir. So‘z berdingmi, va'da
9

qildingmi, tadbir belgilandimi-aniq mo‘ljallangan muddatda bajar. Qo‘l
ostingdagilar bilan bo‘lgan munosabatda ularga nisbatan odilona teng qarash,
ularning o‘quv-tarbiya ishlarini to‘g‘ri baholash, muvaffaqiyatlari uchun ularni o‘z
vaqtida maqtash va rag‘batlantirish boshqarish madaniyatining muhim shartlaridan
biridir.
IV.Boshqaruv madaniyati ilmiy asosda ishlangan, aniq maqsadni ko‘zda
tutgan reja asosida boshqaruv ishini tashkil qilish, bunda so‘z birligi bilan amaliy
ish birligini ta'minlash, maktab jamoasining, o‘quvchilar va ota-onalarning ehtiyoj
talablariga diqqat-e’tibor hamda manfaatdorlik bilan muosabatda bo‘lish, ularning
birortasini izzat nafsoniyatiga tegmaslik, ko‘zbo‘yamachilik bilan
shug‘ullanmaslik, ishga nisbatan yuqori darajadagi intizomni joriy etish,
boshqarish jarayonida yuqori darajadagi pedagogik madaniyatni saqlash,
rahbarning shaxsan o‘ziga va qo‘l ostidagilarga talabchan bo‘lishi, o‘zining
shaxsiy manfaatini davlat va umumjamoa manfaatidan ustun qo‘ymasligi va shu
kabilardan iboratdir. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, maktab rahbarlari bilan
bo‘ysunuvchilar - o‘qituvchi, tarbiyachi va maktabning texnik xodimlari
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar o‘z qadriyatlarini yuqori darajada anglash, jamiyat
manfaatlarining buzilishiga nisbatan shafqatsiz bo‘lish, jamoatchilik va
o‘rtoqlarcha o‘zaro yordam, kishilar o‘rtasida insonparvarlik munosabatlari va
o‘zaro hurmat, kishi-kishiga do‘st, o‘rtoq va birodar, ijtimoiy va shaxsiy hayotda
halollik va rostgo‘ylik, axloqiy poklik, oddiylik va kamtarlik, adolatsizlikka,
tekinxo‘rlikka, vijdonsizlikka, yulg‘ichlikka nisbatan murosasiz bo‘lish kabi axloq
aqidalarini o‘z ichiga oladi.
Maktab pedagoglar jamoasi o‘rtasida ommaviy tadbirlar-turli mavzularda
siyosiy, ilmiy-metodik konferensiyalar, metodik kengashlar, seminarlar, maktab
doirasidagi pedagogik o‘qishlar, majlislar va hokazolar o‘tkazish madaniyati ham
katta pedagogik ahamiyatga molikdir. Bunday tadbirlarning o‘ziga xos tomoni
shundan iboratki, mazkur tadbirlar tufayli, nisbatan qisqa vaqt ichida muhokama
qilinayotgan masalalar bo‘yicha to‘la va har tomonlama axborot-tajriba almashish
mumkin. Bundan tashqari, bu tadbirlar pedagogik jamoa faoliyatidagi
10

g‘oyaviytarbiyaviy ishlarning eng ta'sirchan shakllaridan biri bo‘lib hisoblanadi.
Bunday tadbirlar, so‘zsiz, maktabda ta'lim-tarbiyaviy ishlarni yanada
takomillashuviga o‘zining ijobiy ta'sirini ko‘rsatadi.
Boshqaruv madaniyatini takomillashtirish uning barcha sohalariga e’tiborni
kuchaytirish demakdir. Bu boshqaruv samaradorligini oshirish, boshqarishapparati
ishini (maktab ma'muriyati ishini) aniq va puxta yo‘lga qo‘yish, pedagoglar
jamoasining mehnat intizomini yanada mustahkamlash imkoniyatini beradi. Ana
shuning uchun ham maktab ishini boshqarish tizimida rahbarlik uslubi va
madaniyatini to‘g‘ri tashkil qilish va uni muntazam ravishda takomillashtirib
borish zarur.
V. Maktab ish rejasining turlari va uning aqidalari.
Umumiy ta'lim maktablari uchun shartli ravishda qabul qilingan ish rejalari
mavjud. Ular quyidagi rejalardir: Maktabning ma'lum davrga mo‘ljallab (bir yoki
ikki besh yillik uchun) tuziladigan ish rejasi. Buni maktabning istiqbol ish rejasi
deb ataladi. Bu ish rejasi umummaktab xalq xo‘jalik reja-ko‘rsatkichlari asosida
tuziladi. Bunda maktabning ma'lum davrga rivoji (o‘quv-moddiy va texnika bazasi,
maktab qurilishi, sinflar soni, o‘quvchilar va o‘qituvchilar soni, maktabni
bitiruvchilar soni, o‘quv xonalarining soni kabilar) turli raqamlar asosida
ko‘rsatiladi.
Maktabning bir o‘quv yiliga mo‘ljallangan ish rejasi maktab ish turlari
asosida tuziladi. Maktabning mazkur ish rejasining mazmuni va mundarijasi
xususida biz keyinroq to‘xtaymiz. Maktabning joriy ish rejasi. Mazkur reja
maktabning bir o‘quv yiliga mo‘ljallab tuzilgan ish rejasi asosida ishlanadi. Bu reja
turkumiga:
-maktab direktori va uning o‘rinbosarlarining bir o‘quv yiliga mo‘ljallab
tuzadigan ish rejalari;
-maktabda fanlar bo‘yicha tashkil etilgan metodik birlashmalarning ish
rejalari;
-sinf rahbarlarining ish rejalari;
-fan to‘garaklari va kuni uzaytirilgan guruh rahbarlarining ish rejalari;
11

-maktab kutubxonasining ish rejasi;
-maktab ustuxonasining ish rejasi;
-maktab ota-onalar komitetining ish rejasi;
-maktab vrachi va hamshirasining ish rejasi;
-har bir boshlang‘ich va fan o‘qituvchisining taqvim va kundalik darsni
o‘tkazish rejasi kabi rejalar kiradi.
Shuni alohida uqtirish lozimki, rejani to‘g‘ri tuzish bilan ish bitmaydi.
Ishning muvaffaqiyati shu rejani qanday usulda, qanday shaklda amalga
oshirishga, unda belgilangan tadbirlarni hayotga tatbiq etish mahoratiga ko‘p
jihatdan bog‘liq.
Maktab rejasini amalga oshirishda quyidagilar muhim pedagogik ahamiyat
kasb etadi:
1)maorifning yuqori tashkilotlari, xalq ta'limi bo‘limlari va maktabga yaqin
bo‘lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o‘rnatganligi;
2)boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, o‘ta halol, ishbilarmon va yaxshi
ma'muriy qobiliyatga ega bo‘lgan pedagog xodimlar jalb etilganligi;
3)xodimlar o‘rtasida ish taqsimotining to‘g‘ri tashkil etilganligi;
4)rahbar xodimlardan tortib eng quyi ijrochigacha umumiy rejadan kelib
chiqadigan shaxsiy (joriy) ish rejasini tuzib, shu asosda ish yuritishi;
5)rahbarning maktab ish rejalarining bajarilishi yuzasidan samarali hamda
uzluksiz nazoratni o‘rnatganligi.
Shuni yana alohida ta'kidlash lozimki, o‘zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi
vazirligining maktablar faoliyatini tekshirish yakunlari bo‘yicha tuzgan akt
Ma’lumotnona va axborotlarni o‘rganish natijalari hamda respublika maktablarida
tuzilayotgan ish rejalarining (ayniqsa bir o‘quv yiliga tuzilgan rejalarning)
mazmuni va mundarijasini o‘rganish bu sohada hali jiddiy kamchiliklarga yo‘l
qo‘yilayotganligini ko‘rsatmoqda. Qator maktablarning ish rejalari buyruqbozlik
asosida tuzilgan. Bunda direktor ishini nazorat qiluvchi tashkilotlarga yoqishi
muhim mezonga aylanib qolgan. Ayrim maktablarda tadbirlar shunchaki nomiga
belgilangan, tadbirlar nihoyatda ko‘p rejalashtirilgan. Ularning ko‘pi qog‘ozda
12

qolib ketgan. Maktab ichki nazorati masalasi esa maktabning ish rejasida o‘z
o‘rnini topmagan.
Maktab rejasi ustida ishlash jarayonida o‘sib kelayotgan yosh avlod taqdiri
haqida, ularni aqlan va jismonan kamol toptirish haqida, maktab ishini
rejalashtirishda o‘qituvchilar jamoasining ijodiy taqdiri haqida, ziyokorlarni
ma'naviy jihatdan o‘stirish va ularning ilmiy, metodik va umumpedagogik
mahoratini oshirish haqida o‘ylash lozim. Zero, maktabda o‘quv dasturlarining
bajarilishi, o‘quvchilar bilimining sifati, ularning tarbiyalanganlik darajasi,
umuman olganda o‘quv-tarbiya ishining hamma jihatlari o‘qituvchiga, uning halol
mehnatiga bog‘liq. o‘qituvchi -maktabdagi bosh siymo. Bundan keyin ham u
shunday bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham maktabning ish rejasida o‘qituvchilar
jamoasidagi kuchlarni shunday taqsimlash kerakki, ularning har biri topshiriqlarni
bajarishga butun kuch va g‘ayratini safarbar etish imkoniyatiga ega bo‘lsin 5
.
Shunday ekan, maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini rejalashtirishda quyidagi
uchta shartga rioya qilish maqsadga muvofiqdir:
1)ishning boshlang‘ich ahvolini chuqur pedagogik tahlil qilish yo‘li bilan,
ya'ni ish rejalashtirilayotgan paytda pedagogik jarayon tavsifini aniq bilish;
2)ishning rejalashtirilishi oxirida maktab jamoasi o‘quvchilarga bergan
ta'lim va tarbiyaning darajasini aniq tasavvur qilish;
1)maorifning yuqori tashkilotlari, xalq ta'limi bo‘limlari va maktabga yaqin
bo‘lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o‘rnatganligi;
2)boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, o‘ta halol, ishbilarmon va yaxshi
ma'muriy qobiliyatga ega bo‘lgan pedagog xodimlar jalb etilganligi;
3)xodimlar o‘rtasida ish taqsimotining to‘g‘ri tashkil etilganligi;
4)rahbar xodimlardan tortib eng quyi ijrochigacha umumiy rejadan kelib
chiqadigan shaxsiy (joriy) ish rejasini tuzib, shu asosda ish yuritishi;
5)rahbarning maktab ish rejalarining bajarilishi yuzasidan samarali hamda
uzluksiz nazoratni o‘rnatganligi.
5
Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga
bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma” Toshkent “Manaviyat” 2019- у .
13

Shuni yana alohida ta'kidlash lozimki, o‘zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi
vazirligining maktablar faoliyatini tekshirish yakunlari bo‘yicha tuzgan akt
Ma’lumotnona va axborotlarni o‘rganish natijalari hamda respublika maktablarida
tuzilayotgan ish rejalarining (ayniqsa bir o‘quv yiliga tuzilgan rejalarning)
mazmuni va mundarijasini o‘rganish bu sohada hali jiddiy kamchiliklarga yo‘l
qo‘yilayotganligini ko‘rsatmoqda. Qator maktablarning ish rejalari buyruqbozlik
asosida tuzilgan. Bunda direktor ishini nazorat qiluvchi tashkilotlarga yoqishi
muhim mezonga aylanib qolgan. Ayrim maktablarda tadbirlar shunchaki nomiga
belgilangan, tadbirlar nihoyatda ko‘p rejalashtirilgan. Ularning ko‘pi qog‘ozda
qolib ketgan. Maktab ichki nazorati masalasi esa maktabning ish rejasida o‘z
o‘rnini topmagan. Maktab rejasi ustida ishlash jarayonida o‘sib kelayotgan yosh
avlod taqdiri haqida, ularni aqlan va jismonan kamol toptirish haqida, maktab
ishini rejalashtirishda o‘qituvchilar jamoasining ijodiy taqdiri haqida, ziyokorlarni
ma'naviy jihatdan o‘stirish va ularning ilmiy, metodik va umumpedagogik
mahoratini oshirish haqida o‘ylash lozim. Zero, maktabda o‘quv dasturlarining
bajarilishi, o‘quvchilar bilimining sifati, ularning tarbiyalanganlik darajasi,
umuman olganda o‘quv-tarbiya ishining hamma jihatlari o‘qituvchiga, uning halol
mehnatiga bog‘liq. o‘qituvchi -maktabdagi bosh siymo. Bundan keyin ham u
shunday bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham maktabning ish rejasida o‘qituvchilar
jamoasidagi kuchlarni shunday taqsimlash kerakki, ularning har biri topshiriqlarni
bajarishga butun kuch va g‘ayratini safarbar etish imkoniyatiga ega bo‘lsin.
Shunday ekan, maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini rejalashtirishda quyidagi uchta
shartga rioya qilish maqsadga muvofiqdir:
1)ishning boshlang‘ich ahvolini chuqur pedagogik tahlil qilish yo‘li bilan,
ya'ni ish rejalashtirilayotgan paytda pedagogik jarayon tavsifini aniq bilish;
2)ishning rejalashtirilishi oxirida maktab jamoasi o‘quvchilarga bergan
ta'lim va tarbiyaning darajasini aniq tasavvur qilish;
3)maktab ishini hozirgi kun talablari darajasiga ko‘tarmoq uchun, shunga
imkon beradigan pedagogik vositalarning eng maqbulini tanlash.
14

Rejalashtirishni o‘z shakliga ko‘ra yozma, grafik va aralash (yozma va
grafik) bo‘lishi mumkin. Reja qisqa, aniq va tushunarli, pedagogik maqsadlarga
muvofiq tuzilib, yagona yo‘nalishlarni, qo‘yilgan masalalarni bajarish tadbirlari
tizimini o‘z ichiga olgan bo‘lishi kerak. Rejaning sifati rejalashtirish qanchalik
oqilona va to‘g‘ri qo‘yilishiga bog‘liqdir. Odatda, maktab ishi
rejalashtirilayotganda uning tuzilishini ikki qismdan iborat deb tuzish tavsiya
etiladi: 1-qism- analitik bo‘lib, unda maktab ishining o‘tgan o‘quv yilidagi
yakunlarining tahlili va yangi o‘quv yilidagi vazifalari o‘z aksini topadi; 2-qism
esa amaliy xususiyat kasb etib, unda bu vazifalarni bajarish tadbirlari
rejalashtiriladi. Ana shundan kelib chiqib, biz quyida maktabning bir o‘quv yili
uchun ish rejasining namunasini tavsiya etamiz.
I qism. Maktab ishi yakuni va uning yangi o‘quv yilidagi vazifalari:
1. mikrotumanning o‘ziga xos xususiyati va maktab ish sharoitlari. Bu yerda
mikrotuman, uning aholisi, mavjud madaniyat muassasalari, maktab ishini
qiyinlashtiruvchi noqulay sharoitlar haqida qisqacha tavsif beriladi.
2. o‘quv yili ish yakunlari haqida qisqacha tahlil. Bu bo‘limda rejaning
barcha bo‘limlari doirasidagi ish yakunlari beriladi hamda tahlil qilinadi. Bunda
o‘tgan o‘quv yili rejasi qanday bajarilgani, vazifalar qanchalik amalga oshirilgani;
jamoa, pedagoglar, sinflar va boshqalarning raqam ko‘rsatkichlari keltiriladi,
o‘quvchilarning bilim va tarbiyalanganlik darajasi baholanadi, maktab jamoasi ish
usullari tahlil qilinadi. Kamchiliklar ko‘rsatiladi.
3.Yangi o‘quv yili vazifalari hukumatimizning maktab islohoti haqidagi
qarorlaridan kelib chiqadi. Bu o‘rinda hukumatimizning ta'lim-tarbiya sohasida
maktab oldiga qo‘ygan vazifalaridan kelib chiqqan holda maktabning asosiy
vazifalari shakllantirib boriladi. Aniqlangan vazifalar orasida aniq tadbirlarni
belgilash rejaning ikkinchi qismi bo‘lib hisoblanadi. Uning mundarijasi
(namunaviy tuzilishi) quyidagicha bo‘lishi mumkin:
1.Tashkiliy-pedagogik ishlar.
2.Maktabning o‘quv-moddiy va texnikaviy bazasini mustahkamlash.
3.Maktab faoliyatida tayanch va o‘rta umumiy ta'limni amalga oshirish.
15

4.Maktabni o‘qituvchi xodimlar bilan ta'minlash va ular bilan ishlash.
5.Maktabning o‘quv-tarbiya ishlarini yo‘lga qo‘yish.
6.Maktabning sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarini tashkil
etish.
7.Ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikda olib boriladigan ishlar.
8.Maktabning otaliq, sog‘liqni saqlash va savdo tashkilotlari bilan
hamkorlikda olib boradigan ishlari.
9.Maktab kengashi va maktab direktori olib boradigan ishlari.
10.Maktab ichki nazorati va uni amalga oshirish.
11.Maktabning moliya-xo‘jalik ishlari.
12.Maktabning metodik ishlari.
Maktab rejasining tashkiliy-pedagogik ishlar qismida umumiy ta'lim
maktabida yangi o‘quv yilini uyushqoqlik bilan boshlash hamda uni tugallash
imkonini beruvchi tadbirlar bu boradagi maktabning boshqa tashkilotlar bilan
hamkorlikdagi ishlari belgilanadi. Ko‘pincha bu o‘rinda ish taqsimoti ham aniq
ko‘rsatiladi. Xuddi shuningdek, o‘qituvchi xodimlarni tanlash va joy-joyiga
qo‘yish, maktab rahbarlari, xodimlari va o‘qituvchilar o‘rtasida vazifa va
topshiriqlarni taqsimlash (masalan: kim sinf rahbari bo‘ladi, mazkur maktabning
mikromaydoniga kimlar biriktiriladi, kim to‘garak rahbari bo‘ladi, kim
o‘quvtarbiya va sinfdan, maktabdan tashqari ishlarni boshqaradi va h.k.) sinflarni
butlash kabi masalalar ko‘rsatiladi. Xuddi shu o‘rinda maktab ma'muriyati bilan
jamoatchilik tashkilotlari orasida bo‘ladigan ish taqsimoti ham ko‘rsatiladi.
Shundan keyin muayyan bir ish uchun (metodik birlashmalarning yig‘ilish kunlari,
maktab kengashi majlislari, kasaba uyushmasi tashkiloti majlislari va shu kabilar
uchun) haftaning kunlarini aniq ko‘rsatish ham maqsadga muvofiqdir. Sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarda: o‘quvchilar jamoat tashkilotlari (o‘quvchi-
yoshlar tashkiloti) faoliyatiga pedagogik rahbarlik. o‘quvchilarning jamoatchilik
faolligini tarbiyalash va rivojlantirishda axloqiy tarbiya, harbiy-vatanparvarlik
tarbiyasi, baynalmilal tarbiya, huquqiy tarbiya, mehnat tarbiyasi, kasb tanlash,
iqtisodiy tarbiya, estetik tarbiya, ekologik tarbiya, sanitariya-gigiena maorifi kabi
16

masalalarni amalga oshirish o‘rinlidir. Xuddi, shuningdek, o‘quvchilarni mustaqil
ishlashga o‘rgatish, mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirib borish, ularning
og‘zaki va yozma nutq madaniyatini o‘stirib borish, texnikaga oid ta'limni amalga
oshirish, fanlarni o‘qitishda o‘quvchilarga amaliy malakalar berish kabi tadbirlar
belgilanadi. Ish rejasining o‘quvchilar bilan olib boriladigan sinfdan va maktabdan
tashqari tarbiyaviy ishlarini tashkil qilish bo‘limida o‘quvchilar o‘rtasida turli
mavzularda konferensiyalar, kechalar, o‘tkir zehnlilar mushoirasi va ekskursiyalar
o‘tkazish, kino va teatrlarga jamoa bo‘lib borish, zavod va fabrikalarda ishlab
chiqarish veteranlari bilan uchrashuvlar tashkil qilish, devoriy gazetalar chiqarishni
yo‘lga qo‘yish kabi ishlar belgilanadi. O‘rta umumiy ta'lim maktablari ish
rejasidagi bu kichik bo‘limchaning eng muhim vazifasi umummaktab tarbiya
jamoasi tashkil etish tizimini ochib berishdan iboratdir. Umummaktab jamoasi
sinflarning shunchaki yig‘indisidan iborat bo‘lmay, balki bu jamoa bir necha o‘quv
yillari davomida butun pedagoglar jamoasining katta kuch-g‘ayrat ishlatishi tufayli
yuzaga keladi. Respublikamizdagi ko‘pgina maktablar tajribasida sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni bir necha yillar davomida ayrim
o‘qituvchilarga biriktirib qo‘yish kabi usul o‘zini oqlamoqda, zotan, sinfdan tashqi
bu tarbiyaviy ishlarning barcha yo‘nalishlari o‘qituvchidan maxsus bilim va
malaka talab etadiki, bunday bilim va malakalar tezlikda hosil bo‘lmaydi.
Darhaqiqat, maktabda olib boriladigan sinfdan va maktabdan tashqi tarbiyaviy
ishlarning bir shaklini uzoq vaqt bir o‘qituvchiga topshirish orqali uni amalga
oshirish muhim pedagogik ahamiyat kasb etadigan masaladir. Bu masalaga maktab
rahbarlari alohida ahamiyat berishlari lozim.
Maktabning ish rejasidagi ota-onalar va jamoatchilik bilan olib boriladigan
ishlar bo‘limida o‘qituvchilarning ota-onalar bilan olib boradigan ishlarining turli
shakllari (ota-onalar majlisi, ota-onalar bilan guruh bo‘lib va alohida suhbat va
konsultatsiyalar o‘tkazish, mahalla va aholi yashaydigan qishloqlarda, zavod,
fabrika va qurilish tashkilotlarida olib boriladigan turli tarbiyaviy mavzulardagi
pedagogik tashviqot ishlari hamda jamoatchilik va ota-onalarning maktabga
qachon va qanday yordamini tashkil qilish kabi masalalar ko‘rsatiladi). Ish
17

rejasidagi maktabning otaliq tashkiloti bilan hamkorlikda olib boradigan ishlari
bo‘limida maktab binosini remont qilish, o‘quv xonalarini jihozlash ishiga otaliq
tashkilotining ishchi va xizmatchilar uchun turli tarbiyaviy mavzularda suhbatlar
olib borish kabi ishlar rejalashtiriladi 6
.
Maktab ish rejasining maktab kengashi va maktab direktori qoshidagi
yig‘ilish degan bo‘limida, maktab kengashi va direktor qoshidagi yig‘ilishning ish
dasturi, kengash ishining mavzusi va mundarijasi aniq ko‘rsatiladi. Shu joyning
o‘zida yig‘ilishlarni o‘tkazish muddati va kun tartibi, kengashning maktabdagi
metodik birlashmalar va boshqa tashkilotlar bilan aloqasi, bu birlashmalarga
rahbarlik qilish shakllarini ko‘rsatish o‘rinli bo‘ladi. Xuddi shuningdek, direktor
qoshidagi yig‘ilishlarning mavzusi yig‘ilish shakli, uni o‘tkazish kuni kabi
masalalarni ham maktab ish rejasining shu bo‘limida ko‘rsatish maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Ish rejasining pedagogik jarayonni boshqarish va nazorat qilish deb
nomlangan bo‘limida maktab ishlarini boshqarish va pedagogik jarayonga
rahbarlik qilishning asosiy shakllari belgilanadi va bunda:
-o‘quvchilar bilimining sifati va o‘qituvchilarning o‘quv dasturlarini
bajarishi (darslarga kirish va tahlil qilish, laboratoriya va amaliy ishlar,
ekskursiyalar;
kontrol, ijodiy ishlar, ishlab chiqarish mehnati, maktab maydonidagi tajriba
ishlarining natijalarini tahlil qilish; o‘quvchilar bilan alohida ishlashning ahvolini
aniqlash, daftar tutish, sinf jurnallarida o‘quvchilar bilimini qayd etish va baholash;
o‘quv fanlari bo‘yicha o‘quvchilar bilimi, tushuncha va ko‘nikma darajasi;
maktab ma'muriyatining nazorat ishlari; darslik, o‘quv jihozlari va boshqalarning
qanday holatda ekanligi) tekshiriladi.
-Fakultativlar ishini nazorat qilish, metod birlashmalar, o‘qituvchilarning o‘z
ustida mustaqil ishlashi, sinf rahbarlari, kutubxonachilar, laborantlar faoliyatini
kuzatish, maktab hujjatlarining qay tartibda yuritilayotganligini nazorat qilib
borish kabi qator masalalarni belgilash ham muhim ahamiyat kasb etadi.
6
F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti
Toshkent- 2019-yil. Darslik.
18

Shuni ta'kidlash kerakki, pedagogik jarayonni boshqarishning muhim
manbalaridan biri ulgurmovchi va ikki yil bir sinfda qoluvchi o‘quvchilar bilan
muntazam hamda aniq maqsadga qaratilgan ish olib borishdir. Rejaning mazkur
bo‘limida quyidagi masalalarni ham ko‘rsatish mumkin:
A) qobiliyatli, iqtidorli bolalarni aniqlash va ular bilan ishlash; Bunday
o‘quvchilar bilan alohida olib boriladigan ishlarni belgilab olish va bu ishlarga
otaonalarni ham jalb etish.
B) ulgurmovchi, yordamtalab o‘quvchilarni o‘z vaqtida aniqlab olish; Ana
shunday o‘quvchilarni o‘zlashtiruvchi o‘kuvchilar qatoriga qo‘shib olib borish
borasida ota-onalar va ular ishlab turgan korxona bilan hamkorlikda olib
boriladigan ishlarning samarali shakl va usullarini qidirib topish kabi qator
masalalarni belgilash maqsadga muvofiq bo‘ladi.Ish rejasining - maktabning
moliya-xo‘jalik ishlari deb atalgan bo‘limida maktabni shu o‘quv yilida va undan
keyingi davrda o‘quv-moddiy bazasini yanada mustahkamlash, davlat va otaliq
tashkiloti tomonidan ajratiladigan mablag‘larni to‘g‘ri, maqsadga muvofiq holda
sarflash, moliyaviy hisob-kitoblarni tartibga solish tadbirlari belgilanadi. Xulosa
qilib shuni aytish kerakki, maktablarning ish rejalarida o‘quvchilar bilan olib
boriladigan ta'lim-tarbiya ishini takomillashtirish, xodimlar malakasini oshirish,
maktabning o‘quv-moddiy bazasini mustahkamlash, ta'lim-tarbiya ishining dolzarb
masalalariga qaratilgan turli mavzularda seminarlar, konferensiyalar o‘tkazish,
maktab o‘qituvchilarining pedagogik o‘qishlarini tashkil etish maqsadga
muvofiqdir.
19

1.2. Maktabni boshqarishda demokratiyalashtirish.
Maktab kengashi tarkibiga-direktor, uning o‘rinbosarlari, o‘qituvchilar,
tarbiyachilar vrachlar, kutubxonachilar, bosh yetakchi, ota-onalar kengashining
raislari kiradi.
Maktab kengashi qabul qilgan ayrim qarorlar maktab uchun xam, direktor
uchun xam majburiy hisoblanadi. O‘quvchilarni sinfdan-sinfga ko‘chirish,
to‘garaklar, studiyalar, klub va o‘quvchilar birlashmalari rejalarini muhokama
qiladi, rag‘batlantirish va jazolash, o‘rta maktabni tugatganligini haqida
shahodatnoma berish masalalari, maktabdan chiqarish haqidagi qarorlarni qarab
chiqadi.
Maktablarda o‘qituvchilarning metod birlashmalari tashkil etiladi bu
birlashmalar o‘qituvchiga o‘zining g‘oyaviy, nazariy darajasini oshirish bolalarga
ta’lim-tarbiya berish, yanada takomillashtirilgan metodlari va usullarini eng yaxshi
o‘qituvchilar va tarbiyachilarning tajribalarini egallab olish, fan yutuqlari,
psixologiya, pedagogika va metodika, ilmiy ommabop adabiyotlar tanishtirib,
borishga da’vat etilgandir.
Metod birlashmalarning a’zolari o‘quv materialini birgalikda
rejalashtiradilar, nazorat ish natijalarini tahlil qiladilar.
Maktab direktori, partiya va kasaba uyushmasi tashkilotlarining eng muhim
vazifalaridan biri, o‘qitishning ma’naviy darajasini, o‘qituvchilarning pedagogik
mahoratini oshirib borish, o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlari uchun sharoit
yaratishni ta’minlashdan iborat.
Maktab rejasida o‘qituvchilarning malakasini oshirishning kuyidagi turli
shakllari nazarda tutilishi lozim. Metodik seminarlar va predmet komissiyalarining
ishlari, yosh o‘qituvchilarga yordam berish, mustaqil bilim olish uchun sharoit
yaratish, ilg‘or tajribani umumlashtirish va joriy qilish.
Malaka oshirish bilan o‘qituvchilarning malakasini oshirish institutlari va
markazlar shug‘ullanadi.
Maktabni pedagogik kadrlar bilan ta’minlash.
20

Inson paydo bo‘libdiki, tarbiya jarayoni mavjud, tarbiya paydo bo‘lgan
vaqtdan beri pedagogik faoliyati uzluksiz davom etib kelmoqda. O‘qituvchilar,
tarbiyachilik kasbi barcha ijtimoiy tuzumlarda sharafli xamda uta mas’uliyatli
kiyin va murakkab kasb hisoblangan.Mustaqil O‘zbekistonimizda uzluksiz ta’lim
tizimini isloh qilishni, yangi ta’lim standartlari asosida ta’lim va tarbiya jarayonini
qayta tashkil etishga kirishilgan hozirgi kunda o‘qituvchi faoliyatiga, uning
pedagogik mahoratiga alohida e’tibor berilmoqda.Mamlakatimizda kadrlar
tayyorlash milliy dasturini bosqichma-bosqich muvaffaqiyatli amalga oshirish ko‘p
jihatdan o‘qituvchi faoliyatiga, uning kasbiy nufuzini oshirishga bog‘liqdir.
Shunday ekan, sog‘lom, xar tomonlama barkamol avlodni yetishtirish uzluksiz
ta’lim tizimida mehnat qilayotgan pedagogning saviyasiga, tayyorgarligiga va
fidoyiligiga, yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash ishiga bo‘lgan munosabatiga
bog‘liqdir. O‘qituvchi jamiyatning ijtimoiyi topshirig‘ini bajaradi, shunday ekan,
xar tomonlama yetuk mutaxassislarni tayyorlashda o‘qituvchi muayyan ijtimoiy-
siyosiy, pedagogik va shaxsiy talablarga javob berishi lozim. Shunday ekan,
o‘qituvchi mustaqillik g‘oyasiga e’tiqodi, xar tomonlama rivojlangan ilmiy
tafakkuri, kasbiga tegishli ma’lumoti, ya’ni uz fanining chuqur bilimdoni,
pedagogik muloqot ustasi, pedagogik-psixologik va uslubiy bilim va malakalarini
egallagan bo‘lishi xamda turli pedagogik vaziyatlarni tezda sezishi, o‘rganishi va
baholay olishi. Pedagogik ta’sir ko‘rsatishning eng maqbul usul va vositalarni
tanlay olish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. U pedagogik jarayonini boshqarar
ekan, pedagogik bilim va mahorat egasi bo‘lishi lozim. Shundagina o‘qituvchi
pedagogik hodisalarning mohiyatini va dialektikasini, pedagogik mehnat metodi,
kasb va texnologiyasini va professional pedagogik mahoratini egallay oladi.
Pedagogik bilim va mahorat egasi bo‘lgan o‘qituvchi avval, pedagogika
fanining metodologik asoslarini, shaxs rivojlanishining qonuniyatlari va omillarini,
kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati, maqsad va vazifalarini bilishi
darkor.
Uzluksiz ta’lim tizimini amalga oshirish jarayonida yosh avlodni
ko‘ngildagidek o‘qitish va tarbiyalash haqida gap borar ekan, bu g‘oyat murakkab
21

va ko‘p qirrali vazifani faqat malakali pedagogik mahoratga ega bo‘lgan o‘qituvchi
kadrlar bilan amalga oshirish mumkin. Shunday ekan, o‘qituvchilik katta san’atdir.
Pedagogika mahorat tugma talant yoki nasldan-naslga utuvchi xususiyat
emas, balki izlanish, ijodiy mehnat mahsulidir. Bu ko‘p qirrali pedagogik faoliyat
zaminida ijodiy mehnat yotadi. Shuning uchun xam pedagogik mahorat hamma
o‘qituvchilar uchun standart, ya’ni bir qolipdagi ish usuli emas, balki u xar bir
o‘qituvchining uz ustida ishlashi, ijodiy mehnati jarayonida tashkil topadi va
rivojlanadi.
Dars berish san’atini egallashda o‘qituvchi uyushtirilgan o‘quv mashg‘uloti,
chuqur bilim berish vositasi bo‘lishi bilan birga, mustaqil O‘zbekistonning ravnaqi,
ertangi kunga bo‘lgan ishonch, xalqimizning aql-zakovati va mehnatining
nimalarga qodirligi, jamiyatning munosib fuqarosi va quruvchisi bo‘lish uchun
nimalar qilish zarurligini ko‘rsatuvchi ko‘zgu bo‘lib xizmat qiladi.
Yoshlarimiz uz murabbiylari darsidan xar jihatdan mamnun bo‘lsinlar. Ular
o‘quv mashg‘ulotdan so‘ng olgan baholarni emas, balki bilim va malaka hosil
qilinganliklarini, ma’naviy oziq olganliklarini his qilsinlar. Shundagina,
mamlakatimizning kelajagi bo‘lgan o‘quvchi yoshlarimiz uz murabbiylarini
nomini zo‘r ehtirom, chuqur minnatdorchilik bilan tilga oladilar. Buning uchun xar
bir o‘qituvchi O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida
ko‘rsatilgandek, uz fanlari bo‘yicha tegishli ma’lumot egasi, yuksak kasbiy
tayyorgarligi va yuqori axloqiy fazilat egasi bo‘lishlari darkor.
Shundagina o‘qituvchi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablari
darajasida ta’lim jarayonini tashkil qiladi va boshqaradi.
O‘qituvchi, tarbiyachi kadrlarning malakasini oshirish va unga rahbarlik
qilish. O‘zining murakkabligi va ko‘p qirraligi bilan ajralib turadigan kasblardan
biri- o‘qituvchilikdir. Pedagogik faoliyatining uta mas’uliyati va turli tumanligi
mehnat obyekti- o‘qituvchi shaxsning o‘zgarib turish bilan izohlanadi.
Respublika Mustaqilligi sharoitida milliy maktabni tiklash davrida
o‘qituvchilik kasbi yanada oshadi. Zero ta’lim tarbiyani bosqichga ko‘tarishda
o‘qituvchi hal qiluvchi shaxs hisoblanadi. O‘qituvchilarni ta’lim-tarbiya
22

masalalarini muvaffaqiyatli yechishga tayyorlashda malaka oshirish tizimi muhim
urin egallaydi. Pedagogik xodimlar malakasini oshirish uzluksiz ta’lim tizimida
asosiy bo‘lganlardan biridir. U uzluksiz ta’limning bug‘ini sifatida alohida nisbiy
mustaqil pedagogik tizimni tashkil etadi.
Pedagogik tizim sifatida uning maqsadi, mazmuni, usul va vositalari, unda
ishtirok etuvchilar: tashkil etuvchilar, dars beruvchilar, tinglovchilar faoliyati va
muassasalar iqtisodiy asosi xamda natijadan iboratdir. Modomiki, malaka oshirish
uzluksiz ta’lim va xalq maorifining alohida tizimi ekan, uning yuqoridagi
belgilaridan kelib chiqib, o‘quv jarayonini xam to‘g‘ri tashkil etish zarur. Eng
avvalo malaka oshirish bu kattalar ta’limidir. Shuning uchun mutaxassis
kattalarning ruhiy-pedagogik xususiyatlarini inobatga olish kerak. Hozir esa
malaka oshirish instituti va markazlarida ko‘pchilik holatlarda maktab
o‘qituvchilarini o‘qitish muloqoti uslubiy asossiz ravishda malaka oshirish
ta’limida belgilovchi ta’lim hisoblanadi. Bundan tashqari ta’lim jarayonida
tinglovchilarning qiziqish ehtiyojlari va nisbiy tayyorgarlik darajasi hisobga
olinmaydi. Shu bilan birga tinglovchilarning malaka oshirishdagi faoliyat, bilimi
xam e’tibordan chetda qolmoqda. Buning oqibatida malaka oshirish tizimidagi
o‘quv jarayonini noaniq, o‘rtamiyona, yalpi bo‘lib aniq shaxsga yo‘naltirilmaydi.
Malaka oshirish kattalar ta’limi sifatida o‘qitishning o‘ziga xos xususiyati bilan
ajralib turadi.
Malaka oshirish o‘qituvchilar uchun juda foydali, zaruriy xamda shartli
vazifa bo‘lib hisoblanadi.
O‘qituvchilar xar besh yildan keyin albatta uz bilim va malakasini oshirish
va yangilash uchun o‘qishga yuboriladilar. Bunda o‘qituvchilar ta’lim sohasidagi
o‘zgarishlar, yangiliklar bilan tanishib, uz bilim tajribalariga qo‘shimchalar
kiritadilar. Malaka oshirishning yana bir ijobiy tomoni shundan iboratki, xar bir
rayon, maktab, shahardan kelgan o‘qituvchilar ommaviy pedagogik jamoa bilan uz
tajribalarini almashib, do‘stona pedagogik aloqalar o‘rganishda muvaffaq
buladilar.
23

Ta'lim muassasasini boshqarishda pedagogik xodimlar, ota-onalar va
o`quvchilar o`rtasidagi o`zaro ta'sir jarayonini kuzatish hamda barcha uchun zarur
va qulay bo`lgan ruhiy muhitni vujudga keltirish ham muhim o`ringa ega. Buning
uchun rahbar ta'lim muassasasidagi mavjud munosabatlar, o`quvchilarning
jismoniy, ruhiy va intellektual rivojlanishiga ta'sir ko`rsatuvchi omillar, ya'ni
o`qituvchilar bilan o`quvchilar, ota-onalar bilan ta'lim muassasasi hamda
o`quvchilar o`rtasidagi munosabatlardan yaxshi xabardor bo`lishi lozim
Shu o`rinda alohida to`xtalib o`tish lozimki, maktab direktori ta'lim
muassasasining asosiy maqsadi bo`lgan ta'lim-tarbiya ishini tashkil etish,
rivojlantirishda o`ziga xos ahamiyatga ega bo`lgan axborot-tahlil, maqsadli-
motivlashtirish, oldindan ko`rish-rejalashtirish, tashkiliy-ijrochilik, nazorat-tashxis
va tartibga solish-muvofiqlashtirish funksiyalarini tizimli va to`g`ri amalga
oshirishi zarur.
Shu o`rinda alohida to`xtalib o`tish lozimki, maktab direktori ta'lim
muassasasining asosiy maqsadi bo`lgan ta'lim-tarbiya ishini tashkil etish,
rivojlantirishda o`ziga xos ahamiyatga ega bo`lgan axborot-tahlil, maqsadli-
motivlashtirish, oldindan ko`rish-rejalashtirish, tashkiliy-ijrochilik, nazorat-tashxis
va tartibga solish-muvofiqlashtirish funksiyalarini tizimli va to`g`ri amalga
oshirishi zarur.
Maktab hayotida direktorning o‘rni. Eng yaxshi maktab direktori tashqi
menejer emas, balki sobiq o‘qituvchi. Professional vazifaga nimalar kiradi
Zamonaviy maktabni boshqarishda rahbar (direktor) ning o‘rni. Maktab
boshlig‘i (maktab rahbari) ta'lim sohasidagi muhim shaxs bo‘lib, ta'limda yuz
berayotgan o‘zgarishlarni amalga oshirish muvaffaqiyatini belgilaydi.
Pedagogik menejment sohasidagi ko‘plab mutaxassislarning fikriga ko‘ra,
zamonaviy maktab direktori samarali rahbar bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega:
kompetentsiya; ochiqlik; bo‘ysunuvchilarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lish; qaror qabul qilishda jasorat; muammolarni ijodiy hal etish qobiliyati.
Maktabning samarali rahbari (direktori) quyidagilardan iborat 7
:
7
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
24

Pedagogik menejment sohasidagi ko‘plab mutaxassislarning fikriga ko‘ra,
zamonaviy maktab direktori samarali rahbar bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega:
kompetentsiya; ochiqlik; bo‘ysunuvchilarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lish; qaror qabul qilishda jasorat; muammolarni ijodiy hal etish qobiliyati.
Maktabning samarali rahbari (direktori) quyidagilardan iborat:
Stereotiplarni engib, maktab oldida turgan muammolarni hal qilishning
noan'anaviy usullarini topishga, boshqaruvning innovatsion texnologiyalarini
yaratishga va ulardan foydalanishga qodir bo‘lgan ijodkor; doimiy ravishda o‘zi
ustida, o‘zining professional va shaxsiy fazilatlari ustida ishlaydigan odam;
kelajakda o‘z maktabining rivojlanish istiqbollarini ko‘radigan strategist; o‘zining
namunasi bilan o‘qituvchilarni ilhomlantiradigan kishi 8
.
8
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
25

II.BOB. MAKTABGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI
2.1. Maktab pedagogika kengashi maktabni boshqarishning oliy organi
Maktab Direktori o‘quv-tarbiya jarayoniga va maktabning kundalik
faoliyatiga bevosita rahbarlik qiladi, maktabda ta’lim berish(o‘quv-tarbiya)ishini
tashkillashtiradi, maktabning ma’muriy-xo‘jalik (ishlab chiqarish), moliyaviy
ishini ta’minlaydi, maktabda xavfsizlik texnikasi me’yorlari va qoidalariga rioya
qilish tartibini yaratadi.
Maktab direktori tuman (shahar) xalq ta’limi bo‘limi (XTB) mudirlarining
taqdimotiga ko‘ra tegishli xalq ta’limi boshqarmasi boshlig‘i (Qoraqalpog‘iston
Respublikasi xalq ta’limi vaziri) tomonidan lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi.
Maktab direktori ish faoliyatida bevosita tuman (shahar) XTB mudiriga
bo‘ysunadi.
Maktab direktori mehnat ta’tilida yoki vaqtinchalik mehnatga layoqatsiz
bo‘lgan davrda uning vazifalari direktorning o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha
o‘rinbosari zimmasiga yuklanishi mumkin. Bu kabi hollada vazifalarni ijro etish
direktor buyrug‘i yoki ob’ektiv sabablarga ko‘ra tegishli buyruq chiqarish uchun
imkon bo‘lmasa tuman(shahar)XTB mudirining buyrug‘i asosida amalga
oshiriladi.
Maktab direktori o‘z ixtisosligi bo‘yicha oliy ma’lumotga va pedagogik yoki
rahbarlik lavozimlarida kamida 5 yil ish stajiga ega hamda tegishli attestatsiyadan
o‘tgan kamida 1-toifali o‘qituvchi bo‘lishi lozim.
Maktab direktori maktab ichida yoki undan tashqarida o‘rindoshlik asosida
boshq rahbarlik lavozimlarida (ilmiy va ilmiy-uslubiy rahbarlikdan tashqari)
ishlashiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Maktab direktorining mansab vazifalari o‘rindoshlik asosida ijro etilishi
mumkin emas.
Maktab direktoriga uning o‘rinbosarlari bevosita bo‘ysunadi. Maktab
direktori o‘z vakolatlari doirasida maktabning har bir xodimi va o‘quvchisiga ular
uchun bajarilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmani berishga haqli. Maktab direktori
26

maktabdagi har qaysi boshqa xodim (uning o‘rinbosari yoki boshqalar)ning
farmoyishini bekor qilishga haqli.
Maktab direktori o‘z vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini
bajaradi:
Maktab Ustavi va O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq
maktab faoliyatining barcha yo‘nalishlari yuzasidan umumiy rahbarlikni amalga
oshiradi.
Pedagogik kengash bilan birgalikda maktabni rivojlantirish strategiyasi,
maqsadlari va vazifalarini belgilaydi, uning ishini dasturiy rejalash to‘g‘risida
qarorlar qabul qiladi.
Muassasaning rivojlanish dasturlarini, maktabdagi ta’limiy dasturlar, o‘quv
rejalari, kurslar, fanlar, o‘quv-uslubiy hujjatlar, Ustav va ichki tartib qoidalarini
ishlab chiqish, tasdiqlash va joriy etish ishlarini amalga oshiradi. Maktabning
boshqa ichki me’yoriy hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etadi.
Maktabni yangi o‘quv yiliga,kuz-qish mavsumiga tayyor bo‘lishini tashkil
etadi va ta’minlaydi, maktabda obodonlashtirish,ko‘kalamzorlashtirish ishlarini
amalga oshiradi, qabul qilish dalolatnomalarini imzolaydi;
Maktab faoliyati jarayonida yuzaga keladigan o‘quv-
uslubiy,ma’muriy,moliyaviy, xo‘jalik va boshqa masalalarni hal qilishda ishtirok
etadi.
Maktabning pedagog va boshqa xodimlari ishini rejalashtiradi,
muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi.
Kadrlarni saralash, ishga qabul qilish va joy-joyiga qo‘yish ishlarini amalga
oshiradi, xodimlarning mansab vazifalarini belgilaydi, ularnig kasbiy mahoratini
oshirish uchun shart-sharoit yaratadi.
O‘quvchilar uchun mashg‘ulotlar jadvalini, maktab xodimlarining ish
jadvallari va pedagogik yuklamasini, tarifikatsion ro‘yhatlar va mehnat ta’tillari
jadvallarini tasdiqlaydi.
Xodimlarning ijodiy tashabbusini qo‘llab-quvvatlaydi va rag‘batlantiradi,
jamoada ijobiy ma’naviy sof muhitni shakllantiradi.
27

Maktab o‘quvchilari va xodimlarining salomatligini muhofaza qilish va
mustahkamlash maqsadida maktabda umumiy ovqatlanish tashkilotlari va tibbiy
muassasalar faoliyat ko‘rsatishi uchun kerakli shart-sharoitlar yaratilishini
ta’minlaydi, ularning ishini nazorat qiladi.
Jamoa shartnomasi bajarilishini ta’minlaydi, maktab pedagoglar jamoasi.
Kasaba uyushmasi tashkilotiga mo‘’tadil ishlash uchun kerakli sharoitlar yaratadi.
Davlat, jamoat va boshqa organlarda, tashkilotlarda va muassasalarda
maktab manfaatlarini himoya qiladi.
Jihozlarning muhandislik – texnikaviy kommunikatsiyalari havfsiz
foydalanishini ta’minlaydi, ularni mehnat muhofazasi bo‘yicha amal qilayotgan
standartlarga , qoidalarga va me’yorlarga muvofiq bo‘lgan holatga keltirish
choralarini ko‘radi, ta’lim muassasasining binosi ko‘rikdan o‘tkazilishi va
ta’mirlanishini o‘z vaqtida tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida va maktab ichki mehnat tartib
qoidalarida belgilangan tartibda yangi hodimlar qabul qilinishini rasmiylashtiradi;
Ishga qabul qilingan shaxslar bilan o‘rnatilgan tartibda shartnomalarni
imzolaydi, mehnat muhofazasi, texnik xavfsizligi bo‘yicha dastabki ko‘rsatma
berish, ta’lim muassasasi xodimlari bilan ish joyida ko‘rsatma berish tadbirini
o‘tkazadi, ko‘rsatma berish tadbiri o‘tkazilganligini daftarda rasmiylashtiradi.
Xodimlar va o‘quvchilarning jarohatlanishi hollarini oldini olish va ular
o‘rtasida kasallanish darajasini kamaytirish bo‘yicha profilaktik ishlarni tashkil
etadi va olib boradi 9
;
Tibbiy xodimlar bilan xamkorlikda tibbiy hizmat ko‘rsatilishini va
sog‘lomlashtirish ishini yaxshilash choralarini ko‘radi;
Kasaba uyushmasi, Ota-onalar qo‘mitasi va Vasiylik kengashi bilan
hamkorlikda ovqatlanish tashkil etilishini yaxshilash, maktab oshxonasida sifatli
ovqat tayyorlanishi uchun sharoit yaratish choralarini ko‘radi;
9
F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti
Toshkent- 2019-yil. Darslik.
28

Ishlayotganlar va o‘quvchilarning o‘quv-mehnat yuklamasini, ularning
ruhiy-jismoniy imkoniyatlarini e’tiborga olgan holda, ta’minlaydi, oqilona mehnat
va dam olish tartibini tashkil etadi.
O‘quvchilar va ishlayotganlarning salomatligi uchun havfli sharoitlar yuzaga
kelganda ta’lim jarayoni o‘tkazilishini ta’qiqlishga haqli.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari:
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab
direktorining tavsiyasiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan
lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari maktab
direktori bilan hamkorlikda maktabning o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etadi,
maktab pedagoglari jamoasiga uslubiy jihatdan rahbarlik qiladi, o‘quv jarayonida
havfsizlik texnikasi me’yorlari va qoidalariga rioya qilinishi tartibini ta’minlaydi,
o‘quv ishi bo‘yicha hisobotlarni yuritadi va umumiy majburiy ta’lim bo‘yicha ishni
tashkillashtiradi.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari bevosita
maktab direktoriga bo‘ysunadi.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari bevosita
(1)o‘qituvchilar,(2)o‘quvchilar,(3)labaratoriya xodimlari bo‘ysunadi.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiya ishlari bo‘yicha o‘rinbosari o‘z
vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi:
Pedagogdlar jamoasining faoliyati kundalik istiqbolli rejalashtirilishini
tashkil etadi.
O‘qituvchilar va boshqa pedagog xodimlarning o‘quv rejalarini va
dasturlarini bajarish bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtiradi.
Zaruriy o‘quv-uslubiy hujjatlar ishlab chiqilishini tashkil etadi va
muvofiqlashtiradi.
Ta’lim jarayonining sifatini va o‘quvchilarning ta’limiy tayyorgarlik
natijalari ob’ektiv ravishda baholanishini, to‘garaklar va fakultativlar ishini
muntazam nazorat qiladi; maktab pedagog xodimlari tomonidan o‘tkazilayotgan
29

darslar va o‘quv mashg‘ulotlarining boshqa turlariga tashrif buyuradi(o‘quv yili
davomida kamida 180 soat), ularning shakli va mazmunini tahlil qiladi, tahlil
natijalarini pedagoglarga ma’lum qiladi.
Imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rish va ularni o‘tkazish ishlarini tashkil etadi.
Ota-onalar uchun ma’rifat ishlarini tashkil etadi, o‘quv-tarbiya jarayonini
tashkil etish masalalari yuzasidan ota-onalarni (ularning o‘rnini bosuvchi
shaxslarni) qabul qiladi.
Pedagog xodimlarga yangi (innovatsion)dasturlar pedagogik
texnologiyalarni o‘zlashtirish va ishlab chiqishda yordam beradi;
O‘quv mashg‘ulotlari va ta’lim faoliyati boshqa turlarining jadvallarini
tuzadi, vaqtinchalik yo‘q bo‘lgan o‘qituvchilarning darslari sifatli va o‘z vaqtida
almashtirilishini ta’minlaydi, qoldirilgan va boshqa o‘qituvchi o‘rniga o‘tilgan
darslarni qayd qilish jurnalini yuritadi.
Belgilangan hisobot hujjatlari o‘z vaqtida tuzilishini ta’minlaydi,pedagoglar
tomonidan sinf jurnallari va boshqa hujjatlar to‘g‘ri va o‘z vaqtida yuritilishini
nazorat qiladi.
Pedagog kadrlarni saralash va joy-joyiga qo‘yishda ishtirok etadi, ularning
malakasini va kasbiy mahoratini oshirish ishlarini tashkil etadi; uslubiy
birlashmalar ishiga rahbarlik qiladi, o‘z malakasini oshiradi.
Maktab pedagog va boshqa xodimlarini attestatsiyadan o‘tkazishga
tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishda ishtirok etadi; pedagoglar va o‘quv-tarbiya
xodimlar tarkibini ish vaqtini hisobga olish tabelini yuritadi, imzolaydi va maktab
direktoriga topshiradi.
Direktorning ma’muriy-xo‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari ishtirokida o‘quv
xonalari, ustaxonalar, sport zali hamda yordamchi xonalarni pasportlashtirish o‘z
vaqtida va sifatli o‘tkazilishini tashkil etadi.
Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘riqnomalar hamda amaliy va
labaratoriya ishlarini bajarish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalarda havfsizlik texnikasi
bo‘yicha bo‘limlar ishlab chiqilishini va vaqti-vaqti bilan kamida 5 yilda 1 marta
qayta ko‘rib chiqilishini tashkil etadi.
30

Direktorning tarbiyaviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bilan hamkorlikda yo‘l
harakati, ko‘cha-ko‘yda o‘zini tutish, yong‘in xavfsizligi qoidalarini o‘rgatish
uslubiyati va tartibini belgilaydi, o‘quvchilar bilimlarini tekshiruvdan o‘tkazishni
amalga oshiradi.
Kasaba qo‘mitasi bilan hamkorlikda o‘quv asboblari va jihozlari, kimyoviy
reaktivlar, ko‘rgazmali qurollar,maktab mebelidan foydalanish va saqlash
xavfsizliginig ma’muriy jamoa nazoratini amalga oshiradi.
Namunaviy ro‘yhatlarda nazarda tutilmagan, shu jumladan tegishli
ruhsatnoma-dalolatnomasiz ustaxonalarda,o‘quv xonalari va boshqa xonalarda
o‘rnatilgan yasama kimyoviy reaktivlar,o‘quv jihozlari va asboblarni olib qo‘yish
choralarini o‘z vaqtida ko‘radi, ta’lim muassasasi xonalarida xodimlar va
o‘quvchilarning sog‘ligi uchun havfli sharoitlar yuzaga kelganida ta’lim jarayonini
to‘xtatib turadi.
Maktabda, turmushda, jamoat joylarida pedagogning jamiyatdagi o‘rniga
munosib bo‘lgan ahloqiy me’yorlarga amal qiladi.
Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari:
Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari
direktorining taqdimotiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan
tayinlanadi va lavozimidan olinadi.
Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari
o‘quvchilar bilan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishni tashkil
qiladi, tarbiyaviy jarayon yuzasidan umumiy uslubiy rahbarlikni amalga oshiradi,
aniq bir tadbirlar o‘tkazilganida o‘quvchilar bilan sinfdan va maktabdan tashqari
ishlashda havfsizlik texnikasi me’yorlariga va qoidalariga rioya qilinishini
ta’minlaydi, mahalla qo‘mitasi va boshqa maktabdan tashqari tashkilotlar bilan
hamkorlikda rahbarlik qiladi.
Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bevosita
maktab direktoriga bo‘ysunadi.
31

Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosariga
bevosita (1) sinf rahbarlari, (2) o‘quvchilar, (3) sardorlar, (4) qo‘shimcha ta’lim
pedagoglari bo‘ysunadi.
Maktab direktorining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari o‘z
vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini bajaradi:
O‘quvchilar bilan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari olib boriladigan
tarbiyaviy ish bo‘yicha joriy va istiqbol rejalar tuzilishini va uning o‘tkazilishini
tashkil etadi.
Maktabdan tashqari tashkilotlar: mahalla qo‘mitasi va shu kabi boshqa
tashkilotlar bilan olib boriladigan ishlar rejasi tuzilishini tashkil etadi .
Tarbiyachilar,sinf rahbarlari, katta sardor va bevosita ushbu direktor
o‘rinbosariga bo‘ysunuvchi boshqa xodimlarning ishini muvofiqlashtiradi.
Muntazam ravishda tarbiyaviy jarayon sifatini, to‘garaklar ishini va
maktabdan tashqari tadbirlarga, to‘garaklar mashg‘ulotlariga(o‘quv yili davomida
kamida 180 soat)qatnaydi, ularning shakli va mazmunini tahlil qiladi, tahlil
natijalaridan pedagoglarni habardor qiladi.
Tarbiyaviy jarayonni tashkil etish masalalari bo‘yicha ota-onalarni(ularning
o‘rnini bosuvchi shaxslarni) qabul qiladi.
Maktab direktorining o‘quv-tarbiyaviy ish bo‘yicha o‘rinbosari bilan
hamkorlikda tarbiyaviy va madaniy-bo‘sh vaqt faoliyati bo‘yicha mashg‘ulotlar
jadvallarini tuzadi; vaqtinchalik yo‘q bo‘lgan xodimlarning o‘rniga darslar o‘z
vaqtida va sifatli o‘tkazilishini ta’minlaydi.
Maktab bo‘yicha belgilangan hisobot hujjatlari, shuningdek bevosita o‘ziga
bo‘ysunadigan xodimlar tomonidan tegishli hujjatlar tuzilishini ta’minlaydi.
O‘quvchilar jamoalariga madaniy-okurtiv va sog‘lomlashtirish tadbirlarini
o‘tkazishda yordam beradi, to‘garaklarda va h.k.larda o‘quvchilar kontingentini
saqlash choralarini ko‘radi, maktabni o‘quvchilar bilan to‘ldirishda ishtirok etadi.
Maktab pedagog va boshqa xodimlarni tayyorlashda ularni attestatsiyadan
o‘tkazishda ishtirok etadi.
32

Sinf rahbarlari va bevosita ushbu direktor o‘rinbosariga bo‘ysunadigan
xodimlar tomonidan ularning zimmasiga yuklangan tarbiyaviy ishni tashkil etish
bo‘yicha vazifalar bajarilishini, o‘quvchilarning ixtiyoriy jamoatchilik uchun
foydali mehnatini muhofaza qilish me’yorlari va qoidalariga qat’iy rioya qilgan
holda ta’minlaydi.
Sinf rahbarlari, guruhlar, to‘garaklar va sport seksiyalari rahbarlariga
safarlar, ekskursiyalar, ishlab chiqarish va jamoatchilik uchun foydali mehnatni va
h.k.larni tashkil etishda, shu jumladan o‘quvchilar mehnati muhofaza qilinio‘ini
ta’minlash, jarohatlanishni va boshqa baxtsiz xodisalarni oldini olish masalalarida
uslubiy yordam beradi.
Tarbiyaviy tadbirlar va ta’lim muassasasidan tashqari o‘quvchilar bilan ish
olib borishda sanitariya-gigiena me’yorlari va talablari, mehnatni muhofaza qilish
va yong‘in havfsizligi qoidalariga rioya qilinishini nazorat qiladi va ular bajarilishi
uchun tegishli choralar ko‘radi.
O‘quvchilar va ularning ota-onalari (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar
bilan) ko‘chada, suvda va h.k.larda sodir bo‘ladigan jarohatlanishni, YTH, baxtsiz
hoisalarni oldini olish bo‘yicha tadbirlarni tashkil etadi; ota-onalarni o‘quvchilar
bilan tarbiyaviy ish olib borishga jalb etishni tashkil etadi, majmuaviy tarbiyalash
tizimi yaratilishiga ko‘maklashadi.
Maktabdan tashqari tarbiya bo‘yicha hamkorlikda faoliyat yuritish uchun
maktab bilan bolalar qo‘shicha ta’lim muassasalari va boshqa tashkilotlar
o‘rtasidagi aloqalarni bog‘laydi va qo‘llab-quvvatlaydi.
Maktabda, turmushda, jamoat joylarida pedagogning jamoatdagi o‘rniga
munosib ahloq me’yorlariga amal qiladi.
.Direktorning moliyaviy hamda moddiy masalalar bo‘yicha vazifalari va
majburiyatlari
Yuridik shaxs maqomiga ega xalq ta’limi muassasasi, shu jumladan maktab
Direktori fondining byudjet mablag‘larining bosh boshqaruvchisi mazkur
muassasa rahbari hisoblanadi.
33

Tegishli moliya tashkilotlarining xalq ta’limi muassasalarini moliyalash
bo‘limlari bilan birgalikda quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
pedagog xodimlar tarifikatsiyasini hisobga olgan holda maktab shtat jadvali
va harajatlar smetasini tuzish va ularni moliya organlarida ro‘yhatga olish;
belgilangan tartibda ro‘yhatga olingan xarajatlar smetasini, tovarlar va
hizmatlar etkazib berish bo‘yicha shartnomalarni faqat O‘zbekiston Respublikasi
Moliya vazirligi G‘aznachiligining hududiy organlari orqali tuzishni hisobga olgan
holda bajarish;
belgilangan standartlarga muvofiq umumita’lim maktabi buxgalterlik hisob-
kitobi va hisobotini olib borishini ta’minlash;
to‘lovlar, oylik maoshni belgilash va to‘lash, nafaqa hamda unga
tenglashtirilgan boshqa to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirish, shuningdek
maktabda moddiy boyliklarning hisob-kitobini olib borishini tashkil etish va
amalga oshirish;
amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq tasdiqlanaga shtatlar, smeta va moliya
intizomiga qai’iy rioya qilishni ta’minlash;
Byudjetdan ajratilgan byudjet va byudjetdan tashqari topilgan mablag‘lar
harajatlar smetasining tuzilishini tahlil qilish va tasdiqlash hamda ulardan samarali
tejamkorlik bilan foydalanishni, hodimlarga ish haqi "Direktor jamg‘armasi”dan
o‘qituvchilarga ustamalarni holisona tayinlanishi, mukofot va moddiy yordam
pullarini asoslangan holda to‘lanishi, noqonuniy harajatlarga yo‘l qo‘ymaslik
choralarini ko‘rishi lozim.
Ta’lim muassasasining tovar moddiy-boyliklarining saqlanishini ta’minlash,
rivojlantirish, ta’lim muassasasida Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 3
sentyabrdagi 414-sonli qaroriga asosan servis hizmat ko‘rsatish faoliyatini tashkil
etish, yuridik, jismoniy shaxslarning va chet el sarmoyadorlarining ixtiyoriy
badallarini ta’lim muassasasining moddiy texnik bazasini rivojlantirishga
yo‘naltirish va undan belgilangan tartibda foydalanishni tashkil etadi.
Markazlashtirilgan tartibda ta’lim muassasasiga beriladigan (jihozlar,
maktablarga beriladigan maktab hujjatlari, kam ta’minlangan oila farzandlariga
34

beriladigan qishki kiyim-bosh, Prezident sovg‘asi, ko‘mir, va boshqa) moddiy
boyliklar uchun ishonchnolmalar beradi, qabul qiladi, har bir o‘quvchiga
etkazilishini ta’minlaydi.
Ta’lim muassasasi binolarining texnik holatini, ya’ni saqlanishini, barcha
moddiy boyliklar(inventarlar,turli o‘quv ko‘rgazmali jihozlar)ning saqlanishini
nazorat qiladi.
har o‘quv yili boshlangunga qadar barcha jihozlarni ta’mirlash, har bir sinf
xonasini, fan kabinetlarini, labaratoriyalarni ta’mirlash, jihozlash, yangi o‘quv
yiliga taxt qilib, ro‘yhat bo‘yicha jihozlash, mebellarni sinf rahbarlariga, kabinet
mudirlariga, labaratoriya mudirlariga belgilangan tartibda(topshirish-qabul qilib
olish dalolatnomalari tuzilgan holda) topshirish va o‘quv yili yakunlanganda ularni
butun holatda qabul qilib olishni;
kommunal hizmat ko‘rsatadigan har bir tashkilot bilan ajratilgan limitlar
asosida, belgilangan tartibda shartnomalar tuzish hamda hududiy g‘aznachilik
bo‘limlaridan ro‘yhatdan o‘tkazish uchun muassasa hisobchisiga taqdim etilishini
ta’minlaydi.
Kommunal to‘lovlar (gaz, elektr energiya, suv va issiqlik energiyasi)
bo‘yicha hisoblagichlarni kundalik ko‘rsatkichlarini olib, tahlil qilgan holda
byudjetdan ajratilgan mablag‘lardan tejamkorlik bilan foydalanishni;
Telefon tarmoqlaridan foydalanishda, aloqaning uzluksizligini, sifatini
nazorat qilish hamda aloqa buzilgan hollarda hududiy telefon tarmoqlari
bo‘linmalariga habar berib, aloqani tiklash choralarini ko‘rishni;
Ta’lim muassasasining sanitariya holatini talab darajasida bo‘lishida
farroshlar, binoni qo‘riqlashda qorovullar, atrof muhitni obodonlashtirishda
bog‘bonlan ishining to‘g‘ri tashkil qilinishini ;
muassasada xodimlar o‘rtasida shanbaliklarni, ko‘kalamzorlashtirish va
obodonlashtirish ishlarini tashkil etishni;
qish mavsumida issiqlik tizimidan foydalanishda hizmat ko‘rsatuvchi
tashkilot bilan tuzilgan shartnomaga asosan issiqlik bosimining etarli darajada
bo‘lishini, uning davomiyligini, issiqlik etarli darajada bo‘lmagan kunlarda hizmat
35

ko‘rsatuvchi tashkilotga ma’lum qilish hamda ushbu kunlarni ro‘yhatga olib,
muassasa hisobchisiga issiqlik uchun tshlab beriladigan mablag‘larni qayta hisob-
kitob qilishi haqida ogohlantirishini;
kuz-qish mavsumiga muassasa binosi tomlarini, oyna va romlarini, isitish
tizimini, kanalizatsiya quvurlarini ta’mirlab, tayyor holga keltirilishini ta’minlaydi.
Ta’lim muassasasi rahbarining xo‘jalik ishlari bo‘yicha o‘rinbosarining yoki
xo‘jalik murining moddiy javobgarlik bo‘yicha vazifalari va majburiyatlari
Maktab direktorining ma’muriy-xo‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari maktab
direktorining taqdimotiga ko‘ra tuman xalq ta’limi bo‘limining mudiri tomonidan
lavozimiga tayinlanadi va bo‘shatiladi.
Maktab direktorining ma’muriy-ho‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari bevosita
maktab direktoriga bo‘ysunadi.
Maktab direktorining ma’muriy-ho‘jalik ishlar bo‘yicha o‘rinbosari o‘z
vakolatlari doirasida quyidagi mansab vazifalarini amalga oshiradi:
Ta’lim muassasasi binolarining texnik holatiga, ya’ni saqlanishiga, barcha
moddiy boyliklar (inventarlar,turli o‘quv ko‘rgazmali jihozlar)ning saqlanishiga
javobgardir.
Ta’lim muassasasidagi xo‘jalik ishchilarini nazorat qilish, har oyda
hisobxonaga, ishchi-hodimlarni ishga kelganligi haqida tabel topshirish.
Hisobxonaga oy oxirida kirim, chiqim qilingan moddiy tovar boyliklarning
(muassasaga olib kelingan inventarlarni, xo‘jalik va kontselyariyamollarini kirim
qilish, ularni o‘z vaqtida tarqatish, ro‘yhatdan chiqarilgan moddiy boyliklarni
chiqim qilish) aylanma qaydnomasini topshirish 10
.
Har o‘quv yili bolanguncha barcha jihozlarni ta’mirlash, har bir sinf
xonasini, fan kabinetlarini, labaratoriyalarni ta’mirlash,jihozlash, yangi o‘quv
yiliga taxt qilib, ro‘hat bo‘yicha jihozlar, mebellarni sinf rahbarlariga, kabinat
mudirlariga, labaratoriya mudirlariga belgilangan tartibda (topshirish-qabul qilib
olish dalolatnomalari tuzilgan holda) topshirish va o‘quv yili yakunlanganda ularni
butun holatda qabul qilib olish.
10
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
36

Kommunal hizmat ko‘rsatadigan har bir tashkilot bilan ajratilgan limitlar
asosida, belgilangan tartibda shartnomalar tuzish hamda hududiy g‘aznachilik
bo‘limlaridan ro‘yhatdan o‘tkazish uchun muassasa hisobchisiga taqdim etish.
Kommunal to‘lovlar(gaz,suv,elektr va issiqlik energiyasi) bo‘yicha
hisoblagichlarni kundalik ko‘rsatkichlarini olib,tahlil qilgan holda, byudjetdan
ajratilgan mablag‘lardan tejamkorlik bilan foydalanishni tashkil qilish.
Telefon tarmoqlaridan foydalanishda, aloqaning uzluksizligini, sifatini
nazorat qilish hamda aloqa buzilgan hollarda hududiy telefon tarmoqlari
bo‘linmalariga habar berib, aloqani tiklash choralarini ko‘rish.
Ta’lim muassasasining sanitariya holatini talablar darajasida bo‘lishida
farroshlar,binoi qo‘riqlashda qorovullar, atrof-muhitni obodonlashtirishda
bog‘bonlar ishini to‘g‘ri tashkil qilish.
Bir yilda bir marta muassasa hisobchisi bilan birgalikda moddiy boyliklarni
turlari bo‘yicha inventarizatsiya qilish.
Muassasada hodimlar o‘rtasida shanbaliklarni, ko‘kalamzorlashtirish va
obodonlashtirish ishlarini tashkil etish va ularda faol qatnashish.
Qish mavsumida issiqlik tizimidan foydalanishda hizmat ko‘rsatuvchi
tashkilot bilan tuzilgan shartnomaga asosan issiqlik bosimining etarli darajada
bo‘lishini, uning davomiyligini, issiqlik etarli darajada bo‘lmagan kunlarda hizmat
ko‘rsatuvchi tashkilotga ma’lum qilish hamda ushbu kunlarni ro‘yhatga olib,
muassasa hisobchisiga issiqlik uchun to‘lab beriladigan mablag‘larni qayta hisob-
kitob qilishi haqida ogohlantirish.
Kuz-qish mavsumiga muassasa binosi tomlarini, oyna va romlarini, isitish
tizimini, kanalizatsiya quvurlarini ta’mirlab, tayyor holga keltirish.
Yakka tartibda isitiladigan ta’lim muassasalarida qattiq va suyuq yoqilg‘i
materiallarini vaqtida etkazish va sifatli saqlash, ulurni belgilanagan miqdorda
sarflash hamda isitish tizimini optimal darajada ishlashini ta’minlash.
Yong‘in havfsizligi asboblarini etarli darajada bo‘lishini nazorat qilish.
37

Ta’lim muassasasi rahbarining xo‘jalik ishlari bo‘yicha o‘rinbosarining
zimmasiga kassirlik vazifasi yuklatilgan holatda 11
:
Ta’lim muassasasi kassiri naqd pullarni davlat bankidan qabul qilish va
topshirish bo‘yicha kassa operatsiyalari O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligiga
muvofiq tasdiqlangan birlamchi hisob hujjatlari shakllari bilan rasmiylashtiradi.
Kassa operatsiyalari hisobini O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
tomonidan tasdiqlanagan shakl bo‘yicha maxsus kassa daftarida yuritadi hamda
kassa daftarini o‘chirishlar va tuzatishlar qilishga yo‘l qo‘ymasdan olib boradi.
Ta’lim muassasasi xodimlariga ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar
(ya’ni hizmat safari harajatlari,kasallik varaqalari, suyunchi pullari,qarilik
nafaqalari, 2yoshgacha bolasiga qarayotgan onalarga to‘lanayotgan nafaqalar)
bo‘yicha bankda naqd pulga buyurtma beradi va naqd pul oladi hamda xodimlarga
o‘z vaqtida berilishini ta’minlaydi. Kundalik tarqatilgan naqd pullar haqida ta’lim
muassasasi rahbariga hisobot berib boradi.Kassaga doir barcha moliyaviy hujjatlar
va kassa kitobini yuritadi.
Kassada pul mablag‘larining saqlanishi va tarqatilmagan pul mablag‘larini
bank muassasasiga qaytib topshirishga javobgar hisoblanadi.
Maktablarda buxgalter, moddiy javobgar shaxs lavozimlari kiritiladi.
Maktab buxgalteri o‘z vazifalarini uning vakolat va javobgarlik doirasi
belgilanagan umumta’lim maktablari (maktab-internatlari) buxgalteri haqidagi
tegishli Nizom talablari asosida amalga oshiradi.
11
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
38

2.2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari,
huquqlari va unga qo‘yiladigan talablar
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ishiga bevosita rahbarlik qilish
Maktabgacha ta’lim bo‘limi maktabgacha ta’lim - nazoratchi-metodistga
yuklatiladi.
Nazoratchi-metodist - bu ma’lum sohaga tegishli qonun qoidalarning
bajarilishini nazorat qiluvchi shaxsdir.
Maktabgacha ta’lim tashkilotsi nazoratchi-metodistining ishi murakkab va
ko‘p qirralidir. Nazoratchi-metodist o‘z ishida Davlatimizning Maktabgacha ta’lim
sohasi bo‘yicha chiqarilgan qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdek,
instruktiv, dasturiy, metodik hujjatlariga amal qiladi. Maktabgacha ta’lim bo‘limi
nazoratchi-metodisti (tuman, shahar) 12
:
Turli tildagi, idora-tashkilot tomonidan tashkil etilishidan qat’iy nazar
“Ilk qadam” Davlat Dasturi tinglovchilarini bajarilishini kuzatadi, tekshiradi;
Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini har tomonlama nazorat qiladi;
Qonun doirasida yo‘l-yo‘riq, buyruq, tavsiya, ko‘rsatmalar beradi;
Qonunga xilof ishlarni to‘xtatadi va Maktabgacha ta’lim bo‘limiga xabar
beradi;
Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishlarni yaxshilash bo ‘yicha taklif,
mulohazalar beradi;
Maktabgacha ta’lim bo ‘limida mudira, metodist va tarbiyachilar uchun
ilmiy-uslubiy kengashlar chaqiradi;
Maktabgacha ta’lim tashkiloti xodimlarini Attestatsiyadan o‘tkazadi;
Xodimlarni rag‘batlantirish va jazolash, ishdan bo‘shatish masalalariga
rahbarlik qiladi;
Shahar, tuman nazoratchi-metodisti - Xalq deputatlari ijroiya qo‘mitalari
oldiga Maktabgacha ta’lim bo‘limi va Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini yanada
takomillashtirish bo‘yicha masalalarni qo‘yadi.
12
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
39

Nazoratchi-metodistga (Respublika, viloyat, shahar, tuman nazoratchi-
metodisti lavozimiga) qo‘yiladigan asosiy talablar:
eng ilg‘or, yuksak pedagogik tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo‘lgan,
maktabgacha ta’lim tizimi ishini, tamoyillarini puxta egallagan, oliy maxsus
ma’lumotga, ish stajiga ega bo‘lgan;
har tomonlama tayyorgarlik ko‘rgan, o‘z ishini ustasi,dunyoqarashi keng,
ta’lim to‘g‘risidagi Davlat siyosatini puxta egallagan, nazoratchi-metodist-
mutaxassislik malakalariga ega bo‘lgan;
xolis, vijdonli, davlat nuqtayi nazari, qiziqishlari asosida ish yurituvchi,
javobgarlikni his etuvchi, aniq, xushyor, tartibli, talabchan, o‘z so‘zida tura
oladigan, kamchilikka murosasiz bo‘lgan;
maktabgacha ta’lim ravnaqi uchun eng samarali, foydali, kerakli, asosiy
vazifalarni o‘z vaqtida aniqlay olishi, qisqa muddatda bajara olish xususiyatiga ega
bo‘lgan;
maktabgacha ta’lim tashkilotchisi ishini har tomonlama chuqur tahlil qila
olishi, ishdagi kamchiliklar o‘z vaqtida bartaraf etish choralarini tezda aniqlab
olishi, bajarishi;
Maktabgacha ta’lim bo‘limi va Maktabgacha ta’lim tashkilotchisiga doimiy
amaliy yordam berish;
yangilikka intilish, tashviqot qilish, pedagoglarning ilg‘or ish tajribalari
amaliyotga yangi texnologiya asosida kiritish;
g‘oyaviy, siyosiy, pedagoglik bilimi ustida tinmay ishlash. Nazoratchi-
metodist 3 yilda 1 marta malaka oshirish kurslarida o‘z malakasini oshiradi.
Nazoratchi-metodist tumanda maktabgacha ta’lim ishining tashkilotchisi va
rahbari, malakali pedagog-metodist, davlat nazoratchi-metodisti. U siyosiy jihatdan
savodli, axloqiy mustahkam bo‘lishi, ishiga davlat nazaridan yondashishi,
maktabgacha ta’lim tashkilotlariga rahbarlik masalalarini operativ hal qilishi, ular
ishini ob’yektiv va alohida-alohida baholash, talabchanlik bilan tekshirishni amaliy
yordam ko‘rsatish bilan olib borgan holda, kishilar bilan ishlay bilishi, pedagoglik
nazokatini namoyon qilishi kerak.
40

Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ishining hamma bo‘limlariga
muvaffaqiyatli rahbarlik qilish uchun nazoratchi-metodist o‘z ishini aniq
rejalashtirish, keng jamoatchilikka suyanish lozim.
Nazoratchi-metodist aholining maktabgacha ta’lim tashkilotlariga bo‘lgan
talabini qondirishga alohida e’tibor beradi. Shu maqsadda u maktabgacha ta’lim
tashkilotlari tarmog‘ini kengaytirishning kundalik va istiqbol-rejalarini tuzishda
ishtirok etadi va yangi tashkilotlarini foydalanishga topshirilishini muntazam
tekshirib turadi. Nazoratchi-metodist Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining
rentable ishlashiga erisha borib, ularning xalq, xo‘jalik rejalarini bajarishini qat’iy
nazorat qiladi, qishloqda maktabgacha ta’lim tashkilotlari qurilishiga katta e’tibor
beradi, ular moddiy bazasini yaxshilanishiga g‘amxo‘rlik qiladi.
Nazoratchi-metodist moliya masalalarini tushunishi, maktabgacha ta’lim
tashkilotlarini jihozlash, bolalarni ovqatlantirishga oid me’yoriy hujjatlarni bilishi,
tashkilotni saqlash uchun ajratilgan pul mablag‘larini o‘z vaqtida berilishi va
to‘g‘ri sarflanishini muntazam tekshirib turish, markazlashtirilgan buxgalteriya
bilan hamkorlikda ishlash kerak.
Nazoratchi-metodist maktabgacha ta’lim tashkilotiga borganida metodik,
tarbiyaviy va ma’muriy-xo‘jalik ishlar ahvolini o‘rganadi, ilg‘or tajribani, ishdagi
kamchiliklarni aniqlaydi, zarur yordam ko‘rsatadi.
U “Ilk qadam” davlat Dasturining bajarilishini nazorat qiladi, pedagogik
kadrlar tarkibi va ularning joylashtirilishini o‘rganadi, ularning malakasini
oshirishga qaratilgan tadbir belgilaydi.
Ota-onalar qo‘mitasi faoliyatiga rahbarlik qilish va aholi orasida pedagogik
bilimlarni tashviqot qilish ishlarini tashkil qilish nazoratchi ishida muhim rol
o‘ynaydi, u bu ishning mazmunini va shakllarini tuman sharoitiga muvofiq
ravishda belgilaydi.
Maktabgacha ta’lim bo‘limlariga to‘liq, rahbarlik maktabgacha ta’lim
bo‘limi mudiri, nazoratchi, metodist tomonidan ishlab chiqilgan yillik reja asosida
olib boriladi.
41

Rejaning kirish qismida avvalgi o‘tgan o‘quv yiliga tavsifnoma, qaysi va
nechta maktabgacha ta’lim tashkilotlari,qurildi, metodik ishlar qay darajada olib
borildi, ilg‘or ishtajribalari qanday umumlashtirildi, tashkiliy-xo‘jalik ishlari,
Tuman kengashlari, umuman barcha bajarilgan ishlarga tahlil beriladi.
Tadbirlar:
Tuman qaramog‘idagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarini komplektlash
qoidalari, bir qancha maktabgacha ta’lim tashkilotsini nazoratga olish, ota-onalar
tomonidan qarzlarning bajarilishini, pedagog xodimlarning ishlash, malakalarini
oshirish ishlari va boshqa ishlar rejalashtiriladi.
Tuman kengashida ko‘riladigan masalalar:
Frontal-yalpi tekshirish - Yalpi tekshirish.
Tematik nazorat - Tanlangan mavzu bo‘yicha.
Yozgi sog‘lomlashtirish ishlari.
Yangi o‘quv yiliga tayyorgarlik.
Maktabgacha ta’lim bo‘limi va tuman sog‘liqni saqlash bo‘limlarining
birgalikdagi kengashlari.
Bolalar sog‘lig‘ini him оу a qilish, kasallikning oldini olish ishlari va
javobgar shaxslarning familiyalari.
Pedagogik kengashlar.
Maktabgacha ta’lim bo‘limining yangi o‘quv yilgi rejasi bilan tanishtirish.
Birinchi yarim o‘quv yilidagi metodik birlashmalar ishining hisoboti.
Yosh tarbiyachilar to‘garagi va ota-onalar universitetining ish hisoboti.
Bolalar ovqatini tashkil etishda SES xodimlarining tekshiruv natijalari.
Seminar- mashg‘ulotlar. Maktabgacha ta’lim tashkilotchisining ishida
“Metodik cabinet” roli haqida. Bolalarni jismoniy jihatdan o‘stirishda
maktabgacha ta’lim tashkilotchisining roli haqida. Ilk yosh guruhlarida metodik
ishlarni tashkil qilish yo‘llari, rahbarlik har oy reja asosida o‘tkazilib turiladi 13
.
13
Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
42

Ishlab chiqarish majlislari. Shanbaliklarni tashkil etish, yangi ishga
tushirilayotgan ob’yektlarga yordam ko‘rsatish va paxta kompaniyasiga
qatnashish. Ulug‘ sanalarga tayyorgarlik ishlari boshqa masalalar ko‘riladi.
Metodik ishlar. Metod birlashma ishida faol qatnashish (yil davomida).
Metod birlashma rahbarlarining hisobotlarini tinglash.
Hamma bo‘limlar bo‘yicha metodik ishlar sifatini oshirish.
Ekologiya, iqtisodiy tarbiya bo‘yicha ilg‘or ish tajribalarni ommalashtirish.
Ishlash malakalarini oshirish, Malaka oshirish kurslariga yuborish.
Har bir tashkilot xodimlarining pasport, kartochkalarini tashkil qilish. Metod
birlashma rahbarlariga tizimli yordam ko‘rsatish.
Yosh mutaxassislar bilan ishlash.
- Yosh tarbiyachilar to‘garagini tashkil qilish.
- Jamoat faoli bilan ishlash.
Tematik va frontal-yalpi tekshirish ishlaridan instruksiyalash.
Maslahatlar (turli xildagi savollar bo‘yicha) har shanba kunida.
Reja shahar maktabgacha ta’lim bo‘limi tomonidan tasdiqlanadi.
Har kvartalda bir marotaba Maktabgacha ta’lim bo‘limi kengashi chaqiriladi.
Bunga asosan maktabgacha ta’limni yanada o‘stirish, ish sifatini yaxshilash,
ma’lum bolalar asosini tekshirish natijalari, ilg‘or pedagoglar mahoratini so‘zlab
berish, davlatimiz belgilab bergan ishlar - vazifalarni, qonunlarni, qarorlarni
bajarish, bolalar sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik, kasalliklarni bartaraf qilish ishlari
ko‘riladi.
Kengashga xalq maorifi bo‘limi mudiri rahbarlik qiladi. Har bir kengash
protokol bilan olib boriladi, qaror qabul qilinadi, bajaruvchi shaxslar belgilanadi,
muddati belgilanadi.
Kengashda nazoratchi, metodist, kasaba uyushma qo‘mitasi raisi, jamoatchi
nazoratchilar ishtirok etadilar. Ular ham o‘zlarining fikr-mulohazalarini
o‘rtoqlashadilar.
Tekshirish natijalari, kamchiliklar haqida nazoratchi va metodist so‘zga
chiqadilar.
43

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytganda
1. Ta’limni boshqarish bo ‘yicha vakolatli davlat organlarining huquq
doirasiga quyidagilar kiradi:
Ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ro‘yobga chiqarish;
ta’lim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga
rahbarlik qilish;
davlat ta’lim standartlari, mutaxassislarning bilim saviyasi va kasb
tayyorgarligiga bo‘lgan talablar bajarilishini ta’minlash;
o‘qitishning ilg‘or shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta’limning
texnik va axborot vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish;
o‘quv va o‘quv-uslubiy adabiyotlarni yaratish va nashr etishni tashkil qilish;
ta’lim oluvchilarning yakuniy davlat attestatsiyasi va davlat ta’lim
tashkilotlarida eksternat to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash;
davlat oliy ta’lim tashkilotchisining rektorini tayinlash to‘g‘risidagi
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish;
pedagog xodimlarni tayyorlashni, ularning malakasini oshirishni va qayta
tayyorlashni tashkil etish shular jumlasidandir.
2. Nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini qo‘llab-quvvatlash va
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni Quyidagilar maktabgacha ta’lim
tuman (shahar) bo‘limlarining asosiy vazifalari hisoblanadi:
Vazirlikka yuklangan vazifalar va funksiyalar samarali bajarilishini
ta’minlashda ishtirok etish;
kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha sektorlar bilan davlat
maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish sohasida o‘zaro
hamkorlik qilish;
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida maktabgacha ta’lim sohasidagi qonun
hujjatlariga va normativ hujjatlarga rioya qilinishi monitoringini olib borish va
nazorat qilish;
45

maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘quv-metodik faoliyatni muvofiqlash-
tirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish.
3. Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlari qonun hujjatlariga muvofiq
boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin. Shahar, tuman nazoratchi-metodisti
- Xalq deputatlari ijroiya qo‘mitalari oldiga Maktabgacha ta’lim bo‘limi va
Maktabgacha ta’lim tashkilotsi ishini yanada takomillashtirish bo‘yicha
masalalarni qo‘yadi.
4. Maktabgacha ta’lim tashkilotsi nazoratchi-metodistining ishi murakkab va
ko‘p qirralidir. Nazoratchi-metodist o‘z ishida Davlatimizning Maktabgacha ta’lim
sohasi bo‘yicha chiqarilgan qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdek,
instruktiv, dasturiy, metodik hujjatlariga amal qiladi. Turli tildagi, idora-tashkilot
tomonidan tashkil etilishidan qat’i nazar “Ilk qadam” Davlat Dasturi
tinglovchilarini bajarilishini kuzatatisni o‘ganib oldik.
TAVSIYALAR
1.Ta’lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta’limni o‘rganish.
2.Maktabgachga ta’lim tuman (shahar) bo‘limlaring vazifalari va funksiyala-
rini tahlil qilish.
3. Maktabgacha ta’lim tuman (shahar) bo‘limlarining huquqlari va javobgar-
ligini o‘ziga xosligini o‘rganish sohasini boshqarish ekanligini o‘rganish.
4.Maktabgacha ta’lim tashkiloti nazoratchisi metodistining vazifalari,
huquqlari va unga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish.
46

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi “Davlat Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi Nizom
2017-yil.
2. “Ilk qadam” Davlat o‘quv dasturi, T-2018y.
3. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat
talablari , Toshkent-2018.
4. Karimov.I.A. Barkamol avlod- O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori, -T;
O‘zbekiston, 1997 y
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2008.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. 2020-yil 29- dekabr.
(ttps://uzlidep.uz/uz/news-of-uzbekistan/7998)
7. Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy ommabob qo‘llanma”
Toshkent “Manaviyat” 2018-у.
8. Mirziyoyev SH.M. Oliy majlisga murojaatnomasini o‘rganish va keng
jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib etishga bag‘ishlangan “Ilmiy-ommabob qo‘llanma”
Toshkent “Manaviyat” 2019-у.
9. F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M. Kayumova, M. A’zamova Maktabgacha
pedagogika, “Tafakkur” nashriyoti Toshkent- 2019-yil. Darslik.
10. Sh.Sodiqova, Maktabgacha pedagogika “Tafakkur bo‘stoni”, Toshkent-
2013 yil
11. O. Hasanboyeva, M. Todjiyeva, Sh. Toshpo‘latova, Maktabgacha ta’lim
pedagogikasi 2012-yil
12. Maktabgacha ta’lim metodikasi va nazariyasi jurnali
13. Kayumova.N.M, Maktabgacha pedagogika, TDPU 2013y. O‘quv qo‘llanma
14. Djurayeva.D.R. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga ta’lim berishning
zamonaviy tendentsiyalari T; 2015y. O‘zPFITI. Uslubiy qo‘llanma.
15. F.R.Qodirova. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. T-
“Istiqlol”, 2006y. O‘quv qo‘llanma.
47

16. Yusupova.P. Maktabgacha pedagogika,-T; Tarbiyachi, 1993y
17. Ochilov.M, Ochilova. N. Tarbiyachi odobi.- T ; Tarbiyachi
18. Boboeva.D.R. Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasining asosiy
mezonlari// Pedagogik ta’lim j.-T; 2001. 2-son
Internet saytlari
19. president. uz
20. www. tdpu. uz
21 .www. pedagog. uz
22 .www. Ziyonet.uz
23 .www. edu. uz
24. tdpu-INTERNET. Ped
48

MAKTABNI BOSHQARISH VA UNGA RAHBARLIK QILISHNING QONUN QOIDALARI.docx

Купить