Mamlakat eksport salohiyatini rivojlantirishning nazariy asoslari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	73.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mamlakat eksport salohiyatini rivojlantirishning nazariy asoslari

Купить

MUNDAR I JA
Kirish …………………………………………………………... 3
I bob Mamlakat eksport salohiyatini rivojlantirishning nazariy
asoslari ……………………………………………………..……… 9
1.1. Tashqi iqtisodiy faoliyat va uning mamlakat eksport salohiyatini
oshirishdagi roli ……………………………….. 9
1.2. O‘zbekistonda eksportni rag‘batlantirishga qaratilgan
siyosat ……………………………………………………………. 18
I bob bo‘yicha xulosa………………………………………….. 23
II
bob O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalarni qo‘llab –quvvatlash
mexanizmining amal qilishi……………….. 25
2.1. O‘zbekiston eksport qiluvchi korxonalarni qo‘llab –
quvvatlashning tashkiliy va me yoriy asoslari……………. ʼ 25
2.2. O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatining hozirgi kundagi
holati tahlili……………………………… ……………… ………. 32
2.3. Mahalliylashtirish dasturining mamlakat eksport salohiyatini
oshirishdagi ahamiyati………………………… …………………. 41
2. BOB Xulosa ………………………………………………..… 42
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………... 44
2

KIRISH
M avzuning asoslanishi va uning dolzarbligi . Hozirgi kunda tashqi
iqtisodiy aloqalar milliy iqtisodiyotlar holatiga ta sir ko‘rsatuvchi muhim omilgaʼ
aylanib qoldi. Mana shunday aloqalarning tarkibiy qismi bo‘lgan eksport har bir
mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotida alohida o‘rin egallaydi. Iqtisodiy o‘sish
sur atlarini jadallashishi, ishlab chiqarishning rivojlanishi, uning samaradorligini
ʼ
oshishi eksport amaliyotining yaxshi yo‘lga qo‘yilishi bilan bog‘liq. Eksport
darajasining o‘sishi to‘lov balansining mustahkamlanishiga, xorijiy valyuta
tushumlari va zahiralarining ko‘payishiga olib keladi.
Shundan kelib chiqib, mamlakatimizda eksport salohiyatini yuksaltirish,
ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish, zamonaviy texnologiyalarga asoslangan
yangi ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish orqali yuqori qo‘shilgan qiymatga
ega mahsulotlar eksporti hajmini oshirish ustuvor masala sifatida qaralmoqda.
Bu boradagi vazifalarni hal etish natijasida oxirgi 7 yil ichida
mamlakatimizda eksport hajmi 1,22 barobar o‘sdi 1
. Tashqi savdo balansidagi
ijobiy saldo 180 million dollarni tashkil qildi, mamlakatimizning oltin – valyuta
zaxiralari 1 milliard 600 million dollarga ko‘paydi 2
.
2014 yilda eksport faoliyatiga jalb etil gan yangi korxonalar soni 500 dan
oshdi. Ularning orasida kichik biznes sub yektlari alohida o‘ringa ega bo‘ldi.
ʼ
Bunday korxonalarning eksport salohiyatini oshirishda Tashqi iqtisodiy faoliyat
milliy banki huzurida maxsus tashkil etilgan Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
sub yektlarining eksportini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasining roli oshib
ʼ
bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimovning 2014 yil yakunlari hamda
2015 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga
bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma ruzasida
ʼ 2014 yilda
mazkur
1
Экспортни мустаҳкамлаш ва аҳоли бандлиги – устувор вазифа // Халқ сўзи. 2015 йил, 28 февраль
2
Каримов И.А. 2015 йилда иқтисодиётимизда туб таркибий ўзгаришларни амалга ошириш, модернизация ва
диверсификация жараёнларини изчил давом эттириш ҳисобидан хусусий мулк ва хусусий тадбиркорликка
кенг йўл очиб бериш – устувор вазифамиздир . // Халқ сўзи, 2015 йил, 17 январь
3

Jamg‘arma tomonidan 2400 ta tadbirkorlik sub yektiga mahsulot vaʼ
xizmatlarni eksport qilish borasida xizmat ko‘rsatilganligi, 1milliard 250 million
dollar miqdoridagi shartnomalar imzolanganligi va qiymati 840 million dollardan
ziyod tovarlar eksport qilinganligi aytib o‘tildi.
Jamg‘arma yordamida 54 ta ishlab chiqarish korxonasida xalqaro standartlar
talablari asosida sifat menejmenti tizimi joriy qilindi. Jamg‘arma tomonidan 173
ta mamlakat bozori o‘rganilishi natijasida, asosan, kimyo, to‘qimachilik, oziq-
ovqat, mashinasozlik, qurilish sanoati mahsulotlari, shuningdek, sayyohlik, axborot
texnologiyalari, transport va moliya xizmatlariga talab katta ekanligi aniqlandi.
Jamg‘armaning ko‘magida 80 dan ortiq tadbirkor Germaniya va Xitoyda
o‘tkazilgan xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etib, jahon bozori talablari bilan
tanishish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Jami 67 million AQSH dollariga teng kelishuv
bitimlari tuzildi 3
. Bularning barchasi respublikada eksport salohiyatini oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan birga respublika eksport salahiyatini oshirish imkoniyatlaridan
samarali foydalanish borasida ayrim muammolar mavjud bo‘lib, ularni o‘rganish
dolzarb vazifalardan sanaladi.
Malakaviy ob ekti.
ʼ Respublikaning tashqi iqtisodiy aloqalari ishning ob ekti ʼ
bo‘lib hisoblanadi.
Malakaviy predmeti . Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida
O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari, shu jumladan eksport sohasida
kechayotgan jarayonlarni o‘rganish ishning predmeti hisoblanadi.
Malakaviy ishning maqsadi. O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari,
shu jumladan eksport salohiyatini o‘rganish asosida uni rivojlantirish bo‘yicha
taklif va tavsiyalar ishlab chiqish magistrlik dissertatsiyasining maqsadi
hisoblanadi.
M alakaviy ishining vazifalari . Qo‘yilgan maqsadga erishish uchun ishda
quyidagi vazifalar hal etildi:
3
Жабборов Ш. Кичик корхонадан – жаҳон бозорига // Халқ сўзи. 2015 йил, 14 февраль
4

- tashqi iqtisodiy aloqalarni shakllanishi va rivojlantirishning nazariy jihatlari
ko‘rib chiqildi;
- tashqi iqtisodiy aloqalarga bo‘lgan nazariy qarashlar o‘rganildi;
- tashqi savdo tashqi iqtisodiy faoliyatning muhim yo‘nalishi sifatida ko‘rib
chiqildi;
- g loballashuv jarayonlarining mamlakatlarning tashqi iqtisodiy aloqalariga
ta siri o‘rganildi:ʼ
- tashqi iqtisodiy faoliyat va uning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni
ko‘rsatib berildi;
- tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solishda davlatning roli ko‘rib chiqildi;
- O‘zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat va tashqi savdoning
hozirgi kundagi holati tahlil qilindi;
- m amlakat tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish yo‘nalishlari ko‘rib
chiqildi.
M alakaviy i shning yangiligi. Ishning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
- respublikaning tashqi iqtisodiy aloqalarida kechayotgan jarayonlar
o‘rganildi;
- respublika eksport salohiyatini rivojlantirishda mahalliylashtirish
dasturining roli ko‘rib chiqildi;
- respublika eksport salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqildi.Respublikaning jahon xo‘jaligiga integratsiyalashuvi chuqurlashib
borayotgan sharoitlarda tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish, eksport
salohiyatini rivojlantirish mamlakat milliy manfaatlarini amalga oshirishga xizmat
qiladi.Tashqi iqtisodiy aloqalarning har bir mamlakatning iqtisodiy rivojlanishida
tutgan o‘rni, uni davlat tomonidan turli dastaklar yordamida tartibga solish
masalalari, tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish tizimini takomillashtirish,
uning milliy iqtisodiyotning
5

I bob. MAMLAKAT EKSPORT SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISHNING
NAZARIY ASOSLARI
1.1. Tashqi iqtisodiy faoliyat va uning mamlakat
eksport salohiyatini oshirishdagi roli
Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini
ta minlovchi asosiy omillardan biri bo‘lib hisoblanadi.ʼ
Bunday faoliyatni amalga oshirish natijasida mamlakatlar o‘z iqtisodiy va ijtimoiy
salohiyatini samaradorligini oshirish, milliy iqtisodiyotlarini jahon iqtisodiyotiga
integratsiyalashuvini jadallashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Hozirgi paytda mamlakatning ijtimoiy – iqtisodiy taraqqiyotini xorijiy mamlakatlar
bilan turli sohalarda hamkorliksiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Tashqi iqtisodiy
faoliyatni rivojlantirish va takomillashtirishda jahon iqtisodiy tizimidagi
raqobatning kuchayishi, o‘zaro hisob – kitob va transport aloqalarining
murakkablashuvi, kerakli tajribaning kamligi, yuqori malakali mutaxassis
kadrlarning yetishmasligi masalasiga alohida e tibor qaratish va ushbu masalalarni
ʼ
hal etish chora – tadbirlarini ko‘rish kerak bo‘ladi. Tashqi iqtisodiy faoliyat odatda
turli sohalarda amalga oshiriladi. Lekin ularning orasida eng muhimi tashqi savdo
sohasida amalga oshiriladigan faoliyat hisoblanadi.
Shu o‘rinda “Bojxona ishi” o‘quv qo‘llanmasi mualliflarining fikrlarini keltirib
o‘tish joizdir. Ularning fikricha, dunyo xo‘jaligining 20 asr oxirlaridagi faoliyatini
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri – davlatlar o‘rtasidagi xalqaro iqtisodiy
munosabatlarni yanada rivojlanishi va takomillashishidir 4
.
Bunday sharoitda har bir davlat tashqi iqtisodiy faoliyatni milliy iqtisodiyotni har
tomonlama rivojlantirish, dunyo xo‘jaligiga integratsiyalashuv jarayonlariga
qo‘shilishni har tomonlama o‘ylagan holda tashkil etishga qaratadi. O‘quv
qo‘llanma mualliflarining ta kidlashicha, tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga
ʼ
oshirishning asosiy shakllaridan biri tashqi savdo hisoblanadi. Tashqi savdoning
muhim elementlari bo‘lgan eksport va import jarayonlarini amalga oshirishda
davlatning roli muhim bo‘lib, u asosan savdo siyosatini amalga oshirish va tashqi
4
Хўжаев Ф, Алиев А, Алимбекова К. Божхона иши. Ўқув қўлланма. –Т.: Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси
Адабиёт жамғармаси нашриёти. 2005. 19б.
6

savdoni tartibga solish chora tadbirini ishlab chiqarishga, qo‘llashga qaratilgan
bo‘ladi. Bu chora-tadbirlar dunyo xo‘jaligida ma lum ustuvorliklarga erishishgaʼ
qaratilgan bo‘ladi. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, tashqi savdoni tartibga solish
bir tomonlama, ikki tomonlama yoki ko‘p tomonlama amalga oshiriladi.
Tashqi savdoni bir tomonlama amalga oshirishda davlat tomonidan ishlab
chiqilgan chora tadbirlar savdo bo‘yicha sherik davlatlar bilan kelishilmasdan va
ular bilan maslahatlashmagan holda qo‘llaniladi.
Odatda biron bir davlat tomonidan amalga oshirilayotgan bir tomonlama chora
tadbirlar, boshqa davlatlar tomonidan xuddi shunday tartibda qabul qilingan chora
tadbirlarni qarama qarshi holda qo‘llashga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida savdo
bo‘yicha sherik davlatlar o‘rtasida siyosiy ziddiyatlarning paydo bo‘lishiga olib
keladi.
Ikki tomonlama, ya ni savdo siyosati choralari o‘zaro sherik bo‘lgan
ʼ
davlatlar o‘rtasida kelishgan holda amalga oshiriladi. marketingstrategiyalarini
amalga oshirish; ishlab chiqarish kooperatsiyasini, lizingni rivojlantirish;
- xorijiy davlatlar ularning savdo – iqtisodiy tashkilotlari, uyushma va
ittifoqlari bilan o‘zaro munosabatlarda qulay imtiyozli savdo rejimlariga erishish;
- mamlakat korxonalariga eksport va import qiluvchi sifatida xalqaro
zamonaviy mashina, texnika va texnologiyalar, asbob – uskunalar, axborot va
kapital bozorlariga chiqishlari, transport kommunikatsiyalaridan foydalanishlari
uchun sharoitlar yaratishga ko‘maklashish;
- kreditor mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar hamda qarzdor davlatlar bilan
bo‘ladigan o‘zaro valyuta, moliyaviy muammolarni tartibga solish.
Davlat mamlakatning milliy manfaatlarini ta minlash uchun tashqi iqtisodiy
ʼ
faoliyatni tartibga soladi. Davlatning tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga solish
mexanizmi iqtisodiy va huquqiy – ma muriy usullardan iborat.
ʼ
Iqtisodiy tartibga solish usullari bojxona poshlina (to‘lov)lari, yig‘imlari,
qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksizlardan iborat.
Huquqiy – ma muriy usullar litsenziyalash, kvotalash, tovar sifatini
ʼ
sertifikatsiyalash, ayrim tovarlar eksporti va importiga davlat monopoliyasini
7

o‘rnatish, shuningdek, bojxona chegaralari orqali tovarlar, kapital va xizmatlarning
o‘tib turishi bilan bog‘liq tashkiliy – huquqiy va tashkiliy – texnik chora –
tadbirlarni o‘z ichiga oladi.
Mamlakatning eksport va importi bilan bog‘liq milliy manfaatlari va
xavfsizligini himoya qilish uchun samarali va moslashuvchan eksport nazorati
tizimini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Eksport nazorati asosida
eksport shartnomalarining xalqaro majburiyatlarga, mamlakat iqtisodiy xavfsizligi
talablariga mosligi ta minlanadi.ʼ
Shuningdek, mamlakat iqtisodiy xavfsizligi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
tovar va texnologiyalar eksporti litsenziyalashtiriladi. Ushbu nazorat asosida biron
– bir strategik ahamiyatga ega bo‘lgan mahsulotni eksport qilish man qilinsa,
undan mamlakat ichida foydalanish imkoniyatlari yaratilishi taqozo etiladi
Ta kidlash joizki, mustaqillik yillarining ilk davridayoq respublikada tashqi
ʼ
iqtisodiy faoliyatni boshqarishning o‘ziga xos tizimini zudlik bilan shakllantirildi,
tashqi iqtisodiy aloqalarni yo‘lga qo‘yish borasida qoidalar ishlab chiqildi,
O‘zbekistonning jahon iqtisodiy tizimiga qo‘shilish yo‘llarini mustaqil ravishda
belgilash choralari ko‘rildi.
Mustaqillik yillarida respublikaning tashqi siyosatini yo‘lga qo‘yishning
asosiy tamoyillari ishlab chiqildi va izchil amalga oshirildi 5
.
Respublika Prezidenti I. Karimovning “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni
chuqurlashtirish yo‘lida” nomli asarida respublika ko‘p tomonlama xalqaro
iqtisodiy hamkorlik tashkilotlari faoliyatida qatnashayotganligi, Birlashgan
Millatlar Tashkilotning iqtisodiy muassaslari, Jahon banki, Xalqaro Valyuta fondi,
xalqaro moliya korporatsiyasi, Iqtisodiy taraqqiyotga ko‘maklashuvchi tashkilot,
xalqaro mehnat tashkiloti kabi va boshqa obro‘-e tiboli xalqaro moliyaviy –
ʼ
iqtisodiy tashkilotlarga a zo bo‘lib kirganligi va ularda faol siyosat o‘tkaza
ʼ
boshlaganligi aytib o‘tilgan edi. Ushbu asarda tashqi savdo bilan bir qatorda tashqi
iqtisodiy hamkorlikning boshqa shakllari ham sezilarli darajada kuchayib
borayotganligi ta kidlangan edi.
ʼ
5
Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида. -Т.: Ўзбекистон. 1995. 103 б.
8

Mustaqillikning dastlabki yillarida tashqi aloqalarni kengaytirish,
respublikaning eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantirish maqsadida
butun tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish uchun huquqiy negizlarni yaratib
bergan asosiy qonun hujjatlari qabul qilindi.
“Tashqi iqtisodiy faoliyatda bojxona to‘lovlari” nomli o‘quv qo‘llanma
mualliflarining ta kidlashlaricha, “tashqi iqtisodiy aloqalar - iqtisodiyotningʼ
barcha tarmoqlari va faoliyatning boshqa sohalarida davlat va uning sub ektlari
ʼ
xalqaro hamkorligining xilma xil shakllari tizimidir” 6
.
O‘quv qo‘llanma mualliflari fikricha “xalqaro mehnat taqsimoti, ishlab chiqarish
va fanni ixtisoslashtirish, xo‘jalik xayotini baynalminallashtirish
jarayonidan ob ektiv ravishda kelib chiqadigan tashqi iqtisodiy aloqalarning
ʼ
shakllanishi va rivojlanishi alohida olingan mamlakatlarning o‘zaro aloqalari va bir
biriga bog‘liqligining kuchayishi bilan belgilanadi” 7
.
“O‘ zbekiston Ryespublikasining tashqi iqtisodiy faoliyati to‘g‘risida ”gi
Qonunida tashqi iqtisodiy faoliyatga “O‘zbekiston Respublikasi davlat
idoralarining, yuridik va jismoniy shaxslarining xorijiy davlatlar, ularning yuridik
va jismoniy shaxslari, xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro foydali hamkorlik
o‘rnatishga, bunday hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan jami amaliy
harakatlari”, deb ta rif berilgan.
ʼ
Davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari turli sohalarda: tashqi savdo, fan
texnika, ishlab chiqarish, investitsiya, valyuta moliya va kredit, axborot,
madaniyat va sport turlari, mehnat resurslarini olib o‘tishdan o‘rnatiladi. Tashqi
iqtisodiy alaqalarning ana shu turlarini quyidagi shakllarga birlashtirish mumkin:
savdo (tovarlarni ayirboshlash, xizmatlar ko‘rsatish), qo‘shma tadbirkorlik,
hamkorlikning boshqa turlari. Ular xalqaro iqtisodiy munosabatlar amaliyotida
ayniqsa keng tarqalgan.
6
Маҳмудов Н.М., Алиев А.А., Умарова Г.Ғ. Ташқи иқтисодий фаолиятда божхона тўловлари. Ўқув
қўлланма. – Т.: 2014, 10 б. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида. -Т.:
Ўзбекистон. 1995. 103 б.
7
Шу манба, 10 б.
9

Tashqi iqtisodiy faoliyat tashqi savdoga asoslanadi, chunki bunday faoliyat
tufayli mamlakatlar o‘z ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini
oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Tashqi iqtisodiy siyosat davlatning tashqi iqtisodiy aloqalarini tartibga
solish va ishlab chiqarish omillarining xalqaro taqsimlanishida mamlakat
ishtirokini maqbullashtirish rejimini belgilashga doir bir maqsadga yo‘naltirilgan
faoliyatdir. Tashqi iqtisodiy siyosatning asosiy tarkibiy qismlari tashqi savdo
siyosati (eksport va import siyosatini o‘z ichiga oladi), chet el investitsiyalarini
jalb etish va xorijdagi milliy sarmoya qo‘yilmalarini tartibga solish sohasidagi
siyosat, valyuta siyosatidir. Bundan tashqari, alohida olingan davlatlar va
mintaqalar bilan tashqi iqtisodiy operatsiyalarni geografik jihatdan
muvozanatlashtirish vazifalari ham tashqi iqtisodiy siyosatni hal etadiki, bu xol
mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta minlash bilan bog‘liqdir.ʼ
Tashqi iqtisodiy siyosat tashqi iqtisodiy faoliyatni ham tartibga soladi.
Ko‘pchilik davlatlarda mavjud bo‘lgan tashqi iqtisodiy siyosat vositalarining keng
doirasi ularga o‘z tashqi iqtisodiy aloqalari tarkibini va ularn rivojlantirish
yo‘nalishlarini shakllantirishga ham, boshqa mamlakatlarning tashqi iqtisodiy
aloqalari va tashqi iqtisodiy siyosatiga ham faol ta sir ko‘rsatish imkonini beradi.
ʼ
Tashqi iqtisodiy siyosat vositalarining ushbu doirasini savdo siyosiy mexanizm
sifatida ta riflash mumkin.
ʼ
Samarali tashqi iqtisodiy siyosatni shakllantirish uchun uning asosiy
tamoyillarini aniq va ravshan belgilash lozim. Chunonchi, tashqi iqtisodiy
siyosatda TIF qatnashchilarining xatti harakatlarini iqtisodiy huquqiy tartibga
solishga asosiy o‘rin ajratiladi, toki umummilliy manfaatlarga javob bersin.
Bozor munosabatlariga va mulkchilik shakllarining xilma xilligiga o‘tish,
mulkchilik shakllaridan qat iy nazar barcha korxonalarga tashqi iqtisodiy faoliyat
ʼ
bilan shug‘ullanish huquqi berilgan sharoitda O‘zbekistonda davlat
monopoliyasidan va u bilan bog‘liq davlatning tartibga solish shakllaridan voz
kechildi. Hozigi sharoitda davlatning bosh vazifasi bozor qoidalariga mos holda
jahon xo‘jaligiga integratsiyalashish siyosatini izchillik bilan amalga oshirishdir.
10

Mustaqillikka erishgandan so‘ng, O‘zbekiston o‘zining manfaatlaridan kelib
chiqib, mustaqil tashqi iqtisodiy siyosatni o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ldi, shu
sababli, tashqi aloqalarni milliy xo‘jalikni rivojlantirish ehtiyojlariga
muvofiqlashtirish va ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tish, jahon
hamjamiyati mamlakatlarining o‘sib borayotgan o‘zaro bog‘liqligini hisobga olgan
xolda integratsiyadash jarayonlarini rivojlantirish vazifasi qo‘yildi. Hukumat
jahon xo‘jaligi va bozoriga nisbatan milliy iqtisodiyotning yanada ochiq bo‘lishiga
yo‘naltirilgan chora tadbirlarni amalga oshirishga kirishdi. Biroq, O‘zbekiston
Respublikasining jahon xo‘jalik aloqalariga to‘g‘ridan to‘g‘ri, bevosita kirish
jarayoni “katta sakrash” ko‘rinishida amalga oshirilishi mumkin emas. Bu jarayon
bosqichma bosqich, ob ektiv tarkibiy shart sharoitlar yetilishiga qarab va butunʼ
xo‘jalik mexanizmini, xususan uning tashqi iqtisodiy sektorini isloh qilish bilan
rivojlanib boradi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirishning dastlabki bosqichlarida bir
qator eng muhim masalalarni xal etgan me yoriy baza ishlab chiqildi va
ʼ
amaliyotga kiritildi. Birinchidan, korxonalarning tashqi bozorga mustaqil chiqish
huquqi qonun bilan mustahkamlab qo‘yildi. Ikkinchidan, tashqi bozorlarga chiqish
shartlari mulkchilik shaklidan qat iy nazar, barcha xo‘jalik yurituvchi sub ektlar
ʼ ʼ
uchun bir xil qilib belgilandi.
Ayni paytda davlat paxta, ipak, oltin va umumdavlat eksport resurslarini
tashkil etadigan boshqa tovarlar eksportiga doir mutlaq huquqni saqlab qoldi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat uning qattiq nazorati ostida bo‘ldi, eksport import
operatsiyalarining katta qismi bo‘yicha tarifli va notarif tartibga solish choralari
qo‘llandi. Yetarlicha qisqa muddatlarda tarkibiy qayta qurish vazifalarini hal etish
imkonini bergan, eksport tushumini davlat qo‘lida markazlashtirish mamlakat
valyuta respurslari ustidan ma muriy nazoratni talab etdi.
ʼ
Bir qator strategik resurslar importini o‘rnini bosishga doir qat iy choralar
ʼ
ko‘rilishi mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini anchagina oshirish bilan birga
tashqi iqtisodiy aloqalarni haqiqatda erkinlashtirish uchun shart sharoitlar yaratish
imkonini ham berdi. Haqaqatan ham, 90 yillar boshida neft mahsulotlari, bug‘doy
11

va xakazolar importiga sarflargan yuzlab million dollar mablag‘ mamlaktning
iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlash va uning eksport salohiyatini
rivojlantirishga ishlatila boshladi.
Binobarin, O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy siyosati
mustaqillikning dastlabki bosqichlarida quyidagi vazifalarni hal etishga qaratildi:
Eksport import operatsiyalarini markazlashtirishdan chiqarish;
Davlat ehtiyojlari uchun tovarlar eksporti va importi ustidan nazoratni
kuchaytirish;
Davlat uchun strategik muhim hisoblanmaydigan tovarlar eksportini
soddalashtirish;
Strategik muhim tovarlar eksportidan olingan valyuta tushumi ustidan
nazoratni kuchaytirish;
Davlat siyosatining barcha choralarini qo‘llab chet el investitsiyalari jalb
etilishini va eksport salohiyatini rivojlantirishni rag‘batlantirish;
Shu tariqa bozor iqtisodiyotiga o‘tishning murakkab sharoitlarida jahon
bozorlariga chiqishni erkinlashtirish va proteksionizm chora tadbirlari
chambarchas bog‘liq holda amalga oshirildi.
O‘zbekiston tashqi iqtisodiy siyosatining negizida to‘rtta asosiy qoida
yotadi:
Tashqi iqtisodiy faoliyatda qatnashishga qobil tarmoqlar va mintaqalarni
rivojlantirish siyosatini ishlab chiqadigan davlatning o‘zgartiruvchilik faoliyati,
shu jumladan, mazkur faoliyatning bojxona mexanizmi va chet el investitsiyalari
uchun qulay rejim;
Mamlakat xo‘jalik yurituvchi sub ektlarining tashqi iqtisodiy faoliyatiniʼ
asosan bir martalik tashqi iqtisodiy bitimlardan tashqi bozorlarni ushlab turish va
kengaytirishga uzoq muddatli yo‘naltirilgan, ular umumiy xo‘jalik faoliyatining
doimiy va uzviy qismi sifatida tashqi iqtisodiy faoliyatga yo‘naltirish;
Tashqi iqtisodiy faoliyat funksiyalarini xokimiyat shahobchalari, respublika
va hududiy boshqaruv organlari hamda tarmoq qoidalari o‘rtasida aniq taqsimlash;
12

Jahon bozorlarida respublika eksportchilari uchun qulay sharoitlarni yaratish
mamlakat tashqi siyosatining asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qolishi zarurligi.
1.2. O‘zbekistonda eksportni rag‘batlantirishga
qaratilgan siyosat
Mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish, ya ni mahalliy homashyolardanʼ
raqobatdosh mahsulotlar ishlab chiqaradigan korxonalarni qo‘llab-quvvatlash,
ularni taraqqiy ettirish uchun huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy shart-sharoitlar yaratib
berish har qanday mamlakat mustaqilligi, iqtisodiy jihatdan xavfsizligi va ijtimoiy
barqarorligining asosiy shartlaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Shuni e tiborga olgan
ʼ
holda O‘zbekistonda mustaqillikning ilk davrlaridan boshlab ushbu masalaga
alohida ahamiyat berila boshlandi. Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” nomli asaridan
quyidagi fikrlarni keltirib o‘tish o‘rinlidir. “Faqat xom ashyo chiqargan va
xomashyo sotgan elning kosasi oqarmaydi. Bu-oddiy haqiqat. Mana shuning
uchun ham bizning bugungi asosiy vazifamiz qaddimizni rostlab, butun
imkoniyatlarimizni va rezervlarimizni to‘g‘ri hisoblab chiqib, kelajak
yo‘llarimizni to‘g‘ri tushunib, o‘zimizning mustaqil iqtisodiy siyosatimizni
yuritishdir. Birinchi navbatda, taraqqiyotning eng kerakli manbai bo‘lmish mo‘l –
ko‘l xomashyomizni va mintaqalarda mavjud ish kuchlarini o‘z tuprog‘imizda, o‘z
el-yurtimizda tayyor mahsulot chiqarishga jalb etish lozim” 8
.
Respublika Prezidentining asarida mustaqillikka erishish ostonasida
mamlakatimiz qanday qiyinchiliklarga duch kelganligi, ularning sabablari
to‘g‘risida ham to‘xtalib o‘tilgan. Ushbu asarda respublika iqtisodiyotining,
ishlab chiqaruvchi kuchlarining biryoqlama rivojlanishi, eng avvalo odamlar
turmushi bilan bog‘liq sohalarda qoloqlikka olib kelganligi, inson ehtiyojlarini
qondirish uchun zarur bo‘lgan mollarning yarmidan ko‘prog‘i respublika
tashqarisidan tashib keltirilganligi va buning natijasida mamlakatimiz Ittifoqning
qolgan qismi iqtisodiyotiga qaram bo‘lib qolganligi ta kidlab o‘tilgan. Ushbu
ʼ
fikrlarni davom ettirib, “vujudga kelgan ahvolni o‘nglash uchun O‘zbekistonning
8
Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.: “Ўзбекистон”, 2011, 417-418 б.
13

barcha xom ashyo resurslari, boyliklarini o‘zimizda qayta ishlashimiz zarur” 9
bo‘lganligi aytib o‘tilgan.
Bozor iqtisodiyoti qaror topib borayotgan sharoitdagi eng muhim bo‘lgan
masalalardan biri milliy tovar ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab- quvvatlash
masalasidir. Ushbu masalaning o‘ta muhim ekanligi respublika Prezidentining
“O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘sida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari” nomli asarida ham alohida ta kidlangan edi. Undaʼ
“...sovetlardan keyingi makondagi ko‘pgina mamlakatlar islohotlarning dastlabki
bosqichlarida ichki va qarz olingan valyuta zaxiralarining ko‘pchilik qismini eng
avvalo xorijdan iste mol mollari keltirishni kengaytirishga” sarflaganligi va “shu
ʼ
tariqa ular o‘z ishlab chiqaruvchilarini ichki bozorda istasa-istamasa siqib”
chiqarganini va “oqibatda milliy sanoat va qishloq xo‘jaligi inqirozga yuz
turganligi, ba zan esa barbod bo‘lgani holda katta valyuta mablag‘lari yeb
ʼ
bitirilgani” ta kidlab o‘tilgan edi
ʼ 10
.
Mustaqil iqtisodiy siyosat olib borgan O‘zbekiston Respublikasi bunday
yengil yo‘ldan bormasdan, islohotlarning dastlabki bosqichida iste mol bozorini
ʼ
bir qadar cheklash siyosatini olib bordi. Shu bilan birga barcha mablag‘ va
zaxiralarni iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlarga sarflab, xorijga mahsulot
tayyorlaydigan, ilg‘or texnologiya bazasi bilan jihozlangan zamonaviy korxonalar
barpo etish va ichki bozorni mahalliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan ishlab
chiqarilgan mollar bilan to‘ldirish yo‘lidan bordi.
Shuni alohida ta kidlash kerakki, O‘zbekiston geografik-strategik va tabiiy-
ʼ
xomashyo resurslar jihatdan mintaqa va dunyoning eng boy mamlakatlari qatorida
turadi. Ma lumki, respublika qulay iqlim sharoiti, ulkan mineral-xomashyo
ʼ
zaxiralari, strategik materiallar va qishloq xo‘jalik xomashyosining katta
zaxiralariga ega.
Mustaqillik yillarida qidirib topilgan foydali qazilmalar va ularning darajasi
va “u bilan bog‘liq holda qimmatbaho, rangli va nodir metallar, barcha turdagi
9
Шу манба, 359-360 б.
10
Каримов И.А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағсида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва
тараққиёт кафолатлари. - Т.: “ Ўзбекистон”, 1997, 192 б.
14

yonilg‘i zaxiralari-neft va gaz kondensati, tabiiy gaz, ko‘pgina mineral-xomashyo
va qurilish materiallari xillarining g‘oyat boy konlarini o‘zlashtirish respublikaning
kelajagiga ishonch bilan qarash” 11
imkonini berdi.
Ma lumki, O‘zbekiston zaminida mashhur Mendelyev davriy sistemasiningʼ
deyarli barcha elementlari topilgan. Respublikamiz bir qator foydali qazilmalar,
chunonchi, oltin, uran, mis, tabiiy gaz, volfram, kaliy tuzlari, fosforitlar, kaolinlar
bo‘yicha tasdiqlangan zaxiralar va istiqbolli rudalar jihatidan MDHdagina emas,
balki butun dunyoda ham yetakchi o‘rinni egallaydi. Masalan, oltin zahilari
bo‘yicha respublika dunyoda 4-o‘rinda, uni qazib olish bo‘yicha 7-o‘rinda, mis
zahiralari bo‘yicha 10-11 –o‘rinda, uran zaxirasi bo‘yicha 7-8 o‘rinda turadi 12
.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning “O‘zbekiston XXI
asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”
asarida mustaqillik yillarida iqtisodiyotni isloh qilishda to‘plangan tajribalar
to‘g‘risida xulosa chiqarib, respublikada zarur shart–sharoitlarni yaratmay turib,
inson manfaatlarini ro‘yobga chiqarishning ta sirchan vositasini vujudga keltirmay
ʼ
turib, bu manfaatlarni faol harakatlantiruvchi kuch sifatida ishga solmay turib
qo‘yilgan maqsadlarga erishish mumkin emasligini ta kidlab o‘tilgan edi.
ʼ
Ma lumki, faqat bozor munosabatlariga o‘tilganda, turli mulkchilik shakllari
ʼ
faoliyati uchun asoslar yaratilganda, mamlakatda chinakam o‘rta mulkdorlar sinfi
shakllangandagina inson manfaatlarini ro‘yobga chiqarish imkoniyatlari
kengayadi.
Respublikaning o‘ziga xos hususiyatlari, ishchi kuchi bilan yetarli darajada
ta minlanganligi, rivojlangan qishloq xo‘jaligi va xom ashyo bazasining
ʼ
mavjudligi, “hatto aytish mumkinki, aholining an analari, ruhiyati kichik va oilaviy
ʼ
11
Каримов И.А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағсида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва
тараққиёт кафолатлари. -Т.: “ Ўзбекистон”, 1997, 231 б.
12
Шу манба, 231 б.
15

biznesni, xususiy tadbirkorlikni faol rivojlantirishni ob ektiv zarurat”ʼ 13
qilib
qo‘ydi.
Ta kidlash joizki, jamiyatda ham iqtisodiy, ham siyosiy vaziyatni
ʼ
mo‘ tadillashtirishga yordam beradigan o‘rta tadbirkorlar sinfining paydo
ʼ
bo‘lishida, respublika bozorini zarur iste mol tovarlari va xizmatlar bilan
ʼ
boyitishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik beqiyos ahamiyatga ega. Shundan
kelib chiqib respublikada ushbu sohani rivojlantirish, uning ahamiyatini yanada
oshirish borasida juda katta ishlar amalga oshirildi.
O‘zbekistonda islohot yillarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishga yordam beradigan huquqiy shart-sharoitlar va institutsional
tuzilmalar vujudga keltirildi. Respublikada Tovar ishlab chiqaruvchilar va
tadbirkorlar palatasi, sug‘urta agentliklari, konsalting, injiniring hamda lizing firma
va kompaniyalari tarmog‘i yaratildi.
O‘zbekistonning muhim xususiyati tuprog‘ining noyob unumdorligi bo‘lib,
bunday holat respublikani qudratli agrosanoat salohiyatiga ega mamlakatga
aylantirish imkoniyatini yaratdi. O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlarni
amalga oshirishning deyarli barcha bosqichlarida mamlakat qishloq xo‘jaligini
isloh qilishga ustunlik berildi.
Mustaqillik yillarining ilk davrida agrar sohani barqaror rivojlantirish
tufayli sanoat potensialini saqlab qolish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta
ishlash bilan bog‘liq tarmoqlarda esa ishlab chiqarish ko‘lamini kengaytirish
mumkin bo‘ldi. Aynan agrar sektor O‘zbekistonda iqtisodiy barqarorlikning
qudratli omili bo‘ldi. Respublika sanoatining ko‘pgina tarmoqlari qatori oziq-ovqat
sanoatining rivojlanishi bevosita qishloq xo‘jaligi sohasi taraqqiyotiga bog‘liqdir.
Shundan kelib chiqib, respublikada oziq-ovqat sanoatini yanada yuksaltirish chora
– tadbirlari amalga oshirildi. Buning natijasida mamlakat ichki bozorini mahalliy
13
Каримов И.А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағсида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва
тараққиёт кафолатлари. -Т.: “ Ўзбекистон”, 1997, 231 б.
16

ishlab chiqaruvchilar tomonidan ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta minlash uchun mustahkam zamin yaratila boshlandi.ʼ
O‘zbekistonda aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishonchli ta minlash
ʼ
masalalari respublika hukumatining doimiy diqqat –e tiborida bo‘lib kelmoqda.
ʼ
Agrar sohada tarkibiy o‘zgarishlarni ro‘y berishi, fermer xo‘jaliklari sonini oshishi
va ular faoliyatini rivojlanishi, sohada imtiyozli kreditlash mexanizmlarini joriy
qilinishi, o‘z vaqtida moliyaviy qo‘llab – quvvatlanishi, shuningdek, moddiy-
texnika resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish natijasida ushbu sektor
iqtisodiyotida sezilarli o‘zgarishlar yuzaga keldi. Ayniqsa O‘zbekistonning don
mustaqilligini ta minlash borasidagi siyosatining samarasi sifatida xozirga kelib
ʼ
bug‘doy yetishtirish ko‘rsatkichlarini 1991 yilga nisbatan 10 barobardan ko‘proq
oshganligini aytib o‘tishning o‘zi kifoya.
Keyingi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish sur atlarining
ʼ
respublika aholisi sonining o‘sish ko‘rsatkichlaridan ancha yuqori bo‘lganligi
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan ulushini
oshishiga imkon yaratdi. Respublikada don, meva-sabzavot, poliz ekinlari
yetishtirish hajmlarining oshganligi mamlakat aholisini oziq-ovqat mahsulotlari
bilan ta minlashni yanada yaxshilanishiga olib keldi.
ʼ
Rasmiy statistika ma lumotlariga ko‘ra, agar 1990 yilda iste mol uchun
ʼ ʼ
zarur bo‘lgan g‘allaning 82 foizi, go‘sht va go‘sht mahsulotlarining 50 foizi, sut
mahsulotlarining qariyb 60 foizi, kartoshkaning 50 foizi, shakar, quruq sut va
bolalar ozuqasi 100 foiz chetdan keltirilgan bo‘lsa, hozirga kelib aholining barcha
asosiy iste mol mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoji yurtimizda yetishtirilayotgan
ʼ
mahsulotlar hisobidan qondirilmoqda.
Demak, yuqoridagilarga xulosa qilib, shuni ta kidlash kerakki,
ʼ
respublikaning ulkan tabiiy boyliklari, mustaqillikning ilk davrlaridan boshlab
mulkiy munosabatlarni tartibga solish va mulkdorlar sinfini shakllantirish borasida
amalga oshirilgan chora-tadbirlar, iqtisodiyotni tarkibiy jihatdan tubdan
o‘zgartirishga qaratilgan islohotlar, ayniqsa agrar sohada, mahalliy ishlab
17

chiqaruvchilarni qo‘llab – quvvatlash, ularning eksport salohiyatini oshirish uchun
moddiy, huquqiy va tashkiliy asos bo‘lib xizmat qildi.
I bob bo‘yicha xulosa
Tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va takomillashtirishda jahon
iqtisodiy tizimidagi raqobatning kuchayishi, o‘zaro hisob – kitob va transport
aloqalarining murakkablashuvi, kerakli tajribaning kamligi, yuqori malakali
mutaxassis kadrlarning yetishmasligi masalasiga alohida e tibor qaratish va ushbuʼ
masalalarni hal etish chora – tadbirlarini ko‘rish kerak bo‘ladi.
Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta minlash uchun davlat tashqi
ʼ
iqtisodiy faoliyatni tartibga soladi. Davlatning tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga
solish mexanizmi iqtisodiy va huquqiy – ma muriy usullardan iborat.
ʼ
Mamlakatning eksport va importi bilan bog‘liq milliy manfaatlari va
xavfsizligini himoya qilish uchun samarali va moslashuvchan eksport nazorati
tizimini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Eksport nazorati asosida
eksport shartnomalarining xalqaro majburiyatlarga, mamlakat iqtisodiy xavfsizligi
talablariga mosligi ta minlanadi.
ʼ
Tashqi iqtisodiy siyosat davlatning tashqi iqtisodiy aloqalarini tartibga
solish va ishlab chiqarish omillarining xalqaro taqsimlanishida mamlakat
ishtirokini maqbullashtirish rejimini belgilashga doir bir maqsadga yo‘naltirilgan
faoliyatdir.
Tashqi savdo tashqi iqtisodiy faoliyatning eng muhim yo‘nalishi bo‘lib
hisoblanadi. Tashqi savdo mamlakatlararo iqtisodiy munosabatlarning eng oddiy
va eng qadimgi shaklidir.
Mustaqillikning dastlabki yillarida tashqi aloqalarni kengaytirish,
respublikaning eksport imkoniyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantirish maqsadida
18

butun tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish uchun huquqiy negizlarni yaratib
bergan asosiy qonun hujjatlari qabul qilindi.
O‘zbekiston mustaqillikkacha bo‘lgan davrdagi chetga xomashyo
chiqaradigan va tayyor mahsulotlar, asosan iste mol tovarlarini olib kiradiganʼ
mamlakatdan bugungi kunda tobora qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan tayyor
mahsulotlarni eksport qiladigan va ko‘proq ishlab chiqarishni texnik hamda
texnologik modernizatsiya qilish uchun mo‘ljallangan yuqori texnologiyalar
asosidagi uskunalarni import qiladigan mamlakatga aylanib bormoqda.
II bob. O‘ZBEKISTONDA EKSPORT QILUVCHI KORXONALARNI
QO‘LLAB –QUVVATLASH MEXANIZMINING AMAL QILISHI
2.1. O‘zbekiston eksport qiluvchi korxonalarni qo‘llab –quvvatlashning
tashkiliy va me yoriy asoslari
ʼ
Mamlakatda eksport rejimining strategik maqsadi eksport tarkibida
xomashyo tovarlarini qisqartirish va tayyor mahsulotlar ulushini oshirishdan
iborat. Buni amalga oshirish makroiqtisodiy siyosat, ish bilan bandlik xolatini va
aholi daromadlarini xomashyo tovarlariga bo‘lgan jahon narxlari kon yunkturasiga
ʼ
bog‘lanib qolishini kamaytiradi, iqtisodiy o‘sishning barqaror sur atlarini uzoq
ʼ
muddat saqlab qolish imkoniyatlarini kengaytiradi 14
.
O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalarni qo‘llab – quvvatlashning
huquqiy va me yoriy asoslarini yanada takomillashtirish maqsadida bir qator
ʼ
muhim hujjatlar qabul qilindi. Tegishli qonun hujjatlariga o‘zgartirishlar kiritildi,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari qabul qilindi va ularning ijrosi ta minlandi.
ʼ
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 18 noyabrdagi
«Iqtisodiyot real sektori korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab –
quvvatlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Unda iqtisodiyot real sektori
korxonalarining kapitallashuv darajasini yanada oshirish va moliyaviy
barqarorligini mustahkamlash, iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy
14
Совершенствование торговой политики в целях человеческого развития. Программа развития ООН. 2010.
С.55
19

sog‘lomlashtirish va boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish, iqtisodiyotni
tarkibiy o‘zgartirish, ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, texnik va texnologik
qayta jihozlash jarayoniga investitsiyalarni, shu jumladan, tijorat banklarining
mablag‘larini keng jalb etish maqsadida bir qator chora – tadbirlarni ishga solish
ko‘zda tutildi.
Farmonda 2009 yilning 1 yanvaridan boshlab yangi tashkil etiladigan ochiq
va yopiq aksiyadorlik jamiyatlari uchun ustav jamg‘armasining eng kam miqdori
jamiyat davlat tomonidan ro‘yxatga olingan sanada O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining kursi bo‘yicha ekvivalenti 400,0 ming AQSH
dollariga teng summani tashkil etishi belgilab qo‘yildi.
Faoliyat yuritayotgan ochiq va yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari 2010
yilning 1 yanvarigacha o‘zlarining ustav jamg‘armalari miqdorini ular qayta
ro‘yxatga olingan sanada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi
bo‘yicha ekvivalenti kamida 400 ming AQSH dollariga teng summaga
yetkazishlari yoki xususiy mulkchilik shakliga o‘tishi shart qilib qo‘yildi.
Bundan tashqari Farmonda iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy
sog‘lomlashtirish mexanizmini takomillashtirishga qaratilgan choralar ham
belgilandi. Bunda bankrot deb e lon qilingan ishlab chiqarish korxonalariniʼ
auksion va tanlov savdolarida tijorat banklariga mulk sifatida sotish, banklar
tomonidan bankrot korxonalarni moliyaviy soo‘lomlashtirish va qayta tiklash,
ularni texnik va texnologik jihatdan modernizatsiyalash hamda qaytadan
jihozlashni ta minlash, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardosh mahsulot ishlab
ʼ
chiqarishni ashkil etish bo‘yicha investitsiya majburiyatlarini qabul qilish,
keyinchalik korxonalarni strategik investorlarga bozor qiymatida sotish ko‘zda
tutildi 15
.
Farmonga muvofiq iqtisodiy nochor korxonalarni tijorat banklariga sotish
bo‘yicha Respublika komissiyasi tuzildi va Farmonda uning vazifalari belgilab
qo‘yildi. Ushbu Farmonning ijrosi sifatida “Mamlakatimiz bo‘yicha, yirik
korxonalarni ham qo‘shganda, jami 240 ta korxona bankrot deb e lon qilindi. Ayni
ʼ
15
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й. №49, 3-б.
20

paytda ularning 154 tasi yangi mulkdorlarga sotildi, 86 tasi esa tijorat banklari
balansiga o‘tkazildi.
Bugungi kunda tijorat banklari balansiga o‘tkazilgan 70 ta iqtisodiy nochor
korxonada ishlab chiqarish to‘liq qayta tiklanib, istiqbolli sarmoyadorlarga sotildi,
qolganlarida moliyaviy sog‘lomlashtirish ishlari olib borildi.
Bu borada ko‘rilgan chora – tadbirlar mamlakatimiz iqtisodiyotini ortiqcha
yukdan xalos qilish, budjet va ish haqi bo‘yicha umumiy miqdorda 1 trillion so‘m
kreditorlik qarzini uzish, bankrot korxonalar negizida 100 dan ortiq yangi turdagi
ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish, qo‘shimcha ravishda 17 mingdan ortiq
ish o‘rinlari yaratish imkonini berdi” 16
.
Inqiroz oqibatlarini bartaraf etish va real sektor korxonalarini barqaror
ishlashini ta minlash va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab – quvvatlashʼ
borasida respublikada amalga oshirilgan chora – tadbirlar orasida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2008 yil 28 noyabrdagi «Iqtisodiyot real sektori
korxonalarini qo‘llab-quvvatlash, ularning barqaror ishlashini ta minlash va
ʼ
eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi
Farmoni alohida o‘rin egalladi. “Jahon moliya- iqtisodiy krizisining salbiy
oqibatlarini bartaraf etish, iqtisodiyot real sektori bazaviy tarmoqlarining iqtisodiy
o‘sishi barqaror sur atlari va makroiqtisodiy mutanosibligi hamda barqaror
ʼ
ishlashini ta minlash, aholi bandligiga ko‘maklashish, eksport qiluvchilar,
ʼ
sanoatning yetakchi tarmoqlari korxonalari hamda kichik biznesni aniq manzilli
qo‘llab – quvvatlash maqsadida” 17
“Iqtisodiyotning real sektori bazaviy tarmoqlari
korxonalarini qo‘llab – quvvatlash, ularning barqaror ishlashini ta minlash va
ʼ
eksport salohiyatini oshirish chora – tadbirlari dasturi“ ishlab chiqildi va
tasdiqlandi.
Farmonda respublika iqtisodiyoti real sektori sohasida jahon moliyaviy –
iqtisodiy krizisining salbiy oqibatlarini bartaraf etishning hal qiluvchi omillari
belgilandi. Ular quyidagilardan iborat:
16
Каримов И.А. Асосий вазифамиз–Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада
юксалтиришдир. // Халқ сўзи, 2010 йил, 30 январь .
17
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й. №49, 4-б.
21

- iqtisodiyotning bazaviy tarmoqlarida modernizatsiya, texnik va texnologik
qayta jihozlash jarayonlarini faollashtirish, sifatli, eksportga yo‘naltirilgan
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni ta minlaydigan zamonaviyʼ
moslashuvchan minitexnologiyalarni tadbiq etish;
- ichki va tashqi bozorlarda mamlakatimiz ishlab chiqaruvchilari mahsulotlarining
raqobatbardoshligini yanada oshirish, eksport qiluvchi korxonalar
tomonidan yangi tovarlar turlarini sotish hajmlarini kengaytirish hamda
mahsulot sotishning istiqbolli bozorlarini o‘zlashtirish;
- iqtisod qilishning qattiq tartibini joriy etish, jumladan, texnologik
jarayonlarni ratsionalizatsiyalash, ishlab chiqarishda materiallar, elekt va energiya
sarfini hamda boshqa sarf-harajatlarni kamaytirish hisobiga ishlab chiqarish
harajatlari va mahsulot tannarxini keskin kamaytirish;
- texnik va ishlab chiqarish intizomiga rioya qilish, mahsulot sifatini
boshqarishning halqaro standartlarini tatbiq etish;
- moslashuvchan narx- navo siyosatini amalga oshirish, jahon bozorlarida
narx – navo kon yunkturasi tez o‘zgarib borayotgan sharoitda eksport
ʼ
mexanizmlarini takomillashtirish.
Farmonda joylardagi rahbar xodimlar, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki, tijorat banklari rahbarlari zimmasiga iqtisodiyotning real sektori
korxonalariga har tomonlama yordam ko‘rsatish, dasturda belgilangan vazifalarni
amalga oshirishda shaxsiy javobgarlik yuklandi.
Respublika Prezidenti I.A. Karimovning 2009 yilda mamlakatimizni
ijtimoiy – iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2010 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy
dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasi
majlisidagi ma ruzasida respublikamiz banklari tomonidan ko‘rsatilgan yordam
ʼ
mahsulot eksport qiladigan korxonalarning barqaror ishlashini ta minlashda
ʼ
muhim rol o‘ynaganligi ta kidlab o‘tildi.
ʼ
22

2009 yilning o‘zida bu korxonalarga aylanma mablag‘larini ko‘paytirish
uchun umumiy miqdorda 233 milliard so‘mdan iborat imtiyozli kreditlar berilgani
ularga, o‘z mahsulotini eksport qilish bo‘yicha yuzaga kelgan vaqtinchalik
qiyinchiliklarga qaramasdan, ishlab chiqarishning pasayishini oldini olish imkonini
berdi.
Mahsulot eksport qiladigan korxonalarni qo‘llab – quvvatlash bo‘yicha
ko‘rilgan chora – tadbirlar natijasida ularning barqaror ishlashini ta minlashga,ʼ
2009 yilda eksport hajmini 2,4 foizga oshirishga erishildi. Bu esa shu yili tashqi
savdo aylanmasini 2,3 milliard dollardan ko‘proq ijobiy saldo bilan yakunlash
imkonini berdi 18
.
Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlarni, real sektorni rivojlantirish borasidagi
chora–tadbirlarni amalga oshirishda, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab–
quvvatlashda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 2 dekabrdagi
«Navoiy viloyatida erkin industrial-iqtisodiy zona tashkil etish to‘g‘risida”gi
Farmoni muhim me yoriy xujjat bo‘lib xizmat qildi.
ʼ
Jahon standartlariga javob beradigan va jahon bozorlarida talab qilinadigan
mahsulot ishlab chiqarishni ta minlaydigan, zamonaviy yuqori texnologiyali ishlab
ʼ
chiqarishlarni ta minlaydigan, zamonaviy yuqori texnologiyali ishlab
ʼ
chiqarishlarni tashkil etish uchun xorijiy investitsiyalarni, birinchi galda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha qulay shart-sharoitlar
yaratish, shuningdek, Navoiy viloyatining sanoat salohiyatini, ishlab chiqarish,
transport – tranzit va ijtimoiy infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida Navoiy
shahri xalqaro aeroporti hududida “Navoiy” erkin industrial-iqtisodiy zona tashkil
etildi.
Farmonda “Navoiy” erkin industrial – iqtisodiy zona hududida xo‘jalik
yurituvchi sub ektlar faoliyatining asosiy yo‘nalishi – zamonaviy xorijiy yuqori
ʼ
unumli asbob – uskunalar va texnika, texnologik liniyalar va modullar, innovatsiya
texnologiyalarini joriy etish hisobiga yuqori texnologiyali, jahon bozorlarida
18
Каримов И.А. Асосий вазифамиз–Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада
юксалтиришдир. // Халқ сўзи, 2010 йил, 30 январь
23

raqobatbardosh mahsulotlarni keng ko‘lamda ishlab chiqarishdan iborat etib
belgilandi.
“Navoiy” erkin industrial – iqtisodiy zonaning faoliyat ko‘rsatish muddati 30 yilni
tashkil etadi. Erkin industrial – iqtisodiy zona faoliyati davomida uning hududida
alohida bojxona, valyuta va soliq rejimlari, O‘zbekiston Respublikasi norezident
fuqarolarining uning hududiga kirish, hududda bo‘lish va chiqib ketishning,
shuningdek, ular tomonidan mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun
ruxsatnomalar olishning soddalashtirilgan tartibi joriy etilgan 19
. “Navoiy” erkin
industrial – iqtisodiy zona faoliyati Farmonga ilova qilingan normativ –
huquqiy hujjatlarga asosan muvofiqlashtiriladi.
Ta kidlash joizki, 2009 yilda Navoiy viloyatida tashkil etilgan erkinʼ
industrial – iqtisodiy zonaning asosiy ob ektlaridan biri sifatida Navoiy shahri
ʼ
aeroporti bazasida xalqaro tashishlar bo‘yicha intermodal markaz qurilishi
yuzasidan katta ishlar amalga oshirildi.
2009 yilda “Korean eyr” kompaniyasidan O‘zbekistonning milliy
aviakompaniyasi ijaraga olgan zamonaviy transport samolyotlari bilan ushbu
aeroportdan xalqaro yo‘nalishlar bo‘yicha 330 dan ortiq reys amalga oshirildi va
qariyb 8,5 ming tonna yuk tashildi. Bu Navoiy shahri aeroportini global logistika
tarmog‘iga integratsiyalash imkonini berdi. 20
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 19 iyunda qabul qilingan
“Devorbop materiallar ishlab chiqarishni ko‘paytirish va sifatini yaxshilash
borasidagi qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning qo‘llab –quvvatlash barasida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Mana shu qaror asosida sement, gips, g‘isht, quphruq aralashmalar, gipsokarton,
oyna, sopol koshinlar va boshqa materiallar ishlab chiqaradigan korxonalar
modernizatsiya qilinib, qurilish materiallari turlari ko‘paymoqda.
19
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й. №49, 6-б.
20
Каримов И.А . Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада
юксалтиришдир. // Халқ сўзи, 2010 йил, 30 январь
24

Qarorga muvofiq, bunday korxonalarga berilgan imtiyozlar mahsulotlarning
sifatini oshirish va tannarxini 15 – 20 foizga kamaytirish imkonini berdi.
Faqatgina 2011 yilning 11 oyida yiliga 210 million dona pishiq g‘isht ishlab
chiqarish bo‘yicha 38 investitsiya loyihasi amalga oshirildi va mingdan ortiq ish
o‘rni yaratildi 21
.
Respublika mahalliy ishlab chiqaruvchilarini qo‘llab - quvvatlash
mexanizmini takomillashtirishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil
13 apreldagi “Angren” maxsus industrial zonasini barpo etish to‘g‘risida”gi
Farmoni alahida ahamiyat kasb etdi. Farmonda yozilishicha, “Angren” maxsus
industrial zonasi “yuqori qo‘shilgan qiymatga ega bo‘lgan raqobatbardosh
mahsulot ishlab chiqarishni ta minlaydigan zamonaviy, yuksak texnologiyaliʼ
ishlab chiqarishlarni tashkil etish uchun xorijiy va mahalliy investorlarni jalb etish
bo‘yicha qilay shart – sharoitlarni shakllantirish, Toshkent viloyatining ishlab
chiqarish va resurs salohiyatidan kompleks hamda samrarali foydalanish, shu
asosda yangi ish joylari yaratish va aholi daromadlarini oshirish maqsadida” barpo
etildi.
Farmonda “Angren” maxsus industrial zonasi faoliyatining asosiy vazifalari
va yo‘nalishlari belgilandi:
- ichki va jahon bozorlarida raqobatbardosh bo‘lgan yuqori qo‘shilgan
qiymatga ega mahsulot ishlab chiqarish bo‘yicha zamonaviy, yuksak texnologiyali
ishlab chiqarishlarni barpo etish va ularning samarali faoliyat yuritishi uchun
investitsiyalar, eng avvalo to‘g‘ridan – to‘g‘ri investitsiyalarni jalb etish borasida
qulay shart – sharoitlarni shakllantirish;
- maxsus industrial zonaga kiriuvchi mintaqaning ishlab chiqarish va resurs
salohiyatidan kompleks va samarali foydalanishni ta minlash, mineral – xomashyo
ʼ
resurslarini yanada chuqurroq qayta ishlash bo‘yicha yangi ishlab chiqarishlarni
barpo etish;
- maxsus industrial zona va umuman, respublika korxonalari o‘rtasida
mustahkam kooperatsion alaqalar o‘rnatish hamda sanoat kooperatsiyasini
21
Юртимиз улкан салоҳиятининг амалдаги ифодаси / Халқ сўзи,28 январ 2012 йил
25

rivojlantirish asosida mahalliy xomashyo va materiallar negizida yuksak
texnologiyali mahsulot ishlab chiqarishni makhalliylashtirish jarayonlarini
chuqurlashtirish;
- transport, muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmani jadal
rivojlantirish hamda samarali foydalanish, “Angren” logistika markazi salahiyatini,
yuklarni avtomobil va konteynerlarda tashish borasida yaratilgan tizimni yanada
rivojlantirish hamda ulardan keng ko‘lamda foydalanishni ta minlash. ʼ
Bulardan tashqari Farmonda “Angren” maxsus industrial zonasi
qatnashchilari uchun imtiyozlar, bir qator manfaatdor vazirliklar va idoralarga
maxsus industrial zonani tashkil etishni amalga oshirish borasida vazifalar
yuklatilgan.
Xulosa sifatida shuni ta kidlash kerakki, yuqoridagilar O‘zbekistonda
ʼ
eksport qiluvchi korxonalarini qo‘llab–quvvatlash yo‘lida muhim natijalarga
erishish imkonini berdi.
2 .2. O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatining hozirgi kundagi holati
tahlili
Yuqoridagi paragraflarda ta kidlaganimizdek, O‘zbekistonda jahonning
ʼ
barcha mamlakatlari bilan xalqaro iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish va har
tomonlama kengaytirishga qaratilgan izchil siyosat olib borilmoqda. Mana
shunday siyosatning natijasida respublika milliy iqtisodiyotining eksport salohiyati
jadal rivojlanib, tobora raqobatga bardoshli bo‘lib bormoqda.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy yo‘nalishi hisoblangan tashqi savdo
sohasida mustaqillik yillarida O‘zbekistonda sodir bo‘lgan va davom etayotgan
tendensiyalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, respublikada bu sohada sezilarli ijobiy
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Shuni alohida ta kidlash kerakki, o‘tgan davr mobaynida
ʼ
O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan tashqi savdo rejimini bosqichma-
26

bosqich erkinlashtirish siyosati olib borildi. Ushbu jarayonni shartli ravishda bir
nechta bosqichga bo‘lish mumkin.
O‘zbekiston bugun xalqaro hamjamiyatning va global moliyaviy –iqtisodiy
bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Respublika Prezidenti I.A. Karimov
“Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning
yo‘llari va choralari” asarida “Buning tasdig‘ini tashqi dunyo bilan aloqalarimiz
tobora kengayib borayotganida, taraqqiy topgan yetakchi davlatlar ko‘magida
iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish, modernizatsiya qilish, texnik va texnologik
qayta jihozlash bo‘yicha dasturlarning amalga oshirilayotganligida,
O‘zbekistonning xalqaro savdo tizimiga integratsiyalashuvida, mahsulot va
tovarlar importi va eksportining o‘sib borishida va boshqa misollarda yaqqol
ko‘rishimiz mumkin”ligi ta kidlab o‘tildiʼ 22
. Mazkur asarda jahon bozorida
talabning pasayib borishi oqibatida O‘zbekiston eksport qiladigan qimmatbaho va
rangli metallar, paxta, uran, neft mahsulotlari, mineral o‘g‘itlar va boshqa mahsulot
larning narxi tushib borayotganligi va bu o‘z navbatida, xo‘jaliuk yurituvchi
sub ektlar va investorlarning eksportdan oladigan tushumlari kamayishiga olib
ʼ
kelayotganligi ham ta kidlab o‘tilgan. Bunday xolat esa ishlab chiqaruvchilarning
ʼ
foyda ko‘rsatkichlariga, retabelligiga, ohir – oqibatda esa makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlarning o‘sish sur atlari va iqtisodiyotning boshqa tomonlariga salbiy
ʼ
ta sir etadi.
ʼ
Tashqi bozorda kon yunkturaning yomonlashuviga qaramasdan, 2008 yilda
ʼ
tashqi savdo aylanmasi 21,4 foizga oshdi, ayni vaqtda tovarlar va xizmatlar
eksporti 28,7 foizga ortdi. Natijada tashqi savdo balansida ijobiy saldo hajmi
sezilarli darajada o‘sdi. Bu esa ishonchli to‘lov balansi va iqtisodiyotimiz
barqarorligining muhim ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Tashqi savdo tarkibida chuqur ijobiy o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Keyingi
yillar mobaynida eksport tarkibida raqobat bar dosh tayyor mahsulot salmog‘ining
barqaror o‘sish tenden si yasi va xomashyo yetkazib beruvchi tarmoqlar
22
Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози , Ўзбекистон шароитида уни бартараф
этишнинг йўллари ва чоралари. –Т.: Ўз бекистон. 2009, 11-б.
27

mahsulotlari ulushining kamayib borayotgani yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. 20 13
yilda eksport ning umumiy hajmida xomashyo bo‘lmagan tovarlarning ulushi 7 2
foizdan ziyodni tashkil etdi. Ayni vaqtda O‘zbekiston uchun an anaviy eksportʼ
xomashyosi bo‘lgan paxta tolasining bu boradagi ulushi 2000 yildagi 27,5 foizdan
20 13 yilda 7,7 foiz ga tushdi .
Respublikaning tashqi savdo munosabatlari geografiyasi, avvalo, rivojlanib
borayotgan Osiyo qit asi bozorlari bilan savdo aylanmasining o‘sishi hisobidan
ʼ
sifat jihatidan o‘zgarmoqda.
Bu ko‘rsatkichlarning barchasi, avvalo, eksport tarkibida yuqori qo‘shimcha
qiymatga ega bo‘lgan raqobatdosh tayyor mahsulot ulushining izchil oshishi,
birinchi navbatda, iqtisodiyotimizning o‘sib borayotgan salohiyati va
imkoniyatlaridan dalolat beradi. Shu bilan birga, bunday holat eksportimizning
xomashyo resurslari narxi tez-tez o‘zgarib turadigan jahon bozori ta siriga
ʼ
bog‘liqligini kamaytirishda muhim yo‘nalish bo‘lib xizmat qiladi.
Jahon iqtisodiy inqirozi davom etayotgan hozirgi sharoitda bunday o‘zgarish
ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Nega deganda, bugungi kunda eksport asosan
xomashyo yetkazib berishdan iborat bo‘lib, dunyo bozoridagi narx-navo
o‘yinlariga haddan tashqari bog‘lanib qolayotgani ayrim mamlakatlarda valyuta
tushumlarini kamaytiradigan, moliyaviy barqarorlikning yomonlashuviga olib
keladigan, iqtisodiyotni izdan chiqaradigan jiddiy faktorga aylanmoqda.
Mustaqillik yillaridagi Respublika tashqi savdo aylanmasi hajmining
dinamikasini tahlili shundan dalolat beradiki, 1996 yilda bu ko‘rsatkich o‘zining
cho‘qqisiga erishdi. Shu yili respublika tashqi savdo aylanmasining umumiy hajmi
9,3 mlrd. A Q SH dollariga teng bo‘ldi. 1997 va 1998 yillarda esa O‘zbekistondan
eksport qilinadigan asosiy tovarlarga jahon bozorlarida narxlarining tushib ketishi
natijasida, respublika tashqi savdo aylanmasi qisqarib ketdi va mos ravishda 8,9
mlrd. va 6,8 mlrd. A Q SH dollarini tashkil etdi .
2.1-jadval
28

2000-2013 yillarda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasining asosiy
ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar, mlrd. doll
2000 y. 20 13 y. Absolyut
farqi O‘sish
s ur atiʼ , % Eksport va im-
portning tashqi savdo
aylanmasi o‘sishidagi
ulushi,%
Eksport 3 ,3 15,1 11,8 4,6 marta 52
Import 2 , 9 13,8 10,9 4,7
Marta 48
Tashqi savdo
aylanmasi 6 , 2 28,9 22,7 4,7 marta 100
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning “2012 yil Vatanimiz
taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil bo‘ladi” mavzusidagi ma ruzasini o‘rganish
ʼ
bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. – T.: Iqtisodiyot. - 2012. 11 b.. O‘zbekiston Respublikasi Davlat
statistika qo‘mitasi ma lumotlari
ʼ
2000-2013 yillar davomida respublika tashqi savdo aylanmasi barqaror
o‘sish tendensiyasiga ega bo‘ldi. T a h lil etilayotgan yillar davomida eksport hajmi
4,6 barobarga, import hajmi 4,7 barobar o‘sdi. (2.1-jadval).
Tahlillar yana shuni ham ko‘rsatadiki, islohotlar davomida mamlakatda
eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni kengaytirish, iqtisodiyotga xorijiy
investitsiyalarni jalb etish, eksportni rag‘batlantirish kabi chora – tadbirlarni
amalga oshirilganligi natijasida tashqi savdo aylanmasida eksport ulushi oshib
bordi (3-jadval).
2.2-jadvalda keltirilgan raqamlardan ko‘rinadiki, 2000-2006 yillar davomida
respublika tashqi savdo aylanmasida eksportning ulushi barqaror o‘sish
tendensiyasiga ega bo‘ldi. Agar 2000 yilda tashqi savdo aylanmasining 52,5 foizni
eksport va 47,5 foizini import operatsiyalari tashkil etgan bo‘lsa, 2006 yilga kelib
ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 59,2 va 40,8 foizga teng bo‘ldi. Bunday holat
O‘zbekiston tashqi iqtisodiy faoliyati va uning asosiy elementlaridan bo‘lgan
tashqi savdo sohasidagi ijobiy o‘zgarishlardan dalolat beradi. Shu bilan birga
jadvalda keltirilgan ma lumotlardan ko‘rinib turibdiki, 2008 yilga kelib tashqi
ʼ
savdo aylanmasida eksport ulushi kamaygan. Bunday holat AQSH ipotekali
kreditlash tizimida ro‘y bergan tanglik holatidan boshlangan jahon moliyaviy
29

inqirozi ta siri bilan bog‘liq. Ma lumki, moliyaviy inqirozning miqyoslariʼ ʼ
kengayib, dunyoning yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari
va aksiyalarning bozor qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi.
2.2-jadval
Tashqi savdo aylanmasida eksport va import
ulushining o‘zgarishi, foizda
Yillar
2000 2005 2006 2008 2011 2013
Eksport
52,5 56,9 59,2 54,2 58,8 52,0
Import
47,5 43,1 40,8 45,8 41,2 48,0
Tashqi savdo
aylanmasi 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Manba: Jadval quyidagi manbalar asosida hisoblandi:O‘zbekiston iqtisodiyoti // Tahliliy
sharx, №8, 2004 yil. Toshkent, 2005, 64-bet; O‘zbekiston Respublikasining2006 yilgi statistik
axborotnomasi. Toshkent, 2007, 12-bet ; Uzbekistan v sifrax. 2009. Tashkent.2009.S.160.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma lumotlari
ʼ
Respublika tashqi savdosida amalga oshayotgan jarayonlarni o‘rganishda
tashqi savdo aylanmasi elementlari tarkibini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi. Chunki, aynan eksport va importning tarkibida kechayotgan jarayonlar
mamlakatning jahon bozorida qanday o‘rinni egallab borayotganligidan dalolat
beradi.
O‘zbekiston iqtisodiyotining jahon xo‘jalik va moliyaviy – iqtisodiy tizimiga
integratsiyalashuv jarayoni tobora chuqurlashib borayotgan bir sharoitda jahon
moliyaviy inqirozining oqibatlari respublika iqtisodiyotiga ham ta sir
ʼ
ko‘rsatmasdan qolmadi. Bunday ta sir “... mamlakatimiz eksport qiladigan
ʼ
mahsulotlarning muhim turlariga nisbatan hamda eksportga yo‘naltirilgan yetakchi
tarmoqlar va ular bilan bog‘liq turdosh korxonalar faoliyatida” 23
namoyon bo‘ldi.
2.3-jadval
2000-2013 yillarda O‘zbekiston eksporti tarkibi
(umumiy xajmga nisbatan foiz hisobida)
23
Каримов И. А. Жаҳон молиявий – иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
ўллари ва чоралари. Тошкент. 2009. 14 –б.
30

Tovarlar guruhi Yillar
2000 2003 2005 200 8 2010 2013
Paxta tolasi 27,5 19,8 19,1 9,3 11,3 7,7
Kimyo mahsulotlari,
plastmassalar 2,9 3,1 5,3 5,6 5,1 4,0
Q ora va rangli metallar 6,6 6,4 9,2 7,0 6,8 6,3
Mashina va uskunalar 3,4 5,9 8,4 7,6 5,5 5,5
Oziq – ovqatlar 5,4 2,7 3,8 4,5 9,7 9,8
Energiya manbalari 10,3 9,8 11,5 24,7 24,8 31,1
Xizmatlar 13,7 14,4 12,1 10,4 9,1 16,2
Boshqalar 30,2 37,9 30,5 30,9 27,7 19,4
Jami 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Manba: O‘zbekiston iqtisodiyoti // Axborot-taxliliy sharx, yanvar-sentabr 2006 yil, Tashkent,
2007, 49-bet; Uzbekistan v sifrax. 2009. Stat sb. 2009, s. 162.; O‘zbekiston Rnespublikasining
statistik axborotnomasi, 2010 yil, 11 b. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma lumotlariʼ
Tashqi savdo elementlarini tahlili shuni ko‘rsatadiki, mustaqillik yillarida
O‘zbekiston eksporti hamda importi tarkibida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘ldi.
Xususan, eksportda xomashyo resurslari ulushi kamayib bormoqda va ular borgan
sari katta miqdorda respublika miqyosida tovarlar ishlab chiqarishga
yo‘naltirilmoqda. Paxta tolasining eksportdagi ulushi 2000 yildagi 27,5 foizdan
20138 yilda 7,7 foizga tushganligini ham ham eksport tarkibidagi ijobiy
o‘zgarish sifatida baholash mumkin
(2.3-jadval). Mashina va uskunalar ulushining oshib borishi, 1992 yilda eksport
tarkibida deyarli mavjud bo‘lmagan xizmatlar ulushining o‘sish tendensiyasiga ega
ekanligi ham eksport tarkibining yaxshilanayotganligidan dalolat beradi. Shu bilan
birga mamlakat eksportini tarkibini kengaytirish, tayyor mahsulotlar ulushini
oshirish orqali uni takomillashtirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Import tarkibi ham mustaqillik yillarida bir muncha yaxshilandi. Xususan,
hukumat tomonidan amalga oshirilgan “don mustaqilligi” hamda “energiya
mustaqilligi”ga erishish siyosatlari natijasida importdagi oziq- ovqatlar hamda
energiya tashuvchilar ulushi keskin kamaydi. Import tarkibida investitsion tovarlar
31

(mashina va uskunalarning) ulushini 1992 yildagi 9,2 foizdan 20 13 yilda 44,2
foizga cha o‘sganligini alohida ta kidlash zarur (ʼ 2.4 -jadval). Bu holat respublika da
iqtisodiyotni modernizatsiya va diversifikatsiya qilish, texnologik yangilash
borasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosatining mamlakat ishlab chiqarish
salohiyatini ko‘tarishga yo‘naltirilganligidan dalolat beradi.
Rasmiy statistika ma lumotlaridan ko‘rinadiki, respublikaga import qilingan
ʼ
tovarlar tarkibida mashina va uskunalar, kimyo mahsulotlari, rangli va qora
metallar guruhlari asosiy o‘rinni egallaydi. Bunday holatni respublikada birinchi
navbatda iqtisodiyotga jalb etilayotgan chet el investitsiyalari hisobiga loyihalarni
amalga oshirish, korxonalar ishlab chiqarish jarayonlari uchun zarur bo‘lgan
import tovarlariga talab kattaligicha qolayotganligi bilan izohlash mumkin.
2.4-jadval
2000-2013 yillarda O‘zbekiston importi tarkibi
(umumiy xajmga nisbatan foiz hisobida)
Tovarlar guruhi Yillar
2000 2003 2005 200 8 2010 2013
Oziq-ovqatlar 12,3 9,9 7,0 8, 3 10,9 9,7
Kimyo mahsulotlari 13,6 12,8 13,6 1 1 , 6 14,3 14,3
Q ora va rangli metallar 8,6 7,9 10,3 7,7 8,4 7,9
Mashina va uskunalar 35,4 44,4 43,3 52,4 44,1 44,2
Energiya mabalari 3,8 2,7 2,5 4, 6 6,0 7,2
Xizmatlar 8,5 10,2 10,4 4,4 4,7 5,8
Boshqalar 17,8 12,1 12,9 1 1 , 0 11,6 10,9
Jami 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
32

Manba: O‘zbekiston iqtisodiyoti // Axborot-taxliliy sharx, yanvar-sentabr 2006 yil, Tashkent,
2007, 49-bet; Uzbekistan v sifrax. 2009. Stat sb. 2009, s. 162. O‘zbekiston Rnespublikasining
statistik axborotnomasi, 2010 yil, 11 b. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma lumotlariʼ
Ma lumki 2008 yili respublikada jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozining
ʼ
salbiy oqibatlarini bartaraf etish maqsadida 2009-2012 yillarga mo‘ljallangan
Inqirozga qarshi choralar dasturi ishlab chiqildi va u izchil amalga oshirilib
boshlandi. Bunday chora – tadbirlarning puxta ishlab chiqilgani o‘zining amaliy
samarasini berdi.
Respublikada mahsulot eksport qiladigan korxonalarni qo‘llab –quvvatlash
bo‘yicha ko‘rilgan chora – tadbirlar natijasida ularning barqaror ishlashini
ta minlashga, 2009 yilda eksport hajmini 2,4 foiz oshirishga erishildi. Bu 2009
ʼ
yilda tashqi savdo aylanmasini 2,3 milliard dollardan ko‘proq ijobiy saldo bilan
yakunlash imkonini berdi. Bunday natija, o‘z navbatida, mamlakatimizning to‘lov
balansining ishonchliligi va iqtisodiyotimiz barqarorligini yanada
mustahkamlashga imkon berdi 24
.
2011 yilda esa eksport mahsulotlari hajmi 2010 yilga nisbatan qariyb 15,4
foizga ko‘paydi va 15 milliard dollardan ko‘proqni tashkil etdi. Bu 2000 yilga
nisbatan 4,6 barobar ziyoddir. Tashqi savdo aylanmasining ijobiy saldosi 4 milliard
500 million dollardan oshdi.
Respublika Prezidentining 2013 yil yakunlariga bag‘ishlangan majlisdagi
ma ruzasida iqtisodiyotimiz tarkibidagi chuqur o‘zgarishlar mamlakatimiz eksport
ʼ
salohiyatini mustahkamlash, eksport hajmini barqaror oshirish va uning tarkibida
ijobiy o‘zgarishlarga erishishda eng muhim omilga aylanganligi alohida ta kidlab
ʼ
o‘tildi.
Jahon bozoridagi kon yunkturaning beqarorligiga qaramasdan, 2013 yilda
ʼ
eksport hajmining o‘sishi 10,9 foizdan iborat bo‘ldi. Tashqi savdo faoliyatidagi
ijobiy saldo 1 milliard 300 million dollarni tashkil etdi. 2013 yilda qimmatbaho
24
Каримов И.А. Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада
юксалтиришдир. –Тошкент. Ўзбекистон. 2010.
33

metallar narxining keskin pasayganiga qaramasdan, mamlakatimiz oltin-valyuta
zaxirasi o‘tgan yil davomida 2 foizga ko‘paydi 25
.
So‘nggi yillarda eksport tarkibida raqobatdosh tayyor mahsulotlar ulushi
barqaror sur atlar bilan o‘sib borayotgani yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. 2013ʼ yilda
umumiy eksport hajmining 72 foizdan ortig‘i tayyor tovarlar hissasiga to‘g‘ri
keldi.
Shuni alohida ta kidlash kerakki, keyingi yillarda tashqi savdo
ʼ
aylanmasining hududiy tarkibida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. 90-yillarning
boshlarida asosan MDH mamlakatlariga yo‘naltirilgan respublika tashqi savdosi
geografiyasi sezilarli darajada o‘zgardi va kengaydi.
Ta kidlash kerakki, iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarida tarkibiy
ʼ
o‘zgarishlarni amalga oshirish va bu sohalarni diversifikatsiya qilishga
qaratilayotgan ulkan e tibor eksport hajmi, uning tarkibi va sifatiga ijobiy ta sir
ʼ ʼ
ko‘rsatdi.
Tashqi savdo aylanmasi tarkibidagi bunday ijobiy o‘zgarishlar mustaqillik yillarida
mazkur sohaga qaratilgan e tibor, xususan eksportga yo‘naltirilgan ishlab
ʼ
chiqarishni har tomonlama rag‘batlantirish hamda import o‘rnini bosadigan
mahsulotlarni ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan iqtisodiy
siyosat natijalari hisoblanadi. Eksportning tovar tarkibini diversifikatsiya
qilish natijasida mamlakatimiz paxta yakkahokimligi oqibati bo‘lgan paxta tolasi
eksportiga qaramlikdan xalos bo‘ldi. Uning eksportdagi ulushi kamayib, 1990
yildagi 59,7 foizdan 2010 yilda 11,3 foizga tushdi” 26
. 2013 yilda eksport tarkibida
tayyor mahsulotlar ulushi 72 foizdan ortiqni tashkil etdi, holbuki, 2000 yilda bu
ko‘rsatkich qariyb 46 foizni tashkil etgan edi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, O‘zbekiston mustaqillikkacha bo‘lgan
davrdagi chetga xomashyo chiqaradigan va tayyor mahsulotlar, asosan iste mol
ʼ
tovarlarini olib kiradigan mamlakatdan bugungi kunda tobora qo‘shilgan qiymati
25
Каримов И.А. 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш, барча мавжуд имкониятларни
сафарбар этиш, ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини изчил давом эттириш йили бўлади. // Халқ сўзи,
2014 йил, 18 январь
26
Ўзбекистон Республикаси иқтисодий-ижтимоий тараққиётининг мустақиллик йилларидаги (1990-2010
йиллар) асосий тенденция ва кўрсаткичлари ҳамда 2011-2015 йилларга мўлжалланган прогнозлари:
статистик тўплам. – Т.: “Ўзбекистон”, 2011, 59-61-б.
34

yuqori bo‘lgan tayyor mahsulotlarni eksport qiladigan va ko‘proq ishlab
chiqarishni texnik hamda texnologik modernizatsiya qilish uchun mo‘ljallangan
yuqori texnologiyalar asosidagi uskunalarni import qiladigan mamlakatga aylanib
bormoqda.
2.3. Mahalliylashtirish dasturining mamlakat eksport salohiyatini
oshirishdagi ahamiyati
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning 2014 yilning asosiy
yakunlari va 2015 yilda O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor
yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma ruzasida 2ʼ 014-yilda 500 dan ziyod yangi korxona, birinchi navbatda, kichik
biznes subektlari eksport faoliyatiga jalb etilganligi, tashqi savdo balansidagi ijobiy
saldo 180 million dollarni tashkil qilganligi, mamlakatimizning oltin-valyuta
zaxiralari 1 milliard 600 million dollarga ko‘payganligi aytib o‘tildi.
Bunday natijalarga erishishda respublikamizda amalga oshirilayotgan
mahalliylashtirish dasturi doirasida bajarilayotgan vazifalarni hal etish muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Ma lumki, mahalliylashtirish jarayoni iqtisodiyotning jadal va barqaror
ʼ
rivojlanishini ta minlash, uning tashqi omillarga bog‘liqligini kamaytirish, ishlab
ʼ
chiqarish jarayonlariga yangi, samarali texnologiyalarni tatbiq qilishni
jadallashtirish, mahalliy xomashyo va ishlab chiqarish resurslaridan keng
foydalanish, shu asosda zamonaviy raqobatdosh mahsulot ishlab chiqarishni
ko‘paytirish, valyuta mablag‘laridan tejamli va oqilona foydalanish, shuningdek,
yangi ish joylarini yaratish imkonini beradi. Mahalliylashtirish dasturining amalga
oshirilishi quyidagi ijobiy jihatlar bilan tavsiflanadi:
- mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan samarali foydalanish;
- turli sanoat tarmoqlarining qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan mahsulotlari
eksportini ko‘paytirish va an anaviy eksport salmog‘ini kamaytirish;
ʼ
35

- samarali ichki va tarmoqlararo ishlab chiqarish kooperatsiya aloqalarini
rivojlantirish;
- iqtisodiyotning real sektorida mamlakatimiz korxonalarining kooperatsiyasi
salohiyatidan yuqori darajada foydalanish;
- mahalliy xomashyoni qayta ishlashni kengaytirish, ishlab turgan
korxonalarni zamonaviylashtirish va yangilarini tashkil etish hisobidan iqtisodiyot
tarkibini takomillashtirish va h.k.
Prezidentimiz Islom Karimov 2010 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish yakunlari va 2011 yilga mo‘ljallangan eng muhim ustuvor
yo‘nalishlarga bag‘ishlangan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
majlisidagi ma ruzasida “Mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarniʼ
diversifikatsiya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlarga alohida e tibor
ʼ
qaratishni istardim. 2010 yilda sanoat ishlab chiqarish tarkibida yuqori qo‘shimcha
qiymatga ega bo‘lgan tayyor mahsulotning ulushi 50 foizdan ziyodni tashkil
etdi.” 27
, deb ta kidlab o‘tgan edi.
ʼ
Mahalliylashtirish – import qilinadigan tayyor mahsulot, butlovchi buyumlar
va materiallarni mamlakatda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish orqali unga bo‘lgan
ichki talabni qondirish va eksportini yo‘lga qo‘yish.
2009 yilda mamlakatimizdagi yengil va oziq-ovqat sanoatining iste mol
ʼ
tovarlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan korxonalari, shuningdek, ishlab
chiqarishni mahalliylashtirish dasturida ishtirok etayotgan korxonalar uchun keng
ko‘lamli qo‘shimcha soliq va bojxona imtiyozlari berildi. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2009 yil 27 yanvar dagi 1048-son li qaroriga ko‘ra,
butlovchi qism va detallar, tayyor mahsulotlar, materiallar va xomashyo turlarini
ishlab chiqaruvchi korxonalar 2011 yil 1 yanvargacha:
- chetdan keltiriladigan texnologik asbob-uskunalar va ular uchun ehtiyot
qismlar, shuningdek, mahalliylashtiriladigan mahsulotlar ishlab chiqarishda
texnologik jarayonda foydalaniladigan, respublikada ishlab chiqarilmaydigan
27
Каримов И.А.. “Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз
фаровонлигини оширишга хизмат қилади” // Халқ сўзи, 2011 йил.
36

komponentlar uchun bojxona to‘lovlari (bojxona rasmiylashtirish yig‘imlaridan
tashqari);
- mahalliylashtirish loyihalari bo‘yicha ishlab chiqarilgan mahsulotlar
bo‘yicha foyda solig‘i, yagona soliq to‘lovi (soliq solishning soddalashtirilgan
tizimini qo‘llaydigan sub ektlar uchun);ʼ
- mahalliylashtiriladigan mahsulotlar ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan
asosiy ishlab chiqarish fondlari bo‘yicha mulk solig‘i to‘lashdan ozod qilindi.
Ma lumki, iqtisodityotni rivojlanishi ishlab chiqaruvchilarning o‘zaro
ʼ
hamkorligiga vevosita bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan respublika Prezidentining
2007 yil 12 noyabrdagi “Ichki tarmoq va tarmoqlararo sanoat kooperatsiyasini
yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Farmonga binoan respublikamizda an anaviy tarzda Xalqaro sanoat
ʼ
yarmarkasi va Kooperatsiya birjasi o‘tkazilib kelmoqda.
2008 yilda Respublika Xalqaro sanoat yarmarkasi va Kooperatsiya birjasiga
xalqaro maqomi berildi. Iqtisodiyotning real sektorini rivojlantirish vazifalarini hal
eta borib Xalqaro sanoat yarmarkasi va Kooperatsiya birjasi uzoq muddatli
xo‘jalik aloqalarini yo‘lga qo‘yish va kengaytirish uchun zarur qonunchilik bazasi
va bozor infratuzilmasini yaratish, tarmoq ichidagi, tarmoqlararo va xalqaro
kooperatsiya doirasida korxonalarga zarur xomashyo va kredit resurslaridan erkin
foydalanishi imkoniyatini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
Sanoat yarmarkasi va kooperatsiya birjasi ikki bosqichda:
- birinchi bosqichda – tarmoq ko‘rgazmalari va yarmarkalari;
ikkinchi bosqichda – xalqaro tarmoqlararo sanoat yarmarkasi va kooperatsiya
birjasi o‘tkaziladi
2009 yil 20-27 oktabr kunlari o‘tkazilgan xalqaro sanoat yarmarkasi va
kooperatsiya birjasining quyidagi natijalari uning yuqori samara berganini
ko‘rsatadi:
- yarmarkada 378 ta mahalliy korxona, 46 ta xorijiy davlatning 600 ta
firmasi vakillari ishtirok etdi;
- jami tashrif buyurganlar soni 41 ming kishini tashkil etdi;
37

- yarmarkada ilgaridan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar bilan birga 124
turdagi yangi tayyor mahsulot, butlovchi qism va materiallar namoyish qilindi;
- kooperatsiya birjasi davomida 1,9 trillion so‘mlik, ya ni 2008 yilgaʼ
nisbatan 1,4 marta ko‘p hajmdagi shartnomalar imzolandi;
- mamlakatimiz korxonalarida ishlab chiqarilgan 2,3 milliard AQSH
dollarlik mahsulotni eksport qilish bo‘yicha xorijiy firmalar bilan shartnomalar
tuzildi va h.k.
Korxonalar o‘rtasidagi kooperatsiya aloqalarini kengaytirish va mahsulot
ishlab chiqarishni mahalliylashtirish o‘zaro chambarchas bog‘liq jarayondir.
Tarmoq ichidagi va tarmoqlararo sanoat kooperatsiyasining kengayishi tayyor
mahsulot, butlovchi buyum va materiallar ishlab chiqarishni mahalliylashirish
uchun shart-sharoit yaratadi.
Ishlab chiqarishni mahalliylashtirish – sanoat ishlab chiqarishining turli
bosqichlarida import shaklida xarid qilish orqali qo‘llaniluvchi detallar, butlovchi
qismlar, yarim tayyor mahsulotlar va tayyor mahsulotlarni mahalliy xomashyo va
materiallar asosida ishlab chiqarishga o‘tkazish jarayoni.
Import o‘rnini bosish samarasi – mahalliylashtirish jarayonini amalga
oshirish orqali ishlab chiqarilgan mahsulot va ko‘rsatilgan xizmatlar natijasida
tejalgan import mahsulotlari qiymati.
Iqtisodiyotning real sektorini qo‘llab-quvvatlash borasidagi muhim
yo‘nalishlardan yana biri – bu sanoat kooperatsiyasi asosida tayyor mahsulotlar,
butlovchi buyum va materiallar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish jarayonidir.
Keng ko‘lamli ishlab chiqarishni mahalliylashtirish dasturi doirasida 2009 yil
davomida 333 ta korxona negizida 843 ta amalga oshirilayotgan loyiha bo‘yicha
2854,0 milliard so‘m hajmida mahsulotlar ishlab chiqarilgan Neft-gaz uskunalari,
kimyo sanoati mahsulotlari, avtomobil sanoati uchun butlovchi qismlar va boshqa
120 dan ortiq yangi turdagi mahsulot ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilib, 2 mingga
yaqin yangi ish o‘rni yaratildi.
38

Mahalliylashtirish dasturi doirasida mahsulot turlari ishlab chiqarish hajmi
o‘tgan yilga nisbatan 2,3 barobar o‘sib, import o‘rnini bosish samarasi 1,9 milliard
AQSH dollarini tashkil etdi.
2009 yilda mamlakatimizdagi yengil va oziq-ovqat sanoatining iste molʼ
tovarlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan korxonalari, shuningdek, ishlab
chiqarishni mahalliylashtirish dasturida ishtirok etayotgan korxonalar uchun keng
ko‘lamli qo‘shimcha soliq va bojxona imtiyozlari berildi.
Bundan ko‘rinadiki, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida
mamlakatimizda iqtisodiyotning real sektori korxonalarini qo‘llab-quvvatlash
choralarining izchil amalga oshirilishi barqaror va mutanosib o‘sish sur atlarini
ʼ
ta minlash uchun yetarli shart-sharoitlar yaratdi.
ʼ
Tarmoq ichidagi va tarmoqlararo sanoat kooperatsiyasining kengayishi tayyor
mahsulot, butlovchi buyum va materiallar ishlab chiqarishni mahalliylashirish
uchun shart-sharoit yaratadi.
2.3.3 - jadval
Ma h alliylashtirish dasturining sanoat kooperatsiyasi asosida
tayyor ma h sulot, t o‘ ldiruvchi buyum va materiallar ishlab
chi q arish b o‘ yicha asosiy k o‘ rsatkichlari
Yillar
2009 2010 2011 2012 2013
Maxalliylashtirish maxsuloti
ishlab chikargan korxonalar
soni, dona 333 389 423 438 427
Amalga oshirilgan
loyixalar soni ,dona 843 1069 1096 1115
1101
Ishlab chikarilgan
maxalliylashtirish
maxsuloti xajmi,
mlrd. sum 4340,5 5726,8 6928,5 8675,1 11798,9
Maxalliylashtirish
maxsulotining
eksporta, mln.doll. 340,0 627,3 959,2 1030,6 871,7
Manba: O‘zbekiston sanoati. -T.: 2013. 18 b.; O‘zbekiston sanoati. -T.: 2014. 34 b.
39

Mamlakatimiz sanoat korxonalari tomonidan o‘tgan yili 160 dan ortiq turdagi
yangi tovar va mahsulotlar, jumladan, mutlaqo yangi texnologik platforma
negizida “Spark” yengil avtomobilini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Bundan
tashqari, katta xajmdagi yuk tashiydigan “MAN” avtomobillarini, enegiya
tejaydigan lampalar, “ElJi” rusumidagi xolodilniklarni yig‘ish, kaliy o‘g‘itlari va
boshqa muhim mahsulotlarni ishlab chiqarish boshlab yuborildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning mamlakatimizni 2013
yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014 yilga mo‘ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi ma ruzasida ta kidlanganidek, mamlakatimizdaʼ ʼ qabul
qilingan 2011-2015-yillarda sanoatni ustuvor darajada rivojlantirish dasturi va
ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilashga doir
tarmoq dasturlarining izchil amalga oshirilishi natijasida sanoat tarkibida yuqori
qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan, raqobatdosh mahsulotlar tayyorlayotgan qayta
ishlash tarmoqlarining o‘rni tobora ortib bormoqda. Bugungi kunda
mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan sanoat mahsulotlarining 78 foizdan ortig‘i
aynan ana shu tarmoqlar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda 28
.
3.4 - jadval
Kooperatsiya birjasida tuzilgan shartnomalar monitoringining
asosiy natijalari
Yillar
2010 2011 2012 2013
Ishtirokchilar soni 1487 1833 2200 2327
Tuzilgan shartnomalar
soni 2668 3434 2647 3119
Yetkazib berilgan
maxsulot xajmi, mlrd.so‘m 1822,5 2623,0 3681,8 4795,9
Manba: O‘zbekiston sanoati. T.: 2013 . 18 b .; O‘zbekiston sanoati. T.: 2014. 35b.
28
Каримов И.А. 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш, барча мавжуд имкониятларни
сафарбар этиш, ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини изчил давом эттириш йили бўлади. / Халқ сўзи,
2014 йил, 18 январь
40

Ma ruzada mamlakatimizda iste mol tovarlari ishlab chiqarishni tubdanʼ ʼ
oshirish bo‘yicha o‘z vaqtida ko‘rilgan chora-tadbirlar ham amaliy samarasini
berayotganligi aytib o‘tildi.
2013 yilda ana shunday tovarlar ishlab chiqarishning o‘sish hajmi 14,4
foizni tashkil etdi va yalpi sanoat hajmida ularning ulushi 35,5 foizga yetdi.
Bunday tovarlarning raqobatdoshligi nafaqat ichki bozorda, balki tashqi bozorda
ham tobora ortib bormoqda.
Bunday natijalarga erishishda bu borada sanoat kooperatsiyasi asosida
tayyor mahsulotlar, butlovchi buyumlar va materiallar ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish ko‘lamini kengaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-
tadbirlar muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
3.5 - jadval
Sanoat kooperatsiyasi asosida tayyor mahsulotlar, butlovchi buyumlar va
materiallar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish dasturining asosiy
ko‘rsatkichlari
Manba: Promыshlennost Uzbekistana. Stat.sb. 2013. -T.: 2013. S.33
Prezidentimizning 2013 yil yakunlari bo‘yicha qilingan ma ruzasida so‘nggi
ʼ
uch yilda mamlakatimizda mahalliylashtirilgan mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi
qariyb ikki barobar oshganligi aytib o‘tildi. Faqat 2013 yilning o‘zida 455 ta
korxonada mahalliylashtirish dasturi asosida 1 ming 140 ta loyiha amalga oshirildi.
Buning natijasida ishlab chiqarish hajmi 1,2 barobar ko‘paydi va import o‘rnini
41 Yillar
2009 2010 2011 2012
Maxalliylashtirilgan mahsulotlar
ishlab chiqaruvchi korxonalar soni 333 389 423 438
Amalga oshirilgan loyihalar soni 843 1069 1096 1115
Maxalliylashtirilgan mahsulotlar
ishlab chiqarish hajmi, mlrd so‘m 4340,5 5726,8 6928,5 8675,1
Maxalliylashtirilgan mahsulotlar
eksporti , mln. doll . 340,0 627,3 959,2 1030,6

bosish bo‘yicha yakuniy samara 5 milliard 300 million AQSH dollarini tashkil
etdi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki huzurida maxsus tashkil etilgan Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik sub yektlarining eksportini qo‘llab-quvvatlashʼ
jamg‘armasining roli bu borada tobora oshib bormoqda.
2014-yilda mazkur Jamg‘arma tomonidan 2 ming 400 ta tadbirkorlik
subektiga o‘z tovar va xizmatlarini tashqi bozorlarga chiqarish bo‘yicha huquqiy,
moliyaviy va tashkiliy xizmatlar ko‘rsatildi. Jamg‘arma ko‘magida tadbirkorlik
subektlari tomonidan 1 milliard 250 million dollar miqdoridagi eksport
shartnomalari tuzildi. Mazkur shartnomalar asosida o‘tgan yili qiymati 840 million
dollardan ziyod tovarlar eksport qilindi.
Jamg‘arma tomonidan tadbirkorlarga tashqi bozorlarni o‘rganish va chet ellik
sheriklarni topish, xalqaro tender savdolarida ishtirok etish, shuningdek, eksport
shartnomalarini tuzish, xalqaro sertifikatlar, ruxsat berishga oid hujjatlarni olish va
bojxona rasmiylashtiruvi bo‘yicha faol yordam berilmoqda.
Demak, xulosa qilib aytish mumkinki, O‘zbekistonda mahsulot eksport
qiluvchi korxonalarni qo‘llab –quvvatlashga va rag‘batlantirishga qaratilgan chora-
tadbirlarni amalga oshirish natijasida respublikamiz chetga xomashyo
chiqaradigan va tayyor mahsulotlar, asosan iste mol tovarlarini olib kiradigan
ʼ
mamlakatdan bugungi qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan tayyor mahsulotlarni
eksport qiladigan mamlakatga aylanib bormoqda.
II bob bo‘yicha xulosa
Tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va takomillashtirishda jahon iqtisodiy
tizimidagi raqobatning kuchayishi, o‘zaro hisob – kitob va transport aloqalarining
murakkablashuvi, kerakli tajribaning kamligi, yuqori malakali mutaxassis
kadrlarning yetishmasligi masalasiga alohida e tibor qaratish va ushbu masalalarni
ʼ
hal etish chora – tadbirlarini ko‘rish kerak bo‘ladi.
42

Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta minlash uchun davlat tashqi iqtisodiyʼ
faoliyatni tartibga soladi. Davlatning tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga solish
mexanizmi iqtisodiy va huquqiy – ma muriy usullardan iborat.
ʼ
Mamlakatning eksport va importi bilan bog‘liq milliy manfaatlari va
xavfsizligini himoya qilish uchun samarali va moslashuvchan eksport nazorati
tizimini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Eksport nazorati asosida
eksport shartnomalarining xalqaro majburiyatlarga, mamlakat iqtisodiy xavfsizligi
talablariga mosligi ta minlanadi.
ʼ
Tashqi iqtisodiy siyosat davlatning tashqi iqtisodiy aloqalarini tartibga solish
va ishlab chiqarish omillarining xalqaro taqsimlanishida mamlakat ishtirokini
maqbullashtirish rejimini belgilashga doir bir maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatdir.
Amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida 2 014 yilda respublikada 500 dan
ziyod yangi korxona, birinchi navbatda, kichik biznes subektlari eksport
faoliyatiga jalb etildi, tashqi savdo balansidagi ijobiy saldo 180 million dollarni
tashkil qildi, mamlakatimizning oltin-valyuta zaxiralari 1 milliard 600 million
dollarga ko‘paydi.
Mamlakat eksport salohiyatini oshirishda sanoat kooperatsiyasi asosida tayyor
mahsulotlar, butlovchi buyumlar va materiallar ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish ko‘lamini kengaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-
tadbirlar muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Respublika eksport salohiyatini yuksaltirishda Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy
banki huzurida maxsus tashkil etilgan Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
subektlarining eksportini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasining muhim rol o‘ynab
boshladi. 2014 yilda Jamg‘arma tomonidan 2 ming 400 ta tadbirkorlik subektiga
o‘z tovar va xizmatlarini tashqi bozorlarga chiqarish bo‘yicha huquqiy, moliyaviy
va tashkiliy xizmatlar ko‘rsatildi.
Jamg‘arma tadbirkorlik sub yektlariga 1 milliard 250 million dollar
ʼ
miqdoridagi eksport shartnomalari tuzishda ko‘mak berdi. Buning natijasida 2014
yilda qiymati 840 million dollardan ziyod tovarlar eksport qilindi.
43

Bir so‘z bilan aytganda xozirgi kunda respublikamiz chetga xomashyo
chiqaradigan va tayyor mahsulotlar, asosan iste mol tovarlarini olib kiradiganʼ
mamlakatdan qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan tayyor mahsulotlarni eksport
qiladigan mamlakatga aylanib bormoqda.
44

FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. O‘zbekiston Respublikasi Q onunlari
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: «O‘zbekiston”. 2003
2. «O‘zbekiston Respublikasining milliy xavfsizlik Konsepsiyasi
to‘ g‘ risida”gi Q onun
3. O‘zbekiston Respublikasining “Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida”gi
Qonuni. 2000 yil.
4. “ O‘ zbekiston R yespublikasining bojxona kodeksi ” .1998 yil
5. O‘zbekiston Respublikasining « Davlat bojxona xizmati to‘g‘risida”gi
Qonuni. 1997 yil, 29 avgust
6. O‘zbekiston Respublikasining ” Boj tarifi to‘g‘risida”gi Qonun
II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari va
Qarorlari,
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 21 iyuldagi
“Tashqi iqtisodiy va savdo aloqalari, xorijiy investitsiyalarni jalb etish
sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmoni
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 28 noyabrdagi
«Iqtisodiyot real sektori korxonalarini qo‘llab-quvvatlash, ularning
barqaror ishlashini taʼminlash va eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha
chora-tadbirlar Dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni. //Xalq suzi, 2008 yil, 2
dekabr
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 18 noyabrdagi
« Iqtisodiyot real sektori korxonalarini ng moliyaviy barqarorligini yanada
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. // Xalq so‘zi, 2008 yil, 19
noyabr
45

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Inqirozga qarshi choralar
dasturi to‘g‘risida”gi 2008 yil 28 noyabrdagi Farmon
11. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 17
noyabrdagi “Respublikada tashqi iqtisodiy faoliyatni takomillashtirish
va Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligini qayta tashkil etish to‘grisida”gi
Qarori.
12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 15 maydagi
“Xususiy mulk, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni ishonchli himoya
qilishni taʼminlash, ularni jadal rivojlantirish yo‘lidagi to‘siqlarni
bartaraf etish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni // Xalq so‘zi. 2015
yil,16 may
III . O‘zbek ist on Respublik asi Prezident i
asarlari v a maʼruzalari
13. Karimov I.A. 2015-yilda iqtisodiyotimizda tub tarkibiy o‘zgarishlarni
amalga oshirish, modernizatsiya va diversifikatsiya jarayonlarini izchil davom
ettirish hisobidan xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikka keng yo‘l ochib berish –
ustuvor vazifamizdir . // Xalq so‘zi, 2015 yil, 17 yanvar
14. Karimov I.A. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish
tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi
nutqi. // Xalq so‘zi, 2015 yil, 11 aprel
15. Karimov I.A. 2014 yil yuqori o‘sish sur atlari bilan rivojlanish, barchaʼ
mavjud imkoniyatlarni safarbar etish, o‘zini oqlagan islohotlar strategiyasini izchil
davom ettirish yili bo‘ladi. // Xalq so‘zi, 2014 yil, 18 yanvar
16. Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – keng ko‘lamli islohotlar va
modernizatsiya yo‘lini qat iyat bilan davom ettirish. // Xalq so‘zi, 2013 yil, 19
ʼ
yanvar
46

17. Karimov I.A. 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga
ko‘taradigan yil bo‘ladi // Xalq so‘zi. 2012y, 20 yanvar
18. Karimov I.A. Xalq deputatlari Andijon viloyati Kengashining navbatdan
tashqari sessiyasidagi nutqi // Xalq so‘zi, 2013 yil, 27 aprel
19. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. // Xalq so‘zi. 22
yanvar, 2011 yil.
20. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi // Xalq so‘zi,
2010 yil, 13 noyabr
47

MAMLAKAT EKSPORT SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI

Купить