Mamlakatni modernizasiyalash sharoitida korxona foydasi va uni maksimallashtirish yo‘llari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	114.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mamlakatni modernizasiyalash sharoitida korxona foydasi va uni maksimallashtirish yo‘llari

Купить

MAVZU: MAMLAKATNI MODERNIZASIYALASH SHAROITIDA
KORXONA FOYDASI VA UNI MAKSIMALLASHTIRISH YO‘LLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………….………..3
I.BOB. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI TUSHUNCHASI……....…6
1.1. Ishlab chiqarish xarajatlari tushunchasi va uning tarkibi …………………….6
1.2. Qisqa muddatli va uzoq muddatli davrlarda ishlab chiqarish
xarajatlarining o’zgarish tamoyillari ………………………………………….…13
II.BOB. FOYDANING MAZMUNI…………………………………………..23
2.1. Foyda normasi va massasi ………………………………………………..…23
2.2. Ish haqining iqtisodiy mazmuni, tashkil etish shakllari va tizimlari ……..…29
XULOSA………………………………………………………………………..34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………....36

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Hammamizga ma‘lumki R е spublikamiz
mustaqillikk а erishgandan so`ng iqtisodiyotni rivojlantirish, isloh qilish va
erkinlashtirish uchun k е ng imkoniyatlar yaratildi. Hozirgi paytda mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning ikkinchi bosqichida mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish, qo‘shma korxonalar tuzish, korxonalarni
ochiq tipdagi aktsiyadorlik jamiyatlariga aylantirish va ayniqsa kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish masalalariga katta e‘tibor berilmoqda 1
.
Bu jarayonlarni yanada yuqori darajaga olib chiqish albatta oson kechmaydi.
Ushbu masalalarning dolzarbligini mamalakatimiz birinchi prezidenti
I.A.Karimovning quyidagi so‘zlari ham tasdiqlaydi: .Bugungi keskin raqobat
sharoitida mahsulotlarimizning jahon va mintaqaviy bozorlarda xaridorgir bo`lishi
va mustahkam o`rin egallashi uchun bu boradagi ishlarni yana bir bor tanqidiy
ko`rib chiqish lozim.Bunda tashqi bozorda xaridorbop,yuqori likvidli mahsulotlar
ishlab chiqarishni kengaytirish uchun eksportga mahsulot chiqaradigan
korxonalarni rag`batlantirishni yanada kuchaytirish,ularga yangi imtiyoz va
preferensiyalar berish bo`yicha qo`shimcha chora tadbirlar tayyorlash zarur.
Kurs ishining vazifasi: Prezidentimizning bu fikrlaridan ko`rinib turibdiki
mahsulotlarimizni jahon bozoriga olib chiqishning samarali yo`llaridan biri - bu
iqtisodiyotni erkinlashtirishdir, ya‘ni kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka keng
yo`l ochib berishdan iborat. Bozor munosabatlari tizimida kichik biznesni
boshqarishni yo`lga qo`yishning qulay imkoniyatlari quyidagilar:
 ishlab chiqarish hajmi , ishlovchilar soni hamda sarmoya hajmining kamligi;
 bozordagi talabga nisbatan tez moslasha borib, sifatli mahsulot ishlab
chiqarish qobiliyati mavjudligi;
 yangi ish o`rinlarini barpo etish va bandlik muammosini hal etishga
ko`maklashish imkoniyati;
1
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O’zbekiston”, 2014 (qo’shimchalar va o’zgartirishlar bilan).
3

 Yangilikka monand tovarlarni ishlab chiqarish orqali iste‘molchilarning
psixologiyasiga ta‘sir eta olishi;
 biznes egasini tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishdagi bevosita ishtiroki;
 nisbatan qisqa muddatlarda aholi ehtiyoji uchun zarur bo`lgan tovar va
xizmatlarga bo`lgan talabni qondira olishi ;
Malakatimiz birinchi prezidenti I.A.Karimovning 2005-yil 20-iyundagi
―Mikrofirmalar va kichik korxonalarni rivojlantirishni rag`batlantirish borasidagi
qo`shimcha chora-tadbirlar to`g`risidagi 2
. PF-3620-sonli Farmoniga asosan kichik
biznes subektlarini jadal rivojlantirishni yanada rag`batlantirish hamda uning
mamlakat iqtisodiyotidagi ulushuni tubdan oshirish maqsadida 2005-yil,1-iyulidan
boshlab mikrofirmalar va kichik korxonalar uchun yagona soliq to`lovi joriy etildi.
Dunyo tajribasiga nazar tashlaydigan bo`lsak, rivojlangan mamlakatlarda ham
dastavval kichik biznesning iqtisodiyotda tutgan o`rni yuqori edi.Hozirda eng
ilg`or rivojlanayotgan davlatlardan biri Yaponiyada ―Yapon mo`jizasi., deb
atalgan iqtisodiy shiddat ham davlatning rejalashtirilgan qat‘iy siyosati tufayli
oyoqqa turib, hozirgi paytda mamlakat yalpi ichki mahsuloti yetishtirishda
umumiy foydaning yarmini kichik biznes tashkil etadi..Yapon korxonalarida
ikkinchi jahon urushidan so‘ng kichik biznеs bilan shug‘ullanishi rеvolyutsion
tarzda kеchdi 3
. Yapon xo‘jaligining kichik va yirik biznеs chirmashib kеtgan
iqtisodiyot dеb atash mumkin.
Kurs ishining maqsadi : Kichik biznes-iqtisodiyotni rivojlanishi uchun asos
hisoblanadi. Kichik biznesda samaradorlikni oshirishning asosiy yo'nalishlari
quyidagilar:
 ilg'or texnologiya va zamonaviy uskunalardan foydalanish;  xomashyo va
materiallaming yangi turlarini qo'llash;
 asosiy fondlardan samarali foydalanish;
 aylanma mablag'lar aylanishini jadallashtirish;
2
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “1991-yilgacha qurilgan ko’p xonadonli turarjoy binolarining
umumfoydalanadigan joylari va muhandislik kommunikatsiyalari kapital ta’mirlanishini yakunlash chora-tadbirlari
to’g’risida”gi Qarori, 2006-yil 27-iyul, PQ-425-son.
3
O’zbekiston Respublikasining “Korxonalar to’g’risida”gi Qonuni, 1993-yil 7-may.
4

 mehnatni tashkil qilishning samarali shakl va usullarini qo'llash;
 menejment fani va amaliyotining ilg'or yutuqlaridan foydalanish;
 mamlakatimiz va xorij firmalarining ilg'or tajribalarini tatbiq etish; Kabi
jarayonlarni yaxshilash maqsadga muvofiqdir. Bu uchun tadbirkorlik
faoliyatini ham yaxshi yo`lga qo`yish zarur.
5

I.BOB. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI TUSHUNCHASI
1.1. Ishlab chiqarish xarajatlari tushunchasi va uning tarkibi
Tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish va uni iste‘molchilarga yetkazib berish
bilan bog’liq barcha sarflar ishlab chiqarish xarajatlari deyiladi.
Ishlab chiqarish sarf-xarajatlari tarkibiga xom ashyo, asosiy va yordamchi
materiallar, yokilg’i va energiya uchun qilingan xarajatlar, asosiy kapital
amortizatsiyasi, ish haqi va ijtimoiy sug’urtaga ajratmalari, foiz to’lovlari va
boshqa xarajatlar kiradi.
Ishlab chiqarishga qilingan barcha sarf xarajatlarning puldagi ifodasi
mahsulot tannarxini tashkil qiladi, ya‘ni: T = C + V + M (1)dan C + V yig’indi
ishlab chiqarish xarajatlari yoki tannarx deb yuritiladi.
ICHX = C + V yoki TMTN = C + V (2)ni tashkil etadi.
Ishlab chiqarish xarajatlari ikki qismga bo’linadi:
1. Bevosita ishlab chiqarish xarajatlari
Ushbu chizmada xarajatlarning namoyon bo’lishi ko’rsatilgan muomala
xarajatlari tushunchasi tovarlarni sotish jarayoni bilan bog’liq bo’lib, shu tovarlarni
ishlab chiqaruvchidan olib, iste‘molchiga yetkazilguncha ketadigan sarflarga
aytiladi 4
.
Muomala xarajatlari ikki guruhga bo’linadi:
1. Qo’shimcha muomala xarajatlari
2. Sof muomala xarajatlari.
Tovarlarni o’rash, qadoqlash, saralash, transportga ortish, tashish va saqlash
xarajatlari qo’shimcha muomala xarajatlari hisoblanadi.
4
O’zbekiston Respublikasining Solik Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 1997.
6

Bu xarajatlar ishlab chiqarish xarajatlarining davomi hisoblanib, tovar
qiymatiga kiradi va uning qiymatini oshiradi. Xarajatlar tovarlar sotilgandan keyin
olingan pul tushumi summasidan qoplanadi.
Sof muomala xarajatlari sotuvchi maoshi, marketing (iste‘molchilar talabini
o’rganish), reklama va shu kabi xarajatlardan iborat bo’ladi. Sof muomala
xarajatlari tovar qiymatini oshirmaydi va ishlab chiqarish
jarayonida yaratilgan tovarni sotgandan keyin olingan foyda hisobidan qoplanadi.
Korxona ishlab chiqarish jarayonida foydalanadigan resurslar o’z resurslari
yoki jalb qilingan resurslar bo’lishi mumkin. Shunga ko’ra xarajatlar ichki yoki
tashqi xarajatlarga bo’linadi.
Xarajatlarning jalb etilish manbaiga ko’ra turkumlanishini chizmada
tasvirlash mumkin:
Korxonaning o’ziga tegishli bo’lgan resurslardan foydalanishi bilan
bog’liq xarajatlar ichki xarajatlar deyiladi.
Tashqi xarajatlar korxona tomonidan zarur resurs va xizmatlarni tashqaridan
to’lov asosida jalb etishi natijasida vujudga keladigan xarajatlar summasidir.
7

SHu bilan birga tadbirkorlik faoliyatini ushlab turish uchun zarur bo’lgan
to’lov – normal (me‘yordagi) foyda ham renta va ish haqi bilan birga
xarajatlarning tarkibiy qismi hisoblanadi.
Normal foyda iqtisodiy foydadan farq qiladi. Normal foyda – bu iqtisodiy
resurs sifatidagi tadbirkorlik qobiliyatini rag’batlantirib turish uchun to’lanadigan
haq hisoblanadi.
Sarf-xarajatlarni ichki va tashqi xarajatlarga ajratish, korxona iqtisodiy
faoliyati samaradorligini oshirish yo’llarini qiyosiy tahlil qilish imkoniyatini
beradi.
Ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga ta‘sir qilish yoki qilmasligiga
qarab xarajatlar doimiy va o’zgaruvchi xarajatlarga bo’linadi.
8

Ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga (qisqarishi yoki ortishiga) ta‘sir
qilmaydigan xarajatlar doimiy xarajatlar deyiladi. Bunga korxonaning to’lov
majburiyatlari (zayomlar bo’yicha foiz va boshqa), soliqlar (ishlab chiqarish
hajmiga bog’liq bo’lmagan turlari), amortizatsiya ajratmalari, ijara haqi, qo’riqlash
xizmatiga to’lov, uskunalarga xizmat ko’rsatish sarflari, boshqaruv xodimlari
maoshi va boshqa xarajatlar kiradi 5
.
O’zgaruvchi xarajatlar deb ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga ta‘sir
qiladigan xarajatlarga aytiladi. Unga xomashyo, material, yoqilg’i-transport
xizmati, ishchilar ish haqi va boshqa sarf-xarajatlar kiradi.
Ishlab chiqarishning har bir darajasida doimiy va o’zgaruvchan xarajatlar
yig’indisi umumiy yoki yalpi xarajatlarni tashkil qiladi.
Ishlab chiqarishga qilingan barcha sarf xarajatlarning puldagi ifodasi
mahsulot tannarxini tashkil qiladi,
ya‘ni: T = C + V+M (1)dan C + V yig’indi ishlab chiqarish xarajatlari yoki
tannarx deb yuritiladi.
ICHX = C + V yoki TMTN = C + V (2)ni tashkil etadi.
Ishlab chiqarish xarajatlari ikki qismga bo’linadi:
1. Bevosita ishlab chiqarish xarajatlari
2. Muomala xarajatlari.
5
O’zbekiston Respublikasining Solik Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 1997.
9

Ushbu chizmada xarajatlarning namoyon bo’lishi ko’rsatilgan muomala
xarajatlari tushunchasi tovarlarni sotish jarayoni bilan bog’liq bo’lib, shu tovarlarni
ishlab chiqaruvchidan olib, iste‘molchiga yetkazilguncha ketadigan sarflarga
aytiladi.
Muomala xarajatlari ikki guruhga bo’linadi:
1. Qo’shimcha muomala xarajatlari
2. Sof muomala xarajatlari.
Tovarlarni o’rash, qadoqlash, saralash, transportga ortish, tashish va saqlash
xarajatlari qo’shimcha muomala xarajatlari hisoblanadi.
Bu xarajatlar ishlab chiqarish xarajatlarining davomi hisoblanib, tovar
qiymatiga kiradi va uning qiymatini oshiradi. Xarajatlar tovarlar sotilgandan keyin
olingan pul tushumi summasidan qoplanadi.
Sof muomala xarajatlari sotuvchi maoshi, marketing (iste‘molchilar talabini
o’rganish), reklama va shu kabi xarajatlardan iborat bo’ladi. Sof muomala
xarajatlari tovar qiymatini oshirmaydi va ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan
tovarni sotgandan keyin olingan foyda hisobidan qoplanadi.
Korxona ishlab chiqarish jarayonida foydalanadigan resurslar o’z resurslari
yoki jalb qilingan resurslar bo’lishi mumkin. Shunga ko’ra xarajatlar ichki yoki
tashqi xarajatlarga bo’linadi.
Xarajatlarning jalb etilish manbaiga ko’ra turkumlanishini chizmada
tasvirlash mumkin:
10

Korxonaning o’ziga tegishli bo’lgan resurslardan foydalanishi bilan bog’liq
xarajatlar ichki xarajatlar deyiladi.
Tashqi xarajatlar korxona tomonidan zarur resurs va xizmatlarni tashqaridan
to’lov asosida jalb etishi natijasida vujudga keladigan xarajatlar summasidir.
SHu bilan birga tadbirkorlik faoliyatini ushlab turish uchun zarur bo’lgan
to’lov - normal (me‘yordagi) foyda ham renta va ish haqi bilan birga xarajatlarning
tarkibiy qismi hisoblanadi.
Normal foyda iqtisodiy foydadan farq qiladi. Normal foyda - bu iqtisodiy
resurs sifatidagi tadbirkorlik qobiliyatini rag’batlantirib turish uchun to’lanadigan
haq hisoblanadi.Sarf-xarajatlarni ichki va tashqi xarajatlarga ajratish, korxona
iqtisodiy faoliyati samaradorligini oshirish yo’llarini qiyosiy tahlil qilish
imkoniyatini beradi.Ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga ta‘sir qilish yoki
qilmasligiga qarab xarajatlar doimiy va o’zgaruvchi xarajatlarga bo’linadi.
Ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga (qisqarishi yoki ortishiga) ta‘sir
qilmaydigan xarajatlar doimiy xarajatlar deyiladi. Bunga korxonaning to’lov
majburiyatlari (zayomlar bo’yicha foiz va boshqa), soliqlar (ishlab chiqarish
hajmiga bog’liq bo’lmagan turlari), amortizatsiya ajratmalari, ijara haqi, qo’riqlash
xizmatiga to’lov, uskunalarga xizmat ko’rsatish sarflari, boshqaruv xodimlari
maoshi va boshqa xarajatlar kiradi.
11

O’zgaruvchi xarajatlar deb ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga ta‘sir
qiladigan xarajatlarga aytiladi. Unga xomashyo, material, yoqilg’i-transport
xizmati, ishchilar ish haqi va boshqa sarf-xarajatlar kiradi.
Ishlab chiqarishning har bir darajasida doimiy va o’zgaruvchan xarajatlar
yig’indisi umumiy yoki yalpi xarajatlarni tashkil qiladi.
12

1.2. Qisqa muddatli va uzoq muddatli davrlarda ishlab chiqarish
Xarajatlarining o’zgarish tamoyillari Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga
olishda vaqt omili, ya‘ni xarajat qilinadigan pirovard natija olinguncha o’tgan davr
sezilarli ta‘sir ko’rsatadi. Vaqt omilidan kelib chiqib, ishlab chiqarish xarajatlarini
qisqa va uzoq muddatli davrda alohida tahlil qilinadi. Korxona ishlab chiqarish
hajmini o’stirish uchun qisqa davrda faqat o’zining o’zgaruvchi xarajatlari
miqdorini o’zgartirishi mumkin. Bu qisqa muddatli xarajatlardir.
Uzoq muddatli davr – bu korxonaning ishlab chiqarish
quvvatlarini va barcha band bo’lgan resurslari miqdorini o’zgartirish uchun
yetarli bo’lgan davrdir.
Ishlab chiqarish rivojlanib borishi uchun ishlab chiqarishni o’rtacha
xarajatlari kamayishi lozim, unga quyidagi omillar ta‘sir qilib boradi:
1. Mehnatning ixtisoslashuvi
2. Boshqaruv xodimlarining ixtisoslashuvi
3. Kapitaldan samarali foydalanishi
4. Qo’shimcha turdagi mahsulotlarning ishlab chiqarishi.
Vaqt o’tishi bilan firmaning mahsulot birligi ishlab chiqarish xarajatlarining
o’sishiga olib kelishi mumkin 6
. Firmalar faoliyati yiriklashib, kengayib borish ,
firmaning faoliyatini samarali nazorat qilish va muvofiqlashtirishga harakat qilish
va uni boshqarishda qiyinchiliklarni kamaytirib chiqaradi. O’rtacha hajmdagi
korxonada bitta yagona boshqaruvchi uning faoliyatiga doir barcha muhim
qarorlarni shaxsan o’zi qabul qiladi, shu boshqaruvchi barcha ishlab chiqarish
jarayonini tezlik bilan tahlil qilishi, ular asosida aniq va samarali qaror chiqara
oladi.
Firma miqyosini kengayishi bilan bunday holat o’zgaradi. Buning natijasida
ma‘muriy xodimlar va ishlab chiqarish jarayonini alohidalashtiruvchi boshqaruv
qatlamlari ko’payib boradi, yuqori rahbariyat korxonadagi haqiqiy ishlab chiqarish
6
O’zbekiston Respublikasining Budjet Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 2013.
13

jarayonidan alohidalashib qoladi Yirik korxona miqyosida oqilona qaror qabul
qilish uchun zarur bo’lgan barcha ma‘lumotlarni yig’ish, tushunish va qayta
ishlash bir kishi uchun imkon darajasidan tashqarida bo’ladi.
Boshqaruv apparatiningchuqurlashuvi va kengayishi esa axborot almashi-
shuvi, qarorlarni muvofiqlashtirishdagi muammolarni hamda byurokratik holatni
keltirib chiqaradi, boshqaruvning turli bo’g’inlari tomonidan qabul qilingan
qarorlar bir-biriga zid kelish ehtimoli kuchayadi. Natijada samaradorlikka putur
yetib, ishlab chiqarishning o’rtacha xarajatlarni oshiradi. Boshqacha aytganda,
barcha resurslar miqdorining 10 foizga o’sishi ishlab chiqarish hajmining
nomuvofiq ravishda, aytaylik 5 foizga o’sishiga olib keladi.
Ishlab chiqarish miqyosining o’sishidan doimiy ravishda olinuvchi samara
ikki holat o’rtasidagi tafovutdan kelib chiqadi. Bu ijobiy va salbiy miqyosdir. Bu
ikkala chegara orasidagi maydonda barcha resurslarning 10 foizga o’sishi ishlab
chiqarish hajmining mutanosib ravishda 10 foizga ko’payishiga olib keladi.
Ishlab chiqarish miqyosining kengayib borishi chuqur ixtisoslashuv tufayli
boshqarish bo’yicha mutaxassislar mehnatidan ancha yaxshi foydalanish
imkoniyatini beradi. Bu samaradorlikning oshishi va mahsulot birligiga ishlab
chiqarish harajatlarining kamayishiga imkoniyat yaratib beradi.
Xarajatlarni tasniflash usullari
Xarajatlarni tasniflashning ko'plab usullari mavjud, tashkilotlarda eng ko'p
foydalaniladigan quyidagilar.
-Boshqarish funktsiyasiga muvofiq
Ishlab chiqarish xarajatlari
Ular xom ashyoni tayyor mahsulotga aylantirish uchun fabrikada
sarflanadigan xarajatlardir. U ishlab chiqarishda ishlatiladigan materiallarning
narxini yoki to'g'ridan-to'g'ri materiallar, to'g'ridan-to'g'ri mehnat va umumiy zavod
xarajatlarini o'z ichiga oladi.
Moddiy xarajatlar
14

Bu mahsulot yoki xizmatni ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan har qanday
tabiat materialining narxi. Materialning tannarxiga sotib olish qiymati, zavodga
yuk, soliqlar va bojlar, sug'urta va boshqalar kiradi.
Moddiy xarajatlarni aniqlashda savdo chegirmalari, pulni qaytarish, bojni
qaytarish, sotish soliqlari va hk.
To'g'ridan-to'g'ri mehnat xarajatlari
To'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarishda ishlaydigan doimiy, vaqtinchalik va
pudratchi xodimlarga to'lanadigan ish haqi va ishlab chiqarish mukofotlari kiradi.
Shuningdek, ularga keyinchalik to'lanadigan pul mablag'lari, masalan,
ijtimoiy sug'urta badallari, pensiya va ish haqi bilan bog'liq bonuslar kiradi.
Shuningdek, ushbu xarajatlar doirasida kompaniya tomonidan to'lanadigan
pul bo'lmagan imtiyozlar, masalan, oziq-ovqat, tibbiyot muassasalari,
xodimlarning bolalari uchun ta'lim, uy-joy va boshqalar.
Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari
Bu ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lgan yuqoridagi ikkitadan tashqari
xarajatlar. Ular davlat xizmatlari, sifat, xizmat ko'rsatish, ishlab chiqarish
nazoratchilari va boshqalar bilan bog'liq xarajatlardir.
Ishlab chiqarishdan tashqari xarajatlar
Ular materiallarni tayyor mahsulotga aylantirishda emas, balki
kompaniyaning boshqa faoliyatida yuzaga keladigan xarajatlardir.
Bularga reklama xarajatlari, etkazib berish xarajatlari, sotuvchilarning ish
haqi va komissiya ma'muriy xarajatlari, ma'muriy xarajatlar, masalan ma'muriy ish
haqi va sud xarajatlari kiradi.
- Kuzatilishi mumkinligi bo'yicha
To'g'ridan-to'g'ri xarajatlar
Ular to'g'ridan-to'g'ri ma'lum bir xarajat ob'ekti, masalan, mahsulot, bo'lim
yoki xarajatlar markazi uchun oson va shubhasiz tarzda aniqlanishi mumkin
bo'lgan narsalardir.
15

Bunga materiallar va to'g'ridan-to'g'ri mehnat kiradi. Ba'zi operatsion
xarajatlar to'g'ridan-to'g'ri xarajatlar sifatida tasniflanishi mumkin, masalan,
ma'lum bir mahsulotni reklama qilish xarajatlari.
To'g'ridan-to'g'ri materiallar, to'g'ridan-to'g'ri mehnat va to'g'ridan-to'g'ri
xarajatlar ma'lum bir xarajatlar markazi yoki xarajatlar birligi bilan to'g'ridan-to'g'ri
tayinlanishi yoki aniqlanishi mumkin va to'g'ridan-to'g'ri ushbu xarajatlar
markaziga yoki xarajatlar birligiga olinishi mumkin 7
.
Bilvosita xarajatlar
Ular xarajatlarni hisoblashning ma'lum bir ob'ektiga tegishli bo'lishi mumkin
bo'lmagan narsalardir. Ularni umumiy xarajatlar yoki qo'shimcha xarajatlar deb
ham atashadi.
Bilvosita xarajatlarga bir nechta mahsulot, bo'lim yoki filialga foyda
keltiradigan ishlab chiqarish xarajatlari va operatsion xarajatlar kiradi.
Ular biron bir zavod, bo'lim, operatsiya yoki biron bir yakuniy mahsulot
uchun tayinlanmaydi. Barcha qo'shimcha xarajatlar bilvosita xarajatlardir.
Bilvosita xarajatlarni to'g'ridan-to'g'ri tayinlash mumkin emas, lekin ularni
turli xil xarajatlar markazlariga yoki xarajatlar birliklariga taqsimlash mumkin.
Ushbu xarajatlar umumiy xarajatlar deb ham ataladi.
- Ob-havoga ko'ra
Tarixiy narx
Bu hodisadan keyin aniqlangan haqiqiy xarajat. Tarixiy xarajatlarni baholash
zavod va materiallarning narxlarini belgilaydi. Masalan, dastlab ular uchun
to'langan narx.
An'anaviy moliyaviy hisobotlarda ko'rsatilgan xarajatlar tarixiy baholarga
asoslanadi.
Biroq, narxlar darajasining o'zgarishi davrida tarixiy xarajatlar kelajakdagi
xarajatlarni prognoz qilish uchun to'g'ri asos bo'lmasligi mumkin. Tabiiyki, tarixiy
7
O’zbekiston Respublikasining Budjet Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 2013.
16

xarajatlar joriy yoki kelajakdagi narxlar darajasini aks ettirish uchun sozlanishi
kerak.
Standart narx
Ushbu mahsulot bilan bog'liq xarajatlar ishlab chiqarishdan oldin, xarajatlar
va xarajatlar ma'lumotlariga ta'sir qiluvchi barcha omillarning spetsifikatsiyasi
asosida hisoblanadi. Standart xarajatlar standart yoki taxminiy bo'lishi mumkin.
Standart narx
Bu avvalgi tajribalar, byudjet mablag'lari, sanoat standartlari va boshqalar
kabi oqilona asosga asoslangan oldindan belgilangan xarajatdir.
Bu ma'lum bir ish sharoitida xarajatlar qancha bo'lishi kerakligini ko'rsatadi.
Haqiqiy xarajatlar standart xarajatlar bilan taqqoslanadi.
U tannarx elementlarining qiymatini baholash, texnik tavsiflarni va
materiallar miqdorini, ishchi kuchi va boshqa xarajatlarni o'zaro mos keladigan
narxlar va / yoki foydalanish stavkalari bilan mos keladigan davrda qo'llanilishi
mumkin. standart tannarxdan foydalanmoqchi.
Uning asosiy maqsadi buxgalteriya o'zgarishi orqali zaxiralar va
tugallanmagan ishlab chiqarishlarni baholashni nazorat qilish uchun va bazi
hollarda sotish narxlarini aniqlash uchun asos yaratishdir.
Bashoratli narx
Bu har bir alohida komponentni sinchkovlik bilan baholamasdan, kutilgan
o'zgarishlar uchun tuzatilgan, o'tgan ish natijalariga asoslangan oldindan
belgilangan xarajatdir. U aniq xarajatlarni talab qilmaydigan har qanday biznes
yoki qaror qabul qilish sharoitida ishlatilishi mumkin.
Shuningdek, u byudjetni boshqarish tizimida va tarixiy xarajatlar tizimida
qo'llaniladi. U qaror qabul qilish va maksimal rentabellikka ega alternativalarni
tanlash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, narxlar va savdolarda foydalaniladi.
- Daromadga nisbatan yuklash vaqtiga ko'ra
Mahsulot narxi
17

Bu mahsulot birligi bilan bog'liq bo'lgan xarajatlarning yig'indisi. Ushbu
xarajatlar amaldagi xarajatlar tizimining turiga bog'liq bo'lgan qo'shimcha
xarajatlar elementini o'z ichiga olishi yoki kiritmasligi mumkin: yutish yoki
to'g'ridan-to'g'ri.
Mahsulot tannarxi qayta sotish uchun ishlab chiqarilgan yoki sotib olingan
tovarlar bilan bog'liq bo'lib, dastlab inventarizatsiya qismi sifatida aniqlanadi.
Ushbu xarajatlar tovar-moddiy boyliklar sotilgandagina sotilgan tovarlarning
qiymati ko'rinishidagi xarajatlarga aylantiriladi.
Mahsulot tannarxi ishlab chiqarish birligi bilan bog'liq. U mahsulotni
shakllantirishga sarflanadigan sarf-xarajatlar, ya'ni to'g'ridan-to'g'ri moddiy,
to'g'ridan-to'g'ri ishchi kuchi va fabrika xarajatlari hisobidan iborat.
Davr xarajatlari
Ular ma'lum bir vaqt ichida faoliyat darajasining o'zgarishiga ta'sir qilmaslik
istagi bo'lgan xarajatlardir.
Ular ishlab chiqarish faoliyati bilan emas, balki ma'lum bir davr bilan bog'liq
bo'lib, ilgari mahsulot tannarxi sifatida tasniflanmagan holda, joriy davrdagi
xarajatlar sifatida olib tashlanadi.
Sotish xarajatlari va ma'muriy xarajatlar bu davr xarajatlari bo'lib, tovar-
moddiy zaxiralarning bir qismi hisoblanmasdan, daromaddan ushlab qolinadi.
Ulardan darhol daromad olinadi.
-Faoliyatiga qarab xulq-atvoriga ko'ra
Ushbu turdagi xarajatlar to'g'risidagi ma'lumotlar zararsizlantirish tahlilini
o'tkazish uchun ishlatiladi.
O'zgaruvchan xarajatlar
Ular faoliyatning o'zgarishiga mutanosib ravishda o'zgarib turadigan
xarajatlardir. Bunga to'g'ridan-to'g'ri materiallar, to'g'ridan-to'g'ri mehnat va
savdoga asoslangan savdo komissiyalari kiradi.
Ushbu xarajatlar kompaniyaning badal marjasini olish uchun daromaddan
tushiriladi.
18

Ruxsat etilgan xarajatlar
Ular faoliyat darajasidan qat'iy nazar doimiy ravishda saqlanib turadigan
xarajatlardir. Bunga to'g'ri chiziqli usul yordamida ijara, sug'urta va amortizatsiya
kiradi.
Aralash xarajatlar
Ular jami o'zgarib turadigan xarajatlardir, lekin faoliyatdagi o'zgarishlarga
mutanosib emas. Bunga asosan doimiy xarajatlar va qo'shimcha o'zgaruvchan
xarajatlar kiradi.
Bunga elektr energiyasining tannarxi misol bo'lishi mumkin, bu belgilangan
miqdor va foydalanishga asoslangan o'zgaruvchan to'lovlardan iborat.
- Qaror qabul qilishning dolzarbligi bo'yicha
Tegishli narx
Bu boshqaruv qarorlarini qabul qilishga yordam beradigan tegishli
xarajatdir. Biznes qarorlari kelajakni rejalashtirish va turli xil muqobil harakatlar
yo'nalishlarini ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi.
Ushbu jarayonda qarorlar ta'sir qiladigan xarajatlar kelajakdagi xarajatlardir.
Ushbu xarajatlar tegishli xarajatlar deb ataladi, chunki ular ko'rib chiqilayotgan
qarorlarga moslashtirilgan.
Narx, agar u menejerga kompaniyaning maqsadlarini amalga oshirishda
to'g'ri qaror qabul qilishga yordam bersa, tegishli deb aytiladi.
Bu, shuningdek, qaror ta'sir qiladigan har qanday xarajat sifatida belgilanishi
mumkin. Tegishli xarajatlar kelajakdagi xarajatlar bo'lishi kerak, ya'ni oldindan
amalga oshirilgan tarixiy yoki cho'ktirilmagan xarajatlar emas, balki kutilgan
xarajatlar.
Cheklangan xarajatlar
Bu mahsulotning hajmi bir birlikka ko'paygan yoki kamaygan taqdirda
umumiy xarajatlar o'zgaradigan har qanday ma'lum hajmdagi mahsulot miqdori
sifatida tavsiflanadi.
19

Bu mahsulot yoki xizmat birligining o'zgaruvchan qiymati. Boshqacha qilib
aytganda, agar u ishlab chiqarilmagan yoki etkazib berilmagan bo'lsa, bu e'tiborga
olinmaydigan xarajatdir 8
.
Differentsial narx
Qo'shimcha xarajatlar deb ham ataladi. Bu bitta alternativani boshqasidan
tanlash bilan paydo bo'ladigan umumiy xarajatlarning farqidir. Bu faoliyat
darajasining o'zgarishiga qo'shimcha xarajatlar.
Ushbu kontseptsiya iqtisodchilarning yana bir birlik mahsulotni ishlab
chiqarish uchun sarflanadigan qo'shimcha xarajatlar sifatida tavsiflangan marjinal
xarajatlar kontseptsiyasiga o'xshashdir.
Bu har qanday o'zgarishni anglatadi, masalan, yangi mahsulotni qo'shish
yoki mavjud mahsulotni olib tashlash, tarqatish kanallarini o'zgartirish, biznes
segmentlarini qo'shish yoki olib tashlash, yangi texnika qo'shish, ko'proq sotish
yoki qayta ishlash, maxsus buyurtmalarni qabul qilish yoki rad etish va boshqalar.
Imkoniyat narxi
Boshqalar o'rniga bitta alternativa tanlanganda rad etiladigan yoki qurbon
bo'ladigan foyda. Misol: Agar kompaniya ma'lum bir ijarachilarga ijaraga berish
o'rniga uning ishlab chiqarish zavodidan foydalanishga qaror qilsa, ushbu
qarorning imkoniyat qiymati, agar uni ijaraga berishga qaror qilgan bo'lsa, ijaradan
olinadigan daromad bo'ladi.
Tovar yoki xizmatning potentsial qiymati ushbu tovar yoki xizmatdan
boshqa muqobil maqsadlarda foydalanish natijasida olinadigan daromad bilan
o'lchanadi.
Ular alternativalarni rad etish orqali yo'qolgan daromadlarni ifodalaydi.
Shuning uchun ular rasmiy buxgalteriya tizimlariga kiritilmagan, chunki ularda pul
tushumlari yoki tushumlari mavjud emas.
Cho'kish narxi
8
O’zbekiston Respublikasining Budjet Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 2013.
20

Ilgari bu xarajatlar qilingan. Ushbu xarajat ko'rib chiqilayotgan ma'lum bir
qarorga ta'sir qilmaydi. Cho'kayotgan xarajatlar har doim o'tmishda qabul qilingan
qarorlarning natijasidir.
Kelajakda buni biron bir qaror bilan o'zgartirish mumkin emas. Cho'kib
ketgan xarajatlar - bu loyihaga sarmoya qilingan va loyiha qurib bo'lingandan
keyin qaytarib olinmaydigan xarajatlar.
Zavod va mashinalarning o'rnatilishi bilanoq ularning investitsiya qiymati
cho'kib ketgan xarajat hisoblanadi va qarorlar uchun ahamiyatli bo'lmaydi. O'tgan
xarajatlarning amortizatsiyasi va amortizatsiya - bu cho'kkan xarajatlar.
Tanlangan alternativadan qat'i nazar, ushbu xarajatlar bir xil bo'ladi. Shu
sababli alternativalarni baholashda ularni hisobga olish shart emas, chunki bu
ularning barchasi uchun odatiy holdir. Tegishli xarajatlardan farqli o'laroq, ular
ko'rib chiqilayotgan masalaga ta'sir qilmaydi.
O'zgartirish narxi
Bu sotib olish kunidagi haqiqiy narx narxidan farqli o'laroq, o'zgartirilishi
kerak bo'lgan narsaga o'xshash buyumni sotib olish mumkin bo'lgan kotirovka
sanasidagi narx.
Bu aktivni hozirgi yoki kelajakdagi istalgan vaqtda almashtirishga
sarflanadigan xarajatlar, yaxshilanishga tegishli har qanday buyum bundan
mustasno.
Nazorat qilinadigan narx
Bu byudjet yoki xarajatlar markaziga tegishli bo'lgan xarajat bo'lib, unga
markaz nazorati berilgan shaxsning harakatlari ta'sir qilishi mumkin.
Mas'uliyatni oldindan belgilash har doim ham mumkin emas, chunki
kutilgan ko'rsatkichlardan chetga chiqish sababi keyinroq ma'lum bo'lishi mumkin.
Masalan, ortiqcha qoldiqlar etarlicha nazorat qilinmaganligi yoki sotib
olingan materialning yashirin nuqsonidan kelib chiqishi mumkin.
21

Nazorat qilinadigan xarajatlar - bu ma'lum bir vaqt ichida tashkilot ichidagi
muayyan shaxsning harakatlari bilan ta'sirlanishi va tartibga solinishi mumkin
bo'lgan xarajatlar.
Har bir bo'limning menejerlari nazorat qilishlari mumkin bo'lgan xarajatlar
asosida baholanishi kerak.
Ixtiyoriy xarajatlar
Vaqtincha qisqartirilishi yoki yo'q qilinishi mumkin bo'lgan xarajatlar
ixtiyoriy deb tasniflanadi.
Ushbu yondashuv xarajatlarni vaqtincha qisqartirish uchun ishlatiladi,
ayniqsa, korxona daromadning qisqa muddat pasayishini kutganda.
22

II.BOB. FOYDANING MAZMUNI
2.1. Foyda normasi va massasi
Korxona faoliyatiga baho berilganda, eng avvalo mehnat faoliyatining biron
bir turiga ixtisoslashgan ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishga sarf qilingan
xarajatlar, hosil qilingan daromad va olingan foyda miqdoriga e‘tibor qaratiladi.
Korxonalarda tovar va xizmatlarni sotishdan olingan mablag’lar hamda
ularning pul tushumlari yoki pul daromadlari deyiladi.
Korxona pul daromadlaridan sarflangan barcha xarajatlar chiqarib
tashlangandan keyin qolgan qismi foyda yoki iqtisodiy foyda deb yuritiladi.
Foydaning tarkib topishi ikki bosqichdan o’tadi.
Birinchi bosqichda foyda ishlab chiqarish jarayonida yalpi qiymatning
yaratilish chog’ida vujudga keladi. Yangidan yaratilgan qiymat tarkibidagi
qo’shimcha qiymat foydaning asosiy manbai hisoblanadi , biroq u hali aniq foyda
shaklida namoyon bo’lmaydi 9
.
Ikkinchi bosqichda ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan foyda tovarlarni
sotgandan so’ng olingan pul daromadi bilan xarajatlarning farqi ko’rinishda to’liq
namoyon bo’ladi.
Demak, tovar va xizmatlar sotilganda ularning umumiy qiymati pul
daromadlariga, undagi qo’shimcha qiymati esa foydaga aylanadi. Bundan ko’rinib
turibdiki, foydaning haqiqiy manbai qo’shimcha mahsulot yoki qo’shimcha
qiymatdir.
Fich = Hy –T (1)
Ishlab chiqaruvchi foydasi (Fich) – bu maxsulot tannarxi (T) va ulgurji narxi (Hy)
o’rtasidagi farqdan iborat.
Ushbu formuladan ko’rinadiki, mahsulot birligidan olinadigan foyda ikkita
asosiy omilga bog’liq bo’ladi:
9
O’zbekiston Respublikasining Uy-joy Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 1999.
23

1. Mahsulot tannarxi darajasi (c + v);
2. Ulgurji narxlar darajasi.
Tannarx – bu mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflangan xarajatlarning
puldagi ifodasidir: c + v + m > c + v.
Tannarx bu mahsulot qiymatidan kichikdir. Mahsulot qiymati (MQ) o’z
ichiga sarflangan ishlab chiqarish vositalari qiymati (Qiv), hamda yangidan
yaratilgan qiymatni (Qya) to’liq oladi.
Demak, MQ = Qiv+ Qя (2).
O’z navbatida yangidan yaratilgan qiymat ish haqi (IH) yalpi foydaga (Fya)
ajraladi:
Foyda miqdoriga ta‘sir ko’rsatuvchi ikkinchi omil – korxona o’z
maxsulotlarini sotuvchi narx darajasi bo’lib, bu o’rinda mahsulot narxi. Qiymati va
tannarxi o’rtasidagi nisbatning beshta asosiy holatini ajrayib ko’rsatish mumkin:
24

N1 N2 N3 N4 N5
Bu chizmada tovar qiymati va narxining nisbati tasvirlanganligini ko’rsatish
mumkin. N1, N2, N3, N4 va N5larni holatini tannarx va foydaga nisbatan ifodalab
berish mumkin.
Korxona yalpi foydasining taqsimlanishi ham chizmada tasvirlash mumkin:
Yalpi foyda
Ish ҳaқi Kredit
uchun foiz Sof foyda Xayriya va
boshқa
fondlar Soli q lar
Jamғarish
Atrof-muҳit
muҳofazasi Kadrlarni
tayyorlash Ijtimoiy
fondlar Tadbirkorlik daromadi
Buxgalteriya foydasi sotilgan mahsulot uchun tushgan umumiy pul
summasidan ishlab chiqarishning tashqi xarajatlari chiqarib tashlash yo’li bilan
aniqlanadi. Buxgalteriya atamasi b o ’yicha
 Buxgalteriya xarajatlari
 Buxgalteriya foydasi
 Normal foyda
 Ishlab chiқarish xarajatlari
 Iқtisodchilar atamasi bўyicha
 Ichki xarajatlar
 Tash q i xarajatlar
25

 Umumiy tushum tarkibi
 Daromad
 I q tisoiy foyda
Bu chizmada umumiy pul tushumi tarkibidagi iqtisodiy va buxgalteriya
foydasining farqlanishi ko’rsatilgan.
Korxona foydasining mutlaq miqdori uning massasini tashkil
qiladi. Foyda massasining ishlab chiqarish xarajatlariga nisbati va uning foizda
ifodalanishi foyda normasi deyiladi. Foyda normasining hisoblashning amaliyotda
ikki variantidagi foydalaniladi. Bular foydaning joriy sarflarga – korxona
xarajatlariga yoki avanslangan mablag’larga (asosiy va aylanma kapital) nisbatidir.
Bular quyidagicha aniqlanadi:
1. P’ = W × 100% (3).
Bu yerda: P’ - foyda normasi; P - foyda massasi; W – ishlab chiqarish
xarajatlari.
2. P’ =Kavans × 100% (4).
Bu yerda: P’ - foyda normasi; P - foyda massasi; K avans (asosiy kapital +
aylanma kapital) - korxona avanslangan mablag’lari yoki asosiy va aylanma
kapitalning o’rtacha yillik qiymati.
Foyda normasi ishlab chiqarilayotgan mahsulot hajmi to’g’ri mutanosib
hamda ishlab chiqarish xarajatlari yoki avanslangan mablag’lar qiymatiga teskari
mutanosibdir. Shu tufayli foyda normasi korxona ish samaradorligining integral
ko’rsatkichi hisoblanadi.
Foydaning o’sishiga, chiqarilayotgan mahsulot umumiy hajmi o’zgarmagan
holda ikki yo’l bilan: yoki ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish hisobiga, yoki
narxni oshirish hisobiga erishish mumkin.
26

Har bir firma, uning shartnoma maksimal foyda olib keladi ochish istaydi.
har qanday haqiqiy ehtimoli har doim uning mahsulotlari va ishlab chiqarish
xarajatlarini talab bilan cheklangan bo'lib, bu, har doim ham oson emas.
daromadlarining asosiy cheklash hali turadi bo'ladi. Ular, shuningdek, o'z
navbatida takliflar sonini ta'sir qiladi. kelajakda istiqbollarini hisobga olgan holda,
kompaniya, albatta, allaqachon sodir bo'lgan xarajatlarni tahlil amalga oshirish
kerak, shuning uchun.
Ishlab chiqarish xarajatlari va turlari - qat'i nazar, investitsiya pul va ishlab
chiqarish, har bir ishlab chiqarish jarayonida duch qilinadi xarajatlar hisoblanadi.
Bu xarajatlar iborat moddiy xarajatlar, targ'ib qilish va tovarlar marketing
xarajatlari, qarz bo'yicha foizlar to'lash ishchi qiymati va boshqa qo'shimcha
xarajatlarning to'lash uchun to'lov.
Ishlab chiqarish An'anaviy, barcha xarajatlar "cho'kindi" bo'linadi va
ketkaziladi. Birinchi holda, biz nihoyat ishlab chiqarishni tark qilgan va hech
qachon qaytadi shu xarajatlarning gapirish. (Ishlab chiqarishni yanada
rivojlantirish varintov inobatga) yangi qarorlar qabul qilish va hisobga olganda
"Cho'kindi" xarajatlar hisobga olish yo'q, o'z odatda yomon qarzlarini yozish,
masalan, turli sug'urta hollarda bilan bog'liq. Biz haqiqiy xarajatlar haqida gapirish
bo'lsa, ular o'z navbatida aniq va shubhasiz bo'linadi. Aniq - zarur asbob-uskunalar,
xom-ashyo, ish haqi, ijara va boshqalar sotib olish uchun pul xarajatlari bilan
bog'liq, bu xarajatlar Shubhasiz - kompaniya e'tibor beradi, bunday yorqin
belgilaridan ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lgan xarajatlar sifatida deb atalmish
bir martalik xarajatlar,.
Ishlab chiqarish xarajatlarini va turlari sobit va o'zgarmaydigan bo'linadi.
belgilangan xarajatlar ishlab chiqarish - har doim qat'iy nazar ishlab chiqarish
hajmlarini ko'paytirish va pasaytirish, shu qoladi xarajatlar. Bu Ijara binolarni
to'lashni, to'lov ishchilar, sug'urta mukofotlari, uskunalar xarajatlarini va boshqalar
o'z ichiga oladi Ruxsat etilgan narxlari boshlang'ich va qoldiq bo'linishi mumkin.
Start - bu ishlab chiqarish boshidan paydo xarajatlar va tovarlarni sotish bo'ladi.
27

Qoldiq - hatto tovarlari ishlab chiqarish yoki amalga oshirish abadiy to'xtatib
qaramay, Firma yoki kompaniya davom o'sha xarajatlar.
O'zgaruvchi xarajatlar, aksincha, ishlab chiqarish hajmlarini kuni to'liq
qaram bo'lgan. Ular, asosan, zarur xom ashyo va mehnat sotib olish uchun qiymati
bilan bog'liq. o'zgaruvchan xarajatlarning uch turi bor - proportsional (ishlab
chiqarish bir xil mutanosib ravishda o'zgarishi, sotish), progressiv (amalga oshirish
va ishlab chiqarish ancha kichik mutanosib o'zgardi) tushib, (ishlab chiqarish va
tarqatish nisbatan sezilarli darajada katta qismini farq). ishlab chiqarish va
xarajatlarning turlari muayyan iqtisodiy ob'ektni xarajatlar bo'lsa, jamoat ta'sir -
qiymati mehnat va ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar qiymati aks ettirilgan barcha
jonzotlarni, amalga hisoblanadi. Doimiy va o'zgaruvchan ishlab chiqarish
xarajatlari umumiy qiymati qadar qo'shing.
Shunday qilib, biz xavfsiz ishlab chiqarish xarajatlari va ularning turlari
kompaniya omillar zarur o'zgartirish muqobil foydalanish chalg'itish uchun qiladi
barcha xarajatlar, ichki baholash, deb aytish mumkin. Bunday xarajatlar ichki va
tashqi, ham bo'lishi mumkin. Bu mehnat yetkazib beruvchilar uchun to'lovlar
bo'lgan xarajatlar, tashqi baholash deb nomlangan. Ichki, yoki to'lanmagan,
xarajatlar - o'tkazib yuborilgan imkoniyatlar sotib yanada oqilona foydalanish bilan
bog'liq, bu xarajatlar iqtisodiy resurs.
28

2.2. Ish haqining iqtisodiy mazmuni, tashkil etish shakllari va tizimlari
shakllari va tizimlari
Ish haqi – ishchi va xizmatchilarning mehnatining miqdori sifa-ti va
unumdorligiga qarab, milliy mahsulotdan oladigan unumining puldagi
ifodasidir. Ish haqi ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan zaruriy (v) mahsulot
bilan chambarchas bog’liqdir. Chunki ish haqi uning asosiy qismini tashkil etadi.
Ish haqining asosiy vazifasi – ishchi va xizmatchining turmush va mehnat
sharoitini yaxshilash, boshqacha qilib aytganda, mehnat me‘yori bilan iste‘mol
me‘yori o’rtasidagi bog’liqlikni ta‘minotdan iboratdir. Ish haqining mazmunini
to’laroq tushunish uchun nominal va real ish haqi tushunchalarini bilish zarurdir.
Ishchi uchun qanday shaklda va qancha miqdorda tovarlar va xizmatlar sotib olishi
mumkinligi muhimdir. Shu sababli nominal va real ish haqi bir-biridan farqlanadi.
Nominal ish haqi – bu ma‘lum vaqt davomida olingan pul summasi yoki pul
shaklidagi ish haqi.
Real ish haqi – bu nominal ish haqiga sotib olish mumkin bo’lgan tovarlar
va xizmatlar miqdoridir. Real ish haqi boshqa sharoitlar bir xil bo’lganda, nominal
ish haqiga to’g’ri mutanosibdir va iste‘mol buyumlari va xizmatlar narxining
darajasiga teskari mutanosibdir. Bu miqdorlar nisbatini formulada qo’yidagicha
tasvirlash mumkin:
Vn Vp = R (5)
Bu yerda: Vp – real ish haqi; Vn – nominal ish haqi; R- iste‘mol buyumlari
va xizmatlarining narx darajasi.
Nominal ish haqi ishlab topilgan pul daromadi darajasini, real ish haqi esa
xodimlarning iste‘moli va farovonlik darajasini tavsiflaydi.
Ish haqini tashkil etishda uning ikkita asosiy shakli - vaqtbay va ishbay
shakllari farqlanadi.
29

Vaqtbay ish haqi – xodimning malakasi, mehnatning sifati va ishlagan
vaqtiga qarab to’lanadigan ish haqidir. U odatda mehnatning natijalarini aniq
hisoblab bo’lmaydigan, balki ular aniq vazifalar doirasini bajarish bilan
belgilanadigan vaqtda (masalan, injener-texnik xodimlar va xizmatchilar,
sozlovchilar, elektromontyorlarga haq to’lashga) yoki mahsulot ishlab chiqarish
texnologik jarayonining borishi bilan belgilanadigan va bevosita ishchiga bog’liq
bo’lmagan paytlarda (masalan, konveyerlar va avtomat liniyalarda ishlash)
qo’llaniladi 10
.
Ishbay ish haqi - ishchining ishlab chiqargan
mahsulot miqdori va sifati yoki bajargan ishining hajmiga qarab beriladigan
ish haqidir.
Haq to’lash shakllarining aniq mehnat sharoitlarini hisobga oladigan
turlariish haqining tizimini tashkil qiladi.
1. To’g’ri ishbay tizimi – bunda ishlab chiqarish me‘yori qay darajada
bajarilishidan qat‘iy nazar, ish haqi yagona mahsulot birligi uchun belgilangan tarif
bo’yicha to’lanadi.
2. Ishbay-mukofot tizimi bir qancha ko’rsatkichlar
uchun mukofot berishni nazarda tutadi.
3. Ishbay-progressiv haq to’lashda ishchining belgilab qo’yil-
gan me‘yor (darajasida) doirasida ishlab chiqargan mahsulotiga uning birligi uchun
belgilangan tarif bo’yicha ish haqi beriladi, normadan yuqorisiga esa oshirilgan
haq (tarif) bo’yicha pul to’lanadi.
Ishchilarning ish haqini tabaqalashtirish eng avvalo davlat tarif tizi-
mi yordamida amalga oshiriladi. Tarif tizimi yordamida tarmoqlar va mamlakat
miqyosi bo’yicha, ular ichida esa ishlab chiqarish turlari, turli toifadagi xodimlar
malakasi va mehnat sharoitlariga qarab ishchi va xizmatchilarning ish haqi darajasi
tartibga solib turiladi.
10
O’zbekiston Respublikasining Solik Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 1997.
30

Tarif-malaka ma‘lumotnomalari – bu aniq ish bajaruvchining bilim va
ko’nikmalariga qo’yiladigan talablardan iborat bo’ladi.
Tarif setkasida razryadlardan tashqari tarif koeffitsientlari bo’lib, ular
birinchi razryad va keyingi razryadlar o’rtasidagi nisbatini ko’rsatadi.
Tarif stavkalari tegishli razryadga ega bo’lgan ishchining mehnatiga
to’lanadigan haq miqdorini belgilab beradi.
Mehnat qilish sharoiti og’ir va zararli bo’lgan ishchilarga tarif stavkasiga
qo’shimcha haqlar belgilanadi.
Mamlakatimizda o’tgan 20 yil mobaynida har yili ish haqi miqdori ikki
marta oshirib borildi. Xususan, 2006 yilning ohirida o’rtacha real oylik ish haqi
185 ming so’mni yoki 150 AQSH dollarini tashkil etgan edi, 2007 yilda ish haqi,
pensiya, stipendiya va nafaqalar miqdori 1.5 barobar ko’paytirildi va byudjet
sohalarini hisobga olganda, 210 AQSH dollarga teng bo’ldi, 2008 yilda
1,5 barobar oshirildi yoki 310 dollarga yetdi, 2009 yilda 1,4 barobarga oshirildi.
Ishlab chiqarish xarajatlari va ishlab chiqarish xarajatlari: umumiy nuqtai
Ishlab chiqarish xarajatlari kompaniya faoliyatini olib borishi bilan bog'liq
barcha xarajatlarni aks ettiradi, ishlab chiqarish xarajatlari esa mahsulotni ishlab
chiqarish uchun zarur bo'lgan xarajatlarni anglatadi.
Ushbu ikkala ko'rsatkich ham ishlab chiqarish korxonasi faoliyatining
umumiy xarajatlarini baholash uchun ishlatiladi. Kompaniya ishlab chiqaradigan
daromad rentabellikka erishishdan oldin umumiy xarajatlardan oshib ketishi kerak.
Asosiy mahsulot
Zavodning ishlab chiqarish xarajatlari - bu biznesni yuritishning umumiy
xarajatlari.
Uning ishlab chiqarish xarajatlari mahsulotni qurish bilan bevosita bog'liq
bo'lgan xarajatlardir.
Ikkalasi ham biznes yuritishning har bir moddasiga sarflanadigan
xarajatlarni hisoblashda hisobga olinishi kerak.
Ishlab chiqarish xarajatlari
31

Ishlab chiqarish xarajatlari korxonani boshqarish uchun ko'plab doimiy va
o'zgaruvchan xarajatlarni o'z ichiga oladi. Xom ashyo va ishchi kuchi ishlab
chiqarish xarajatlari hisoblanadi.
Ruxsat etilgan xarajatlarga quyidagilar kiradi:
Bino ijarasi
Reklama byudjeti
Ish jihozlari
Biznes hajmining o'rtacha o'zgarishi bilan ko'tarilib yoki kamaymaydigan
boshqa har xil xarajatlar
Ishlab chiqarish hajmi o'zgarganda o'zgaruvchan xarajatlar ko'payadi yoki
kamayadi. Ba'zi o'zgaruvchan xarajatlar:
Materiallar
Ish haqi
Ishlab chiqarish darajasi o'zgargan har qanday boshqa harajatlar
Ishlab chiqarish korxonalari o'zlarining umumiy xarajatlarini har bir
mahsulot uchun ishlab chiqarish tannarxi bo'yicha hisoblashadi. Bu raqam, albatta,
buyumning ulgurji narxini belgilash uchun juda muhimdir.
Ishlab chiqarish darajasi oshgani sayin, kompaniyaning daromadi oshadi,
doimiy xarajatlar esa barqaror bo'lib qoladi. Shu sababli, ishlab chiqarishning har
bir moddasi uchun tannarxi pasayadi va korxona foydaliroq bo'ladi.
Belgilangan narxning pastligi ko'plab korxonalarni ishlab chiqarish hajmini
kengaytirishga davom ettirishga undaydi. Bu biznesga barcha o'zgaruvchan
xarajatlarni hisobga olgan holda yuqori foyda marjasiga erishishga imkon beradi.
Ishlab chiqarish xarajatlari
Ishlab chiqarish xarajatlari, asosan, ishlab chiqarish hajmining o'zgarishiga
sezgir. Jami ishlab chiqarish xarajatlari ishlab chiqarish hajmi oshishi bilan ortadi.
Bir moddaning past narxiga erishish imkoniyati ko'plab korxonalarni ishlab
chiqarishni umumiy quvvatiga qadar kengaytirishni davom ettiradi.
32

Bir moddaning narxi sezilarli darajada o'zgarmaydi. Shunga qaramay,
qo'shimcha ishlab chiqarish har doim qo'shimcha ishlab chiqarish xarajatlarini
keltirib chiqaradi.
Ishlab chiqarish xarajatlari uchta keng toifadagi toifalarga bo'linadi:
materiallar, ishchi kuchi va qo'shimcha xarajatlar. Hammasi to'g'ridan-to'g'ri
xarajatlardir. Ya'ni, korxona buxgalterining ish haqi yoki buxgalterning ish yuritish
buyumlari hisobga olinmaydi, lekin usta maoshi va ta'minoti kiradi.
Ishlab chiqarish xarajatlari va ishlab chiqarish xarajatlari misoli
Masalan, vidjetlar ishlab chiqaradigan kichik korxona har oyda uning
binolari uchun 800 dollar va uskunalarga texnik xizmat ko'rsatish uchun 100 dollar
miqdorida qat'iy xarajatlarni talab qilishi mumkin. Ushbu xarajatlar ishlab
chiqarish darajasidan qat'i nazar bir xil bo'lib qoladi, shuning uchun agar korxona
ko'proq vidjetlarni yaratsa, mahsulot boshiga xarajatlar kamayadi.
Ushbu misolda umumiy ishlab chiqarish xarajatlari oyiga $ 900 sobit
xarajatlar va har bir ishlab chiqarilgan vidjet uchun $ 10 o'zgaruvchan xarajatlar.
Har bir vidjetni ishlab chiqarish uchun korxona har biri 10 dollardan mol sotib
olishi kerak. Har bir vidjet 100 dollardan sotiladi. Ishlab chiqarish narxini 10
dollardan olib tashlaganingizdan so'ng, har bir vidjet biznes uchun 90 dollarni
tashkil etadi.
Tenglikni yo'qotish uchun biznes har oy 10 ta vidjet ishlab chiqarishi kerak.
Daromadli bo'lish uchun u 10 dan ortiq vidjetni yaratishi kerak.
33

XULOSA
Mamlakatimiz rahbari va hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va jamiyatni modernizatsiyalashtirish tufayli
iqtisodiyotning barqaror o’sishi ta’minlanmoqda, makroiqtisodiy va moliyaviy
barqarorlik mustahkamlanmoqda. Ammo bu degan so’z, tadbirkorlikni
rivojlantirishda, ayniqsa xizmat ko’rsatish sohasida barcha muammolar bartaraf
etildi, degani emas. Shu o’rinda ba’zi muammolarga to’xtalsak.
Birinchidan, respublikamiz viloyat va hududlarida sifatli xizmat ko’rsatishga
qaratilgan kadrlar tayyorlanishi yaxshi yo’lga qo’yilgan emas. Mavjud oliy va o’rta
maxsus o’quv yurtlarining faoliyat ko’rsatishiga qaramasdan, xizmat ko’rsatish
sohasida tadbirkorlar malakasini oshiradigan, ularni qayta tayyorlaydigan o’quv
muassasalari hamon yetarli emas. Tadqiqotimiz natijalari shuni ko’rsatdiki, xizmat
sohasidagi tadbirkorlar qayerda nimani o’qishni bilmaydilar, hududlarda ularni
o’qitadigan qisqa tayyorlov kurslari yetarli darajada tashkil qilinmagan. Faoliyat
ko’rsatayotgan biznes maktablari va kasb-hunar kollejlarida alohida mutaxassislar
(menejerlar, marketologlar, huquqshunoslar, iqtisodchilar) emas, balki sohalar
bo’yicha tadbirkorlarni, ya’ni uy xo’jaligi tadbirkori, fermer xo’jaligi tadbirkori,
dehqon xo’jaligi tadbirkori, meva va sabzavotlarni qayta ishlash tadbirkori, xizmat
sohasi tadbirkori kabilarni tayyorlash lozim. Bunday mutaxassislikni olgan yoshlar
qayerga borishini, nima bilan shug’ullanishini yaxshi biladigan bo’lishlari
kerak. Shuningdek , hozirgi xizmat ko’rsatish sohasiga o’rta ma’lumotli
marketologlar emas, balki xizmatning ma’lum turi bilan mukammal
shug’ullanadigan tadbirkorlar kerak. Ular tadbirkorlik sirlari bilan birga
buxgalteriya hisobini, moliyaviy munosabatlarni, eng zarur bo’lgan huquqiy
masalalarni ham bilishlari lozim.
Ikkinchidan, ko’plab xizmat ko’rsatuvchi tadbirkorlik sub’ektlari juda qisqa
vaqt oralig’ida yopilib ketmoqda. Buning sabablari tadqiq qilinganida shunga amin
bo’ldikki, ularning ko’pchiligi o’z haq-huquqlarini yaxshi 113 bilmaydilar. Bundan
ko’rinadiki, tadbirkorlar hayotini tartibga soluvchi, tez-tez o’zgarib turayotgan
34

qonunlar va me’yoriy hujjatlarni ularga yetkazish mexanizmini yaratish lozim.
Ushbu muammoni hal etish yo’llaridan biri mazkur sohaga malakali advokatlik
institutlari yoki masofadan o’qitish tizimini joriy etishdir.
Uchinchidan, hozirgi paytda mamlakatimiz hududlarida faoliyat
ko’rsatayotgan biznes maktablarida biznesmenlar emas, balki uning ayrim sohalari
bilan shug’ullanadigan marketologlar, menejerlar, buxgalterlar, hatto huquqshunos
kabi kadrlar tayyorlanmoqdaki, ular biznes maktabini tugatib, ishni nimadan
boshlashni bilmaydilar. Chunki, xususiy uy-joy mulkdorlari shirkatida bor-yo’g’i
3-5 kishi ishlasa, unga alohida buxgalter yoki marketolog kerak emas. Fikrimizcha,
hududlarda xususiy uy-joy mulkdorlari shirkati bo’yicha tadbirkorlik maktablarini
ochish yoki ularni shu kasbga o’qitish maqsadga muvofiq 11
.
To’rtinchidan, xizmat sohasidagi xususiy uy-joy mulkdorlari shirkatining
moliyaviy ta’minoti bilan bog’liq muammolar mavjud. Ushbu sohaga
mamlakatimiz Prezidentining tashabbusi bilan 2006-yildan buyon tijorat banklari
tomonidan imtiyozli mikrokreditlar berib kelinmoqda, ammo bundan barcha
xususiy uy-joy mulkdorlari shirkatlari bir xilda manfaatdor emaslar. Chunki, ayrim
hududlarda tijorat banklari kredit berishni ko’p paysalga solganligi tufayli ba’zi
tadbirkorlar ulardan bezib qolmoqda. Xizmat sohasi bilan shug’ullanadigan
tadbirkorlarning kredit olishlariga to’sqinlik qilib turgan yana bir jihat xususiy uy-
joy mulkdorlari shirkatlarining asosiy vositalarga ega emasligi yoki kredit uchun
garov mulkining mavjud emasligi.
11
O’zbekiston Respublikasining “Korxonalar to’g’risida”gi Qonuni, 1993-yil 7-may.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O’zbekiston”, 2014
(qo’shimchalar va o’zgartirishlar bilan).
2. O’zbekiston Respublikasining Solik Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 1997.
3. O’zbekiston Respublikasining Budjet Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”, 2013.
4. O’zbekiston Respublikasining Uy-joy Kodeksi, – T.: “O’zbekiston”,
1999.
5. O’zbekiston Respublikasining “Korxonalar to’g’risida”gi Qonuni, 1993-
yil 7-may.
6. O’zbekiston Respublikasining “Davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to’g’risida”gi Qonuni. 1993-yil 7-may.
7. O’zbekiston Respublikasining “Standartlashtirish to’g’risida”gi Qonuni,
1993-yil 28-dekabr.
8. O’zbekiston Respublikasining “Mahsulotlar va xizmatlarni
sertifikatlashtirish to’g’risida”gi Qonuni, 1993-yil 28-dekabr.
9. O’zbekiston Respublikasining “Iste’molchilarning huquqlarini himoya
qilish to’g’risida”gi Qonuni, 1996-yil 24-aprel.
10. O’zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi
Qonuni, 1996-yil 30-avgust.
11. O’zbekiston Respublikasining “Xususiy uy-joy mulkdorlarining
shirkatlari to’g’risida”gi Qonuni, 2006-yil 12-aprel, O’RQ–32-son.
12. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kommunal xizmat ko’rsatish
sohasida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning yangi bosqichi to’g’risida”gi
Farmoni, 2001-yil 17-aprel, PF-2832-son.
13. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xususiy uy-joy mulkdorlari
shirkatlarining faoliyatini rivojlantirish borasidagi qo’shimcha choratadbirlar
to’g’risida”gi Farmoni, 2002-yil 26-fevral, PF-3038-son.
14. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kommunal xizmatlar
tariflarining asossiz ravishda o’sib ketishiga yo’l qo’ymaslik hamda ular uchun o’z
36

vaqtida va to’liq hisob-kitob qilinishi uchun iste’molchilarning mas’uliyatini
oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori, 2005-yil 11-fevral, PQ-5-son.
15. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “1991-yilgacha qurilgan ko’p
xonadonli turarjoy binolarining umumfoydalanadigan joylari va muhandislik
kommunikatsiyalari kapital ta’mirlanishini yakunlash chora-tadbirlari
to’g’risida”gi Qarori, 2006-yil 27-iyul, PQ-425-son.
16. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining O’zbekiston
«O’zkommunxizmat» agentligi faoliyatini takomillashtirish va kommunal xo’jalik
korxonalarini moliyaviy sog’lomlashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori,
2006-yil 17-avgust, PQ-445-son. 118
17. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2012-2016 yillarda
O’zbekiston Respublikasida xizmat ko’rsatish sohasini rivojlantirish dasturi
to’g’risida”gi Qarori, 2012-yil 10-may, PQ-1754-son.
18. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2013 – 2016 yillarda qishloq
joylarda xizmat ko’rsatish va servis sohasini jadal rivojlantirish yuzasidan
qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Qarori, 2013-yil 17 -aprel, PQ1957-son.
19. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining
2015-yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat byudjeti
parametrlari to’g’risida”gi PQ-2270 sonli Qarori, Toshkent sh., 2014-yil 4- dekabr.
20. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori bilan
tasdiqlangan “O’zbekiston Respublikasi aholiga kommunal xizmat ko’rsatish
tizimida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish Konsepsiyasi”, 1998-yil 3-noyabrd,
461-son.
21. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uy-joy mulkdorlari
shirkatining namunaviy ustavini va uy-joylarni xususiy uy-joy mulkdorlari shirkati
boshqaruviga berish va uy-joy fondini saqlash va tuzatish masalalarida davlat
hokimiyati organlari bilan o’zaro hamkorlik qilish tartibi to’g’risidagi namunaviy
nizomni tasdiqlash haqida”gi Qarori, 1999 -yil 4- oktyabr, 454-son.
37

22. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Budjet
tashkilotlarini mablag’ bilan ta’minlash tartibini takomillashtirish to’g’risida”gi
Qarori,1999-yil 3-sentyabr, 414-son.
23. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uy-joy mulkdorlari
shirkatlarini qo’llab-quvvatlashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi
Qarori, 2002-yil 1-mart, 74-son.
24. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xususiy uy-joy
mulkdorlarining shirkatlarini yanada rivojlantirish va turar-joylarga xizmatlar
ko’rsatishning aniq bozorini shakllantirish chora-tadbirlari to’g’risida” Qarori,
2006-yil 12-aprel, 64-son.
25. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xususiy uy-joy
mulkdorlari shirkatining namunaviy ustavini hamda xususiy uy-joy mulkdorlari
shirkati bilan ko’p kvartirali uydagi turar joyga mo’ljallanmagan bino mulkdori
o’rtasidagi namunaviy shartnomani tasdiqlash to’g’risida”gi Qarori, 2006-yil 30-
may, 100-son.
38

MAMLAKATNI MODERNIZASIYALASH SHAROITIDA KORXONA FOYDASI VA UNI MAKSIMALLASHTIRISH YO‘LLARI

Купить