Manaviy axloqiy tarbiyani amalga oshirishda milliy qadriyatlarlarning oʼrni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	816.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Manaviy axloqiy tarbiyani amalga oshirishda milliy qadriyatlarlarning oʼrni

Купить

MAVZU: MANAVIY AXLOQIY TARBIYANI AMALGA OSHIRISHDA
MILLIY QADRIYATLARLARNING O RNIʼ
MUNDARIJA:
I. KIRISH…………………………………………………………………..…..3
II. ASOSIY QISM…………………………………………………………..…5
2.1. Axloqiy tarbiya hamda uning yo‘llari va vositalari ………………..………5
2.2. Zamonamizning axloqiy muammolari ………………………………...…..16
2.3. Zamonaviy jamiyatning axloqiy hayoti …………………………….……..18
XULOSA………………………………………………………………...…….35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….……36

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Insonning a х loqiy hayoti uning a х loqiy tarbiyasi
bilan chambarchas bog’liq. Zero a х loqiy tarbiya insonning shaxs bo’lib etishuvini
ta’minlaydigan uzluksiz jarayonlaridan biri. Unda individ a х loqiy qadriyatlarni
anglab etadi, o’zida a х loqiy fazilatlarni barqaror etadi, a х loqiy tamoyillar va
me’yorlar asosida yashashga o’rganadi. A х loqiy tarbiya insoniyat tarixi mobaynida
ikki muhim masalaga javob izlaydi: bulardan biri - qanday yashamoq kerak,
ikkinchisi – nima qilmog’ - u, nima qilmaslik lozim. Ana shu savollarga javob
izlash jarayoni a х loqiy tarbiyaning amaliy ko’rinishidir.
Tarbiya ona qornidan boshlanadi degan gap bor. Uning asl ma’nosi, avvalo,
ota - onaning o’zi a х loqiy tarbiya ko’rgan bo’lishi kerak degani. Zero qush inida
ko’rganini qiladi: ota - ona oilada yuksak a х loq namunasini ko’rsatishi lozim.
Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, a х loqiylik insonda faqat a х loqiy
tarbiya vositasidagina vujudga keladi, degan moddiyatchilik qarashlari ko’p yillar
mobaynida hukmronlik qilib keldi. To’g’ri, a х loqiy tarbiyaning ahamiyati
nihoyatda katta. Lekin a х loqiylik insonga uning insoniylik belgilaridan eng
muhimi sifatida ato etilgan ilohiy ne’mat. Shu ma’naviy ne’mat – asosni a х loqiy
3

tarbiya yordamida takomillashtiramiz. Aks holda maymun va itlardan ham a х loqiy
mavjudot tarbiyalab etkazishimiz mumkin bo’lur edi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Shunday qilib, a х loqiy tarbiya inson
farzandini takomilga, komillikka etkazish yo’llaridan biri. Uning vositalari ko’p.
Ularning bir qismi an’anaviy tarbiya vositalari bo’lsa, yana bir qismi zamonaviy
vositalar. Odatda, har ikki turdagi vositalardan foydalaniladi. Chunonchi,
maktabgacha bo’lgan a х loqiy tarbiyada ertak va rivoyatlar vositasidagi an’anaviy
tarbiya bilan o’yinchoqlar va o’yinlar vositasidagi zamonaviy tarbiya
muvaffaqiyatli qo’llaniladi; bunda bolaning qizg’anchiqlik, g’irromlik qilmaslikka,
halol bo’lishga o’yinlar yordamida da’vat etiladi. Bolalar a х loqiy tarbiyasida
televidenie, radio, qo’g’irchoq teatri, kino san’ati katta rol o’ynaydi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qism, uchta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.
4

II. ASOSIY QISM
2.1. Axloqiy tarbiya hamda uning yo‘llari va vositalari
Umuman, a х loqiy tarbiyaning eng kuchli vositasi san’at. Bu vosita aholining
barcha tabaqasini, turli yoshdagi shaxslarni qamrab oladi. Ayniqsa, san’atning
badiiy adabiyot turi keng qamrovli. Ertakdan tortib, romangacha bo’lgan janrlarda
chop etilgan asarlar shaxsning a х loqiy shakllanishida ulkan xizmat ko’rsatadilar.
Ular orqali kitobhon tarbiyalanuvchi sifatida ezgulik va yovuzlik nimaligini badiiy
idrok etadi; ideal tanlashda ham ularning ahamiyati katta. Bundan tashqari, badiiy
adabiyotning bevosita a х loqiy tarbiyaga mo’ljallangan hikoyatlar, rivoyatlar va
nasihatlar majmualari borki, biz ularni, yuqorida ko’rganimizdek, pandnomalar
deb ataymiz: «Kalila va Dimna», «Qobusnoma», «Guliston», «Zarbulmasal»
singari bunday mumtoz asarlar an’anaviy a х loqiy tarbiya vositasi sifatida necha
asrlardan buyon qanchadan - qancha avlodlarga xizmat qilib keldi, bundan buyon
ham shunday bo’lib qolajak.
A х loqiy tarbiyaning barcha zamonlar uchun dolzarb bo’lgan yo’li bu –
namunaviylik tamoyili. Oilada, avvalo, yuqorida aytilganidek, ota - ona bolaga
a х loqiy namuna bo’lishi kerak. Maktabda va oliy o’quv yurtida muallimlarning
ta’lim berish usullaridan tortib, to «mayda - chuyda» hatti - harakatlarigacha o’z
shogirdlari tomonidan shaxsiy namuna tarzida qabul qilinishini nazardan
qochirmaslik lozim. Ustoz - shogirdlik munosabatlaridagi muomala odobi,
halollik, rostgo’ylik yoshlar a х loqiy tarbiyasining shakllanishini ta’minlovchi
omillardandir.
Hozirgi paytda a х loqiy tarbiyaning eng kuchli zamonaviy vositasi sifatida
televidenieni keltirish mumkin. U deyarli barcha san’at turlarida yaratilgan
asarlarni ekranlashtirish va ekranda ko’rsatish imkoniga ega. Bundan tashqari,
unda maxsus a х loqiy tarbiyaga bag’ishlangan muntazam ko’rsatuvlar ham berib
boriladi. O’zbek tilidagi «Otalar so’zi - aqlning ko’zi», «Rivoyat», «Oqshom
ertaklari» singari ko’rsatuvlar bunga misol bo’la oladi. Shu bois televidenie hech
qachon engiltaklikni targ’ib etuvchi qo’shiqlar, salkam pornografik reklamalar,
5

inson qalbini qatttiqlashtiradigan «o’ldir - o’ldir»lardan iborat videofilmlar
korxonasi bo’lib qolmasligi kerak.
A х loqiy tarbiyaning aqliy - ma’naviy va jismoniy tarbiya bilan qo’shib olib
borilishi maqsadga muvofiq. O’shanda jamiyatimiz har jihatdan kamol topgan
fuqarolik jamiyatiga aylanadi. Mamlakatimizda buning uchun barcha huquqiy -
ijtimoiy shart - sharoitlar yaratilgan.
Insonning axloqiy hayoti uning axloqiy tarbiyasi bilan chambarchas bog‘liq.
Zero, axloqiy tarbiya insonning shaxs bo‘lib yetishuvini ta ’minlaydigan uzluksiz
jarayonlardan biri. Unda individ axloqiy qadriyatlarni anglab yetadi, o‘zida axloqiy
fazilatlarni barqaror etadi,axloqiy tamoyillar va me’yorlar asosida yashashga
o‘rganadi. Axloqiy tarbiya insoniyat tarixi mobaynida ikki muhim masalaga javob
izlaydi: bulardan biri — qanday yashamoq kerak, ikkinchisi — nima qilmog‘-u,
nima qilmaslik lozim. Ana shu savollarga javob izlash jarayoni axloqiy tarbiyaning
amaliy ko'rinishidir. Tarbiya ona qornidan boshlanadi degan gap bor. Uning asl
ma’nosi, avvalo, ota-onaning o‘zi axloqiy tarbiya ko‘rgan bo‘lishi kerak degani.
Zero, qush inida ko‘rganini qiladi: ota-ona oilada yuksak axloq namunasini
ko‘rsatishi lozim. Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, axloqiylik insonda faqat
axloqiy tarbiya vositasidagina vujudga keladi, degan moddiyatchilik qarashlari
ko’p yillar mobaynida hukmronlik qilib keldi. To‘g‘ri, axloqiy tarbiyaning
ahamiyati nihoyatda katta. Lekin axloqiylik insonga uning insoniylik belgilaridan
eng muhimi sifatida ato etilgan ilohiy ne’mat. Shu ma’naviy ne’mat asosni axloqiy
tarbiya yordamida takomillashtiramiz. Aks holda maymun va itlardan ham axloqiy
mavjudot tarbiyalab yetkazishimiz mumkin bo‘lur edi.
Shunday qilib, axloqiy tarbiya inson farzandini komillikka yetkazish
yo‘llaridan biri. Uning vositalari ko‘p. Ulaming bir qismi an’anaviy tarbiya
vositalari bo‘lsa, yana bir qismi zamonaviy vositalar. Odatda, har ikki turdagi
vositalardan foydalaniladi. Chunonchi, maktabgacha bo’lgan axloqiy tarbiyada
ertak va rivoyatlar vositasidagi an anaviy tarbiya bilan o‘yinchoqlar va o‘yinlar
vositasidagi zamonaviy tarbiya muvaffaqiyatli qo‘llaniladi; bunda bola
qizg‘anchiqlik, g‘irromlik qilmaslikka, halol bo‘lishga o'yinlar yordamida da’vat
6

etiladi. Bolalar axloqiy tarbiyasida televideniye, radio, qo‘g‘irchoq teatri, kino
san’ati katta rol o ynaydi. Umuman, axloqiy tarbiyaning eng kuchli vositasi —
san’at. Bu vosita aholining barcha tabaqasini, turli yoshdagi shaxslarni qamrab
oladi. Ayniqsa, san’atning badiiy adabiyot turi keng qamrovli. Ertakdan tortib
romangacha bo‘lgan janrlarda chop etilgan asarlar shaxsning axloqiy
shakllanishida ulkan xizmat ko‘rsatadilar. Ular orqali kitobxon tarbiyalanuvchi
sifatida ezgulik va yovuzlik nimaligini badiiy idrok etadi; ideal tanlashda ham
ularning ahamiyati katta. Bundan tashqari , badiiy adabiyotning bevosita axloqiy
tarbiyaga mo‘ljallangan hikoyatlar, rivoyatlar va nasihatlar majmualari borki, biz
ulami, awal aytganimizdek, pandnomalar deb ataymiz: “Kalila va
Dimna”,”Qobusnoma”, “Guliston”, “Zarbulmasal” singari bunday mumtoz asarlar
an’anaviy axloqiy tarbiya vositasi sifatida necha asrlardan buyon qanchadan
qancha avlodlarga xizmat qilib keldi, bundan buyon ham shunday bo‘lib qolajak.
Axloqiy tarbiyaning barcha zamonlar uchun dolzarb bo ‘ lgan yo ‘ li , bu —
namunaviylik tamoyili . Oilada , avvalo , yuqorida aytilganidek , ota - ona bolaga
axloqiy namuna bo ' lishi kerak . Maktabda va oliy o ‘ quv yurtida muallimlarning ta
’ lim berish usullaridan tortib , to “ maydachuyda ” xatti - harakatlarigacha o ‘ z
shogirdlari tomonidan shaxsiy namuna tarzida qabul qilinishini nazardan
qochirmaslik lozim . Ustoz shogirdlik munosabatlaridagi muomala odobi , halollik ,
rostgo ‘ ylik yoshlar axloqiy tarbiyasi shakllanishini ta ’ minlovchi omillardandir .
Hozirgi paytda axloqiy tarbiyaning eng kuchli zamonaviy vositasi sifatida
televideniyeni keltirish mumkin . U deyarli barcha san ’ at turlarida yaratilgan
asarlarni ekranlashtirish va ekranda ko ‘ rsatish imkoniga ega . Bundan tashqari ,
7

unda maxsus axloqiy tarbiyaga bag ‘ ishlangan muntazam ko ’ rsatuvlar ham berib
boriladi . o ‘ zbek tilidagi “ Otalar so ‘ zi — aqlning ko ’ zi ”, “ Rivoyat ”, “ Oqshom
ertaklari ” singari ko ' rsatuvlar bunga misol bo ‘ la oladi . Shu bois televideniye hech
qachon yengiltaklikni targ ‘ ib etuvchi qo ’ shiqlar , salkam pomografik reklamalar ,
inson qalbini qattiqlashtiradigan “ o ’ ldir - o ’ Idir ” lardan iborat seriallar korxonasi
bo ‘ lib qolmasligi kerak . Axloqiy tarbiya aslida axloqiy madaniyatning o ‘ zagini
tashkil etadi , biz ko rib o tgan muomala odobi , etiket , kasbiy odob singari axloqiy
xatti - harakatlar uchun asos vazifasini o ‘ taydi . Biroq u o ‘ zini yetarli namoyon
qilishi uchun ta ’ lim bilan doimiy aloqada bo ‘ lishi shart . Shuning uchun biz
ko ‘ pincha “ ta ’ lim - tarbiya ” degan qo ' shaloq atamani qo ‘ llaymiz . Ta ’ lim - tarbiyada
tarbiyalanuvchiga bola deb emas , bo ‘ lajak komil inson deb qarash muhim .
“ Ommaviy madaniyat ” ning yoshlar dunyoqarashiga ta ’ siri . Zamonaviy axloqiy
tarbiyada kosmopolitizmga moyillik .
Bugungi dunyo boshidan kechirayotgan globallashuv jarayoni insoniyat
uchun katta imkoniyatlar eshigini ochib bermoqda. Lekin, ayrim kuchlar dunyoni
yanada murakkablashtirishga xarakat qilayapti. Xususan, doimo zo‘ravonlik va
gegemonlik hisobidan boylik orttirib kelgan kuchlar «ommaviy madaniyat» shiori
ostida turli salbiy g‘oyalarni keng targ‘ib qilmoqdalar. Kimki «ommaviy
madaniyat» ortidan ergashsa, o‘zining ijodiy qobiliyatidan yiroqlashadi va tayyor
madaniy mahsulotlar «iste’molchisi»ga aylanib qoladi. O‘z-o‘zidan ravshanki,
«ommaviy madaniyat» asosan hayotiy tajribasi kamroq yoshlarni ohanrabodek
o‘ziga tortadi. O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti o‘zining «Yuksak
ma’naviyat - engilmas kuch» nomli asarida haqli ravishda ta’kidlaganidek,
«Tabiiyki, «ommaviy madaniyat» degan niqob ostida axloqiy buzuqlik va
zo‘ravonlik, individualizm, egotsentrizm g‘oyalarini tarqatish, kerak bo‘lsa,
shuning hisobidan boylik orttirish, boshqa xalqlarning necha ming yillik an’ana va
qadriyatlari, turmush tarzining ma’naviy negizlariga bepisandlik, ularni
qo‘porishga qaratilgan xatarli tahdidlar odamni tashvishga solmay qo‘ymaydi»59.
Ommaviy madaniyatni niqob qilib, buzuqlik va zo‘ravonlik singari inson shaxsini
ruhan emiradigan g‘oyalarni targ‘ib etadigan asarlarning haqiqiy madaniyatga hech
8

qanday aloqasi yo‘q. Ushbu madaniyatning asosida avvalo tijorat, moddiy
manfaatdorlik borligini zamonaviy fan ham e’tirof etmoqda. Shunday ekan,
ommaviy madaniyatni niqob qilib olgan aksilmadaniyatga, uning didsizligiga va
axloqsizligiga, insonni haqoratlovchi, tubanlashtiruvchi mahsulotlarga qarshi
kurashish davr talabidir. Unutmaslik kerakki, ba’zi ijtimoiy qatlamlarning
rivojlanmagan didiga «ommaviy madaniyat»da ko‘p uchraydigan mazmunan
sayoz, siyqa va jo‘n mahsulotlarning mos kelishi va mavjudligini inkor etib
bo‘lmaydi. Jahon taraqqiyoti tajribasi shuni ko‘rsatadiki, texnologik jarayonlar har
qanday qudratli bo‘lmasin, hayotni olg‘a boshlaydigan, unga ma’no-mazmun
baxsh etadigan kuch baribir, madaniyat va ma’naviyat bo‘lib qolaveradi.
Aslida to‘g‘ri ma’nodagi ommaviy madaniyat ko'pchilik o'ylaganidek,
zararli tushuncha emas. U, eng avvalo, bir-birimizga «Assalomu alaykum» deya
tinchlik tilashimizdan boshlanadi. Xalqimizning ming yillar sinovidan o'tgan
bayramlari, to'ylari, xalq og'zaki ijodi, bir so'z bilan aytganda, omma uchun
madaniyatga aylanib ulgurgan barcha qadriyatlar ijobiy ma’nodagi ommaviy
madaniyat namunalari nhisoblanadi. «Ommaviy madaniyat» asosini esa «Biz»
degan tushuncha emas, «Avval mening o‘zim, keyin boshqalar» degan g‘arbona
egotsentrizm g‘oyasi tashkil etadi.
Mustaqil rivojlanish yo‘lini tanlab yangi jamiyat qurayotgan har bir millat
uchun axloq va milliy madaniyatni saqlash va yanada rivojlantirish - eng dolzarb
va ustuvor vazifadir. Globallashuvning yoshlar tarbiyasiga o‘tkazayotgan salbiy
ta’siri informatsion vositalarning yuksak rivojlanishi natijasida internet, uyali
telefon, telekommunikatsiyalar va turli axborot nashrlarining kirib kelishi , bu
vositalar orqali taklif etilayotgan «qadriyatlar» ko‘p hollarda yoshlarimizni milliy
qadriyatlarimizdan uzoqlashtirib qo‘ymoqda. Boshqacha qilib aytganda, «ildizi
yo‘q individ»larning shakllanishiga olib kelmoqda. «Ommaviy madaniyat» turli xil
ko‘rinishlarining yoshlar orasida tobora keng tarqalishi asosan kiyinishda,
qiziqishlarda, bo‘sh vaqtni o‘tkazishda, didlarning sayozlashuvida, milliy
qadriyatlarga munosabatda namoyon bo‘lmoqda. Bular esa behayolik va
9

zo‘ravonlik, milliy qadriyatlarga va ijtimoiy manfaatlarga bepisandlik bilan
munosabatda bo‘lish kabi illatlarni keltirib chiqarmoqda.
Bugungi kunda yoshlar orasida taqlidchilik holatlarining kuchayayotganligi
kuzatilayapti. Xorijda keng tarqalgan axloqiy va ma’naviy yurish-turish
andozalarining kinofilmlar, moda va turli xil reklamalar orqali yoshlarimizning
ongini ma’lum ma’noda zaharlayotganini sezish qiyin emas. Natijada, yoshlar
o‘rtasida kitob o‘qishdan ko‘ra kompyuter o‘yinlarining oldida vaqtini o‘tkazish,
mazmunan sayoz filmlarni tomosha qilish odat tusiga kirib bormoqda.
Umuman olganda, globallashuvning salbiy oqibatlarini, «ommaviy
madaniyat» niqobidagi aksilmadaniyat va turli g‘arazli, noxolis axborotlar
xurujining ta’sirini mumkin qadar kamaytirish uchun aholi, ayniqsa, yoshlarning
siyosiy ongini, huquqiy, axloqiy, estetik madaniyatini yuksaltirish talab etiladi.
Navqiron avlodni milliy va umumbashariy qadriyatlarga, madaniyat durdonalariga
bolalikdan boshlab hurmat ruhida tarbiyalash, ularda «ommaviy madaniyat»ga xos
ayrim ko‘rinishlarga tanqidiy munosabatni, aksilmadaniyatga, turli buzg‘unchilik
g‘oyalar va axborotlarga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirish alohida
ahamiyat kasb etadi.
Xozir insoniyat g‘oyat chigal va ziddiyatli zamonda yashayapti. Buning
ustiga, ezgu g‘oyalarni turli g‘arazli manfaatlar yo‘lida soxtalashtirishga
intiluvchilar tobora ko‘paymokda. Oqibatda asl maqsadlar niqoblanib, azaliy
qarashlarning ma’nosi atayin chigallashtirilayapti.
Mustaqil O‘zbekistonimizning qisqa tarixiy davri shuni ko‘rsatdiki,
vayronkor, buzg‘unchi g‘oyalar birinchi galda yoshlar ongini zaharlashga
qaratilgan. Buning oldini olish uchun jamiyatimizda, kundalik hayotimizda ta’lim-
tarbiyaga, ma’naviy-ma’rifiy ishlarga jiddiy e’tibor qaratishimiz darkor.
G‘oyaviy-ma’naviy tahdidlar nimalarda ayon bo‘lishini tahlil qilib ko‘raylik.
Bu tahdid, birinchi galda, tili, dini, e’tiqodidan kat’iy nazar, har qaysi shaxsning
tom ma’nodagi ozod inson bo‘lib yashashiga qarshi qaratilgan, uning aynan ruhiy
olamini izdan chiqarish maqsadini ko‘zlaydigan mafkuraviy, g‘oyaviy va axborot
xurujlari tariqasida yuzaga chiqadi.
10

Ilmiy tahlillarda g‘oyaviy-ma’naviy tahdidlar quyidagilarda namoyon
bo‘ladi:
avvalo, insonning erkinligiga daxl qiladi, uni fikriy jihatdan qaram qilishni
ko‘zlaydi;
ikkinchidan, insonning ruhiy dunyosini izdan chiqarishga yo‘naltirilgan
mafkuraviy, g‘oyaviy va axborot xurujlari shaklida amalga oshiriladi;
uchinchidan, turli niqoblar, jozibali shior va g‘oyalar pardasi ostiga
yashiriladi;
to‘rtinchidan, katta ma’naviy yo‘qotishlarga olib keladi, xalqlarning milliy
va diniy tomirlariga bolta uradi;
beshinchidan, yot g‘oya va zararli dunyokarashni avvalo beg‘ubor
yoshlarning ongiga singdirishga qaratiladi;
oltinchidan, mamlakat xavfsizligi va milliy manfaatlariga tahdid soladi,
jamiyatni inqirozga olib keladi. Ko‘rinib turibdiki,g‘oyaviy-ma’naviy tahditlar
dunyoning barcha mamlakatlari, xalqlari hayotiga daxildor masala sanaladi.
Demak, g‘oyaviy-ma’naviy tahdid qaysi davlat yoki xalqqa qarshi qaratilishidan
qat’iy nazar, butun insoniyatda birdek tashvish va xavotir uyg‘otishi kerak.
Dunyo boshdan kechirayotgan globallashuv jarayoni insoniyat uchun katta
imkoniyatlar eshigini ochib bermokda. Birok ayrim g‘arazli kuchlar shunday ham
murakkab bu jarayonni yanada keskinlashtirish, obrazli qilib aytganda, tinik suvni
loyqalatib, istagancha baliq tutishga intilmoqda. Jumladan, hamisha zo‘ravonlik va
gegemonlik hisobidan katta boylik orttirib kelgan kuchlar mana shunday
taloto‘plardan foydalanib, “ommaviy madaniyat” g‘oyasini keng targ‘ib etayapti.
Jumladan, bunday kuchlar o‘z niyatlarini amalga oshirish yo‘lida qurolli
vositalardan foydalanibgina qolmasdan, balki demokratiyani yoyish shiori ostida
axborot xurjlari orqali harakat qilishmoqda. SHuni alohida ta’kidlash lozimki,
bugungi kunda axborot-telekommunikatsiya texnalogiyalarining shiddat bilan
rivojlanishi ma’lumotlar almashinuvining tezlashishiga olib keldi. Bunda asosan
Internet ijtimoiy tarmog‘i etakchi rolni o‘ynamoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi
kunda eryuzida 2,1 mlrd. internetdan foydalanuvchilar bo‘lib, uning 44 foizini
11

Osiyo mintaqasida yashovchilar tashkil etar ekan. Umumiy
ko‘rsatkichningyarmidan ko‘pi 25yoshgacha bo‘lganlardan iborat.
Bunday murakkab zamonda ma’naviyat va ma’rifat masalasi naqadar
dolzarb , hal qiluvchi masalaga aylanib borayotganini ko‘pchilik hamon teran
anglab etgani yo‘k. Takror aytish foydadan xoli emaski, agar ma’naviyatni
yo‘qotsak, o‘zimizni va o‘zligimizni yo‘qotib qo‘yishimiz mumkin. Aksincha,
ma’naviyatimizni yanada yuksaltirsak, o‘zimizning maksad-vazifalarimizga etish
uchun kuchli va ishonchli madad topa olamiz.
To‘g‘ri, biz demokratiya davrida yashayapmiz. Jamiyatimizda qiziqish va
intilishlarga hurmat bilan qaraladi. Ammo xatarli qiziqish va mayllardan davlat va
jamiyat o‘zini himoya qilishi lozim. Buning uchun esa, eng avvalo, reklama va
ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi davlatimiz qonunlarining talablari qat’iy
bajarilishi kerak.
Ayni paytda barchamiz yoshlar dunyoqarashini kengaytirishimiz,
imkoniyatlarini rivojlantirishimiz lozim. Masalan, «Ogohlik» iborasining
ma’nolarini bugungi zamon sharoitidan kelib chiqib, ancha keng miqyosda
12

tushunishimizga to‘g‘ri keladi. YA’ni bugungi ogohlik xalqimiz, ayniqsa, yoshlar
dilini, ruhiyatini, aql- idroki va umuman ma’naviyatini diniy-aqidaparastlik,
jaholatparastliklar xataridan tashqari, ayni paytda, jahonda yuz berayotgan siyosiy,
mafkuraviy, ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy va estetik manfaatlar yo‘nalishidagi goh
oshkora, goh xufiyona kurashlarning keng miqyosdagi xatarli jihatlaridan,
jumladan, «ommaviy madaniyat»ning emiruvchi ta’siridan muhofaza qilishni ham
o‘z ichiga oladi.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, ayrim siyosiy kuchlar o‘z
maqsadlarini millatlar manfaatiga yot bo‘lgan mafkurali tahdidlar orqali amalga
oshirishga qaratishgan. Aslida ularning bu xarakatini buzuqlik, zo‘ravonlik
g‘oyalari boylik orttirish, xalqlarning necha ming yillik an’ana va qadriyatlarini
qo‘porish, yo‘q qilishga urinish deb baholash lozim.
Kelajak egalarini xalqimiz ma’naviyatiga yot “ommaviy madaniyat”ning
salbiy ta’siridan himoya qilish bugungi kunning eng dolzarb vazifasi bo‘lib
qolmoqda. Buning uchun avvalo ularni milliy tiklanish g‘oyasi, milliy madaniyat
va qadriyatlarni e’zozlash ruhida tarbiyalash, yoshlarni axborot-resurs
markazlariga, madaniy-tarixiy yodgorlik maskanlariga, teatr va ko‘rgazmalarga
jalb etish, barkamol avlodni bilimli, sog‘- lom va yuksak ma’naviy-axloqiy
fazilatga ega insonlar qilib tarbiyalash, ular ongi va qalbida mafkuraviy
immunitetni shakllantirishda barcha birday mas’uliyatni his etmog‘i lozim.
Binobarin, o‘sib kelayotgan avlodni shunday tarbiyalashimiz kerakki, ular
axborot makoniga kirganda, faqat o‘zi uchun zarur va foydali narsani olsin,
internetdan foydalanish madaniyatini o‘rgansin. Bu masalada internet tizimi orqali
mentalitetimizga mutlaqo yot mafkura va dunyoqarashni yoshlarimiz qalbi va
ongiga singdirishga urinayotganlar borligi, ayniqsa, xatarli ekanligidan
barchamizni ogoh bo‘lishimiz zarur. Zero, biz bu masalada hamisha ogoh va
hushyor turmasak, mafkuraviy xurujlar, avvalo, yoshlarning ongini zaharlashi,
“ommaviy madaniyat” deb atalayotgan illat xalqimizning ma’naviy boyligi bo‘lgan
odob-axloq, ibo, or-nomus, iroda, sharm-hayo , iffat-andisha kabi fazilatlarimizni
13

nursizlantirib, ko‘p mingyillik milliy qadriyatlarimizga putur etkazishimiz
mumkin.
Ko‘p narsa internetting boy axborot resurslaridan kim va qanday
maqsadlarda foydalanishiga bog‘liq. SHu o‘rinda har qanday axborot xurujlari,
“ommaviy madaniyat” xavfidan himoyalanmagan saytlar, ijtimoiy tarmoqlarning
salbiy ta’siridan butun millat, ayniqsa, o‘sib kelayotgan yosh avlodni himoya qilish
har bir ongli insonning muqaddas burchi ekanini ta’kidlash lozim. O‘zbekiston
erishayotgan, dunyo tan olayotgan ulkan yutuqlarning negizida turgan asosiy omil
insondir. Buyuk ma’rifatparvar Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot
yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir”, degan so‘zlari
bir asr avval millatimiz uchun qanchalik muhim va dolzarblik kasb etgan bo‘lsa,
hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q.
Bir qarashda arzimas bo‘lib tuyuladigan kichkina xabar ham globallashuv
shiddatidan kuch olib, ko‘zga ko‘rinmaydigan, lekin o‘rnini hech narsa bilan
qoplab bo‘lmaydigan darajada ulkan ziyon etkazishi mumkin. Bu tahdidlarga
qarshi har tomonlama chuqur o‘ylangan, ilmiy asosda puxta tashkil etilgan,
uzluksiz olib boriladigan ma’naviy tarbiya bilan javob berish talab etiladi. Davr
shiddatiga hamohang qadam tashlayotgan yoshlarimiz milliy ma’naviyatimiz
14

asosida tarbiya topsa, odob-axloq tushunchalarini rad etadigan, biz uchun mutlaqo
begona g‘oyalar ularga o‘z ta’sirini o‘tkaza olmaydi.
“YOshlarga oid davlat siyosatining asoslari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonunida yoshlar orasida odob-axloqni buzishga, shu jumladan,
zo‘ravonlik, hayosizlik va shafqatsizlikni targ‘ib qilishga qaratilgan har qanday
xatti-harakatlar, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda esa
behayolik, shafqatsizlik va zo‘ravonlik haqida hikoya qiluvchi, inson qadr-
qimmatini tahqirlovchi, bolalarga zararli ta’sir ko‘rsatuvchi va huquqbuzarliklar
sodir etishlariga sabab bo‘luvchi adabiyotlarni tarqatish, filmlarni namoyish
etishning taqiqlanishi belgilab qo‘yilgan. Milliy qonunchilik tajribasida bu kabi
normalarning aks etishi yoshlarimizda turli axborot xurujlari, jamiyatimizga yot
bo‘lgan g‘oyalarga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirishda,
farzandlarimizni xalqimizning milliy ma’naviyati, oilalarimizda amal qilinadigan
tartib-qoidalarga, ota-onaga hurmat ruhi asosida tarbiyalashda muhim ahamiyatga
egadir. Zero, har qaysi davlatning yoshlari uning ertangi kunini, taqdirini
belgilovchi kuch bo‘lib sanaladi.
15

2.2. Zamonamizning axloqiy muammolari
Ayol alkogolizmi: So'nggi paytlarda ayol alkogolizm muammosi tobora
dolzarb bo'lib bormoqda. Ichimlik ichadigan ayollar soni 50% dan oshdi. Tibbiy
nuqtai nazardan, ayol alkogolizmi giyohvandlikning bir turi. Giyohvandlik - bu
irsiy kasalliklar va buning natijasida miyaning ayrim qismlari - qoniqish tizimi
ishining buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik.
Ayol alkogolizmining
sabablari:
Ayol alkogolizmining o'ziga
xos xususiyati erkaklarga
qaraganda ko'proq psixologik
bilimdir. Ko'pincha ayollarda
alkogolga qaramlik yolg'izlik
(oilaning buzilishi, yaqinlaridan
ayrilish, qarindoshlarning o'limi) tufayli rivojlanadi. Kasblarini qurbon qilib,
oilaviy baxt uchun ishlaydigan uy bekalari stressga moyil. Bolalar o'sib-ulg'ayadi,
er ishda yo'qoladi, xotinini alday boshlaydi. Shu asosda yolg'izlik, hayotda
umidsizlik hissi, xafagarchilik paydo bo'ladi. Ayollar stressli vaziyatlarga nisbatan
ko'proq hissiy munosabatda bo'lishadi, "o'zlariga kelib olishadi", zudlik bilan
echim topish, vaziyatdan chiqish yo'lini qidiradilar va yordam kutadilar. Qo'llab-
quvvatlash bo'lmasa, spirtli ichimlik qutqarish uchun keladi, bu iste'molning
dastlabki bosqichlarida yengillikni keltirib chiqaradi va "ekstaz" tuyg'usini beradi.
Bundan tashqari, spirtli ichimliklar mavjudligi omili ham rol o'ynaydi.
Ayollarda alkogolga qaramlik erkaklarga qaraganda tezroq shakllanadi.
Qarindoshlar uchun bu ko'pincha beparvo bo'ladi, chunki Ichkilik ichadigan
ayollarning jamiyatini qoralashi va rad etishlari sababli ular spirtli ichimliklarni
suiiste'mol qilishni yashirishga harakat qiladilar, ko'pincha yolg'iz yoki do'stlar
bilan ichishadi.
Spirtli ichimliklarni iste'mol qilgan ayol o'z yoshidan ancha katta ko'rinadi.
16

Ovoz qo'pol va qattiq bo'ladi. Uning tashqi ko'rinishi haqida qayg'urmaydi.
Alkogolli shaxsning o'zgarishi bilan ajralib turadi: tajovuzkorlik, qo'pollik, yolg'on.
Ayol oilaviy majburiyatlarni e'tiborsiz qoldiradi, jinsiy aloqada bo'ladi.
Odatda ayollarda spirtli ichimliklarni iste'mol qilish zaifroq ichimliklardan
boshlanadi va uzoq vaqt davomida sporadik bo'ladi. Ko'pincha ayollar yashirin va
yolg'iz ichishadi. Ba'zida 1-2 oy davom etadigan binges mavjud bo'lib, ular
hushyor davrlar bilan almashtiriladi.
Umuman olganda, alkogolizm ayollarda erkaklarga qaraganda tezroq
rivojlanadi. Birinchi bosqichning boshidan tizimli foydalanishga qadar jismoniy
qaramlikning paydo bo'lishigacha bo'lgan muddati bir yildan uch yilgacha.
Ayollar o'rtasida mastlik va alkogolizmning tarqalishining o'ziga xos
xususiyatlarini aks ettiruvchi statistik va sotsiologik ma'lumotlarning tahlili
muammoning kam rivojlanganligini va ushbu salbiy hodisani oldini olish va uni
yo'q qilish uchun asosli tavsiyalar yo'qligini ko'rsatmoqda. Amaliyotda
qo'llaniladigan choralar har doim ham ayolning mastligi va alkogolizmining
xususiyatlarini hisobga olmaydi.
17

2.3. Zamonaviy jamiyatning axloqiy hayoti
Zamonaviy jamiyatning axloqiy hayotining o'ziga xos xususiyatlari deb
quyidagilar keltirilgan, ular to'g'risida ko'pgina tadqiqotchilar rozi.
1. Axloqiy plyuralizm, kasbiy va korporativ kodlar tizimini rivojlantirish,
madaniyatlarning xilma-xilligini aks ettirish, axloqni etnik belgilar bo'yicha
taqsimlash.
2. Axloq va qonunning yaqinlashishi, axloqning institutsionalizatsiyasi
(talablarni rasmiylashtirish va sanktsiyalarni kuchaytirish).
3. Axloqiy qoidalarni me'yorga yo'naltirish, bu xristian ma'nosida cheksiz
takomillashtirish talabiga qarshi turish (samoviy otangiz kabi mukammal bo'ling).
4. Kollektiv qarorlar va jamoaviy javobgarlik.
5. Kamroq yovuzlik mantig'iga asoslangan qarorlar qabul qilishni nazarda
tutadigan utilitar yondashuv (bu har doim ham mukammal emas, chunki bu ba'zi
odamlar guruhlarini yoki shaxslarni vosita sifatida ishlatishni o'z ichiga oladi).
70-yillarning rus etikasida. odob-axloq an'anaviy ravishda shaxsning o'zini
tutish tartibini "institutsional bo'lmagan" tartibga solish sifatida ko'rib chiqilgan.
Ammo ba'zida axloq ba'zi bir nodavlat muassasalari faoliyati bilan, masalan,
cherkov bilan bog'liq bo'lishi mumkinligi qayd etildi, ammo bu uning tabiatiga
mos kelmay, tarixan o'tkinchi deb hisoblangan. An'anaviy axloqiy imperativlar
shaxs ongiga qaratilgan edi. Shaxsning qobiliyatiga bog'liq bo'lgan xususiyatlar
axloqning o'ziga xos xususiyatlari, tanlash erkinligi (axloqiy majburiyatlarni
ixtiyoriy qabul qilish) bilan bog'liq edi; fazilatli turmush tarzi (yaxshilikka intilish);
fidoyilikka tayyorlik (jamiyatning manfaati shaxsning manfaatlariga nisbatan eng
yuqori deb printsipial bayon qilinishi); odamlar o'rtasidagi tenglik (boshqalarga
o'zlari kabi muomala qilishga tayyorlik, shu sababli axloqiy talablarni ifoda
etishning universalligi); o'zini takomillashtirish g'oyasi (demak, mavjudlik va
mavjudlik o'rtasidagi ziddiyat).
Zamonaviy jamiyatning holati yuqoridagi bir qator qoidalarni rad etadi.
Shunday qilib, kasbiy etika rivojlanishida axloqiy me'yorlarni ommaviy kodlash
jarayoni boshlandi. Ba'zi tashkilotlar normalarning bajarilishini nazorat qiladi:
18

universitetlarda etika yoki apellyatsiya komissiyalari; qo'shimcha ma'naviy-axloqiy
funktsiyalarni o'z zimmasiga olgan shifokorlarning kasbiy yig'ilishlari; Axloqiy
nuqtai nazardan, deputatlarning xatti-harakatlariga yo'l qo'yiladigan yoki yo'l
qo'yilmasligini baholaydigan parlamentning axloqiy qo'mitalari; ishbilarmon
doiralarning professional tashkilotlari yoki jamoatchilik bilan aloqalar xodimlari
tashkilotlari; jurnalistlar axloqi bo'yicha kengashlar. individual korporatsiyalar va
umuman ijtimoiy hayot. Bundan ayonki, axloq qisman institutsional bo'ladi. Shu
bilan birga, kasbiy etika qoidalari Kantning fikriga ko'ra, er yuzidagi barcha
odamlarga yoki aqlga ega bo'lgan barcha mavjudotlarga emas, balki ushbu kasb
vakillariga ham tegishli.
Axloqni kasbiy asosda bo'lish bilan bir qatorda, uning bo'linishi korporativ
bog'liqlik asosida vujudga keldi. Ko'pgina zamonaviy korporatsiyalar o'zlarining
axloqiy kodlarini ishlab chiqdilar, o'zlarining axloqiy missiyalarini e'lon qildilar,
ularda ushbu korporatsiyaning faoliyati umuman jamiyat farovonligini oshirishga
qanday hissa qo'shayotgani, biznesning ushbu turi odamlarning ehtiyojlarini
qondirishga qanday hissa qo'shayotgani aks etgan.
Shuni qo'shimcha qilish kerakki, an'anaviy ravishda har bir kishiga, masalan,
o'z qo'shnisiga bo'lgan e'tiborga qaratilgan ma'naviy
talablar zamonaviy jamiyatda ko'pincha maxsus davlat
organlari faoliyatining predmetiga aylanadi. Bunday
organlarda ishlaydigan odamlar, aslida, butun jamiyat
uchun xizmat qiladigan maxsus axloqiy funktsiyalarni
bajaradilar.
Yuqorida aytilganlarning barchasi haqiqatan ham
axloq muayyan darajada u shunday bo'lib kelgan deb
tasdiqlashga asos beradi. R. G. Apresyan zamonaviy jamiyatni postmodern deb
ataydi. Uning ta'kidlashicha, axloqiy plyuralizm bu jamiyatning o'ziga xos
xususiyati.
19

Jamiyat axloqi muammolarini u yoki bu tarzda aks ettiradigan mavjud
adabiyotlarni tahlil qilar ekan, R. G. Apresyan yaxshilanish individual etikasi va
jamoat, yoki ijtimoiy, axloqiy farqni ajratib
ko'rsatish kerak degan xulosaga keladi. G'arb
manbalarida biroz boshqacha echimlar taklif
etiladi: jamoat axloqi va individual axloq (T.
Nagel), ijtimoiy va individual etika (A. Rich),
institutsional etika va institutsional dizayn (R.
Hardin).
"Jamiyat axloqi" atamasi bizga yanada
aniqroq ko'rinadi, chunki barcha axloq mohiyati ommaviydir. Shaxsiy axloqda,
inson, avvalambor, yaqin kishilari, qo'shnilari bilan ziddiyatsiz mavjud bo'la
oladigan, shuningdek, u yoki bu tarzda shaxsiy aloqaga kirishga majbur bo'lgan
kishilar bilan o'zaro o'zaro yordam beradigan shaxsiy xususiyatlarga e'tibor beradi.
Jamoat axloqida, odam turli xil davlat funktsiyalarini bajarish bilan, odamlarning
katta guruhlari bilan, shaxsiy bo'lmagan aloqalar bilan shug'ullanadi. Jamoat
axloqining imperativlari xristian axloqining taniqli talablari singari universal bo'la
olmaydi, chunki jamoat funktsiyalari
bir-biridan farq qiladi va ularni bajarish
ko'pincha turli odamlarga tanlangan
munosabatda bo'lishni o'z ichiga oladi.
Shaxsiy axloqiy majburiyatlar
jinsiy munosabatlarni qanday qilib
to'g'ri tashkil etish kerakligi, oilangiz
a'zolariga qanday munosabatda bo'lish,
baxtli bo'lish uchun qanday yashash
kerakligi kabi savollarni hal qilish
usuliga o'xshashi mumkin. Jamoatchilik axloqida odamlar guruhlari ma'lum bir
o'ziga xoslikka ega ekanligi aniqlanadi. boshqa guruhlardan farq qiladi. Shuning
uchun, "o'zingizga qanday munosabatda bo'lishni istasangiz, xuddi shunday
20

muomala qiling" degan tamoyil bu erda to'liq qo'llanilmaydi. Jamoatchilik
axloqining shartlari "irqchilikka yo'l qo'ymaslik", "saylovlarda qatnashish" kabi
qoidalar bo'lishi mumkin, agar siz biron bir umumiy jamoat vazifasini bajarsangiz,
o'z vazifangizni vijdonan bajaring, shaxsiy xohishlaringiz va yoqtirmaydigan
narsalaringizga ko'ra hech kimga ustunlik bermang. va boshq.
Ko'plab davlat funktsiyalarini bajarishda, boshqasiga xuddi o'zi kabi
munosabatda bo'lishning iloji yo'qligi aniq. Biror kishi majburiy ravishda
boshqasiga qarshi harakat qilishga majburdir. O'zining "Raqiblar uchun etika"
asarida A. Appelbaum: "Professionallar va siyosatchilar ko'pincha ularni qarama-
qarshi niyatlar asosida harakat qilishga majbur qiladigan, nomuvofiq maqsadlarga
erishishga harakat qiladigan va boshqalarning rejalarini buzadigan rollarni
o'ynaydilar. Prokuratura va mudofaa advokatlari, demokratlar va respublikachilar,
davlat va milliy xavfsizlik maslahatchilari, sanoat korxonalari va ekologlar, tergov
jurnalistlari va rasmiy manbalar, shifokorlar va sug'urta kompaniyalari o'zlarining
vazifalari, ishlari va faoliyati natijasida ko'pincha bir-biri bilan to'qnash kelishadi.
tashviqot ". Bu adolatli o'yin qoidalariga asoslangan, dushmanga hurmat va jamoat
manfaatlarini hisobga olgan holda maxsus axloqni rivojlantirishni talab qilishi
aniq. Davlat vazifalarini bajarishda muqarrar ravishda yuzaga keladigan, maxsus
axloqiy majburiyatlarni yuklaydigan va ba'zi hollarda boshqa odamlarning
taqdirini hal qilish huquqini beradigan bo'ysinish munosabatlarini ham hisobga
olish kerak.
Aytaylik, ofitser halokatli topshiriqni kimga yuborishni va kimni zaxirada
saqlashni hal qilishi mumkin. Ushbu qarorlar, eng kattasini yo'q qilish uchun, eng
kichik yomonlikni tanlash mantig'iga asoslanadi. Ular, shuningdek, an'anaviy etika
qat'iyan taqiqlagan narsani tan olishadi, ya'ni boshqalarning hisobidan
boshqalarning hayotini saqlab qolish. Shu bilan birga, bunday qarorlarni faqat
rasman tan olingan favqulodda vaziyatlarda (rasmiy ravishda e'lon qilingan urush,
tabiiy ofat, global ekologik ofat va boshqalar) ma'naviy jihatdan oqlash
mumkinligini ta'kidlash kerak.
21

Zamonaviy axloq yana plyuralizmga aylanar ekan, faylasuflar universal
imperativlarni shakllantirishga, xatti-harakatlarni har qanday istisnolarga yo'l
qo'ymaydigan yagona qoidalarga bo'ysundirishga harakat qilgan davr o'tdi.
Ushbu talablarning mantiqiyligi shubha ostiga olinmoqda. G. Simmel
zamonaviy axloqshunoslikda bu burilishni birinchilardan bo'lib ko'rgan. U
Kantning kategoriy imperativini tanqid qiladi, chunki u shaxsni, uning qarama-
qarshi hissiyotlarini, nizoli vaziyatlarni va boshqalarni hisobga olmaydi.
"Kant axloqining qaytarib
bo'lmaydigan qat'iyligi uning hayotini
matematik jihatdan aniq shakl berishga
intilayotgan uning mantiqiy fanatizmi bilan
bog'liq. Ta'lim berish manbai faqat axloqiy
baholardan iborat bo'lgan buyuk
axloqshunos ustozlar bunday qat'iylik bilan
ajralib turmagan - na Budda, na Iso, na
Marcus Aurelius, na Sankt-Frensis ... Bu
Kant uchun axloqiy qiziqish nazariy
qiziqishdan sezilarli darajada oshib
ketgan. , faqatgina har kungi muammolarni,
va axloqiy hayotning dahshatli voqealarini
keltirib chiqaradi. Axloqiy ma'lumotlarda
umumiy tushunchalarga ega bo'lgan hamma narsani u misli ko'rilmagan ulug'vorlik
va aniqlik bilan ko'rib chiqadi. Biroq, axloqiy jihatdan tobora chuqurroq va nozik
mavzular, mojarolarning kuchayishi, hissiyotlarimizning murakkabligi, qorong'u
kuchlar, biz ko'pincha u qadar ojiz bo'lganimiz - bularning barchasi unga noma'lum
bo'lib tuyuladi - unga chuqur, nozik va ravshan funktsiyalarga kirgan
unga. aqliy inson faoliyati. Bir tomondan, axloqiy muammolarni tug'dirishda
xayoliylik va ibtidoiylik yo'qligi, ikkinchi tomondan, nazariy jihatdan murakkablik
va uchish ko'lami, u o'zining falsafiy tafakkuriga faqat mantiqiy fikrlash orqali
22

kirishga imkon beradigan narsalarni kiritganligini isbotlaydi ”(Simmel 1996: 12–
13).
Simmel, Kant va boshqa ma'rifat faylasuflari, printsipial jihatdan, hamma
odamlar o'z mohiyatida bir xil ekanliklaridan kelib chiqqan deb hisoblashadi.
Demak, ularga universal qoidalarni qo'llash mumkin va jamiyatning o'zi shunday
bo'lishi kerakki, bunda ushbu universal qoidalarni qo'llash mumkin bo'ladi, ya'ni
kelajakda - barchaga tenglik jamiyati. Bu yolg'on g'oyaga asoslangan inqiloblarni
keltirib chiqardi.
"... Hisob-kitoblar, gildiya va cherkov aloqalari odamlar o'rtasida
tengsizlikning ko'p sonli namoyishini yaratdi. shu sababli, ushbu teng huquqli
taqsimot yo'q bo'lib ketadigan ushbu institutlarning yo'q qilinishi bilan dunyoda
umuman tengsizlik bo'lmaydi degan xulosaga kelishdi. Mavjud ma'nosiz tafovutlar
umuman tengsizlik bilan chalkashib ketgan va ularni yo'q qiladigan erkinlik
umumiy va doimiy tenglikka olib keladi degan ishonch mavjud. Va bu 18-asrning
ratsionalizmi bilan uyg'unlashdi, bu uchun qiziqish mavzusi o'ziga xosligi bilan
teng kelmaydigan alohida shaxs emas, balki umuman bunday odam bo'lgan
shaxsdir ”[Simmel 1996: 149].
Umuman olganda, ta'limni bunday baholash qanchalik to'g'ri ekanligini
muhokama qilish mumkin, ammo umumiy imperativlar odamlar hayotini umumiy
qoidalar darajasida jamiyatni saqlash niyatlaridan farq qiladigan barcha sabablar
axloqiy me'yorlardan olib tashlangan taqdirdagina boshqarishi mumkinligiga
shubha yo'q. Fazilatlar odob-axloq qoidalariga amal qilingan va zamonaviy jamiyat
uchun qo'llanilgan, menimcha, bu noto'g'ri.
Va Simmel, menimcha, u hayotning davomiyligi va umumiy qonunlarga
emas, balki shu doimiylik haqida yozadigan qoidalar haqida to'g'ri yozgan.
"O'zgaruvchan va hamma narsada, o'z ma'nosida, yagona chegara bilmaydigan
hayot davomiyligidagi suyuqlik, oldindan mavjud bo'lgan qonunga, shuningdek
universal qonunga mavhum sublimatsiyaga bo'ysunmaydi - bularning barchasi endi
o'z zimmasiga majburiyat oladi, chunki bu hayotning o'zi. uning uzluksiz shakli
”[2006: 60].
23

Ushbu mulohazada keltirilgan subyektivlikka qaramay, oqilona yadro ham
mavjud. Biror kishini nafaqat mavhum umuminsoniy burch, balki o'z xohishi,
maqsadlarni tanlash, fazilatlar etikasiga mos hayot dasturi tanlash bilan harakatga
chorlaydi. Bu axloqiy harakatlar va axloqiy narsalarni individuallashtirishga mos
keladi fazilatlar axloqini baholash.
XIX asr. - bu, shuningdek, axloqni utilitar holda tushunishda kuchli siljishni
keltirib chiqaradigan davr. Utilitarizm axloqiy jihatdan ijobiy deb hisoblaydi va bu
imkon qadar ko'proq odamlarning baxt-saodati oshishiga olib keladi. Ushbu
nazariya ishlab chiqarilgan moddiy mahsulotlarning umumiy hajmini keskin
oshirib, iste'molni yangi sifat darajasiga ko'targan kapitalistik jamiyat rivojlanishi
bilan vujudga keladi. Moddiy boylik utilitarianizmda baxtning asosiy shartlaridan
biri sifatida qaraladi. Utilitarizm an'anaviy gdonistik nazariyalardan farq qiladi,
chunki u jamoat farovonligi haqida, jumladan ijtimoiy institutlar uni oshirish
uchun qanday ishlashi kerakligi haqida gapiradi, klassik geydonizm asosan baxtni
hayot tarzini afzal ko'rish nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi.
Utilityitarizmning muhim tanqidlaridan biri shundaki, ko'pchilikning baxtini
ozchilik hisobiga yanada samarali ta'minlash mumkin. Agar biz ushbu e'tiroz bilan
bog'liq bo'lgan barcha cheklovlarni hisobga olsak ham, masalan, utilitar printsip
bilan bir qatorda, boshqa qoidalar ham bajarilishi kerak, barcha taklif qilingan
xatti-harakatlar normalari universalizatsiya tartibidan o'tib, barchaga ular rozi
bo'lishi kerak. qabul qiling (qoidaning utilitarizmi), bu izoh to'liq olib
tashlanmaydi. Hamma ijtimoiy hayot qoidalarga moslasha olmaydi. Bunga
qo'shimcha ravishda, agar ular qabul qilinsa, har kim ham uning manfaati uchun
qurbon qilish kerak bo'lganda, bunday tanqidiy vaziyatga tushib qolishlarini
kutmaydi.
Zamonaviy axloqiy munozaralarda, utilitar yondashuv ko'pincha jamoat
axloqi muammolarini hal qilish uchun maqbul deb qaraladi. ko'pincha shaxsiy
takomillashtirish etikasi sifatida tavsiflanadigan an'anaviy etikadan farqli
o'laroq. Utilityitar yondashuv ko'pchilikning manfaatlariga mos keladigan
24

masalalarni hal qilishni ta'minlaydi va bunday qarorlar, asosan, ba'zi bir minimal
yovuzliklarga yo'l qo'yishni nazarda tutadi.
Albatta, masalan, siyosatning vazifasi aniq ijtimoiy farovonlikni oshirishdir.
Shu bilan birga, barchaning manfaatlarini bir xil darajada hisobga olib bo'lmaydi.
Masalan, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish ba'zi ijtimoiy guruhlarning an'anaviy
turmush tarzini buzishni talab qiladi. Ammo, kelajakda bu guruh a'zolari o'zlari
uchun asosli bo'lib chiqadi, garchi ular bunday siyosatni qo'llab-quvvatlamasalar
ham.
Ammo, utilitar nazariyani ijtimoiy sohada hayotni tashkil qilishning barcha
jihatlariga qo'llash mumkin emas. Aksariyat odamlar ba'zi bir insonning asosiy
huquqlari mutlaq ma'noda ijtimoiy farovonlik masalasiga bevosita bog'liq
bo'lmagan qadriyatlar sifatida tushunilishi kerakligini tushunadilar. U jamoat
tovarlarining ko'payishiga olib kelmasa ham, ularni hurmat qilish kerak.
Biroq, umumiy tushunchadan kelib chiqadigan ba'zi aniq printsiplarga
qaramay, bizning ma'naviy intuitivligimiz, ushbu printsiplarga rioya qilgan
guruhlarning omon qolish ma'nosida jamiyatning uzoq muddatli amaliyoti, nazariy
nuqtai nazardan, biz utilitar printsiplarga aniq rioya qilishimiz mumkin bo'lgan
savol har doim dolzarb bo'lib qoladi va qachon - yo'q.
Zamonaviy axloqning katta masalasi, agar axloq, agar xulq-atvor bo'lsa,
axloqning o'zi buziladimi yoki yo'qmi degan savol ma'lum bir standartga e'tibor
qaratadi, Aytish kerakki, professional axloq kodeksi.
Zamonaviy axloq muammosini o'rganar ekan, A. A. Guseinov an'anaviy
axloqqa nisbatan sezilarli o'zgarishlarga duch kelganligini ta'kidlaydi. Ushbu
o'zgarishlarning mohiyati, axloq va tsivilizatsiya o'rtasidagi munosabatlar o'zgarib
turganday tuyuladi degan qisqa tezisda ifodalangan. Agar ilgari tsivilizatsiya axloq
nuqtai nazaridan tanqid qilingan bo'lsa, endi, aksincha, tsivilizatsiya tanqidchi
sifatida ishlaydi. Darhaqiqat, axloqiy nima va nima yo'qligi, bizning xatti-
harakatlarimizda maqbul bo'lgan va aybdor deb hisoblanadigan narsalar haqidagi
tushunchamizdagi o'zgarishlar juda tez sodir bo'lmoqda. Ko'p axloqshunos
tadqiqotchilar bunga e'tibor berishadi. Bunday holda savol tug'iladi: axloqda
25

umuman barqaror narsa bormi, axloqiy hukmlarimizning haqiqatini tasdiqlash
uchun qanday axloqiy kontseptsiyani qabul qilishimiz mumkin?
A. A. Guseinov ta'kidlashicha,
zamonaviy axloqning o'ziga xos xususiyati
axloqiy neytral zonaning kengayishi, o'zini
mafkuraviy asoslardan xalos etish istagi va
ko'p jihatdan rivojlangan motivatsiya bilan
bog'liq kompleksdan, individual echimlarni
izlashdan iboratdir. Buning o'rniga
institutsional etika rivojlanmoqda, ya'ni
muayyan ijtimoiy tizimlar uchun ishlab
chiqilgan qoidalar etikasi. "Ijtimoiy
amaliyotlarning har biri samaraliroq bo'lib
chiqadi, bu shaxsiy aloqalarga va kam
paradoksal tuyuladi, individual axloqiy
motivatsiyaga bog'liq bo'ladi" (Xuseynov
2002: 119). Bu axloq bunday ma'noni yo'qotadi degani emas. Shunchaki "axloq -
bu xulq-atvor motivlari darajasidan ongli ravishda tashkil etilgan va birgalikda
ishlab chiqilgan umumiy tizim va qoidalar darajasiga, unga muvofiq tegishli
faoliyat amalga oshiriladigan darajaga o'tish" (Husaynov 2002: 121). Ushbu
jarayon post-an'anaviy jamiyatni xarakterlovchi institutsional etikaning
rivojlanishini ham anglatadi. A. A. Guseinov institutsional axloq rivojlangan
individual motivatsiya bilan bog'liq bo'lgan fazilatlar axloqini to'liq ta'minlaydi va
shaxsni takomillashtirishga qaratilgan deb aytmaydi. U faqatgina odob-axloq va
oldingi tarkibiy qismlarning o'zaro nisbati zamonaviy jamiyatda tutgan o'rni
ma'nosida sezilarli darajada o'zgarishiga e'tibor qaratmoqda. “Fazilatlar axloqi,
asosan xatti-harakatlarning motivlari bilan bog'liq bo'lib, shaxsiy munosabatlar
sohasida va har qanday vaziyatda shaxsiy, individual xarakterga ega bo'lgan, ya'ni
umuman aytganda, shaxsiy ishtirok zonalarida muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
26

Tizimli (ijtimoiy funktsional, professional darajada qat'iy) xulq-atvor institutsional
axloq bilan to'ldiriladi ”. (Ibid: 123].
Qayd etilishicha, qayd etilgan o'zgarishlar A. A. Guseinov tomonidan
ajratilgan axloqiy tarkibiy qismlar ulushining o'zgarishi bilan bog'liq. Jamiyatning
ijtimoiy hayotidagi ahamiyatining kengayishi va ijtimoiy munosabatlarning
murakkablashishi, shubhasiz, axloqni kodlash va kodekslarning rasmiy ma'noda
bajarilishini nazorat qiluvchi maxsus institutlarni yaratish zaruriyatiga olib keladi.
Biroq, zamonaviy jamiyatda
axloqiy neytral sohasi kengayib
bormoqda, deb o'ylamayman. Masalan,
hattoki an'anaviy ravishda axloqdan
uzoqroq bo'lgan sohada xususiy
qiziqishni himoya qilish istagi ustun
bo'lgan iqtisodiyotda (A. Smit iqtisodiy
munosabatlarni shunday ko'rib
chiqmoqda) zamonaviy jamiyat axloqi
tobora tobora kengayib bormoqda.
F.Fukuyama ishonch masalalariga
bag'ishlangan tadqiqotida tarixan yuqori darajadagi ishonchga ega bo'lgan
jamiyatlarda, ya'ni AQSh, Yaponiya va Germaniyada yirik korporatsiyalar paydo
bo'lganligini ko'rsatdi. Keyinchalik ularga Janubiy Koreya ham qo'shildi, bu erda
yirik korporatsiyalar asosan davlatning iqtisodiyotga aralashuvi tufayli vujudga
keldi, ammo ular ham milliy o'ziga xoslik bilan bog'liq edi. Biroq, nafaqat yirik
korporatsiyalarning rivojlanishi, bunda odamlarning o'ziga xos aloqalari o'rtasidagi
ishlab chiqarish aloqalarida o'zini namoyon qilishi shartnoma munosabatlarini
qonuniylashtirish xarajatlarining kamayishiga olib kelmaydi, balki axborot
jamiyatiga javob beradigan tarmoq tuzilmalarining rivojlanishi ham ishonchga
asoslangan. "19-asr oxiri - 20-asrning boshlarida zamonaviy korporatsiyani
yaratgan birinchi amerikaliklar va ijtimoiy xulq-atvorga moyilliklari bilan 20-asrda
27

tarmoq tashkilotini yaratgan yaponiyaliklar" [Fukuyama 2006: 55]. Iqtisodiyotda
axloqning rolini qanday rad etish mumkin?
Ko'p sonli professional va korporativ kodlar individual motivatsiyani yo'q
qilmaydi. Agar shunday bo'lsa, inson shunchaki axloqiy mashina vazifasini
bajaradi. Korporativ etika normalarining ko'pi ijobiy va tavsiya etuvchi talablar
shaklida tuzilgan. Ammo keyin ularni amalga oshirish shaxsning faolligini talab
qiladi.
Masalan, A. Page tomonidan ishlab chiqilgan PR-faoliyat kodi
normalarining quyidagi guruhini olaylik: “Jamoatchilik bilan aloqalar bo'yicha
mutaxassis sifatida o'z vazifangizni bajaring, go'yo butun kompaniyangizning
farovonligi unga bog'liqdir. Korporativ munosabatlar bu boshqaruv funktsiyasidir.
Hech qanday korporativ strategiya uning jamoatchilikka mumkin bo'lgan ta'sirini
hisobga olmasdan amalga oshirilmaydi. Jamoatchilik bilan aloqalar bo'yicha
mutaxassis - kompaniya siyosatining asoschisidir, u korporativ aloqalar bilan
bog'liq keng ko'lamli tadbirlarni amalga oshirishga qodir ”. dan: Scott va
boshqalar. 2001: 204].
Ushbu shaklda ishlab chiqilgan me'yorlar professionallikni talab qilishi aniq,
va professionallikka sub'ektiv motivatsiyasiz, fazilatsiz erishib bo'lmaydi, bu faqat
insonning ma'lum bir mukammallik standartiga borishini ko'rsatadi.
Ijtimoiy sohada, biz doimo odam nafaqat yomon, axloqiy jihatdan
qoralaydigan narsa uchun, balki o'zining kasb majburiyatlarida ko'zda tutilgan
narsalarni bajarmaganligi uchun javobgar bo'lgan holatlarga duch kelamiz. Shu
sababli kasbiy mahorat, rasmiy talablarga rioya qilish talablari jamoat axloqining
muhim talablariga aylanadi.
Shunday qilib, institutsional etikaning rivojlanishi mavjudlikning zarurligini
cheklamaydi va fazilatli axloq doirasini toraytirmaydi. Menimcha, fazilatlar etikasi
institutsional axloqga ham kiradi. Ularning o'zaro ta'siri o'zaro istisno emas, balki
bir-birini to'ldiruvchi tamoyil asosida amalga oshiriladi. Zamonaviy jamiyatda
fazilatlar axloqining ahamiyati aniq ma'naviy munosabatlarning xilma-xilligi
28

ko'payishi, ularning ilgari ma'naviy neytral deb hisoblangan odamlarning bunday
munosabatlariga qo'shilishi munosabati bilan kengayib bormoqda. Bu ko'plab
tadqiqotchilar (E. Enscom, F. Foote, A. McIntyre) fazilatlar etikasini jonlantirish
zarurligi to'g'risida gapirishga majbur qiladi.
Ishbilarmonlik aloqalarida, boshqa odamlar bilan ishlash qobiliyati, ularning
xususiyatlarini va hatto hozirgi paytdagi hissiy holatini tushunish kabi shaxsiy
fazilatlar muhim ahamiyatga ega. Bu hamkasblar bilan munosabatlar uchun ham,
turli tashkilotlarga tegishli mutaxassislar o'rtasidagi aloqa uchun ham muhimdir.
Ishbilarmonlik aloqalarida insonning hissiy qobiliyatining namoyon bo'lishi
masalasini o'rgangan D.Goleman, P.Drukerga murojaat qilib, shunday deydi: "20-
asrning oxirida Amerika ishchi kuchlarining uchdan bir qismi ma'lumot
protsessorlaridan iborat edi, ya'ni faoliyati ma'lumotlarning qiymatini oshirishga
qaratilgan odamlar. keyin bozor tahlilchilari, nazariyotchilari yoki kompyuter
dasturchilari. "Bilim protsessori" atamasini ishlab chiqqan taniqli biznes biluvchisi
Piter Dyuker, bunday ishchilarning tajribasi tor ixtisoslashuv bilan
cheklanganligini va ularning mahsuldorligi ularning sa'y-harakatlari tashkilotning
bir qismi sifatida, boshqalarning ishlari bilan muvofiqlashtirilganligiga
bog'liqligini ta'kidlaydi: nazariyotchilarda yo'q. noshirlar bilan aloqalar, va
kompyuter dasturchilari dasturiy ta'minotni tarqatmaydi. Garchi odamlar har doim
birga ishlagan bo'lsalar-da, Drucker qayd etishicha, bilimlarni qayta ishlash orqali
jamoalar alohida emas, ishchi bo'linma bo'lib qoladilar ”[Goleman 2009: 253].
Zamonaviy axloqda, albatta, me'yorga bo'ysunish muhim ahamiyat kasb
etishiga va axloqning institutsionalizatsiya qilinishiga qaramay, norasmiy
munosabatlar o'z ahamiyatini yo'qotmaydi. Ular tarmoqda o'zaro aloqada
bo'lishlari shart, chunki tarmoq aloqasi odamlarning erkin birlashishini, kim bilan
muloqot qilishni xohlashini erkin tanlashni, hamfikrlarni qidirishni, shu jumladan
biznes muammolarini hal qilishni talab qiladi.
«Norasmiy tarmoqlar kutilmagan muammolarni hal qilishda ayniqsa
muhimdir. Bunday tarmoqlarni bir o'rganish natijalariga ko'ra, kutilgan
29

qiyinchiliklarni osonlikcha engish uchun rasmiy tashkilot tuzilgan. - Ammo
kutilmagan muammolar paydo bo'lganda, norasmiy tashkilot o'z qadamlarini
tashlaydi. Uning murakkab ijtimoiy tarmog'i hamkasblar o'rtasidagi muloqotning
har bir holatida shakllanadi va vaqt o'tishi bilan hayratlanarli darajada kuchli
tarmoqlarga aylanib boraveradi ”(Ibid: 257–258).
Bunday kuchli tarmoqlarsiz ilm-fan va biznes rivojini tasavvur qilish qiyin,
chunki biznes tashkilotlari o'zlarining nou-xaularini saqlab qolishga intilishlariga
qaramay, ular ilm-fanning yangi fundamental kashfiyotlari, yangi
texnologiyalarning imkoniyatlari haqida bilishga qiziqishmoqda. Aytgancha,
zamonaviy dunyo, ko'pchilik bilimlarni yashirishga intilayotganligidan azob
chekmoqda. XX asrning birinchi yarmida. XXI asrning birinchi yarmiga qaraganda
ko'proq amaliy amaliy kashfiyotlar qilingan. Ammo, agar biror narsa zamonaviy
dunyoda bilimlarni yashirish tendentsiyasiga dosh bera olsa, bu norasmiy
aloqalardir.
"... Hech bo'lmaganda uchta aloqa tarmog'i mavjud - kim bilan
gaplashayotgani, maslahat so'ralgan odamlarni birlashtiradigan ekspert tarmoqlari
va ishonchli tarmoqlari" [Izoh: 258]. Ekspert tarmoqlari biznes, ilm-fanni
rivojlantirish va siyosatda qarorlar qabul qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
Mutaxassislar bir-biri bilan doimiy aloqada bo'lgan va shu sababli zamonaviy ilm-
fanning rivojlanish darajasiga ega bo'lgan yoki iqtisodiyot, geografiya, etnografiya
va hokazolarning aniq sohalari bo'yicha mutaxassislar bo'lgan o'z sohasidagi
mutaxassislardir. pul uchun yoki yo'q, bunday odamlar borligi muhimdir. Va agar
ular har bir qadamini faqat foyda olish imkoniyati nuqtai nazaridan baholasalar,
agar ular hech qachon o'z hamkasblari bilan hech qachon bunday aloqada
bo'lmasalar, biron bir foyda haqida o'ylamay turib, ular mavjud bo'lmaydi. Aks
holda, ular shunchaki aloqa qilmaydilar va ular ushbu sohada yoki boshqa
madaniyat sohalarida shakllanayotgan norasmiy hamjamiyat tarkibidan
chiqarilishadi. Shunday qilib, muqarrar axloqiy munosabat mavjud va bu aniq
axloqiy sohaga tegishli bo'lgan munosabatdir.
30

Standart - bu kasbiy malakaga bo'lgan talab, ushbu standartga mos keladigan
shaxsiy mukammallik darajasiga talab. Ammo bunday kamolotga erishish yo'lining
o'zi har bir kishi uchun o'ziga xos xususiyatga ega, bu uning irodasi sa'y-harakatlari
bilan bog'liq bo'lib, uni tegishli kasbiy rivojlanishdan chalg'itadigan har qanday
narsani engib o'tish, axloq esa hech qachon bu jarayondan olib tashlanmaydi. Ba'zi
hollarda, o'z xatti-harakatlarining standartga bo'ysunishi, shuningdek, o'ziga
xoslikning haddan tashqari namoyon bo'lishini cheklashga qaratilgan maxsus
motivatsiyani talab qiladi, ayniqsa bu takabburlik, ish tavsiflarini buzish
chegaralari, yo'l harakati qoidalari va hk.
Zamonaviy etika, albatta,
juda ko'p qiyin vaziyatga duch
keldi, unda ko'plab an'anaviy
axloqiy qadriyatlar qayta ko'rib
chiqildi. Ilgari axloqiy
me'yorlarning poydevorini
ko'rgan an'analar ko'pincha yo'q
qilingan. Jamiyatda ro'y
berayotgan global jarayonlar va
ishlab chiqarishdagi
o'zgarishlarning tez sur'ati, uni
ommaviy iste'molga yo'naltirish
tufayli ular o'z ahamiyatini
yo'qotdi. Natijada, qarama-qarshi axloqiy printsiplar bir xil asosga ega bo'lib,
aqldan bir xil chiqarib tashlanadigan holat yuzaga keldi. Bu, A. Makintayning
so'zlariga ko'ra, axloqda ratsional dalillar asosan ilgari aytib o'tgan odamning
tezislarini isbotlash uchun ishlatila boshlanganiga olib keldi. Axloqiy odatlar
uchun yaxshi bo'lganlar kategoriyasi, axloqiy chegaralardan tashqariga chiqdi va
ikkinchisi asosan qoidalar axloqi sifatida rivojlana boshladi, bundan tashqari, har
bir insonning hayotiy g'oyalariga qaramay qabul qilinishi mumkin bo'lgan
qoidalar. Bu inson huquqlari mavzusini juda mashhur qildi, odil sudlov nazariyasi
31

sifatida etikani qurishning yangi urinishlariga olib keldi. Ana shunday
urinishlardan biri taniqli J.Ravlsning "Adolat nazariyasi" kitobida keltirilgan.
Zamonaviy vaziyatga bo'lgan munosabatni aks ettirgan yana bir muhim
qadam bu axloqni konstruktiv ma'noda tushunishga, uni davomiyligi (aloqasi va
uzluksiz birlikda qabul qilinadigan) sifatida namoyish etishga, uning barcha
ishtirokchilari uchun maqbul bo'lgan echimlarni ishlab chiqishga qaratilgan
harakat. Bu KO Apel, Y. Xabermas, R. Aleksi va boshqalarning asarlarida ishlab
chiqilmoqda.Dissurat etikasining asosiy pozitsiyasi - bu rag'batlantirish va jazolash
strategiyasini rad etish, ba'zi odamlarni boshqalar tomonidan nazorat qilish
vositasi. Buning o'rniga, aloqa qilishdan manfaatdor barcha tomonlar qabul
qilishga tayyor bo'lgan bunday printsiplarni jamoat hayotida kelishish, asoslash va
tasdiqlashni izlash taklif etiladi. Xuddi shu narsa siyosiy qarorlarni qabul qilish
strategiyasiga tegishli. Diskursiy etikaning o'ziga xos xususiyati, axloq asoslari
shaxsning fikridan kelib chiqmaydi, degan fikrdir. Boshqalar manfaatlarini taxmin
qilish kerak emas. Ular ochiq muloqotda va muhokama qilishning zarur shakllarini
oqilona asoslash va ijtimoiy hayotning barcha sharoitlari uchun maqbul tarzda
muhokama qilinadi. Zamonaviy etikada turli xil printsiplar o'rtasidagi farq aniq
ko'rinib turibdi, masalan, liberalizm va kommunistik tamoyillar kabi.
Liberalizm inson huquqlarini himoya qilish g'oyasidan kelib chiqadi, unga
bu muammoni nazariy etika chegaralaridan chiqarib, o'z baxtiga yo'lni belgilash
huquqini beradi. Liberal nuqtai nazardan, bitta turmush tarzi boshqasiga qaraganda
ko'proq baxt keltiradi, deyishga asos yo'q. Insonning asosiy huquqlarini
belgilashda ular aniq qadriyatlarga asoslanadi: o'lishdan ko'ra yaxshiroq yashash,
mo'l-ko'llikda yashash qashshoqlikdan ko'ra yaxshiroqdir, har bir kishi o'z qadr-
qimmatini boshqalardan tan olishga intiladi, o'zini o'zi tasdiqlash istagi inson
uchun tabiiydir va hokazo.
Kommunistik nuqtai nazar, liberalizmdan farqli o'laroq, insonning ma'lum
bir jamoa bilan aloqasiz hayoti mumkin emasligidan kelib chiqadi. Shu asosda
qadimgi fazilatlar etikasi g'oyalari zamonaviy jamiyatda qayta tiklanmoqda.
32

Klassik liberal kontseptsiyalar davlatning funktsiyalarini juda cheklangan
tarzda ko'rib chiqadi, ularni asosan inson huquqlarini himoya qilish, mulkini
himoya qilish, axloqiy doiradan tashqaridagi hayot imtiyozlari, me'yoriy dasturlar
va baxt haqida savollar berish. Ularda, shunga ko'ra, shaxsning axloqiy rivojlanish
idealini izlash vazifasi rad etiladi, aslida insonning ma'naviy faoliyati maqsadlari
muammosi ko'rib chiqilmaydi. Agar bularning barchasi hayotning muhim haqiqati
deb tan olingan bo'lsa, unda bu axloqning inson xatti-harakatlariga ta'siri sohasi
sifatida qaralmaydi. Aksincha, kommunistik etika odamning ma'lum bir jamiyat
hayoti bilan aloqasi bo'lmagan holda, eng yuqori axloqiy namoyonliklarni tushunib
bo'lmasligini aytadi.
Liberalizmning pozitsiyasi shunisi bilan e'tiborga loyiqki, u turli xil
xalqlarning madaniy hayotini birlashtirishga intilmasdan umumiy axloqiy
qoidalarni qabul qilishga imkon beradi va har xil farqlar xilma-xilligini
ta'minlaydi. Biroq, inson huquqlari kontseptsiyasining tobora kengayib borishi
bilan, nazariy fikr ba'zi to'siqlarga duch keladi. Masalan, hayotning bir turini
boshqasidan afzal ko'rish uchun hech qanday sabab yo'q bo'lsa, agar biror kishi o'z
hayotini qanday qurishni tanlasa, uning tan olinishi, o'z qadr-qimmatini boshqa
odamlarning nazarida isbotlash huquqi aslida ma'nosizdir. Erishilgan yutuqlar har
doim muayyan faoliyat yo'nalishlari bo'lgan, qabul qilingan qadriyatlar bilan
tasdiqlangan ma'lum bir hamjamiyat tomonidan baholanishi aniq. Ammo keyin
liberal printsiplar emas, balki kommunistik ishlaydi va ular liberalizmning asosiy
qadriyatlariga singib ketadi. Liberal nuqtai nazar fohishalik, o'z joniga qasd qilish,
evtanaziya, abort qilishning joizligi masalasi kabi axloqiy masalalarni hal qilishda
muammolarga duch keladi, chunki agar inson o'z tanasining ustasi bo'lsa, mantiqan
u u bilan har qanday narsani qila oladi.
Menimcha, qayd etilgan qarama-qarshiliklarni bartaraf etish uchun
zamonaviy axloqiy odatlar uning asoslarini kengaytirishlari kerak. U endi
insonning axloqiy hayoti haqidagi fikrlariga, uning aqli bilan bajaradigan
operatsiyalarga suyanishi mumkin emas. Bu insoniyatning barcha bilimlari, tabiiy
33

fanlar, miya haqidagi zamonaviy g'oyalar, inson ongini shakllantirish jarayoni
bilan uyg'unlikni talab qiladi.
Bu erda quyidagicha fikr yuritish mumkin. Inson ongi asta-sekin, bolaligida
uning rivojlanishi jarayonida shakllanadi, deb qabul qilinadi. Ushbu shakllanish
jarayonida inson ma'lum bir jamiyat madaniyatida qayd etilgan tilni o'rganadi. U
shaxsini tashkil etadigan turli xil madaniy belgilardan foydalanadi. P.Forenskiy
madaniyat insonni oziqlantiradigan muhit ekanligini ta'kidlaganligi bejiz emas.
Ammo keyin odamning ongi faqat uning shaxsiy mulki sifatida tan olinishi
mumkin emasmi? Shunga ko'ra, ijtimoiy shartli ongning noyob tashuvchisi bo'lgan
inson tanasi shaxsiy mulk sifatida tan olinmaydi. Shunday qilib, ushbu muammoga
liberal yondoshuvlar kommunistik nuqtai nazardan tuzatilishi mumkin.
Zamonaviy jamiyat ham inson qadr-qimmati muammosiga yangicha qarash
kerak. Faqat shaxsiy qadr-qimmat haqidagi g'oyalar asosida zamonaviy ishlab
chiqarishga javob beradigan ishonch darajasi ta'minlanishi mumkin, chunki ijodiy
ishlar, yuqorida aytib o'tilganidek, tashqi nazoratga berilmaydi. Ayrim
jamiyatlarda hanuzgacha amal qilib kelayotgan an'anaviy axloq tizimi (masalan,
Yaponiyadagi konfutsiyizmga asoslangan ish axloqi), shaxsning rivojlanishi, uning
mahalliy jamoalar bilan aloqalari yo'qolishi munosabati bilan asta-sekin o'z
ahamiyatini yo'qotmoqda. Bunga faqat shaxsiy qadr-qimmat tuyg'usi va
insoniyatning universal aloqa darajasida tan olinish istagi bilan qarshilik ko'rsatish
mumkin (haqiqiy, virtual yoki hatto ideal holda joylashtirilgan).
Ammo bu birdamlik muammosini yangi tushunishni talab qiladi. Umuman
olganda, birdamlik - bu jamiyatning turli qatlamlarini bir butunga birlashtirish va
bu qatlamlarni o'zlari bilan birlashtirish. Bu ba'zi odamlar boshqalar hisobidan
yashashi kerakligi, kimdir jamiyatning doimiy yordamiga ishonishi mumkin degan
ma'noda jamiyat birdam bo'lishi kerak degani emas. Ammo bu shuni anglatadiki,
jamiyat o'z a'zolarining umumiy farovonlikka qo'shgan hissasini nafaqat ish haqi
nuqtai nazaridan, balki ularning qadr-qimmatini belgilash va tasdiqlash mezonlari
nuqtai nazaridan baholay oladigan yagona organizmni anglatishi kerak.
34

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, zamonaviy axloqiy
pozitsiyalarning xilma-xilligi uning kamchiliklari emas, faqat ma'naviy
motivatsiya, axloqiy majburiyatlar masalasini hal qilishda turli printsiplarni
uyg'unlashtirish zarurligini anglatadi. Buni qanday amalga oshirish - bu ijtimoiy
amaliyot masalasidir. Bu asosan siyosat sohasi, ijtimoiy boshqaruv sohasidir.
Axloqiy masalalarga kelsak, uning vazifasi u yoki boshqa printsip asosida qurilgan
fikrlashning afzalliklari va kamchiliklarini ko'rsatish, boshqa sohaga o'tishda uning
qo'llanilish doirasini va zarur cheklashlarni aniqlashdir.
Muomala madaniyati – axloqiy madaniyatning tarkibiy qismi va uning
ijtimoiy-tarixiy ahamiyati. Asosiy axloqiy qadriyatlar. Kasbiy odobning axloqiy
madaniyat bilan uyg‘unligi. Tibbiy va ekologik tarbiyaning axloqiy asoslari.
Sog‘lom turmush tarzining barkamol avlod axloqiy tarbiyasidagi ahamiyati.
San’atning shaxs axloqiy tarbiyasiga ta’siri. Zamonaviy axloqiy tarbiyaning
yutuqlari va kamchiliklari. “Ommaviy madaniyat”ning yoshlar dunyoqarashiga
ta’siri. Zamonaviy axloqiy tarbiyada kosmopolitizmga moyillik. Yuksak axloqni
tarbiyalashda texnologiyaning ijobiy va salbiy ta’siri. Bioetika – amaliy etikaning
nazariy asosi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Goleman D. Hissiy aql. M.: ACT: ACT Moskva; Vladimir: VKT, 2009 yil.
2. Guseinov A.A. Falsafa, axloq, siyosat. M.: Akademkniga, 2002 yil.
3. Dekart R. Ushbu usul haqida munozaralar. M.: AN SSSR, 1953 yil.
4. Simmel G. Kant / G. Simmel // Tanlangan asarlar: 2 jildda.Vol. 1.M .:
Yurist, 1996.
5. Simmel G. Shaxsiy qonun. Etika printsipini talqin qilish uchun / G.
Simmel // Tanlangan asarlar. Kiev: Nika-Markaz, 2006 yil.
6. Sombart W. Burjua: Zamonaviy iqtisodiy odamning ma'naviy rivojlanishi
tarixi bo'yicha tadqiqotlar. M., 2009 yil.
7. Kant I. Axloqning metafizikasi / I. Kant // To'plangan. sit .: 8 jildda.Vol.
6.M., 1994.
8. Skott K., Markaz A., Brom G. jamoatchilik bilan aloqalar. Nazariya va
amaliyot. M.: Uilyams, 2001 yil.
9. Fukuyama F. Ishonch. M.: AST: AST Moskva: Qo'riqchi, 2006 yil.
10. Shaftesberi A. Moralistlar / A. Shaftesberi // Estetik tajribalar. M.,
1975 yil.
11. Xum. D. Axloq tamoyillari ustida izlanishlar / D. Xume // Asarlar: 2
jildli.V. 2.M .: Misl, 1996.
12. Appelbaum A. Dushmanlarga etika. Jamiyat va kasb hayotidagi rollar
axloqi. Princeton: Princeton University Press, 1999 yil.
37

MANAVIY AXLOQIY TARBIYANI AMALGA OSHIRISHDA MILLIY QADRIYATLARLARNING OʼRNI.docx

Купить