Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Maqsud Shayxzoda poeziyasi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSiTETI ʻ Sirtqi ta’lim filologiya fakulteti filologiya va tillarni o qitish (o zbek tili) yo nalishi ʻ ʻ ʻ KURS ISHI Bajardi __________________ Qabul qildi: __________________ TOSHKENT - 2024 yil 1 MAQSUD SHAYXZODA POEZIYASI MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………………………3 I Bob Maqsud Shayxzoda ijodining ozarbayjon va o zbek ʻ adabiyotlarida tutgan o rni ʻ ……………….…………………………..5 1.1 Maqsud Shayxzodaning tarjimai holi………………………..….....5 1.2 Maqsud Shayxzodaning ozarbayjon tilidagi ilk ijodi…………..…10 II Bob Maqsud Shayxzodaning o zbek tilidagi ʻ poeziyasi …………………………………………………………..….15 2.1 Maqsud Shayxzoda dramalari………………………………….....15 2.2 Maqsud Shayxzoda ijodining tanqid va adabiyotshunoslikdagi talqini…………………………………………………………………25 Xulosa …………………………………………...…………………...28 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………30 2 Kirish Maqsud Shayxzoda XX asr oʻzbek adabiyoti taraqqiyotiga sezilarli hissa qoʻshgan iste'dodli shoir, dramaturg, adabiyotshunos olim, tarjimon va mohir pedagogdir. U 1908 yilning 25 oktyabrida Ozarbayjonni viloyatidagi Oqtosh shahrida tabib oilasida dunyoga kelgan. Millati ozarbayjon boʻlgan bu yigit 1921- 1925 yillarda Bokudagi Dorulmualliminda Abdulla Shoiq, Husain Jovid kabi mashhur shoirlardan ta'lim olgan.Soʻng DogʻistondagiDarband, Boʻynoq shaharlarida oʻqituvchilik qilgan hamda Boku Pedagogika institutining sirtqi boʻlimini tugatgan. Oʻsha yillari Shayxzoda ba'zi qarashlari uchun nohaq ravishda millatchilikda ayblanib, 1928 yilda Toshkentga surgun qilinadi va umrining oxirigacha shu erda qolib ketadi. Oʻzbekistonda Shayxzoda Narimonov nomli maktabda dars berdi, “Sharq haqiqati”, “Qizil Oʻzbekiston”, “Yosh leninchi” gazetalarida ishladi. 1933-1935 yillarda u Oʻzbekiston Fanlar Komiteti aspiranturasida oʻqidi, soʻngra til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1935-1938 yillar) sifatida tadqiqot ishlari olib bordi. 1938 yildan to umrining oxirigacha Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika institutida oʻzbek adabiyoti tarixidan dars berdi. Maqsud Shayxzoda Ozarbayjondalik chogʻidayoq badiiy ijod sohasida mashqlar qila boshlagan boʻlib, 1921 yilda “Kommunist” gazetasida “Qizil askar qoʻshiqi” sarlavhali birinchi she'ri bosilib chiqqan edi. 1923 yili ozarbayjon tilida uning “28 aprel inqilobi” dramasi nashr etilgan boʻlib, havaskorlar tomonidan sahnaga qoʻyilgan, lekin badiiy jihatdan zaif boʻlganligi uchun keyinchalik biron marta ham qayta bosilmagan 3 edi. 1927 yilda Shayxzodaning Ozarbayjondagi “Maorif va madaniyat” jurnalida “Narimon haqinda xalq masali” deganilk dostonie'lon qilingan boʻlib, u yosh shoirning hayotni kengroq koʻlamda qamrab olishga intilayotgan ligidan, izlanishlar jarayonini boshidan kechirayotganligidan dalolat berardi. Toshkentda Shayxzoda oʻz ona lisoniga juda yaqin boʻlgan oʻzbek tilida ijod qilaboshlaydi hamda badiiy adabiyot olamidagi izlanishlarini davom ettiradi. Shu izlanishlarning dastlabki samarasi sifatida 1929 yilda “Sharq haqiqati” gazetasida Shayxzodaning “Traktor” deb atalgan oʻzbek tilidagi birinchi she'ri bosilib chiqadi. Bu she'r badiiy jihatdan zaif boʻlsa-da, yosh shoirning oʻz oldiga inson mehnatini ulugʻlash uchun munosi b tashbeh lar topishg a intilishd ek ezgu maqsa d qoʻyganligidan guvohlik berar edi. Shundan keyin birin-ketin yosh shoir Maqsud Shayxzodaning she'riy kitoblari nashr etiladi. Ular jumlasiga “Loyiq soqchi” (1932), “Oʻn she'r”, “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935), “Oʻn ikki”, “Yangi devon” (1937), “Saylov qoʻshiqlari” (1938) she'riy toʻplamlari kiradi. kitoblardagi she'rlarida Shayxzoda rus mumtoz poeziyasidan, ayniqsa, V.V.Mayakovskiy ijodidan ta'sirlanib, oʻzbek adabiyotida erkin vaznni qoʻllay boshladi hamda rus va sharq she'riyati an'analarini chambarchas chatishti rib yuborish ga muvaffaq boʻldi. Natijada, hayotda erishilayotgan yutuqlar, oʻlkamizning goʻzal tabiati, oddiy odamlarning kundaliktashvishlari, mehnati va muhabbati masalalariShayxzoda she'rlaridan katta oʻrin olaboshladi. Ayniqsa, Shayxzoda oʻzbek kishisining boy ma'naviy dunyosini oʻziga xos, takrorlanmas ranglarda ochib berishga intildi. Uning she'rlarida joʻshqin publisistik ruh falsafiy 4 teranlik bilan qoʻshila boshladi. Dastlabki toʻplamlarga kirgan she'rlarning aksariyati davr va siyosat bilan boqlanganligi, zamon ruhi ufurib turganligi, qofiya hamda vazndagʻalizliklari borligiga koʻra ajralib koʻzga tashlanar edi. Bunga iqror boʻlmoq uchun “Jumhuriyat” she'ridan quyidagi misralarni oʻqish kifoya: Burjua oynagidan koʻzing albatta, Sayr etarkan, rostlikni chetda. Biz yasagan inqilob kurradan katta... Sevgili jumhuriyat oltin kabi joy Eng Ulugʻ boyonlardan ming marta biz boy! Ilk kitoblaridagi she'rlarida Shayxzoda hali goʻyo oʻziga mos uslub, ovoz qidirardi, shuning uchun ham ayni bir soʻzni yoki tashbehni qayta- qayta qoʻllar, mashqdan-mashqqa koʻchirardi. 1 Bunga iqror boʻlmoq uchun “Yulduzlarga boʻldim hamsoya” she'ridan quyidagi misralarni oʻqish mumkin: Uch Vatan, uch Vatan, Yashin kabi tez, Ilonlar boshini Yashin kabi ez! Uning dastlabki kitoblarida hali izlanishlar davom etayotgani shunda koʻrinardiki, shoir oʻziga yoqib qolgan tasviriy vositalarni, timsollarni she'rdan-she'rga koʻchirar yoki ayni bir asarning oʻzida qayta-qayta takrorlar edi. Buning misoli “Vatan” she'rida uchraydi: Yondirmoqchi boʻlaman labimdagi 1 1. “Ta`lim to`g`risida“: O`zbekiston Respublikasining qonuni , Barkamol avlod - O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. -T.: 1997. 5 Papirosni Osiyo quyoshidan, - Xuddi shu timsolni yosh shoir “Yurtim” she'rida mana bu tarzda takror qoʻllaydi: Bunga fayz yogʻdirar sendagi otash, Sendan papirosni tutatay yoʻldosh. 30-yillarda Shayxzoda koʻplab dostonlar yaratib, oʻsha davr ruhini, siyosiy vaziyat haroratini oʻzicha ifodalashga urindi. Bunday asarlar jumlasiga “Oʻrtoq mulk”, “Chiroq”, “Oʻrtoq”, “Meros”, “Tuproq va haq” singari dostonlar kiradi va shoirning mazkur janrda jiddiy muvaffaqiyatga erishmaganligidan dalolat beradi. Maqsud Shayxzodaning ijodiy izlanishlari urush yillari birmuncha yaxshiroq samaralar berdi, ya'ni uning badiiy jihatdan muvaffaqiyatliroq asarlari tugʻilishiga olib keldi. Urush yillari Shayxzodaning “Kurash nechun?”, “Jang va qoʻshiq”, “Koʻngil deydiki” kabi she'riy toʻplamlari, “Oʻn birlar”, “Jenya”, “Uchinchi oʻqil” dostonlari e'lon qilindi. Ularda shoir inson ruhiy dunyosiga chuqurroq kirishga va dushmanga nafrat hamda Vatanga muhabbat tuygʻularini ta'sirchan shakllarda ifodalashga muvaffaq boʻldi. Xuddi shunday ifodaning yorqin namunasi sifatida Shayxzodaning “Kurash nechun” she'rini eslash kifoya: Ertaning iqboli kechadan bazoʻr, Bu kundan kechamas erta tugʻilar. Shu uchun, shu uchun muqaddas kurash, Oʻgʻri pachoqlangach, dermiz: “Bas, kurash!” Zafarning nash'asin totigan erlar: “Erk desang, urushda engib chiq!” – derlar! 6 Shu kabi she'rlar, mashhur tarixiy shaxs Yoʻldosh Oxunboboev haqidagi “Oqsoqol” dostoni Shayxzodaning urush yillari izlanishlar pallasidan oʻtib, haqiqiy ijod yoʻliga kirganligidan guvohlik berar edi. Uning badiiy adabiyotdagi eng qiyin janr hisoblanuvchi dramaga murojaat qilib, urush yillari “Jaloliddin” pesasini yaratishi ham xuddi shu xulosani tasdiqlardi. Shayxzodaning ilk dramasi oʻz vaqtida gʻoyaviy jihatdan qoralangan edi. Tanqidchi likda mazkur asarda Jaloliddin siymosi ideallashtirilganligi qoralanib,muallifga nohaq ayblarqoʻyilgandi. Xalqning moʻgʻul bosqinchilarig kurashi manzaralarini gavdalantiruvchi “Jaloliddin” dramasida aslida gʻoyaviy xatolar yoʻq edi. Faqat bu pesa badiiy jihatdan mukammal emas edi, chunki undagi koʻpchilik voqealar xususan, 2 Jaloliddinning singlisiga aloqador syujet chizigʻi dramaning asosiy yoʻnalishiga, ruhiga muvaffaqiyatli ravishda chatishtirib yuborilmagandi.Bundaynuqsonning boʻlishi tabiiyedi, albatta, chunki mazkur asar muallifning dramaturgiya sohasidagi ilk tajribasi hisoblanardi. Endi ijodning haqiqiy yoʻliga kirgan vaqtlarda, ya'ni urushdan keyin Shayxzoda hayotida fojiali voqealar yuz berdi. 1952 yil sentyabr oyida Shayxzoda qamoqqa olinadi. Unga asarlarida aksilinqilobiy gʻoyalar mavjudligi, oʻzi esa shunday yashirin tashkilot etakchisi degan ayb qoʻyildi. Bu aybnomaga oʻsha davrning hammaga ma'lum va mashhur boʻlgan12 ziyolisi shohidlikberadi.OqibatdaShayxzodani xalq dushmani sifatida Toshkent viloyat sudi 25 yil qamoq jazosiga, uni 7. 2 Matchonov S. va b. Boshlang`ich sinf o`qish darslarini ilg`or texnologiyalar asosida tashkil etish. –T., Yangiyo`l poligraf serfis. 2008. 9. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jild. –T.: Ma`naviyat. 2006. 7 oʻtagach, 8 yil fuqarolik huquqidan mahrum etishga hukm qiladi. Stalin oʻlimidan keyin hayotda yuz bergan oʻzgarishlar bilan bogʻliq holda Shayxzoda 50-yillarning oʻrtalarida qamoqdan qaytib keladi va ijodida yangi, ya'ni etuklik bosqichi boshlanadi. Endi u gʻoyaviy-badiiy jihatdan ancha mukammal asarlar yaratishpallasiga kiradi. Xuddi shunday etuklik davri boshlanganligidan guvohlik beruvchi asarlar sifatida uning “Yillar va yoʻllar” (1961), “She'rlar” (1964), “Xiyobon” (1967) kabi she'riy toʻplamlari bosilib chiqadi. Bu kitoblarga kirgan she'rlarning asosiy xususiyati shunda ediki, ularda shoirning hayot, zamon, inson, san'atkor haqidagi falsafiy qarashlari, oʻylari teranlashgan edi: Koshki edi qoʻshigʻim bir piyola suv boʻlsa, Chanqoqini bosgali yoʻlovchiga tutilsa! Shunday qoʻshiq sanalgay safarning qatnovchisi, Shunday shoir boʻlolgay goʻzallik yalovchisi! Xuddi shu xususiyatni shoirning “Toshkentnoma” nomli dostonida (1958 yil) ham yaqqol koʻrish mumkin. Unda muallif koʻproq Toshkent shahrini madh etsa-da, asosiy e'tiborini shu erda yashovchi kishilar ruhini, oʻy-kechinmalarini ochishga, hayotning mohiyati, yashashning mazmuni toʻgʻrisidagi falsafiy fikrlarini ifodalashga qaratgan edi: Har qachon, har qayda deyilsa “Toshkan”, Degaysan yozlarga yozlar tutashgan, Ha, “Toshkan” deyilsa, esga kelar yoz... Ha, “Toshkan” deyilsa, quyosh esda shay. Quyoshki, umrzoq avlodga damsoz, Bu erda hamma der: - “Quyoshcha yashay”... 8 Shaharlar boqiydir, umr – oʻtkinchi, Daryolar sobitdir, suvlar – koʻchkinchi. Ijodining etuklik davrida, aniqrogʻi, 60-yillarda Shayxzoda oʻzining shoh asari boʻlmish “Mirzo Ulugʻbek” tragediyasini yaratadi. Unda Amir Temurning mashhur nabirasi Mirzo Ulugʻbek hayotining soʻnggi yillari jonlantirilgan boʻlib, mana shu buyuk olim va fojiali taqdir egasi hisobla ngan shohning siymosi, kurashlari, iztirobga toʻliq ruhiy kechinma lari, olamshumul fikrlari ta'sirchan manzara larda, ziddiyatla rda, urushla r girdobida, shekspir ona boʻyoql arda gavdalantirilganedi.Mazkur siymotasviri orqali muallif oʻzining adolatli hukmdorvaulugʻ olim haqidagi ezguqarashlarini, shu xususdagi zamonlar idealiniyuzaga chiqarishga intilgan edi. Faqat tragedi yada shoʻro zamoni dagi haddan ortiq 3 darajad a sinfiy yondashuvlar tazyiqidadramaturg tarix haqiqatiga zidholda Xoʻja Ahror qiyofasini oʻta reaksion va mutaassib qilib koʻrsatgan edi. Shunga qaramay, umumiy saviyasiga koʻra Fitratning “Abulfayzxon” tarixiy tragediyasidankeyin oʻzbek adabiyotida mazkur janrda yaratilgan ikkinchi jiddiy namuna hisoblanuvchi “Mirzo Ulugʻbek” pesasi 60-yillar dramaturgiyasining eng salmoqdor yutuqlari qatoridan oʻrin oldi. Deyarl i butun ijodiy yoʻli davomi da Shayxz oda tanqid va adabiyotshunoslik bilan ham shugʻullandi. U 1948 yilda Alisher Navoiy lirikasining badiiy xususiyatlari haqida nomzodlik dissertasiyasini yoqladi va ulugʻ oʻzbek shoiri ijodiga oid koʻplab ilmiy asarlar e'lon qildi. Ular jumlasiga “Navoiyda lirik qahramonning xarakteristikasiga 3 1. “Ta`lim to`g`risida“: O`zbekiston Respublikasining qonuni , Barkamol avlod - O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. -T.: 1997. 9 doir” (1947),“Navoiyning badiiy uslubi haqida” (1958)singari mazmundor maqolalari kiradi. Shayxzodaning Bobur, Muqimiy, Furqat, Oybek, Gʻafur Gʻulom va boshqa adiblar ijodi haqidagi tadqiqotlari ham katta ilmiy qiymatga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Shayxzoda ijodining birqismini badiiy tarjimalar tashkilqiladi.U A.S.Pushkinning “Mosart va Saleri” pesasini, “Mis chavandoz” dostonini, M.Yu.Lerm ontov va N.A.Nekras ov she'rlarini , V.V.Mayakovskiy dostonlarini, ShotaRustaveli, Nizomiy Ganjaviy, Fuzuliy, Mirza Fatali Oxundov, Shekspir, Bayron, Gyote, Esxil, Ezop asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. Maqsud Shayxzodaning birinchi she'riy toʻplami «Oʻn she'r» nomi bilan bosilib chiqqan edi. Keyin uning «Undoshlar» (1933), «Uchinchi kitob» (1934),«Jumhuriyat» (1935) kabi toʻplamlari e'lonqilinadi. Urush yillarida esa «Kurash nechun», «Jang va qoʻshiq», «Koʻngil deydiki...», rus tilida «Saaz», «Grozayu rojdenoʻe», «Serdse govorit» kabi toʻplamlari bosiladi. Bundant tashqarii, Y.Oxunboboev haqidagi «Oqsoqol», harbiy mavzudagi «Oʻn birlar», «Jenya», «Uchinchi oʻgʻil» kabi dostonlarini, «Jaloliddin Manguberdi» (1944) dramasini yaratadi. 1956-1966 yillarda «Chorak asr devoni» nomi bilan tanlangan asarlarini, «Toshke ntnoma dostonini, «Yillar va yoʻllar», «Xiyobo n» toʻplamlarini e'lon qiladi. «Mirzo Ulugʻbek» tragediyasini 1964 yil e'lon qiladi. Demak, Maqsud Shayxzoda koʻpqirrali iste'dod sohibi va XX asr oʻzbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri hisoblanadi. 10 Mаqsud Shаyхzodа ХХ аsr o`zbek аdаbiyoti tаrаqqiyotigа sezilаrli hissа qo`shgаn iste`dodli shoir, drаmаturg, аdаbiyotshunos olim, tаrjimon vа mohir pedаgogdir. U1908yilning25oktyabridа Ozаrbаyjonning mаshhur Gаnjа viloyatidаgi Oqtosh shаhridа tаbib oilаsidа dunyogа kelgаn. Millаti ozаrb аyjon bo`lgа n bu yigit 1921- 1925 yillаrdа Bokud аgi Dorulmuаllimindа Аbdullа Shoiq, Husаin Jovid kаbi mаsh hur shoirlаrdаn tа`lim olgаn.So`ng Dog`istondаgi Dаrbаnd, Bo`ynoq shаhаrlаridа o`qituvchilik qilgаn hаmdа Boku Pedаgogikа institutining sirtqi bo`limini tugаtgаn. O`shа yillаri Shаyхzodа bа`zi qаrаshlаri uchun nohаq rаvishdа millаtchilikdа аyblаnib, 1928 yildа Toshkentgа surgun qilinаdi vа umrining oхirigаchа shu erdа qolib ketаdi. O`zbekistondа Shаyхzodа Nаrimonov nomli mаktаbdа dаrs berdi, “Shаrq hаqiqаti”, “Qizil O`zbekiston”, “Yosh leninchi” gаzetаlаridа ishlаdi. 1933-1935 yillаrdа u O`zbekiston Fаnlаr Komiteti аspirаnturаsidа o`qidi, so`ngrа til vа аdаbiyot institutidа ilmiy хodim (1935-1938 yillаr) sifаtidа tаdqiqot ishlаri olib bordi. 1938 yildаn to umrining oхirigаchа Nizomiy nomidаgi Toshkent Dаvlаt Pedаgogikа institutidа o`zbek аdаbiyoti tаriхidаn dаrs berdi. Mаqsud Shаyхzodа chog`idаyoq bаdiiy ijod sohаsidаmаshqlаr qilа boshlаgаn bo`lib, 1921 yildа“Kommunist” gаzetаsidа “Qizil аskаr qo`shiqi” sаrlаvhаli birinchishe`ri bosilib chiqqаn edi. 1923yiliozаrbаyjontilidа uning “28 аprelinqilobi” drаmаsi nаshr etilgаn bo`lib, hаvаskorlаr tomonidаn sаhnаgа qo`yilgаn, lekin bаdiiy jihаtdаn zаif bo`lgаnligi uchun keyinchаlik biron mаrtа hаm qаytа bosilmаgаn edi.1927 yildаShаyхzodаning Ozаrbаyjondаgi 11 “Mаorif vа mаdаniyat” jurnаlidа “Nаrimon hаqindа хаlq mаsаli” degаn ilk dostoni e`lon qilingаn bo`lib, u Yosh shoirning hаyotni kengroq ko`lаmdа qаmrаb olishgа intilаyotgаnligidаn, izlаnishlаrjаrаyonini boshidаn kechirаyotgаnligidаn dаlolаt berаrdi. Toshkentdа Shаyхzodа o`z onа lisonigа judа yaqin bo`lgаn o`zbek tilidа ijod qilа boshlаydi hаmdа bаdiiy аdаbiyot olаmidаgi izlаnishlаrini dаvom ettirаdi. Shu izlаnishlаrning dаstlаbki sаmаrаsi sifаtidа 1929 yildа “Shаrq hаqiqаti” gаzetаsidа Shаyхzodаning “Trаktor” deb аtаlgаn o`zbek tilidаgi birinchi she`ri bosilib chiqаdi. Bu she`r bаdiiy jihаtdаn zаif bo`lsа-dа, Yosh shoirning o`z oldigа inson mehnаtini ulug`lаsh uchun munosi b tаshbeh lаr topishg а intilishd ek ezgu mаqsа d qo`ygаnligidаn guvohlik berаr edi. Shundаn keyin birin-ketin Yosh shoir Mаqsud Shаyхzodаning she`riy kitoblаri nаshr etilаdi. Ulаr jumlаsigа “Loyiq soqchi” (1932), “O`n she`r”, “Undoshlаrim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935), “O`n ikki”, “Yangi devon” (1937), “Sаylov qo`shiqlаri” (1938) she`riy to`plаmlаri kitoblаrdаgi she`rlаridа Shаyхzodа rus mumtoz poeziyasidаn, аyniqsа, V.V.Mаyakovskiy ijodidаn tа`sirlаnib, o`zbek аdаbiyotidа erkin vаznni qo`llаy boshlаdi hаmdа rus vа shаrq she`riyati аn`аnаlаrini chаmbаrchаs chаtishti rib yuborish gа muvаffаq bo`ldi. Nаtijаdа, hаyotdа erishilаyotgаn yutuqlаr, o`lkаmizning go`zаl tаbiаti, oddiy odаmlаrning kundаliktаshvishlаri, mehnаti vа muhаbbаti mаsаlаlаriShаyхzodа she`rlаridаn kаttаo`rin olа boshlаdi. Аyniqsа, Shаyхzodа o`zbek kishisining boy mа`nаviy dunyosini o`zigа хos, tаkrorlаnmаs rаnglаrdа ochib berishgа intildi. Uning she`rlаridа jo`shqin publisistik ruh fаlsаfiy terаnlik bilаn qo`shilа boshlаdi. Dаstlаbki to`plаmlаrgа kirgаn 12 she`rlаrning аksаriyati dаvr vа siyosаt bilаn boqlаngаnligi, zаmon ruhi ufurib turgаnligi, qofiya hаmdа vаzndаg`аlizliklаri borligigаko`rа аjrаlib ko`zgа tаshlаnаr edi. Bungа iqror bo`lmoq uchun “Jumhuriyat” she`ridаn quyidаgi misrаlаrni o`qish kifoya: Burjuа oynаgidаn ko`zing аlbаttа, Sаyr etаrkаn, rostlikni chetdа. Biz yasаgаn inqilob kurrаdаn kаttа... Sevgili jumhuriyat oltin kаbi joy Eng Ulug` boyonlаrdаn ming mаrtа biz boy! Ilk kitoblаridаgi she`rlаridа Shаyхzodа hаli go`yo o`zigа mos uslub, ovoz qidirаrdi, shuning uchun hаm аyni bir so`zni yoki tаshbehni qаytа- qаytа qo`llаr, mаshqdаn-mаshqqа ko`chirаrdi. Bungа iqror bo`lmoq uchun “YUlduzlаrgа bo`ldim hаmsoya” she`ridаn quyidаgi misrаlаrni o`qish mumkin: Uch Vаtаn, uch Vаtаn, YAshin kаbi tez, Ilonlаr boshini YAshin kаbi ez! Uningdаstlаbkikitoblаridаhаli izlаnishlаr dаvometаyotgаni shundа ko`rinаrdiki, shoiro`zigа yoqib qolgаntаsviriyvositаlаrni, timsollаrni she`rdаn- аyni bir аsаrning o`zidа qаytа-qаytа tаkrorlаr edi. Buning misoli “Vаtаn” she`ridа uchrаydi: YOndirmoqchi bo`lаmаn lаbimdаgi Pаpirosni Osiyo quYoshidаn, - Хuddi shu timsolni Yosh shoir “YUrtim” she`ridа mаnа bu tаrzdа tаkror qo`llаydi: 13 Bungа fаyz yog`dirаr sendаgi otаsh, Sendаn pаpirosni tutаtаy yo`ldosh. 30-yillаrdа Shаyхzodа ko`plаb dostonlаr yarаtib, o`shа dаvr ruhini, siyosiy vаziyat hаrorаtini o`zichа ifodаlаshgа urindi. Bundаy аsаrlаr jumlаsigа “O`rtoq mulk”, “CHiroq”, “O`rtoq”, “Meros”, “Tuproq vа hаq” singаridostonlаr kirаdi vа shoirningmаzkur jаnrdа jiddiy muvаffаqiyatgа erishmаgаnligidаn dаlolаt berаdi. Mаqsud Shаyхzodаning ijodiy izlаnishlаri urush yillаri birmunchа yaхshiroq sаmаrаlаr berdi, ya`ni uning bаdiiy jihаtdаn muvаffаqiyatliroq аsаrlаri tug`ilishigа olib keldi. Urush yillаri Shаyхzodаning “Kurаsh nechun?”, “Jаng vа qo`shiq”, “Ko`ngil deydiki” kаbi she`riy to`plаmlаri, “O`n birlаr”, “Jenya”, “Uchinchi o`qil” dostonlаri e`lon qilindi. Ulаrdа shoir inson ruhiy dunyosigа chuqurroq kirishgа vа dushmаngа nаfrаt hаmdа Vаtаngа muhаbbаt tuyg`ulаrini tа`sirchаn shаkllаrdа ifodаlаshgа muvаffаq bo`ldi. Хuddi shundаy ifodаning yorqin nаmunаsi sifаtidа Shаyхzodаning “Kurаsh nechun” she`rini eslаsh kifoya: Ertаning iqboli kechаdаn bаzo`r, Bu kundаn kechаmаs ertа tug`ilаr. Shu uchun, shu uchun muqаddаs kurаsh, O`g`ri pаchoqlаngаch, dermiz: “Bаs, kurаsh!” Zаfаrning nаsh`аsin totigаn erlаr: “Erk desаng, urushdа engib chiq!” – derlаr! Shu kаbi she`rlаr, mаshhur tаriхiy shахs Yo`ldosh Oхunboboev hаqidаgi “Oqsoqol” dostoni Shаyхzodаning urushyillаriizlаnishlаr pаllаsidаn o`tib, hаqiqiy ijod yo`ligа kirgаnligidаn guvohlik berаr edi. Uning bаdiiy аdаbiyotdаgi engqiyinjаnrhisoblаnuvchi drаmаgа 14 murojааt qilib, urush yillаri “Jаloliddin” pesаsini yarаtishi hаm хuddi shu хulosаni tаsdiqlаrdi. Shаyхzodаning ilk drаmаsi o`zvаqtidаg`oyaviy jihаtdаn qorаlаngаn edi. Tаnqidchilikdа mаzkur аsаrdа Jаloliddin siymosi ideаllаshtirilgаnligi qorаlаnib, muаllifgа nohаq аyblаr qo`yilgа ndi. Хаlqning mo`g`ul bosqinchi lаrigа qаrshi kurаshi mаnzаrаlаrini gаvdаlаntiruvchi “Jаloliddin” drаmаsidа аslidа g`oyaviy хаtolаr yo`q edi. Fаqаt bu pesа bаdiiy jihаtdаn mukаmmаl emаs edi, chunki undаgi ko`pchilik voqeаlаr хususаn, Jаloliddinning singlisigа аloqаdor syujet chizig`i drаmаning аsosiy yo`nаlishigа, ruhigа muvаffаqiyatli rаvishdа chаtishtiri b yuboril mаgаnd Bundаy nuqsonning bo`lishi tаbiiy edi, аlbаttа, chunki mаzkur аsаr muаllifning drаmаturgiya sohаsidаgi ilk tаjribаsi hisoblаnаrdi. Endi ijodninghаqiqiy yo`ligаkirgаn vаqtlаrdа, ya`ni urushdаn keyin Shаyхzodа hаyotidа fojiаli voqeаlаr yuz berdi. 1952 yil sentyabr oyidа Shаyхzodа qаmoqqа olinаdi. Ungа аsаrlаridа аksilinqilobiy g`oyalаr mаvjudligi, o`zi esа shundаy yashirin tаshkilot etаkchisi degаn аyb qo`yildi.Buаybnomаgа o`shа dаvrninghаmmаgа mа`lum vа mаshhur bo`lgаn 12 ziyolisi shohidlik berаdi. Oqibаtdа Shаyхzodаni хаlq dushmаni sifаtidа Toshkent viloyat sudi 25 yil qаmoq jаzosigа, uni o`tаgаch, 8 yil fuqаrolik huquqidаn mаhrum etishgа hukm qilаdi. Stаlin o`limidаn keyin hаyotdа yuz bergаn o`zgаrishlаr bilаn bog`liq holdа Shаyхzodа 50-yillаrning o`rtаlаridа qаmoqdаn qаytib kelаdi vа ijodidа Yangi, ya`nietuklik bosqichi boshlаnаdi. Endi ug`oyaviy-bаdiiy jihаtdаnаnchа mukаmmаl аsаrlаr yarаtishpаllаsigа kirаdi. Хuddi shundаyetuklik dаvriboshlаngаnligidаn guvohlik beruvchi аsаrlаr sifаtidа uning “Yillаr vа yo`llаr” (1961), “She`rlаr” (1964), “Хiyobon” 15 (1967) kаbi she`riy to`plаmlаri bosilib chiqаdi. Bu kitoblаrgа kirgаn she`rlаrning аsosiy хususiyati shundа ediki, ulаrdа shoirning hаyot, zаmon, inson, sаn`аtkor hаqidаgi fаlsаfiy qаrаshlаri, o`ylаri terаnlаshgаn edi: Koshki edi qo`shig`im bir piyolа suv bo`lsа, CHаnqoqini bosgаli yo`lovchigа tutilsа! Shundаy qo`shiq sаnаlgаy sаfаrning qаtnovchisi, Shundаy shoir bo`lolgаy go`zаllik yalovchisi! Хuddi shu хususiyatni shoirning “Toshkentnomа” nomli dostonidа (1958 yil) hаm yaqqol ko`rish mumkin. Undа muаllif ko`proq Toshkent shаhrini mаdh etsа-dа, аsosiy e`tiborini shu erdа yashovchi kishilаr ruhini, o`y-kechinmаlаrini ochishgа, hаyotning mohiyati, yashаshning mаzmuni to`g`risidаgi fаlsаfiy fikrlаrini ifodаlаshgа qаrаtgаn edi: Hаr qаchon, hаr qаydа deyilsа “Toshkаn”, Degаysаn yozlаrgа yozlаr tutаshgаn, Hа, “Toshkаn” deyilsа, esgа kelаr yoz... Hа, “Toshkаn” deyilsа, quYosh esdа shаy. QuYoshki, umrzoq аvlodgа dаmsoz, Bu erdа hаmmа der: - “QuYoshchа yashаy”... Shаhаrlаr boqiydir, umr – o`tkinchi, Dаryolаr sobitdir, suvlаr – ko`chkinchi. Ijodining etuklik dаvridа, аniqrog`i, 60-yillаrdа Shаyхzodа o`zining shoh аsаri bo`lmish “Mirzo Ulug`bek” trаgediyasini yarаtаdi. Undа Аmir Temurning mаshhur nаbirаsi Mirzo Ulug`bek hаyotining so`nggi yillаri jonlаntirilgаn bo`lib, mаnа shu buyuk olim vа fojiаli 16 tаqdir egаsi hisoblаngаn shohning siymosi, kurаshlаri, iztirobgа to`liq ruhiy kechinmаlаri, olаmshumul fikrlаri tа`sirchаn mаnzаrаlаrdа, ziddiyatlаrdа, urushlаr girdobidа, shekspironа bo`yoqlаrdаgаvdаlаntirilgаnedi.Mаzkur siymo tаsviri orqаli muаllif o`ziningаdolаtli hukmdorvа ulug`olim hаqidаgi ezgu qаrаshlаrini, shu хususdаgi zаmonlаr ideаlini yuzаgа chiqаrishgа intilgаn edi. Fаqаt trаgedi yadа sho`ro zаmoni dаgi hаddаn ortiq dаrаjаd а sinfiy yondаshuvlаr tаzyiqidаdrаmаturg tаriх hаqiqаtigа zidholdа Хo`jаАhror qiyofаsini o`tа reаksion vа mutааssib qilib ko`rsаtgаn edi. Shungа qаrаmаy, umumiy sаviyasigа ko`rа Fitrаtning “Аbulfаyzхon” tаriхiy trаgediyasidаnkeyin o`zbek аdаbiyotidа mаzkur jаnrdа yarаtilgаn ikkinchi jiddiy nаmunа hisoblаnuvchi “Mirzo Ulug`bek” pesаsi 60-yillаr drаmаturgiyasining eng sаlmoqdor yutuqlаri qаtoridаn o`rin oldi. Deyarli butun ijodiy yo`li dаvomidа Shаyхzodа tаnqid аdаbiyotshunoslik bilаn hаm shug`ullаndi. U 1948 yildа Аlisher Nаvoiy lirikаsining bаdiiy хususiyatlаri hаqidа nomzodlik dissertаsiyasini yoqlаdi vа ulug` o`zbek shoiri ijodigа oid ko`plаb ilmiy аsаrlаr e`lon qildi. Ulаr jumlаsigа “Nаvoiydа lirik qаhrаmonning хаrаkteristikаsigа doir” (1947),“Nаvoiyning bаdiiy uslubi hаqidа” (1958) singаri mаzmundor mаqolаlаri kirаdi. Shаyхzodаning Bobur, Muqimiy, Furqаt, Oybek, G`аfur G`ulom vа boshqа аdiblаr ijodi hаqidаgi tаdqiqotlаri hаm kаttа ilmiy qiymаtgа egа ekаnligi bilаn аjrаlib turаdi. Shаyхzodа ijodining bir qismini bаdiiy tаrjimаlаr tаshkil qilаdi. U А.S.Pushkinning “Mosаrt vа Sаleri” pesаsini, “Mis chаvаndoz” dostonini, M.YU.Lerm ontov vа N.А.Nekrаs ov she`rlаrini , V.V.Mаyakovskiy dostonlаrini, ShotаRustаveli, Nizomiy Gаnjаviy, 17 Fuzuliy, Mirzа Fаtаli Oхundov, Shekspir, Bаyron, Gyote, Esхil, Ezop аsаrlаrini o`zbek tiligа tаrjimа qildi. Demаk, Mаqsud Shаyхzodа ko`pqirrаli iste`dod sohibi vа ХХ аsr o`zbek аdаbiyotining yirik nаmoyandаlаridаn biri hisoblаnаdi. Inson qadr topan joyida aziz. Taqdir ba`zan bir go`shada dunyoga kelgan kishiga iqtidori bois boshqa bir yerda porloq tole in`om etadi. Buyuk Bedil bizning yurtimizda tug`ilib Hindistonda shuhrat topdi. Rus shoiri I.A.Brodskiysiyosiy qarashlari uchun vatanidan badarg`a qilinib, Amerika Qo`shma Shtatlarida yashadi, shu yerda jahonda tanilib, Nobel mukofoti sovrindori bo`ldi. O`zbek adabiyotida o`ziningmunosib o`rniga ega bo`lgan Maqsud Shayxzodaning hayoti va ijodi ham xuddi shunday kechdi. Maqsud Shayxzoda 1908-yili Ozarbayjonning Tanja viloyatiga qarashli Oqtosh shahrida tug`ildi. Otasi Ma`sumbek o`zdavrining peshqadam ziyolilaridan bo`lib, elu-yurtda katta obro`ga ega shifokor edi. Maqsud Oqtoshda ibtidoiy maktabni bitirgach, 1921-yili Boku dorilmualliminiga o`qishgakiradi. UyerdaAbdullaShoiq,Husayn Jovud kabi mashhur odamlarning ma`ruzalarini tinglaydi, ular ta`sirida adabiyotga mehri ortadi. 1925-yili dorilmualliminni bitirgach, Boku Oliy pedagogika institutida sirtdan o`qiydi. Endigina ish faoliyatini boshlaganda, otasi aksilsho`raviy unsur sifatida qamoqqa olinadi. 18 yoshga to`lib-to`lmagan Shayxzoda ta`qib ostiga olinadi. Bo`lajak shoir jon saqlash uchun ona-yurtidan chiqib ketishga majbur bo`ladi. Shu tarzda u 1928-yili Toshkentga keladi va umrining oxiriga qadar shu yerda yashab qoladi. Lekin Toshkentda ham Stalin zulmining 18 iskanjasidan butunlay qutilib ketolmadi. 50-yillar boshida uni mutlaqo asossiz ravishda qamoqqa oladilar va 25 yilga surgun qiladilar. Shaxsga sig`inish fosh etilgandan keyingina u O`zbekistonga qaytadi. Muhimi shundaki, Shayxzoda hayotining o`nqir-cho`nqirlariga qaramay, umrining oxiriga qadar o`zbek xalqining sadoqatli farzandi sifatida faoliyat ko`rsatdi va O`zbekiston uning ikkinchi vatani bo`lib qoldi. Maqsud Shayxzodan ing she`rlari 1929- yildayoq matbuotda ko`rindi. Ammo uningo`zibushe`rlarni halichinakampoeziya namunasi deb hisoblamas edi. Oradan ko`p o`tmay Shayxzodaning birinchi to`plami “O`n she`r” bosilib chiqadi. Keyin “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935) kabi to`plamlari nashr etiladi. Maqsud Shayxzoda fikricha va iqroricha hayotdagi buyuk ne`matlardan biri she`riyat, tengsiz go`zalliklardan biri she`rdir. Shuning uchun kerak, u she`riyatning deyarli barcha janrlarida samarali ijod qildi. Oybek o`zining“O`zbek poeziyasiningtarixiy taraqqiyoti to`g`risida” nomli maqolasida shunday yozadi: “Shayxzoda she`rlarining fermasi rang-barangdir. Uruboiy,ballada,poema va lirik she`rlar formasidan foydalanadi”. Urush yillarida Shayxzodaning o`zbek tilida “Kurash nechun?”, “Jang va qo`shiq”, “Ko`ngil deydiki...”, rus tilida “Saaz”, “Grozoyu rojdennie”, “Serdtse govorit” kabi to`plamlari bosildi. Urush yillarida Shayxzoda ijodining yangi xususiyatlari nomoyon bo`ldi. Bu yillarda shoir she`riyatining xalq hayoti bilan aloqasi mustahkamlanganligini, odamlarning ichki dunyosini, ma`naviy fazilatlarini yanada chuqur ocha boshlaganini ko`rasiz. Ana shu yillarning mohiyatini ochuvchi “Kurash nechun?”, jang qahramonlarini ulug’lovchi 19 mamlakat ichkarisidagi odamlarning fidokorona mehnatini tarannum etuvchi(“Bog’bon”,“Asalchi”, “Yigiraman, ipberaman”) she`rlar yozdi.Uningshe`rlarida g’olibona marshlar sadosini ham, urush fojialarining olamli dardlarini ham, sog’ingan qalblarning hasratini ham, g’alaba deb tepgan yuraklarning zarbini ham eshitamiz. 1956-1966-yillar mobaynida Shayxzoda “Chorak asr devoni” nomi bilan tanlangan asarlarini “Toshkentnoma” dostonini, “Yillar va yo`llar”, “Xiyobon” to`plamlarini e`lon qildi. Shoirning “Dunyo boqiy” turkumi adabiyotimizda katta voqea bo`ldi. Shayxzoda ko`pqirrali iste`dod sohibi edi. U she`rlar va dostonlar bilan birga, juda yuksak badiiy quvvatga ega bo`lgan dramalar ham yaratdi. Shayxzoda umrining so`ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan ulgurmagan “Beruniy” dramasini hisobga olmaganda ham uning “Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug’bek” dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib qolgan. “Jaloliddin Manguberdi” dramasi 1944-yilda yozib tugatildi va 1945-yilda Hamza nomidagi Milliy akademik teatrda namoyish qilindi. O`sha davr tanqidchiligi asarga yuqori baho berdi. “Ko`pdan beri uzun umrim badiiy salmoqdor sahna, asarlarini orzu qilar edik. “Jaloliddin” bu orzumizga javob berishga qodir”, - deb yozilgan edi. Oybek bilan G`afur G`ulom. 1946-yilgacha dramadan ayrim parchalar “Armug`on” to`plamiga bosilgan. Shundan keyin 43-yil davomida asar tilga olinadi. Faqat qayta qurish va oshkoralik chuqur tomir yoygan 1988-yildagina “Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o`zbek tilida “Boqiy dunyo” degan kitobida 20 to`labosilib chiqdi.Ammo Maqsud Shayxzoda asarning chop etilganligini ko`rmay olamdan ko`z yumdi. Jaloliddin Manguberdi-tarixiy shaxs (1196-1231). Xorazm shohi Muhammadning o`g`li. Jaloliddin mo`g`il qo`shinlariga qaqshatqich zarbalar bergan,Vatan ozodligi uchun kurashlar olib borgan, lekin kuchlar teng bo`lmagani bois chekingan. 1231-yilda qaroqchi kurdlar qo`lida halok bo`lgan. “Jaloliddin Manguberdi” dramasida Shayxzoda Vatan erki, mustaqilligi uchun fidoyilarcha kurash olib borgan mana shu jasur sarkarda qiyofasini badiiy gavdalantiradi. Drama badiiy jihatdan teranligi, monolog va dialoglarning pishiq ishlangani, har bir qahramon xarakterining ham til boyligini, ham ruhiy dunyosidai o`ziga xoslikni ifodalay oladigan yo`sinda ekani bilan ajralib turadi. Qahramonlararo konfliktda sun`iylik yo`q, ular voqealarning tabiiy oqimi va xarakterlar kurashidagi maqsadning hayotiyligi va haqqoniyligidan kelib chiqadi. Maqsud Shayxzodaning yana bir ulkan asari “Mirzo Ulug`bek” tragediyasidir. Tragediya 1964-yili yozildi, o`sha yili bu asar Hamza teatri sahnasidaqo`yildi,keyinchalik uning asosidakinofil`m ham yaratildi. Shayxzoda bu muhim mavzuga adabiyotda mohiyat e`tibori bilan birinchi bo`lib murojaat etdi va o`zining tarixiy qahramoniga munosib baquvvat asar yarata oldi. Tragediyada Mirzo Ulug`bekning so`nggi ikki hayoti va faoliyati qalamga olinadi. “Mirzo Ulug`bek” bizni olisvanotanish olamga- XVasr o`rtalaridagi Samarqand muhitiga olib kiradi. O`sha davr odamlarining hayoti, o`zaro munosabatlari, dardu olamlari, shodlik va quvonchlari ko`z o`ngimizda jonli manzaralarda qayta namoyon bo`ladi. Biz bu olag’ovur, serjanjal, sertashvish muhitda Abdullatif, Gavharshodbegim, Xo`ja Ahror, Said 21 Obid,Abbos,Ali Qushchi, Sakkokiy,Shayxulislom Burhoniddin, Abdurazzoq Samarqandiy, Qozi Miskin kabi tarixiy shaxslarga ro`para kelamiz. Ular qatorida Feruza, Piri Zindoniy, Otamurod, Ko`r Qalandar kabito`qima obrazlar ham borki, ular birlashib, asarga hayotiylik bag’ishlaydi, undagi tarixiy koloritni kuchaytiradi. Sayyoralar quyosh tevaragida aylanganidek, bu obrazlarning hammasi Ulug’bek atrofida aylanadi. Maqsud Shayxzoda adabiyotshunos olim sifatida o`zbek tili va san`atini, o`zbek adabiyotini astoydil muhabbat bilan o`rgandi. Buyuk Alisher Navoiyning lirikasi, oradan 500 yildan ko`proq vaqt o`tib, o`z bahosini Maqsud Shayxzoda talqinida ko`rdi. Shayxzod a faoliyatida tarjima alohida o`rin tutadi. U Nizomiydan, Shota Rustavelidan, Jomiydan, Pushkindan, Bayrondan, Lermontovd an, Nekrasovdan, Shevchenkoda n, Jambuldan, M.F.Oxundovdan, Samad Vurg’undan, Ilya Chavchavadzedan, Avetik Isaakyan dan, Sulaymon Stalskiyda n, Rasul Rizodan, Usmon Sorivalidan, Lohutiydan, Maxtumqulidan, Tixonovdan, A.Surkovdan, Petrus Brovkadan adabiy tarjimalar qiladi. 4 Maqsud Shayxzodaning o`zbek adabiyoti, madaniyati ravnaqiga qo`shgan hissasi mustaqil O`zbekiston va uning hukumati tomonidan munosib e`zozlanadi. Qator maktab va ko`chalar uning nomi bilan ataladi. U “Buyuk xizmatlari uchun” ko`krak nishoni bilan taqdirlandi. Maqsud Shayxzoda she’rlar to’plami. Maqsud Shayxzoda 1908 yil 25 8. 4 Matchonov S. va b. Boshlang`ich sinf o`qish darslarini ilg`or texnologiyalar asosida tashkil etish. –T., Yangiyo`l poligraf serfis. 2008. 9. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jild. –T.: Ma`naviyat. 2006. 22 oktyabrda Ozarbayjon Respublikasi Ganja viloyatining Oqtosh shahrida tug‘ilgan. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi (1964). Bokudagi dorulmualliminni tugatgan (1925). Dastlabki she’riy to‘plami — «Loyiq soqchi» (1932). «O‘n she’r» (1932), «Undoshlarim» (1933), «Uchinchi kitob» (1934), «Jumhuriyat» (1935), «O‘n ikki», «Yangi devon» (1937), «Kurash nechun» (1942), «Ko‘ngil deydiki…» (1943), «O‘n besh yilning daftari» (1947), «Yurt she’rlari» (1948), «Olqishlarim» (1949), «Yillar va yo‘llar» (1961), «She’rlar» (1964) va boshqa she’riy to‘plamlari nashr etilgan. «Jaloliddin Manguberdi» (1944) va «Mirzo Ulug‘bek» (1961) kabi dramatik asarlar muallifi. Yirik adabiyotshunos («Genial shoir», 1941; «G‘azal mulkining sultoni». 1966; «Tazkirachilik tarixidan», 1968 va boshqa). A. S. Pushkinning «Mis chavandoz», M. Yu. Lermontovning «Kavkaz asiri», V. Shekspirning «Hamlet», «Romeo va Julyetta» tragediyalari va sonetlarini, Nozim Hikmatning she’rlarini, shuningdek, dunyo adabiyotidagi bir qancha buyuk siymolarning asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. 1967 yil 19 fevralda Toshkent shahrida vafot etgan. Maqsud Shayxzoda [1908.25.10(7.11)– 1967.19.2]–shoir, dramaturg, adabiyotshunos, tarjimon, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san'at arbobi (1964). Bokudagi dorilmualliminni tugatgan (1925). 1927 yilda aksilinqilobiy tashkilot a'zosi sifatida hibsga olinib, 1928 yil fevrald a Toshke ntga surgun qilinga n. Oʻrta Osiyo universitetining Sharq fakultetida qisqamuddat oʻqigani(1928)dan keyin «Sharq haqiqati» (1929–32), «Qizil Oʻzbekiston», «Yosh leninchi» gazetalari (1932), «Guliston» jurnali (1933–34) tahririyatlarida xizmat qilgan. Boku pedagogika institutini tugatgan (1934). Toshkentda 23 Til va adabiyot institutida ilmiy xodim boʻlib ishlagan (1935 – 38). 1938 yildan Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida oʻqituvchi. «Oʻn she'r»(1932), «Undoshlarim»(1933), «Uchinchi kitob»(1934), «Yangi devon» (1937), «Jang va qoʻshiq», «Koʻngil deydiki…» (1943), «Oʻn besh yilning daftari» (1947), «Yurtshe'rlari» (1948), «Yillar va yoʻllar»(1961), «She'rlar» (1964) va boshqa she'riy toʻplamlari nashr etilgan. U doston janrida «Meros», «Tuproq va haq» (1936), «Ovchi qissasi», «Iskandar Zulqarnayn» (1940), «Oʻn birlar» (1943), «Ahmadjonning hikmatlari», «Uchinchi oʻgʻil» (1944), «Nurmat otaning tushi»(1947)singari liro-epik asarlar yozdi.Shayxzoda qofiyaning yangi badiiy imkoniyatlarini kashf etib, oʻzbek she'riyatiga yangi vazn va shakl koʻrinishlarini olib kirgan. Shoir ijodiga xos bu tamoyil uning, ayniqsa, «Toshkentnoma» (1958) lirik dostonida yorqin ifodasini topgan. 5 «Jaloliddin Manguberdi» (1944), «Mirzo Ulugʻbek» (1961) tragediyalari, birqanchailmiy maqolalar, monografiyalar («Genial shoir», 1941) muallifi. U Sh. Rustavelining «Yoʻlbars terisini yopingan pahlavon» (hamkorlikda) Shekspirning sonetlari, A.S. Pushkinning she'rlari, «Mis chavandoz» dostoni, «Mosart va Saleri» tragediyasi, M.Yu. Lermontovning she'rlari va «Kavkaz asiri» dostonini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 9. 5 Matchonov S. va b. Boshlang`ich sinf o`qish darslarini ilg`or texnologiyalar asosida tashkil etish. –T., Yangiyo`l poligraf serfis. 2008. 9. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jild. –T.: Ma`naviyat. 2006. 24 Shayxzoda 1952 yilda hibsga olinib, 25 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va 1954 yilda ozod etilgan. Maqsud Shayxzoda 1967 yilning 19fevralida vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan. «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan (2001). Toshkentdagi koʻchalardan biri Shayxzoda nomi bilan atalgan. Shayxzoda atoqli adabiyotshunos olim sifatida ham ilmiy- adabiy jamoatchilik orasida katta shuhrat qozopgan. U uzoq yillar davomida genial oʻzbekshoiriva mutaffakiri Alisher Navoiyijodini sevib oʻrgandi, qalb mehri bilan bitilgan maqola va risolalarida bu buyuk dahoga bulgan yuksak hurmati va muhabbatini katta samimiyat, ilmiy teranlik bilan bayon qildi. Bu asarlar Shayxzoda qoldirgan adabiy- tanqidiy merosning eng nodir, eng qimmatli qismini tashkil etadi. U uzoq yillik izlanishlarning samarasi sifatida «Navoiyning lirik qahramoni haqida» (nomzodlikdissertasiyasi, 1948 yil), «Navoiy lirikasining ba'zi bir poetik usullari haqida», «Ustodning san'atxonasida» (Uchta maqola e'lon qilingan), «Gʻazal mulkining sultoni» kabi har tomonlama teran tadqiqotlarini e'lon qildi. Shayxzoda Sharq poetikasimuammolarini tadqiq etib, ularni Navoiy lirikasida aks etish qonuniyatlarini yoritishga harakat qiladi. U buning uchun Navoiygacha boʻlgan poetik an'analar haqida batafsil soʻz yuritadi. Navoiyning bu an'analarni davom ettirish va rivojlantirishdagi 25 xizmat hamda novatorligini adabiy estetik koʻlamda tahlil qiladi. U ayni zamonda, mumtoz she'riyatimizdan, xususan Navoiy ijodidan qanday fazilatlarni qabul qilishi lozimligi haqidagi qarashlarini ilgari suradi. Bu masalalarni yoritishda u asosan: a) Navoiyning lirik qahramoni; b) Navoiyning estetik prinsiplari; v) Navoiyning badiiy san'atlari kabi muammolarni diqqat markaziga qoʻyadi. Shayxzoda Navoiy gʻazallaridagi birinchi va eng etakchi fazilat voqea-bandlik deb hisoblaydi. Ma'lumki, ayrim mumtoz shoirlarning gʻazallari chiroylibaytlardan iboratboʻlib, ularda syujetbelgilari koʻrinmaydi. Ulardagi xohlagan baytning oʻrnini almashtirib oʻqilsa ham, tushirib qoldirsa ham gʻazalda hech narsa oʻzgarmaydi, chunki bu baytlar mexanik ravishda tuzilgan boʻlib, biri ikkinchisi bilan mantiqan bogʻlanmagan. Bu masalani tadqiq etar ekan, olim gʻazalning, lirik she'rning oʻziga xosligidan kelib chiqib ish tutadi va syujetni ma'lum voqealar tizmasi emas, balki fikr va tuygʻularning mantiqiy bogʻlanishi va rivojlanibborishi tarzida kengma'noda talqinqiladi.«Bundoq she'rlarda, gʻazalda yagona birmavzu vaobrazboʻlmay, mavzu jihatidan bir-biriga yaqin istioralar va tashbehlar yonma-yon tizilib, umu mak chiroyli va lekin voqeaband boʻlmagan asar paydo boʻlib qoladi», — deb yozadi Shayxzoda. 26 Gʻazalga voqeabandlik, keng ma'noda syujet iplarini olib kirish Navoiyning gʻazalchilikdagi eng katta xizmati edi. Shayxzoda bu tezisni juda koʻp gʻazallar orqali batafsil izohlab, shoirning ulugʻ novatorligini yaqqol koʻrsatib beradi. Jumladan, u shoirning «Yordan ayru koʻngul mulkidurur sultoni yoʻq» deb boshlanadigan gʻazalini atroflicha tahlil qilish asnosi-da Navoiyning eng kichik lirik she'rlari ham mantiqiy iplar bilanoʻzaro chambarchas bogʻlanganinita'kiddaydi. Shuninguchun ularningoʻrnini almashtirib yoki tushirib qoldirsa, mazmunga katta putur etadi. Ana shulardan kelib chiqib, olim: «Gʻazalda ma'lum voqea (keng ma'noda) yarata bilish, baytlarnima'nan, fikran va-suratan bogʻlash, u yoki bu darajada Navoiy lirikasiga xos boʻlgan birinchi badiiy usuldir», — deb xulosa chiqaradi. Olim Navoiy gʻazallaridagi ana shu bosh fazilat asosida: tadrij, tanosib, tazod, parallelizm va boshqa juda koʻp badiiy usullar qoʻllanganini tahlil qiladi. Bu qonuniyatlarni ochish jarayonida u katta qomusiy bi-lim egasi, she'r tabiatini, mohiyatini nihoyatda teran, nozik ilgʻay oluvchi va uni ham ilmiy, ham badiiy jihatdan yuksak saviyada jonlantirib, beruvchi ehtirosli olim ekanini namoyish etadi. Masalan, u tanosib va tazod san'ati haqida gapirar ekan, bu ikki san'at turmush va borliq ning asoslangani ni aytib: «tanosib san'ati tabiatdagi hodi-salarning nafis silsilasini, inson hayotining ohangdor kayfiyatlarini aks ettirgan boʻlsa, tazod san'ati hayotiy dramalarning qovushmasligini, ijobiy va salbiy kuchlarning azaliy va abadiy xusumatini, oʻzgartirib turgan dunyomizning koʻchkinchi va doimiy tendensiyalarini, jamiyatdagi uzluksiz nizolarning aks-sadosini u yoki bu 27 darajada namoyish qildirishga majbur boʻlganidir», degan fikrni ilgari suradi. Xuddi mana shu xususiyati, ya'ni hayot rang-barangliklari va ziddiyatlarining keng aks ettirishga imkoniyat berishi tufayli bu ikki san'at Navoiy lirikasidagi asosiy priyomni tashkil etadi. Bu fikrning isboti sifatida olim yuzlab misollar keltiradi va ularga omuxta boʻlgan ijtimoiy ruh bilan badiiy vositalarni Navoiy she'riyatidagi ichki goʻzallik sirlarini namoyish etadi. 28 XULOSA Xulosa qilib aytganda Shoir ijodining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri badiiy fikr ifodalashda tashbih va talmeh san’atidan mahorat bilan foydalanishidir. Tashbih – qiyoslash, o‘xshatish san’ati bo‘lsa, talmeh – mashhur zotlargaishoraqilibfikrda chaqmoqchaqilishidir.[1.397]. Shoir“Toshkentnoma” falsafiy dostonida:Yashadim 30yilbunda chamasi Bu yerda tug‘ilgan G‘afur va Oybek, Umrimning boshlang‘ich mavsumlarida Meni ardoqlashdiquchibog‘adek, Inilik ko‘rsatdim ta’zimlarimda… Biri – she’rimizning o‘tli yuragi, Biri – nasr uyining baland tiragi Ochdilaruybilanqalbeshiklarin, Ayamay o‘git va mezbonliklarin. Yigitcha edim men havaskor, sodda, Bo‘ldim oqibatda shoirShayxzoda!.. deydi,shukronalikbilan.Shoirning 1957-yilda yaratilgan “Toshkentnoma” dostoni o‘zbek xalqi ko‘rsatgan “og‘alik” mehri uchun, bergan non-u tuzi uchun, shukronalik dostonidir: Hazrat Navoiyningo‘pib qo‘lini O‘zbek vodiysida otimni surdim, Ijod karvonininguzoq yo‘lini–Azizyo‘ldoshlar-lao‘toldim, yurdim. Maqsud Sheyxiyev 1928-yili hurfikrliligi, Ozarbayjonni mustaqil davlatga aylantirish yo‘lidagi erkin fikrlari uchun ayblanib, 20 yoshida Toshkentga surgun qilingan. Shoirning dastlabki ijod namunalari 1929- yildan O‘zbekistonda e’lon qilingan. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences VOLUME 1 | ISSUE 9 ISSN 2181-1784 Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423 685 w October 2021 www.orie ns.uz 30- yillarda “O‘n she’r”, “Undoshlarim”,”Uchinchi kitob”, “Jumhuriyat” nomli to‘plamlari dunyo yuzini ko‘rdi. 40-yillarda “Kurash nechun”, “Jang va qo‘shiq”, “Kapitan Gastello”, “Ko‘ngil deydiki” to‘plamlari yaratildi. 50-yillarda “On besh 29 yilning daftari”, “Olqishlarim”, “Zamon torlari”, “Shu’la”, “Chorak asr devoni”, “Dunyo boqiy”, “Xiyobon” she’riy to‘plamlari yaratildi. O‘zbekistonda shoir Shayxzoda bo‘lib elga tanildi, e’zoz topdi. Shoir 1958-yilda nashr qilingan “Chorak asr devoni”ga kirgan “Oqsoqol” dostonida “Oxunboboning o‘g‘li Yo‘ldoshboy” portretiga , xalqning otaga bergan bahosini, hayotiy chizgilarga soladi: O‘lkani bilar besh qo‘likabi:Nima xohlaydidehqonningta’bi? Necha so‘m bo‘ldi Xorazmda non? Shu ko‘klam qalay ko‘kning avzoyi? Payqaydi g‘o‘za poyasi shu dam Necha zarralab o‘sib ortadi, Olma guliga necha qatra nam Chustda shabnamdan qo‘nib yotadi. Maqsud Shayxzoda “Badiiy adabiyot bizning go‘zaldo‘stimiz” maqolasida: “… Poeziya kishida nozik, ajib tuyg‘ular uyg‘otadi. Kishi ruhini hamma holatlari – quvonch, umid, sevgi, do‘stlik, sog‘inish, kutish, ayriliq, hasrat, qayg‘u, ishonch, baxt… juda ko‘p marotaba shoirlar tomonida n kuylang an mavzulardir…She’r kishi ruhining serohang sozi!”- deb yozadi. [2.21] Shoirshe’rlarida O‘zbekiston “Osiyo siynasida yashil bog‘iston”, “Ipakobod ataladi elda Marg‘ilon”, “Sharqning yorug‘ derazasi – ming ko‘cha Toshkent”, “Gilam kabi yoyilibdi Chimyon darasi” kabi qator tashbihlar bilan ziynatlangan. Maqsud Shayxzoda har bir asarida yangi so‘zlar yarata olgan ijodkordir: Ipakobod, dilxat, vafokorlik, qalbdosh, nurobod, ma’nidor, hamsaf, g‘ayratmand, qaymoqdon,pahlavonvor, umrdosh…. Shoir she’rlaridagi bunday so‘zlar poetik fikrga jilo bergan, badiiy so‘zning ohanrabosini oshirgan. “Ikki do‘st va bir tarjimon” she’rida shoirnin ozarbayjon va o‘zbek xalqiga ayricha mehri tasvirlangan. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. “Ta`lim to`g`risida“: O`zbekiston Respublikasining qonuni , Barkamol avlod - O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. -T.: 1997. 2. O`zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi Barkamol avlod - O`zbekiston Taraqqiyotining poydevori. T.: 1997. 3. Umumiy O`rta ta`limning davlat ta`lim standarti va o`quv dasturi. “Boshlang`ich ta`lim“ jurnali. 2006. 5-soni. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari 4. I.A. Karimov. Barkamol avlod –o`zbekitson taraqqiyotining poydevori. Toshkent , 1997. 5. I.A. Karimov. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma`naviyat“, 2008. 6. I.A. Karimov. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – T.: O`zbekiston. 2011. Darslik, o`quv qo`llanma va metodik qo`llanmalar: 7.Jalilova M., Ne`matova G. Takrorlash mashg`ulotlarini “Topqirlar bellashuvi“ tarzida o`tkazish. Til va adabiyot ta`limi, 1994. 2-3-soni. 36-37- bet. 8.Matchonov S. va b. Boshlang`ich sinf o`qish darslarini ilg`or pedagogic texnologiyalar asosida tashkil etish. –T., Yangiyo`l poligraf serfis. 2008. 9. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jild. –T.: Ma`naviyat. 2006. 10. A.Zunnunov. Adabiyot o`qitish metodikasi. –N.: “O`qituvchi”, 1992. 11. Zunnunov A., Xotamov N. Adabiyot nazariyasidan qo`llanma. O`rta maktablarning yuqori sinflari uchun. - T.: O`qituvchi, 1978. 12. Imomova G.M. Tipik milliy xarakterlar yaratishda badiiy nuqning | roli: Filol. fanlari nomzodi ... dis. avtoref. -T., 1993. - 135 b. 13. Yuldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik taxdili asoslari. - 2007.-1236. 14. Karimov S.A. O`zbek tilining badiiy uslubi: Filol. fanlari nomzodi ... dis. avtor ef. - T., 1993. - 50 6. 15. Matjon S. Maktabda adabiyotdan mustakishl ishlar. - T.: O`qituvchi, 1996.- 145 16.Maxmudov N. «Madaniy nutk nutk ; madaniyatini shakllantirish masalalari. «Uzbek tili» doimiy anjumani yiginining tezislari tuplami. -T., 1999. - B. 7-19. 17.NiyozmetovaR.X,.Uzluksizta`lim tizimida o`zbekadabiyotini o`rganish metodikasi. - T.: Fan, 2007 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Maqsud Shayxzoda ijodining ozarbayjon va oʻzbek adabiyotlarida tutgan oʻrni

1.1. Maqsud Shayxzodaning tarjimai holi

1.2. Maqsud Shayxzodaning ozarbayjon tilidagi ilk ijodi

II bob. Maqsud Shayxzodaning oʻzbek tilidagi poeziyasi

2.1. Maqsud Shayxzoda dramalari

2.2. Maqsud Shayxzoda ijodining tanqid va adabiyotshunoslikdagi talqini

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить