Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Maqsud Shayxzoda she’riyati

Купить
MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………….. I BOB. Maqsud Shayxzoda hayotiy faoliyati va ijodi……………… 1.1 . Ijodkor zamondoshlar xotirasida………………………………. 1.2. Shayxzodaning ijodiy merosi………………………………….. II BOB. Maqsud Shayxzoda – ulkan she`riyat sohibi………………. 2.1. Ijodkor she`riyatiga bir nazar…………………………………... 2.2.Shayxzoda she`riyatida Ozarbayjon va O`zbekiston madhi.... III BOB. M.Shayxzoda ijodining ruhi va sehri…………………….. 3.1.She`rlaridagi vatanga muhabbat tuyg`ularining ifodalanishi….. XULOSA …………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI …………… KIRISH Ushbu kurs ishimning mavzusi Shayxzoda sheriyati bo`lib, kurs ishining ichiga Maqsud Shayxzodaning ijodi hayot yo`li, va she`rlarida nimaga ahamiyat bergan she`rlarining asosiy mavzusi nimalardan iborat shu kabi bir qancha ma`lumotlarni chuqurroq yoritib berishga harakat qilaman. Maqsud Shayxzodaning hayoti va ijodiga to`xtaladigan bo`lsam Maqsud Shayxzoda Ozarbayjonda tug`ilgan va o`sha yerda ta`lim olgan sovet tuzuming o`sha vaqtdagi ijodga bo`lgan qarshiliklari Shayxzodaning o`z vatanidan chiqib ketishiga sabab bo`ladi. O`zbekistonga kelgach , Hamid Olimjon , Oybek kabi ijodkorlar bilan do`stalashadi va birga ishlay boshlashadi .Maqsud Shayxzodadaning o`zbek adabiyotiga , madaniyati, ravnaqiga qo`shgan hissasi mustaqil O`zbekiston va uning hukumati tomonida munosib e`zozlanadi. Maqsud Sahyxzoda Ozarbayjon va O`zbek xalq adabiyotining eng zabardast shoir va adiblaridan biri hisoblangan . U juda ham kuchli idrokli , zehni baland va har qanday yaxshi va yomon vaziyatlardan o`z notiqligi bilan chiqib keta olgan hozirjavob inson bo`lgan.Shayzodaning Alisher Navoiy poetik mahoratini tadbiq etgan ishlari ilmiy chuqurligi , go`zalligi bilan ajiralib turadi.Buyuk bobomiz Alisher Navoiyni “G`azal mulkining sultoni “deb ilk bor qo`llagan shoir bu Maqsud Shayxzodadir . Maqsud Shayxzodaning o`zbek adabiyotiga , madaniyati ravnaqiga qo`shgan hissasi mustaqil O`zbekiston va uning hukumati tomonidan munosib e`zozlanadi. Qator maktab va ko`chalarga uning nomi beriladi.Maqsud Shqayxzoda bundan tashqari 2001- yil “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlandi.XX asr o`zzbek she`ryati rivojida Shayxzodaning o`rni katta . Rang – barang shakl va mazmun,ko`tarinki ruh bilan sug`orilgan she`rlardagi quyma obrazlar , ramziylik so`zlardagi jarangdorlik , musiqiy salobat soir asarlariga ajib badiiy yaxlitlik baxsh etadi.Maqsud Shayxzoda fikricha va iqroricha , hayotdagi buyuk ne`matlardan biri she`riyat , tengsiz go`zalliklardan biri she`rdir. Shayxzoda “Sher chin go`zallik singlisi ekan “ nomli she`rida butun ijodi bo`ylab porlagan – she`riyatning insonga cheksiz go`zalliklar ruhiy tovlanish va evrilishlar in`om etguvchi mohiyatini kuylaydi , uning yangi yangi qirralarini ochishga intiladi deb hisoblagan edi.Hamda Shayxzoda she`riyat bilan birga o`zbek adabiyotini “Jaloliddin Manguberdi “ ,”Mirzo Ulug`bek” nomli tarixiy drammalari bilan boyitadi. Shayxzoda adabiy bilim doirasining kengayishi , ijodining mumtoz jaxon yozuvchilari badiiy tajribasi bilan boyishida muhim ro`l o`ynagan. U Sh . Rustavelining “Yo`lbars terisini yopingan qahramon “ eposi , U. Shekspirning sonetlari, A. Pushkinning she`rlari, “Mis chavandoz”dostoni , Nizomi, Fuzuliy, Mirza Fatali Oxundov, Ezop, Ezxil, Gyote, Bayron, Mayakovskiy, Nozim Hikmat va boshqa yozuvchilarning asarlarini o`zbek tiliga tarjima qildi.Maqsud Shayxzoda Ozarbayjon va o`zbek xalq adabiyotining eng zabardast shoir va adiblardan biri hisoblangan. I BOB.Maqsud Shayxzoda hayot yo`li va ijodi 1.1.Shayxzoda zamondoshlari xotirasida Maqsud Shayxzoda [1908.25.10 (7.11) – 1967.19.2] – shoir, dramaturg, adabiyotshunos, tarjimon, pedagog. O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan san’at arbobi (1964). Bokudagi dorilmualliminni tugatgan (1925). 1927 yilda aksilinqilobiy tashkilot a’zosi sifatida hibsga olinib, 1928 yil fevralda Toshkentga surgun qilingan. O’rta Osiyo universitetining Sharq fakul`tetida qisqa muddat o’qigani (1928)dan keyin «Sharq haqiqati» (1929–32), «Qizil O’zbekiston», «Yosh leninchi» gazetalari (1932), «Guliston» jurnali (1933–34) tahririyatlarida xizmat qilgan. Boku pedagogika institutini tugatgan (1934). Toshkentda Til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo’lib ishlagan (1935 –38). 1938 yildan Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida o’qituvchi. «O’n she’r» (1932), «Undoshlarim» (1933), «Uchinchi kitob» (1934), «Yangi devon» (1937), «Jang va qo’shiq», «Ko’ngil deydiki…» (1943), «O’n besh yilning daftari» (1947), «Yurt she’rlari» (1948), «Yillar va yo’llar» (1961), «She’rlar» (1964) va boshqa she’riy to’plamlari nashr etilgan. U doston janrida «Meros», «Tuproq va haq» (1936), «Ovchi qissasi», «Iskandar Zulqarnayn» (1940), «O’n birlar» (1943), «Ahmadjonning hikmatlari», «Uchinchi o’g’il» (1944), «Nurmat otaning tushi» (1947) singari liro-epik asarlar yozdi. Shayxzoda qofiyaning yangi badiiy imkoniyatlarini kashf etib, o’zbek she’riyatiga yangi vazn va shakl ko’rinishlarini olib kirgan. Shoir ijodiga xos bu tamoyil uning, ayniqsa, «Toshkentnoma» (1958) lirik dostonida yorqin ifodasini topgan. «Jaloliddin Manguberdi» (1944), «Mirzo Ulug’bek» (1961) tragediyalari, bir qancha ilmiy maqolalar, monografiyalar («Genial shoir», 1941) muallifi. U SH. Rustavelining «Yo’lbars terisini yopingan pahlavon» (hamkorlikda) eposi, U. Shekspirning sonetlari, A.S. Pushkinning she’rlari, «Mis chavandoz» dostoni, «Motsart va Sal`eri» tragediyasi, M.YU. Lermontovning she’rlari va «Kavkaz asiri» dostonini o’zbek tiliga tarjima qilgan. Shayxzoda 1952 yilda hibsga olinib, 25 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va 1954 yilda ozod etilgan. Maqsud Shayxzoda 1967 yilning 19 fevralida vafot etgan. Chig’atoy qabristoniga dafn etilgan. «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan (2001). Toshkentdagi ko’chalardan biri Shayxzoda nomi bilan atalgan. Aslida qondosh ozarbayjon naslidan bo‘lib, keyinchalik o‘zbek xalqining chinakam sevimli shoiri, yozuvchisi, dramaturgi, zabardast olimi sifatida dong taratgan Maqsud Shayxzoda 1908-yili Ozarbayjonning Ganja viloyatiga qarashli Oqtosh shahrida tug‘ildi. Otasi Ma sumbek elu-yurtda katta obro‘ga ega shifokorʼ edi.U san at va adabiyotni sevar, tarix va falsafaga qiziqardi, Oqtosh ziyolilar bilan ʼ turli masalalarda suhbatlashardi. Yosh Maqsud Nizomiy va Firdavsiy, Navoiy va Fuzuliy, Pushkin va Shekspir kabi buyuklar nomini ilk daf a ana shu suhbatlarning ʼ birida eshitadi va bu muhit unga adabiyotga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otadi.Maqsud Shayxzoda Oqtoshda ibtidoiy maktabni bitirgach, 1921-yili Boku dorilmualliminiga o‘qishga kiradi va uni tugatgach Dog‘istonning Darband, Bo‘ynoq shaharlarida muallimlik qilgan. U 1926-yili Adhem Fayziy tashkilotiga a zo etilgan “Milliy firqa” tashkilotiga a zo bo‘lib, musovotchilar harakatida faol ʼ ʼ qatnashgani uchun 1928-yili hibsga olinib, Toshkentga surgun qilingan. Umrining oxiriga qadar shu yerda yashab, ijod qilgan. Albatta, sho‘ro hukumati Shayxzodani O‘zbekistonda ham ta qiblar va tahqirlardan benasib qoldirgani yo‘q. Muhimi ʼ shundaki, Shayxzoda “tole doim erkalamaganiga” qaramay, umrining oxiriga ʼ qadar o‘zbek xalqining sadoqatli farzandi sifatida faoliyat ko‘rsatdi va O‘zbekiston uning ikkinchi vatani bo‘lib qoldi.Shayxzoda Toshkentga kelgach, avval Narimonov nomidagi texnikumda dars beradi, keyin “Sharq haqiqati”, “Qizil O‘zbekiston”, “Yosh leninchi” gazetalarida ishlaydi. 1929-yili yosh shoirning o‘zbek tilidagi dastlabki she ri “Sharq haqiqati” gazetasi sahifalarida bosilib ʼ chiqadi. Oradan ko‘p o‘tmay, Shayxzodaning birinchi to‘plami “O‘n she r”, ʼ keyinroq “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935) kabi to‘plamlari nashr etiladi.Maqsud Shayxzoda “xalqimizning mehnat qahramonligi, kurash va jang, ozodlik va do‘stlik, baxt va alam, yurtning go‘zal manzaralari va insonning ma naviy jamoli mening qalamimga oshno, dilimgaʼ mazmun bo‘lib keldi” deb ta kidlagan edi.Shoirning bu fazilatlari, eng avvalo, ʼ hayotdagi, voqelikdagi va odamlarimizning ruhiy olamidagi o‘zgarishlar, holatlarni ifodalashga qodir yangi, betakror obrazlarida namoyon bo‘ldi. Bu Tarix –Yo‘l – Safar – Kema –Karvon, Xarita (yer kurrasi va Vatani), Manzil, Raqam, Sur at va ʼ Vaqt obrazlaridir. Bular bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, insoniyat tarixi yaxlitdir va doim olg‘a qarab harakat qiladi, bu insoniyat karvonini – kemani to‘xtatib bo‘lmaydi, u insoniyat orzusi – baxt-saodat manzili sari harakat qiladi. Buni Shayxzodaning o‘z kitoblariga “O‘n besh yillik daftari” yoki “Chorak asr devoni” deb sarlavha qo‘yishidan ham bilish mumkin. Shoirning o‘zi “Inson umri cheklangan muhlatli daftar”, demak bu daftarni foydali, ezgu ishlar – “yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi. “Raqamlar” she rida esa shunday satrlar bor: “Men na ʼ munajjimman va na hisobdon va lekin ko‘raman sonlar mag‘zida osmoncha ma nolar, yurtni obodon”...“Qo‘llar» she rida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ʼ ʼ ichki olamining muhrini ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz, yovuz, go‘r kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l “yurakning navkarlaridir”, yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi.Maqsud Shayxzoda ijodiy balog‘atidan dalolat beruvchi asarlardan biri “Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy jamoatchilik o‘z vaqtida bu dostonni shoirning adabiyotimizning yirik ijodiy muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham, “Toshkentnoma” Shayxzoda dostonlari ichida eng barkamoli bo‘lib, unda shoir shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari ancha yorqin namoyon bo‘lgan. Dostondagi o‘ziga xoslik shundaki, asar yaxlit voqea asosiga qurilgan emas. Shayxzoda ko‘pqirrali iste dod sohibi edi. U she rlar va dostonlar bilan birga, juda yuksak ʼ ʼ badiiy quvvatga ega bo‘lgan dramalar ham yaratdi. Shayxzoda umrining so‘ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan “Beruniy” dramasini hisobga olmaganda ham, uning “Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug‘bek” dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib qoldi.Shayxzoda ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin Manguberdi” (1944) tragediyasida o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan. Oybek bilan G‘afur G‘ulom o‘sha vaqtda asarga yuqori baho berishib: “Tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning ichki ma nosini” ochib bergan,ʼ “Kompozitsiyasi pishiq, dramatik to‘qnashuvlarga boy bir asar. 1946-yilgacha “Jaloliddin Manguberdi” dramasidan ayrim parchalar “Armug‘on” to‘plamida bosilgan edi. Shundan keyin 43 yil davomida asar tilga olinmadi va dunyo yuzini ko‘rmadi. Asar sahnadan olingandan keyin ko‘p utmay Shayxzoda qamaldi. Bu asarga o‘tmish ideallashtirilgan degan siyosiy ayb qo‘yildi.Musodara etilgan buyumlar ichida dramaning qo‘lyozmasi ham bor edi. Muallif oqlanib, qaytib kelganidan keyin muayyan tashkilotlar “yo‘qoldi” degan bahonalar bilan qo‘lyozmani qaytarib bermadilar. Shayxzoda uni bir necha yil qidirishga majbur bo‘ldi va nihoyat, teatrning sobiq suflyorlaridan uning bir nusxasini topishga muvaffaq bo‘ldi. Lekin shunda ham asarning matni e lon qilinmay qolaverdi. ʼ Taqdirning o‘yinini qarangki, muallif bu asarining chop etilganini ko‘rmay olamdan ko‘z yumdi. “Jaloliddin Manguberdi”ning to‘la matni birinchi marta Bokuda ozarbayjon tilida Shayxzodaning ikki jildlik saylanmasida bosilib chiqarildi. Faqatgina 1988-yildagina Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o‘zbek tilida yozuvchining “Boqiy dunyo” degan kitobida to‘la bosilib chiqarildi.Maqsud Shayxzodaning xalqimiz tarixiga, jumladan, Jaloliddin Manguberdi taqdiri va kurashiga odilona yondoshganligi, haqiqatni himoya qilganligi Prezidentimiz Islom Karimov imzosi bilan e lon qilingan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar ʼ Mahkamasining 1998-yil 24-sentyabrdagi “Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800-yilligini nishonlash to‘g‘risida” qarori ham yana bir bor tasdiqlaydi. Shayxzodaning yozuvchilik shuuri va ijodkorlik zehnining o‘tkirligi yana bir bor isbotlandi. Maqsud Shayxzodaning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan yana bir ulkan hissasi “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasidir. Tragediya 1964-yili yozildi, o‘sha yili bu asar Hamza teatri sahnasida qo‘yildi, keyinchalik uning asosida kinofilm yaratildi.Maqsud Shayxzoda yuksak ilm egasi edi. Ayniqsa, u o‘zbek mumtoz adabiyotini chuqur bilar edi. 1941-yilda Toshkentda nashr etilgan “Genial shoir” to‘plami adabiyotshunos olim Shayxzodaning Navoiy ijodiga oid ilmiy maqolalaridan tashkil topgan. Navoiy she riyatining bu chuqur ilmiy tadqiqʼ navoiyshunoslikda hamisha alohida o‘rin egallab qoladi.Shayxzoda Navoiy mahoratini, uning san atkorligini teran o‘rganishni boshlab bergan o‘tkir ʼ tadqiqotchi edi. Filologiya fanlari nomzodi, dotsent Maqsud Shayxzoda Toshkent Davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)da, Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi Toshkent Davlat pedagogika universiteti)da uzoq yillar davomida o‘zbek adabiyoti tarixidan o‘qigan ma ruzalari, maxsus kurslari ʼ o‘zbek adabiyoti tarixi bo‘yicha eng qimmatli darslar edi. Maqsud Shayxzodaning butun ijodi chuqur siyosiy publitsistik ruh bilan to‘la. Uning she riy, dramatik ʼ asarlari qaysi mavzuga bag‘ishlangan bo‘lmasin, zamona bilan hamohangdir. Shuning uchun ham shu tipdagi ijodkorning bevosita publitsistika janrida xizmat qilishi tasodifiy hol emas. Uning zo‘r badiiy janrga ega bo‘lgan publitsistik maqolalari va nutqlari bu iste dodli adib ijodining mazmundorligi va rang- ʼ barangligidan yorqin nishonadir.Iste dodli shoir mohir tarjimon ham edi. U jahon ʼ adabiyoti mumtoz shoirlarining asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda katta xizmat qildi. Jumladan, Shekspirning “Hamlet” va “Romeo va Julyetta” asarlari o‘zbek drama teatrlari sahnasida Shayxzoda tarjimasida sahnalashtirildi.Pushkin, Lermontov, Bayron she rlarini o‘zbek o‘quvchisiga ilk bor taqdim etgan shoirlar ʼ avlodi ichida Shayxzoda ham bor.Shoir mahoratining o‘sishiga, uning jahon adabiyoti klassiklarining asarlarini g‘oyat sevib o‘rgangani, ularning boy badiiy tajribasini ustalik bilan o‘zlashtirgani ham sabab bo‘ldi. U G‘arbiy Yevropa va rus adabiyotini mukammal bilgani holda o‘zining Vatan adabiyotini – Sharq she riyati ʼ merosini ham to‘la o‘rgangan edi. Maqsud Shayxzodani 50-yillar boshida mutlaqo asossiz ravishda qamoqqa oladilar va 25 yilga surgun qiladilar. Stalin vafot etgach, tuhmat bilan nohaq qamalganlarning ishi qayta ko‘rildi. Shu tariqa 1955-yili ko‘pgina fidoyi ziyolilarimiz qatori Shayxzoda ham oqlanib chiqdi. Lekin 5 yillik qamoqxona azoblari natijasida shoirning sog‘ligi juda yomonlashib qolgan edi. Shunga qaramay, umrining oxirigacha 10 yil davomida baland uyning eng yuqori qavatida yashashga majbur bo‘ldi. Ana shunday og‘ir sharoit va xastalikda ham hayotidan sira nolimay umrining oxirigacha ijod qilishdan to‘xtamadi. Yaxshi bilasiz, ziyo degani nur, yorug‘lik, oydinlik demakdir. Haqiqatan ham ziyolilarimiz elga bilim, ma rifat, madaniyat ulashish, ta lim-tarbiya berishdekʼ ʼ savob ishlarga da vat etilgan...” Bu so‘z bilan go‘yo sehrlangan majlis zalida ʼ o‘tirganlar gulduros qarsaklar chalib yuborishgan edi. U qisqa hayot kechirdi – 60 yoshga ham to‘lmay, 1967-yil 19-fevral kuni uzoq vaqt davom etgan xastalikdan so‘ng olamdan ko‘z yumdi. Shayxzoda ijodi eng gullagan paytda, shiraga to‘lgan vaqtda olamdan ketdi. Boshidan qanchadan-qancha musibatli kunlar o‘tgan bo‘lmasin, u hech zorlanmagan. Uning iymon-e tiqodi, dunyoqarashi, yuqoridagi misralarda teran ʼ bayon qilingan. U hech qachon alamzadalik bilan yashamadi. Aksincha, unga xiyonat qilgan, uni azob uqubatlarga, jiddiy xastaliklarga duchor qilganlar haqida hech qayerda, hech narsa demagan. Shayxzoda o‘zining insoniy fazilatlariga sodiq qolib, doimo xayrxohlik va balandlik xislatlari bilan yuksalib yashadi. Chunki uning chinakam, sodiq do‘stlari ham oz emas edi. Bular ichida Oybek, G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Komil Yashin, Mirtemir, Shukur Burxonlar bor edi... Bugun o‘zbek tilining ahamiyati haqida turli bahslar, munozaralar ko‘paygan. Jonajon diyorimizda ko‘p millatli aholi yashab, istiqomat qiladi. Ular orasida o‘zbek tilini o‘z ona tilidek ravon biladiganlar ham yo‘q emas. Shu bilan birga, butun umrini shu makonda yashab o‘tkazayotgan bo‘lsa-da, oddiy, kundalik ishlatiladigan so‘zlarni tushunmaydiganlar ham bor. Balki, tilimiz murakkablik qilar ular uchun. Yana kim biladi deysiz?Albatta, ko‘pchilik bu inson haqida yaxshi biladi. Katta ehtimol bilan uning she’rlarini, asarlarini siz ham o‘qigansiz. 1908-yilda Ozarbayjonning Oqtosh shahrida tavallud topib, Bokudagi oliy pedagogika institutida o‘qigan, ijodga va adabiyotga bag‘ishlagan umrining asosiy qismini esa O‘zbekiston diyorida – Toshkentda o‘tkazgan ijodkor haqida ko‘plab yozuvchilarimizning asarlarida juda iliq fikrlar yozib qoldirilgan.Ozarbayjonlik jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” kitobida yozilishicha, Maqsud ota-onasining to‘ng‘ich farzandi bo‘lgan. Oilasida undan so‘ng yana to‘rt farzand dunyoga kelgan. Otasi Masim ota adabiyot va she’riyatga nihoyatda qiziqadigan inson bo‘lib, kasbi shifokor bo‘lgan. Shayxzodaga adabiyotga qiziqish ham otasidan o‘tgan. U 12 yoshidanoq o‘z ijodini boshlagan. Ilk saboqni Oqtoshdagi “Rushdiya” maktabida olgan. Maktabda u o‘z she’rlarini o‘qib, ustozlari va kelgan mehmonlarning e’tiboriga tushadi. Hattoki, she’rlari gazetalarda ham chop etilib, maktab direktori uning ota-onasini chaqirib, Maqsudning yanada kengroq ta’lim olishi uchun Bokuga yuborishni maslahat beradi.Keyinchalik u Bokudagi pedagogika institutiga o‘qishga kiradi. Bu yerda kengroq adabiy muhit ta’sirida bo‘ladi, o‘z davrining ziyolilaridan saboq oladi. Oliygohda sirtdan tahsil olgani bois, Darband shahrida muallimlik qilib, muntazam ziyoli insonlar bilan muloqotda bo‘ladi va sovet mafkurasining chirkinligini anglab yetadi. Unga qarshi kurashadi.1927-yilda Maqsud Shayxzoda va uning do‘stlari aksilinqilobiy harakati uchun qamoqqa olinadi. Sud qaroriga ko‘ra, u Moskva, Tbilisi va Bokudan boshqa istalgan shaharida surgun muddatini o‘tashi mumkin edi. Maxachqal’adagi 9 oylik qamoqdan ozod qilingan Maqsud otasining istagi bilan Toshkentni tanlaydi. Chunki otasi Moskvada o‘qigan paytlari Toshkentda yashayotgan Posho G‘aniyev va Sobir Sharipov kabi asli ozarbayjonlik tanishlar orttirgan edi va otasi biror yordam kerak bo‘lsa o‘g‘lining ularga murojaat qilishini aytadi. Eng e’tiborli jihati, u o‘zi ozarbayjon millatiga mansub bo‘lsa-da, o‘zbek tilida ijod qilib, shu til rivojiga hissa qo‘shgan. O‘zini Ozarbayjon va O‘zbekiston farzandi deb his qilish baxti, ikki el nazariga ham tushishdek ulkan sharaf uninggina peshonasiga yozilgan bo‘lsa kerak. Ha, bu siz va biz yoshligimizdan adabiyot orqali yaxshi tanigan «Jaloliddin Manguberdi» dramasi, “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi, “Toshkentnoma” dostoni muallifi Maqsud Shayxzodadir.O‘zbek adabiyotining atoqli namoyandalaridan biri, mashhur shoir, zabardast dramaturg, adabiyotshunos olim va tarjimon Maqsud Shayxzoda 1908-yil 25-oktabrda Ozarboyjonning Oqtosh shahrida tavallud topdi. Boshlang‘ich va o‘rta ma’lumotni Oqtoshda olgach, Boku Oliy pedagogika institutida sirtdan o‘qidi va 1925-yildan boshlab Derkend shahrida muallimlik bilan shug‘ullandi.Iste’dod uchquni, surgun sabablari va ilk faoliyatOzarbayjonlik jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” kitobida yozilishicha, Maqsud ota-onasining to‘ng‘ich farzandi bo‘lgan. Oilasida undan so‘ng yana to‘rt farzand dunyoga kelgan. Otasi Masim ota adabiyot va she’riyatga nihoyatda qiziqadigan inson bo‘lib, kasbi shifokor bo‘lgan. Shayxzodaga adabiyotga qiziqish ham otasidan o‘tgan. U 12 yoshidanoq o‘z ijodini boshlagan. Ilk saboqni Oqtoshdagi “Rushdiya” maktabida olgan. Maktabda u o‘z she’rlarini o‘qib, ustozlari va kelgan mehmonlarning e’tiboriga tushadi. Hattoki, she’rlari gazetalarda ham chop etilib, maktab direktori uning ota-onasini chaqirib, Maqsudning yanada kengroq ta’lim olishi uchun Bokuga yuborishni maslahat beradi. Keyinchalik u Bokudagi pedagogika institutiga o‘qishga kiradi. Bu yerda kengroq adabiy muhit ta’sirida bo‘ladi, o‘z davrining ziyolilaridan saboq oladi. Oliygohda sirtdan tahsil olgani bois, Darband shahrida muallimlik qilib, muntazam ziyoli insonlar bilan muloqotda bo‘ladi va sovet mafkurasining chirkinligini anglab yetadi. Unga qarshi kurashadi.1927-yilda Maqsud Shayxzoda va uning do‘stlari aksilinqilobiy harakati uchun qamoqqa olinadi. Sud qaroriga ko‘ra, u Moskva, Tbilisi va Bokudan boshqa istalgan shaharida surgun muddatini o‘tashi mumkin edi. Maxachqal’adagi 9 oylik qamoqdan ozod qilingan Maqsud otasining istagi bilan Toshkentni tanlaydi. Chunki otasi Moskvada o‘qigan paytlari Toshkentda yashayotgan Posho G‘aniyev va Sobir Sharipov kabi asli ozarbayjonlik tanishlar orttirgan edi va otasi biror yordam kerak bo‘lsa o‘g‘lining ularga murojaat qilishini aytadi. Toshkent tomon yo‘l Maqsud Shayxzoda 1928-yil fevral oyida Toshkentga keladi. Avvaliga ozarbayjonlik tanishlarining uyida yashaydi, keyinchalik esa shoir Dadakishiyning uyida ijarada turadi. Bir yil ichida o‘zbek tilini yaxshi o‘zlashtirib olgach, o‘zbek maktablarida dars berishni boshlaydi. Bu orada O‘rta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetiga ham o‘qishga kiradi va faoliyati ancha kengayadi. O‘ziga bir qancha do‘stlar, hamfikrlar topadi. Kelgusida katta yozuvchilar qatoridan joy olajak G‘afur G‘ulom, Oybek, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor singari yoshlar bilan tanishib oladi. Bir oz vaqt “Qizil O‘zbekiston”, “Sharq haqiqati” va “Yosh Leninchi” gazetalarida ishlaydi.Keyinchalik aspiranturada o‘qishni davom ettirib, Til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo‘lib ishlaydi. 1932-yilda shoirning “Loyiq soqchi”, “O‘n she’r”, 1933-yilda “Uchinchi kitob”, “Undoshlarim”, 1935-yilda “Respublika”, 1937-yilda “Yangi davron”, “O‘n ikki”, 1938-yilda “Bayram qo‘shiqlari”, 1948-yilda “Vatan she’rlari” kitoblari chop etiladi. 1938-yildan e’tiboran, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida dars berishni boshlaydi.Urushdan keyingi qurilish yillarida qatag‘onlik jabrini tortgan bo‘lsa ham, o‘z el-yurtiga fidoyi shoir Vatanimiz bo‘ylab keng quloch yozgan zafarli mehnat, tinchlik uchun kurash haqida “O‘n besh yilning daftari”, “Olqishlarim”, “Zamon torlari”, “Shu’la”, “Chorak asr devoni” kabi she’riy to‘plamlarini yaratadi. 1958-yili adibning ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni yaratildi.Iste’dodli dramaturg 1960- yilda yozgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida buyuk o‘zbek munajjimi va ma’rifatparvar podshosi obrazini yaratdi. Shayxzoda Pushkinning “Mis chavandoz”, Lermontovning “Kavkaz asiri”, Mayakovskiyning “Juda soz” dostonlari va ko‘plab she’rlarini, Shekspirning “Hamlet”, “Romeo va Juletta” tragediyalari va sonetlarini, Nozim Hikmatning she’rlarini, ozarboyjon shoirlari asarlarini o‘zbek tiliga ag‘dardi. Shayxzodaning o‘zbek adabiyoti tarixi, o‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti, xususan, Alisher Navoiy ijodini tadqiq etish borasida yaratgan ilmiy ishlari ham tahsinga sazovordir. U filologiya fanlari nomzodi, dotsent ham edi. Shayxzoda asarlari qardosh xalqlar va xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shayxzoda haqidagi xotiralar Bugun o‘zbek tilining ahamiyati haqida turli bahslar, munozaralar ko‘paygan. Jonajon diyorimizda ko‘p millatli aholi yashab, istiqomat qiladi. Ular orasida o‘zbek tilini o‘z ona tilidek ravon biladiganlar ham yo‘q emas. Shu bilan birga, butun umrini shu makonda yashab o‘tkazayotgan bo‘lsa-da, oddiy, kundalik ishlatiladigan so‘zlarni tushunmaydiganlar ham bor. Balki, tilimiz murakkablik qilar ular uchun. Yana kim biladi deysiz? Ikki el odami Ammo yaqin tariximizda o‘tgan shunday inson borki, o‘zga yurt vakili bo‘lishiga qarmay, bir yilgina Toshkentda yashagandan keyin, o‘zbek tilini o‘rganib oladi va oddiy maktabda ustozlik qiladi. Shugina emas, u keyinchalik O‘rta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetiga o‘qishga kiradi. Bu yillar o‘zbek tili jozibasini chuqurroq anglashiga va tilni yanada mukammal o‘rganishiga zamin yaratdi. Yillar o‘tib esa, o‘zbekning klassik shoirlaridan biri bo‘lib yetishadi.Albatta, ko‘pchilik bu inson haqida yaxshi biladi. Katta ehtimol bilan uning she’rlarini, asarlarini siz ham o‘qigansiz. 1908-yilda Ozarbayjonning Oqtosh shahrida tavallud topib, Bokudagi oliy pedagogika institutida o‘qigan, ijodga va adabiyotga bag‘ishlagan umrining asosiy qismini esa O‘zbekiston diyorida – Toshkentda o‘tkazgan ijodkor haqida ko‘plab yozuvchilarimizning asarlarida juda iliq fikrlar yozib qoldirilgan.Eng e’tiborli jihati, u o‘zi ozarbayjon millatiga mansub bo‘lsa-da, o‘zbek tilida ijod qilib, shu til rivojiga hissa qo‘shgan. O‘zini Ozarbayjon va O‘zbekiston farzandi deb his qilish baxti, ikki el nazariga ham tushishdek ulkan sharaf uninggina peshonasiga yozilgan bo‘lsa kerak.Ha, bu siz va biz yoshligimizdan adabiyot orqali yaxshi tanigan «Jaloliddin Manguberdi» dramasi, “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi, “Toshkentnoma” dostoni muallifi Maqsud Shayxzodadir.O‘zbek adabiyotining atoqli namoyandalaridan biri, mashhur shoir, zabardast dramaturg, adabiyotshunos olim va tarjimon Maqsud Shayxzoda 1908- yil 25-oktabrda Ozarboyjonning Oqtosh shahrida tavallud topdi. Boshlang‘ich va o‘rta ma’lumotni Oqtoshda olgach, Boku Oliy pedagogika institutida sirtdan o‘qidi va 1925-yildan boshlab Derkend shahrida muallimlik bilan shug‘ullandi. Iste’dod uchquni, surgun sabablari va ilk faoliyat Ozarbayjonlik jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” kitobida yozilishicha, Maqsud ota-onasining to‘ng‘ich farzandi bo‘lgan. Oilasida undan so‘ng yana to‘rt farzand dunyoga kelgan. Otasi Masim ota adabiyot va she’riyatga nihoyatda qiziqadigan inson bo‘lib, kasbi shifokor bo‘lgan. Shayxzodaga adabiyotga qiziqish ham otasidan o‘tgan. U 12 yoshidanoq o‘z ijodini boshlagan. Ilk saboqni Oqtoshdagi “Rushdiya” maktabida olgan. Maktabda u o‘z she’rlarini o‘qib, ustozlari va kelgan mehmonlarning e’tiboriga tushadi. Hattoki, she’rlari gazetalarda ham chop etilib, maktab direktori uning ota-onasini chaqirib, Maqsudning yanada kengroq ta’lim olishi uchun Bokuga yuborishni maslahat beradi.Keyinchalik u Bokudagi pedagogika institutiga o‘qishga kiradi. Bu yerda kengroq adabiy muhit ta’sirida bo‘ladi, o‘z davrining ziyolilaridan saboq oladi. Oliygohda sirtdan tahsil olgani bois, Darband shahrida muallimlik qilib, muntazam ziyoli insonlar bilan muloqotda bo‘ladi va sovet mafkurasining chirkinligini anglab yetadi. Unga qarshi kurashadi.1927-yilda Maqsud Shayxzoda va uning do‘stlari aksilinqilobiy harakati uchun qamoqqa olinadi. Sud qaroriga ko‘ra, u Moskva, Tbilisi va Bokudan boshqa istalgan shaharida surgun muddatini o‘tashi mumkin edi. Maxachqal’adagi 9 oylik qamoqdan ozod qilingan Maqsud otasining istagi bilan Toshkentni tanlaydi. Chunki otasi Moskvada o‘qigan paytlari Toshkentda yashayotgan Posho G‘aniyev va Sobir Sharipov kabi asli ozarbayjonlik tanishlar orttirgan edi va otasi biror yordam kerak bo‘lsa o‘g‘lining ularga murojaat qilishini aytadi. Toshkent tomon yo‘l Maqsud Shayxzoda 1928-yil fevral oyida Toshkentga keladi. Avvaliga ozarbayjonlik tanishlarining uyida yashaydi, keyinchalik esa shoir Dadakishiyning uyida ijarada turadi. Bir yil ichida o‘zbek tilini yaxshi o‘zlashtirib olgach, o‘zbek maktablarida dars berishni boshlaydi. Bu orada O‘rta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetiga ham o‘qishga kiradi va faoliyati ancha kengayadi. O‘ziga bir qancha do‘stlar, hamfikrlar topadi. Kelgusida katta yozuvchilar qatoridan joy olajak G‘afur G‘ulom, Oybek, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor singari yoshlar bilan tanishib oladi. Bir oz vaqt “Qizil O‘zbekiston”, “Sharq haqiqati” va “Yosh Leninchi” gazetalarida ishlaydi.Keyinchalik aspiranturada o‘qishni davom ettirib, Til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo‘lib ishlaydi. 1932-yilda shoirning “Loyiq soqchi”, “O‘n she’r”, 1933-yilda “Uchinchi kitob”, “Undoshlarim”, 1935-yilda “Respublika”, 1937-yilda “Yangi davron”, “O‘n ikki”, 1938-yilda “Bayram qo‘shiqlari”, 1948-yilda “Vatan she’rlari” kitoblari chop etiladi. 1938-yildan e’tiboran, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida dars berishni boshlaydi.Urushdan keyingi qurilish yillarida qatag‘onlik jabrini tortgan bo‘lsa ham, o‘z el-yurtiga fidoyi shoir Vatanimiz bo‘ylab keng quloch yozgan zafarli mehnat, tinchlik uchun kurash haqida “O‘n besh yilning daftari”, “Olqishlarim”, “Zamon torlari”, “Shu’la”, “Chorak asr devoni” kabi she’riy to‘plamlarini yaratadi.1958-yili adibning ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni yaratildi.Iste’dodli dramaturg 1960-yilda yozgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida buyuk o‘zbek munajjimi va ma’rifatparvar podshosi obrazini yaratdi. Shayxzoda Pushkinning “Mis chavandoz”, Lermontovning “Kavkaz asiri”, Mayakovskiyning “Juda soz” dostonlari va ko‘plab she’rlarini, Shekspirning “Hamlet”, “Romeo va Juletta” tragediyalari va sonetlarini, Nozim Hikmatning she’rlarini, ozarboyjon shoirlari asarlarini o‘zbek tiliga ag‘dardi. Shayxzodaning o‘zbek adabiyoti tarixi, o‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti, xususan, Alisher Navoiy ijodini tadqiq etish borasida yaratgan ilmiy ishlari ham tahsinga sazovordir. U filologiya fanlari nomzodi, dotsent ham edi. Shayxzoda asarlari qardosh xalqlar va xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shayxzoda haqidagi xotiralar O‘zbekiston qahramoni Ozod Sharofiddinov Maqsud Shayxzodaga bag‘ishlangan “Adabiyotimiz fidoyisi” maqolasida yozadi: “O‘rta bo‘yli, miqti gavdalik, jingalak sochlari qandaydir shoirona tarzda to‘zg‘igan, o‘zbekcha so‘zlarni ozarbayjoncha shirin ohangda talaffuz etadigan bu odam – Shayxzoda Maqsud edi. Biz uni yaqindan birinchi marta ko‘rib turgan bo‘lsak-da, uning dovrug‘i allaqachon o‘zi ishlaydigan Nizomiy nomidagi pedagogika instituti hududlaridan chiqib, butun O‘zbekistonga taralgan edi. Uning ma’ruzalari to‘g‘risida talabalar orasida rivoyatlar yurardi.“Genial san’atkor” degan kitobni hijjalab o‘qib chiqqan edim. Kitob lotincha yozuvda chop etilgan bo‘lib, 40- yillarning boshlanishida Alisher Navoiy to‘g‘risida mavjud bo‘lgan to‘rtta tanqidiy asarning bittasi edi. Juda zo‘r zukkolik bilan yozilgan bu risola Alisher Navoiyga shu qadar muhabbat bilan sug‘orilgan ediki, uni o‘qigan har qanday odam Navoiy dahosini o‘z qalbi bilan his qilib, uning mo‘jizakor san’atiga umrbod ko‘ngil qo‘yib qolmasligi mumkin emasdi”.Shukur Burhonov: “Shayx aka mukammal hayotni yashab o‘tdi. Bu hayot yillar, asrlar o‘tsa-da, o‘rnak qilib ko‘rsatilaveradi. U hamma bilan samimiy munosabatda bo‘lardi. O‘zi ham kelishgan, juda salobatli odam edi. Har doim to‘g‘ri gapirar, ko‘pincha uning gaplarida albatta nimadir yashirin ma’no kasb etardi. Maqsud muallimlik qilar, tahririyatda ishlar, she’rlar yozardi. Biz uning har qanday odam bilan tez til topishib keta olishiga havas qilardik. Uning suhbatlarida ayricha bir falsafa bor edi. Kichik o‘g‘limga ham Shavkat deb uning o‘zi ism qo‘ygandi.” Ammo keyinchalik Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” asaridagi qahramoni salbiy gruzin obrazida go‘yoki Stalinni va gruzin xalqini nazarda tutgan degan iddaolar bilan 25 yilga Sibirga surgun qilishadi. 1952-yilda Stalin vafotidan keyin Shayxzodaning onasi SSSR Oliy soveti Rayosat kengashiga o‘g‘lining avf etilishini so‘rab, gunohsiz ekanini isbotlab qator maktublar yo‘llaydi. Shundoq ham gunohsiz ekanini bilgan imperiya jallodlari Shayxzodani jazo muddatining uchdan bir qismini o‘tab bo‘lgach Toshkentga qaytarib yuboradi. Do‘stlarining ko‘pchiligi Shayxzodagi salom bermay qo‘yishadi. Undan imkon qadar o‘zlarini olib qochishadi. Shoir bundan ma’nan aziyat chekadi. Shu bilan birga, ijod qilishda ham davom etadi. Chala qolgan “Ulug‘bek xazinasi” tragediyasini yakunlaydi. Asar asosida o‘zbek rejissori Latif Fayziyev 1958-yilda “Ulug‘bek yulduzi” filmini suratga oladi. Film katta shuhrat qozonadi. Bundan tashqari “Toshkentnoma” dostonini ham yozadi. Shu tariqa shoirning avvalgi mavqei tiklanadi. Akademik Naim Karimovning yozishicha, surgundan xastalanib qaytgan shoir vaqti-vaqti bilan davolanishga majbur bo‘ladi. Uzoq vaqt “Abu Rayhon Beruniy” asari ustida ter to‘ksa-da, ajal bu ishni tugatishiga imkon bermaydi.Ustozlarga savollar nega yozma yo‘llangan edi? Maqsud Shayxzoda bilan birga saboq olgan yozuvchi va tarjimon Mirzakalon Ismoiliy o‘z xotiralarida shunday yozadi:“Maqsud o‘zbek tilida ozariy lahjada gapirardi. Ozar va turk so‘zlaridan faol foydalanardi. U chuqur savodi va insoniy fazilatlari uchun talabalar orasida katta hurmat qozongandi. Maqsud havas va ehtirom bilan o‘zbek tili, tarixi, sharq madaniyatini o‘rgangan edi. Darslar tugashi bilan ertangi kunga tayyorlana boshlar, kitob o‘qir, konspekt yozar, keyingi mavzular bilan bog‘liq kitoblarni titkilar, muallimlarga savollar hozirlardi. U savollarni o‘qituvchilarga yozma tarzda berar, bu esa domlamiz Muxtor Avezovga maroqli edi. Maqsud nima uchun savollarini yozma tarzda berishining sababini bilgach, domlamiz lol qolgandi. Maqsud muallim savolning javobini bilmasa, boshqa talabalar qarshisida noqulay vaziyatda qolmasin uchun savollarni yozma tarzda berarkan.” Jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” asarida yana quyidagi ma’lumotlar keltiriladi:Maqsud Shayxzoda talabalarga hamisha yordam bergan. Qaysidir talabaning kiyimi eskirganini, paltosi yoki telpagi yo‘qligini ko‘rsa, albatta qo‘liga 50 yo 100 so‘m tutqazib sigaretga yuborardi. Talaba sigaret olib unga keltirganida, domla qaytimini olmas, “borib o‘zingga biron kiyim olgin” derdi. 1967-yil adib Toshkentdagi kasalxonada vafot etadi. U Toshkentning Forobiy qabristonida dafn etilgan.Abu Rayxon Beruniy” asarining chala qo‘lyozmasi esa kasalxonada yo‘qoladi. O‘zidan kichiklar “Shayx aka”, kattalar “Shayx” deb atagan Maqsud Shayxzodaning umr daftari shu tariqa o‘z yakuniga yetadi. 1.. A.A.Bobayev, Nozim Hikmat. M.: Nauka, 1975 yil 2. Maqsud Shayxzoda. Literature.uz. Arxivdan arxivlandi 2013 yil 26 aprel . 1.2. Shayxzodaning ijodiy merosi XX asr insoniyat tarixida juda murakkab kechdi: o‘zgarishlar, to‘ntarishlar, bo‘hronlar, jahon urushlari, “sovuq urushlar”, zilzilalar, toshqinlar, siyosiy yakkahokimlik, nihoyat asr oxirida sobiq ittifoqning parchalanishi... Bunday cho‘ng ijtimoiy voqea-hodisalarga qaysidir ma'noda ijod ahli e'tibor berishi, ular girdobida yashagan insonning ma'naviy-ruhiy olamiga qiziqishi tabiiy bir holdir. Xususan, XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi kuzatilsa, davr ob-havosiga hamnafas, davr odimlariga hamqadam adiblar avlodi ko‘zga ko‘rinadi. Bular orasida G‘afur G‘ulom, Oybek, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir kabi alloma adiblar ajralib turadi; ular muhokama qilgan mavzularning o‘zaro yaqinligi, ayni chog‘da o‘ziga xos individuallik ham yaqqol seziladi. Istiqlol yillarida nafaqat mumtoz tasavvuf yoki jadid adabiyoti, balki mustabid tuzum davri, o‘z nomi bilan ataganda sovet adabiyoti tarixini ham qayta baholash, adabiy-estetik qiymatini aniqlash yo‘lida bir qator yangicha ilmiy izlanishlar olib borildi. Jumladan, Maqsud Shayxzoda asarlari, murakkab kechgan hayoti yo‘li ham e'tibordan chetda qolgani yo‘q, albatta. Shoir, dramaturg, olim, pedagog, tarjimon kabi qator sifatlar Maqsud Shayxzoda fenomenini anglashga yordam beradi. Uning ijodiy merosi haqida ko‘plab e'tirof va yuksak baholar bor. O‘z vaqtida zamondoshlari Maqsud Shayxzoda “she'rlarining shakli rang-barang”ligi (Oybek), “fikrlar shoiri” ekanini (Hamid Olimjon) ta'kidlashdi. Uning hayoti va ijodiga “donolik, mehribonlik, tabassum” xosligiga (Shukrullo), “o‘zida ko‘p fazilatlarni mujassamlashtirgan go‘zal inson”ligiga (O.Sharafiddinov) urg‘u berildi.Biroq, mening tasavvurim bo‘yicha, bugun ham Maqsud Shayxzodadek ajoyib adabiy siymo merosiga qayta nazar tashlash va o‘zbek adabiyoti tarixidagi xizmatlari, o‘zbek adabiyoti xazinasi va adabiyotshunosligi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi yuzasidan fikrlashish foydali bo‘ladi. Garchand Maqsud Shayxzoda “sovet davlati rahbarlarini, partiyani olqishlovchi she'rlar yozib, davrning o‘tkinchi masalalariga o‘z vaqtida munosabat bildirib turishga, zamonasiz shoir niqobi bilan yashashga” (Naim Karimov ta'biri) majbur bo‘lgan esa-da( Каримов , 2008 ), uning adabiy bisotida yurak amri bilan bitilgan va o‘tkinchi mafkura bo‘hronlarini dog‘ada qoldirgan umrboqiy asarlar oz emas. Aynan shunday asarlar XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida mumtoz martabada turadi.Istiqlol yillari maktab o‘quvchilari uchun yozilgan darsliklardan Maqsud Shayxzodaning ko‘plab she'rlari (to‘rtliklar, “Yillarning salomin yillarga eltib”, “She'r chin go‘zallik singlisi ekan”, “Ayriliq” kabi she'rlari), “Iskandar Zulqarnayn” dostoni, “Toshkentnoma” falsafiy-lirik poemasidan, “Mirzo Ulug‘bek”, “Jaloliddin Manguberdi” tragediyasidan parchalar berildi. Oliy ta'lim tizimida filolog talabalarga uning she'riy merosi, dramalari to‘la o‘rgatib kelinadi; Alisher Navoiyga bag‘ishlangan ilmiy-nazariy maqolalariga navoiyshunoslar har doim eng muhim adabiy talqinlar sifatida murojaat qilishadi. Hech shubhasiz, bu adabiy manbalarning barchasi davr o‘quvchisining zavqiga, qalbiga, dunyoqarashi va qiziqishiga mosligi shu misollarning o‘ziyoq Maqsud Shayxzoda asarlarining yangi umridan darak beradi. Bir haqiqatni chuqur anglash kerakki, Maqsud Shayxzoda Toshkentda xotirjam yashashi uchun ikki karra ehtiyotkor va zamon bilan hamnafas bo‘lishi, shamolda tebranayotgan bahaybat daraxtning hilpirayotgan mitti barglarini xuddi rassomdek aniq-tiniq ko‘rib turishi lozim edi. Darhaqiqat, bir marta sutdan og‘zi kuygan oqil inson ko‘ra-bila turib o‘zini o‘tga-cho‘qqa urmaydi. Ammo shoir ko‘nglidagi po‘rtana, jasur va ziyoli, mard va oddiy insonlarga bo‘lgan ehtirom uning Bundan tashqari Maqsud Shaxzoda ijodiy faoliyatini yangicha rakursda o‘rgangan olimlarining maxsus maqolalari “Sharq yulduzi”, “Jahon adabiyoti”, “Fan va turmush”, “O‘zbek tili va adabiyoti”, “O‘zbekiston adabiyoti va san'ati” kabi qator vaqtli matbuot sahifalarida bosildi.Bolalik tafakkurimga Maqsud Shayxzodaning “Muhammad to‘pchi” degan balladasi muhrlanib qolgan. Asar urush mavzusida; u juda mayin, lirik pafosda boshlanadi.“Ko‘za olib chiqqan yaxshi qiz,Go‘zallarning husninaqshi qiz.Kim uchun bu aytganing qo‘shiq,U qahramon bo‘lib keljak, Tez kelmasa kelar bir darak...”.Ma'noli, silliq, ohangli. So‘ngra balladada o‘zbek o‘g‘lonining qahramonliklari vasf etiladi. Maqsud Shayxzoda ijodi negizida ko‘pincha ana shunday lirik va tragik pafos -“Misoli qish va rayhon, dasht va buloqlar” kabi juftliklar mushtarakdir. Ota va o‘g‘il -Jaloliddin Manguberdi bilan Muhammad Xorazmshoh, o‘g‘il va mo‘g‘il –Jaloliddin va Chingiz -bular o‘rtasidagi ziddiyat – bu oddiy nafsning balosi, shunchaki mol-mulk talashi, mansab janjallari emas. Qarama-qarshilik asosida hur Vatan taqdir, inson qalbidagi murakkab ruhiy ziddiyatlar talqini turibdi. Mirzo Ulug‘bek bilan unga qarshi personajlar to‘qnashuvi ham ma'rifat bilan jaholat o‘rtasidagi ulkan konfliktdan iborat. Aslida Shayxzoda hayotining o‘zi ham shu ikki qutbdagi, shu qo‘sh tushuncha doirasida kechgandek taassurot qoldiradi. Unga bamisoli “bir yoqdan tugamas baxt berdi jahon, bir yoqdan o‘kinch va kadar” (Abdulla Oripov ta'biri). Uning butun tahlikali umri konflikt, ziddiyatlarga ko‘mildi. Ammo Shayxzoda she'riyat ma'vosida istiqomat qildi; hyech qachon o‘zining hayotsevar jonbaxsh ruhidan tuban enmadi. O‘zida jasorat, ruhiy kuch-quvvat topdi. Shuning uchun ham shoirning yashnoq misralarida o‘ziga xos joziba bor. “Ko‘zlar” she'ridagi “go‘zallik” kalimasi majoz bilan “ko‘z” so‘zdan chiqqani esdan chiqmaydigan shayxona topilma, albatta. Shoir yer sharini apelsin –po‘rtaxolga o‘xshatadi. Yerga baland osmondan uchuvchi nazari bilan qarar ekan: “Dunyo go‘yo po‘rtaxol, Tog‘lar unga yopishgan bir xol”, deb yozadi( Шайхзоданинг , 1969).Shoir hech qachon shayxona tabassumini, saxovatini, betakror va go‘zal insoniy fazilatlarini yo‘qotmadi. Uning insoniyligi zamondoshlarining tillarida doston bo‘ldi, dillarga mahkam o‘rnashdi. Insoniy fazilatlari to‘g‘risida juda ko‘p xotiralar, ta'rif va tavsiflar bor. Said Ahmad yozadi: “Shayxzoda bu dunyodan rohat ko‘rmay o‘tib ketdi. Lekin u baribir baxtli inson edi. Uni el shoirim derdi. Shayx akam, derdi. Yoshlar uni ustozim derdi. Yosh shoirlar to‘da-to‘da bo‘lib unga ergashib yurardilar. U olim edi. U muhtojlarga yordam qo‘lini cho‘zgan saxiy inson edi. U g‘amda qolganlarga g‘amguzor edi. U suhbati jononodam edi. U nolishni bilmasdi. Taqdir zarbalariga sabot bilan turib berardi. Bir so‘z bilan aytganda u dilbar inson edi. Bir odamda shuncha fazilat bo‘lishi mumkinligini Shayxzoda timsolida ko‘rganman.U olim shoir edi.U shoir olim edi.Bunday insonlar dunyoga kamdan-kam keladi”.Darhaqiqat shunday.Tasavvurimcha, M.Shayxzoda hamisha mardlikni, jasoratni, odamiylikni, ma'rifatni ulug‘ladi, ma'nan baland va haqgo‘y, jasur va odil insonlarni ardoqladi. Uning adabiy qahramonlari ko‘pincha o‘z umrini har doim sarhisob qilishga yaxshi ko‘rishadi.Bir she‘rida:“She'riyat diyorin shoirlarimiz,Har uy, har ko‘ngilga baytlar bo‘lsin yor!Elga dastyor bo‘lsa she'rlarimiz –Demakki, umrimiz o‘tmabdi bekor!..”(“She'r chin go‘zallik singlisi ekan...” she'ridan).Umri adabiyot yo‘lida o‘tgan shoir –umri bekor o‘tmagani uchun o‘z qalamidan mamnun; yozganlaridan xursand. “Umidvorman, umidvorman, muqarrar:Hech qayerda,Hech qachonYaxshi inson o‘lmaydi,Unutilmaydi” (“Tovushlar” she'ridan).Shoir umidvor, uning umidi bor. Haqiqatan ham “hech qayerda, hech qachon Yaxshi inson o‘lmaydi, unutilmaydi”. Jumladan, o‘zbek adabiyoti uchun o‘ziga xos ajoyib asarlar taqdim etgan Maqsud Shayxzoda ijodi ham hamisha o‘quvchini zavqli muloqotga chorlab turadi. “Umrlar bo‘ladiki, tirigida o‘likdir.O‘limlar bo‘ladiki, o‘lgan odam tirikdir”.Ushbu hikmatli misralarni ko‘pchilik yod biladi. Ba‘zan buni Maqsud Shayxzoda qalamiga mansub ekani o‘ylab ham ko‘rilmaydi. Shayxzodaning bu yorug‘ olamni tark etganiga yarim asrdan oshibdi. Ammo u, o‘zi aytganidek, hamon o‘z so‘zlari, yozgan asarlari bilan tirik. Zero, shoir navqiron yigit yoshida havaslanib yozgan ediki:“Menga kerak Tolstoycha umr, Chinor qadar yashayajakman”( “Meni aka deydilar” she'ridan).Xulosa chiqarish/ ConclusionMaqsud Shayxzoda o‘zbek adabiyoti tarixida chinordek yashayajakdir.So‘zimni shoirning “Yo‘q, men o‘lgan emasman!” she'ridan olingan parcha bilan tugataman: Agar bog‘lar gullasa, demak, bog‘bon o‘lmapti, Agar charog‘ porlasa ha... Charog‘bon o‘lmapti, Agar qanot qoqilsa, demak, shunqor o‘lmapti, Agar g‘azal yozilsa, demakki, yor o‘lmapti, 3.Karimov.N(2008) XXasr adabiyoti manzaralari. Toshkent:”O`zbekiston” nashriyot 4.Sharafiddinov.O .(2004)”O`n cho`qqining biri”, “Ijodni anglash baxti”, Toshkent: “Sharq” nashriyot – matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh taxririyati. II BOB. Maqsud Shayxzoda – ulkan she`riyat sohibi. 2.1. Ijodkor she`riyatiga bir nazar Shayxzoda adabiyotni sevar ,tarix va falsafaga qiziqar edi, Oqtosh ziyolilari bilan turli masalalarda suhbatlashar edi. Yosh Maqsud Nizomiy va Firdavsiy, Navoiy va Fuzuliy Pushkin va Shekspirlar kabi buyuklar nomini ilk marotaba ana shu gurunglarda eshitadi va bu muhit ungga adabiyotga bo`lgan qiziqishini uyg`otadi.Maqsud Shayxzoda “xalqimizning mehnat qahramonligi , kursh va jang ozodlik va do`stlik , baxt va alam, yurtning go`zal manzaralari va insonning ma`naviy jamoli mening qalamimga oshno dilimga mazmun bo`lib keldi” deb ta`kidlagan edi.:” Shoirning bu fazilatlari , eng avvalo , hayotdagi, voqelikdagi va odamlarimizning ruhiy olamidagi o`zgarishlar holtlarni ifodalashga qodir yangi, betakror obrazlarida namoyon bo`ldi. Bu tarix- yo`l – safar- karvon- xarita, manzil, raqam, sur`at va vaqt obrazlaridir. B ular bir- biri bilan uzviy bog`langan bo`lib , insoniyat tarixi yaxlitdir va doim olg`a qarab harakat qiladi, bu insoniyat karvonini – kemani to`xtatib bo`lmaydi ,u insoniyat orzusi,- baxt saodat sari harakat qiladi. Buni Shayxzodaning o`z kitoblariga “O`n besh yilning daftari” yoki “Chorak asr devoni “ deb sarlavha qo`yishidan ham bilish mumkin .Shoirning o`zi “ Inson umri cheklangan muhlatli daftar”,demak bu daftarni foydali, ezgu ishlar- “yozuvlar”deb to`ldirish lozim deydi. Maqsud Shayxzoda ijodiy balog`atidan dalolat beruvchi asarlardan biri “Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy jamoatchilik bu dostonni o`z vaqtida shoirning adabiyotimizning yirik ijidiy muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham “Toshkentnoma”Shayxzoda dostonlari ichida eng barkamoli bo`lib ,unda shoir shaxsiyatining o`ziga xos qirralari ancha yorqin namoyon bo`lgan .Shayxzodaning ikkinchi jaxon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin Manguberdi”(1944) tragediyasida o`z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo`g`ul istilochilariga qarshi kurashgan so`ngi Xorazmshohining jasoratini tarixan aniq vahaqqoniy tasvirlagan .Oybek bilan G`ofur Gulom o`sha vaqtda asarga yuqori baho berishib : Tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini uning ivhki ma`nosini ochib bergan .Taqdirning o`yinini qarangki , muuallif bu asarning chop etilganini ko`rmaay olamdan ko`z yumdi. “ Jaloliddin Manguberdi “ ning to`la matni birinchi martta Bokuda Ozarbayjon tilida Shayxzodaning ikki jildlik saylammasida bosilib chiqadi. . Shayxzodaning yozuvchilik shuuri va ijodkorlik zehnining o`tkirligi yana bir bor isbotlandi. Maqsud Shayxzodaning o`zbek adabiyotiga qo`shgan yana bir hissasi “Mirzo Ulug`bek” tragediyasidir. Tragediya 1964-yil yozildi , o`sha yili bu asar Hmaza teatri sahnasida qo`yildi. Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, shoir Maqsud Shayxzoda she`rlarida insonlarning dardi tashvishi , quvonch shodliklarini aks ettiribgina qolmay , ulardagi etishi natijasi o`laroq ko`pgina davlatlar adabiyotida yorqin yulduz sifatida porlab kelmoqda . Bundan tashqari Maqsud Shayxzoda ijodi ikki xalq o`rtasidagi uzilmas do`stlik rishtalari vazifasini ham o`tab kelmoqda Shu bois ham biz adabiyot va san`atni do`stlik elchisi deya bekorga ta`riflamaymiz. 3.Maqsud Shayxzoda tanlangan asarlar /V tom / G`ofur G`ulom nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti,T:1973-yil 5-bet 4.Naim Karimov . Maqsud Shayxzoda / ma`rifiy-- biografik roman –T: “ Sharq” , 2009.6- bet 2.2.Shayxzoda she`riyatida Ozarbayjon va O`zbekiston madhi. Maqsud Shayxzoda XX asr o'zbek madaniyati rivojiga katta hissa qo'shgan shoir, dramaturg, olim, tarjimon va pedagogdir.So'z san'atida Vatan onaga qiyos qilinadi. Shoir "Ozarbayjon" she'rida : Ozarbayjon mening go'zal o'lkamdir, Ham otamdir, ham sut bergan deydi va bir satrda Vatanni ham onaga, ham otaga tashbih qilib poetik ma'noni kuchaytiradi. Maqsud Shayxzoda she'rlari poetik fikrning samimiyligi bilan ajralib turadi. Shoir she'rlarida O'zbekiston madhi o'zbek xalqining fidoiy farzandlariga bag'ishlovlarday yangraydi. Shoirning "Yaxshilik" she'ri G'. G'ulomga, "Sahna qahramoni" Shukur Burxonovga, "Xiyobon" she'ri Mirtemirga bag'ishlangan. Maqsud Shayxzoda 1944-yili "Jaloliddin Manguberdi" dramasini, 1961-yilda "Mirzo Ulug'bek" fojiasini yaratadi. Shoir ijodining o'ziga xos xususiyatlaridan biri badiiy fikr ifodalashda tashbih va talmeh san'atidan mahorat bilan foydalanishidir. Tashbih - qiyoslash, o'xshatish san'ati bo'lsa, talmeh - mashhur zotlarga ishora qilib fikrda chaqmoq chaqilishidir.[1.397]. Shoir "Toshkentnoma" falsafiy dostonida: Yashadim 30 yil bunda chamasi Bu yerda tug'ilgan G'afur va Oybek, Umrimning boshlang'ich mavsumlarida Meni ardoqlashdi quchib og'adek, Inilik ko'rsatdim ta'zimlarimda... Biri - she'rimizning o'tli yuragi, Biri - nasr uyining baland tiragi Ochdilar uy bilan qalb eshiklarin, Ayamay o'git va mezbonliklarin. Yigitcha edim men havaskor, sodda, Bo'ldim oqibatda shoir Shayxzoda!.. deydi, shukronalik bilan. Shoirning 1957-yilda yaratilgan "Toshkentnoma" dostoni o'zbek xalqi ko'rsatgan "og'alik" mehri uchun, bergan non-u tuzi uchun, shukronalik dostonidir: Hazrat Navoiyning o'pib qo'lini O'zbek vodiysida otimni surdim, Ijod karvonining uzoq yo'lini -Aziz yo'ldoshlar-la o'toldim, yurdim. Maqsud Sheyxiyev 1928-yili hurfikrliligi, Ozarbayjonni mustaqil davlatga aylantirish yo'lidagi erkin fikrlari uchun ayblanib, 20 yoshida Toshkentga surgun qilingan. Shoirning dastlabki ijod namunalari 1929-yildan O'zbekistonda e'lon qilingan. 30-yillarda "O'n she'r", "Undoshlarim","Uchinchi kitob", "Jumhuriyat" nomli to'plamlari dunyo yuzini ko'rdi. 40-yillarda "Kurash nechun", "Jang va qo'shiq", "Kapitan Gastello", "Ko'ngil deydiki" to'plamlari yaratildi. 50-yillarda "On besh yilning daftari", "Olqishlarim", "Zamon torlari", "Shu'la", "Chorak asr devoni", "Dunyo boqiy", "Xiyobon" she'riy to'plamlari yaratildi. O'zbekistonda shoir Shayxzoda bo'lib elga tanildi, e'zoz topdi. Shoir 1958-yilda nashr qilingan "Chorak asr devoni"ga kirgan "Oqsoqol" dostonida "Oxunboboning o'g'li Yo'ldoshboy" portretiga , xalqning otaga bergan bahosini, hayotiy chizgilarga soladi: O'lkani bilar besh qo'li kabi: Nima xohlaydi dehqonning ta'bi? Necha so'm bo'ldi Xorazmda non? Shu ko'klam qalay ko'kning avzoyi? Payqaydi g'o'za poyasi shu dam Necha zarralab o'sib ortadi, Olma guliga necha qatra nam Chustda shabnamdan qo'nib yotadi. Maqsud Shayxzoda "Badiiy adabiyot bizning go'zal do'stimiz" maqolasida: "...Poeziya kishida nozik, ajib tuyg'ular uyg'otadi. Kishi ruhini hamma holatlari - quvonch, umid, sevgi, do'stlik, sog'inish, kutish, ayriliq, hasrat, qayg'u, ishonch, baxt.juda ko'p marotaba shoirlar tomonidan kuylangan mavzulardir.She'r kishi ruhining serohang sozi!"- deb yozadi.[2.21] Shoir she'rlarida O'zbekiston "Osiyo siynasida yashil bog'iston", "Ipakobod ataladi elda Marg'ilon", "Sharqning yorug' derazasi - ming ko'cha Toshkent", "Gilam kabi yoyilibdi Chimyon darasi" kabi qator tashbihlar bilan ziynatlangan. Maqsud Shayxzoda har bir asarida yangi so'zlar yarata olgan ijodkordir: Ipakobod, dilxat, vafokorlik, qalbdosh, nurobod, ma'nidor, hamsaf, g'ayratmand, qaymoqdon, pahlavonvor, umrdosh.... Shoir she'rlaridagi bunday so'zlar poetik fikrga jilo bergan, badiiy so'zning ohanrabosini oshirgan. "Ikki do'st va bir tarjimon" she'rida shoirning ozarbayjon va o'zbek xalqiga ayricha mehri tasvirlangan. She'rning hayotiyligi shundaki, o'zbek, ozarbayjon, uyg'ur, qoraqalpoq, turkman, gagauz, qrim-tatar,qorachay-bolqor, qo'miq, no'g'ay, tatar, boshqird, shor, xakas,tuva,yoqut, chuvash... 30 dan ortiq turkiy millatlarning ildizi bitta, ular bir-birlarini tarjimonsiz tushunadi. Turkiy millatlarni ildizi baquvvat, ming yillik chinor daraxtiga qiyos qilsak, uning katta bir shoxi - o'zbek, bir katta shoxi - turkman, ozarbayjon, qoraqalpoq, qirg'iz, qozoq, turk... Ikki kishining ozarbayjoncha va o'zbekcha samimiy muloqoti, she'rga joziba bag'ishlagan. Ikki kishi turgandi Xazar bo'yida, Krasnovodsk portida, aprel oyida. Bittasining boshida Chustning do'ppisi, U birining boshida ozariy popoq... Biri so'rar: "Ay gardosh horolisan san? Birinchining javobi - Man Gubadanam. Samur bosar tarafda bir o'bodanam". Ikkinchining javobi: - men Quvadanman, Farg'ona tarafida bir uvadanman. Biri so'rar: "Ay gardosh, odini so'yla!" Ikkinchi der: - Hay qardosh, otingni so'yla! Bittasining javobi: - "Odim Pirmurod" Ikkinchining javobi: - "Otim Ermurod" Biri so'rar: "Ay gardosh san na ishdasan?" Ikkinchi der: Hay qardosh, nima ishdasan? Birinchining javobi:-"Kasbim bog'bonlig'!" Ikkinchining javobi: -Kasbim bog'bonlik!"... Ikki do'stni begona ajratolmaydi: Bu turganning qay biri ozarbayjonlik? Suhbatdoshning qay biri o'zbekistonlik? Dastavval quloq solib ularga sekin, Gaplarin tushuntiray degandim.. .Lekin -Qarasam til topishgan do'stlar begumon. Ularga nima kerak tag'in tarjimon?!Maqsud Shayxzoda "Bir- biriga shogird, bir-biriga ustoz" maqolasida haqli ravishda yozganlaridek: "O'zbeklarning va ozarbayjonlarning qardoshligi va azaliy do'stligi o'rtadagi masofaning uzoq bo'lishiga qaramasdan ajoyib va oliyjanob ittifoqning ko'p ibratli namunasini yaratdi.Bu do'stlik va chin rag'bat ikki xalqning ruhiy olamini, badiiy xazinasini boyitishga xizmat qilgan. Alisher Navoiy o'z "Xamsa" sining har bir dostoniga debocha qilib kirgizgan qismlarida Nizomiyga alohida bob bag'ishlaydi va uni o'ziga haqiqiy ustoz deb ta'riflaydi. Shuningdek, ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy o'z "Layli va Majnun" dostonida Navoiyni katta hurmat bilan tilga oladi." [3.30]Shoirning "Chorak asr devoni" to'plamida "Qardoshlik ruboiylari" deb nomlangan fasl bor. Shu faslga kirgan ruboiylaridan birida bu ikki xalq birday ishlatadigan doyi so'zi qo'llangan. Doyi - ozarbayjoncha va Xorazm shevasida tog'a demakdir: Bokuda bir cholga dedimki: - doyi, Ko'ngling ko'p donolik, hikmatlar joyi, "Qardosh deganingning nedur ma'nosi Dedi - Shayx Nizomiy, hamda Navoiy". Ko'rkam adabiyotning bosh vazifalaridan biri ezgu so'z orqali millatlarni, xalqlarni, davlatlarni tinchlik, mehrparvarlik, oqibatdoshlik yo'lida birlashtirishdir. Xo'p tingladik oq ko'ngilli qora Robsonning Dushmanlarga larza solgan dovul - na'rasin, Va angladik tarjimasiz mard Aragonning Baytlarida ma'nolarning asl-sarasin... Sulh istadik koinotning chiroyi uchun, Sulh istadik saodatning saroyi uchun, Xalqlararo salom-alik odat bo'lsin deb, Tuproqlarning tomiriga quvvat to'lsin deb. Tinchlik, dedik! Tinchlik, deymiz! Va degusimiz! Tinchlik deysan! Tinchlik deyman! Tinchlik deymiz biz! L.N.Tolstoyning shunday hikmatli gapi bor: "So'z - buyuk narsa. Shuning uchun ham buyukki, so'z bilan odamlarni birlashtirish, so'z orqali ularni bir-birlari bilan yuzko'rmas qilib yuborish mumkin, so'z bilan mehr qozonish, so'z bilan nafrat va adovatga yo'liqish mumkin. Odamlarni bir-biridan ajratadigan so'zni aytishdan saqlan” 7. Boboyev T. "Adabiyotshunoslik asoslari". Toshkent. 2002. 558 b . 5. "Tafakkur gulshani". Toshkent. 1989. 459 b III BOB. M.Shayxzoda ijodining ruhi va sehr. 3.1.She`rlaridagi vatanga muhabbat tuyg`ularining ifodalanishi So‘nggi yillarda o‘quvchilarni badiiy asarni tahlil qilishga o‘rgatish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu masala uzoq yillardan buyon olimlarning e’tiborini o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Shu o‘rinda shoir, dramaturg, tarjimon, olim, pedagog Maqsud Shayxzodaning ijodi sof muhabbatga, odamlar o‘rtasidagi munosabatlarga, do‘stona aloqalarga, beg‘ubor fikrlarga va vatanparvarlikning eng yuqori tuyg‘ulariga asoslangan. Maqsud Shayxzodaning she’riyati har bir satrida zamonaviylik bilan chambarchas bog‘liq uning fuqarolik lirikasi juda dolzarbdir. Maqsud Shayxzodaning she’rlari mazmunan chuqur, ma’no jihatidan juda mantiqiy. She’riyatining asosini qahramonlik, psixologik, dramatik jarayonlar tashkil qiladi. Uning 437 sahifadan iborat “25 yillik bahs” kitobida ham vatanga bo‘lgan lirik ijod namunalari aks etgan. Hozirgi kunda o‘tmish ajdodlarimizning urf - odatlari va yutuqlarini qayta tiklash uchun sharoit yaratmoqdamiz. Bu yoshlarga bag‘rikenglik, tinchlik va barqarorlikni ta’minlash omili sifatida xizmat qiladi. Zamonaviy yoshlar orasida vatanparvarlikni shakllantirishning ajralmas qismi bu Ulug’ Vatan urushi qahramonlari misolida ta’lim berishdir. Ikkinchi jahon urushi yillarida Maqsud Shayxzoda bir nechta she’riy to‘plamlarini nashr ettirdi: “Jang nima uchun?”, “Jang va qo`shiq” , “Yurak gapiradi”, “Momaqaldiroq bilan tug‘ilgan” kabi. Shu bilan bir qatorda, Yo‘ldosh Oxunboboyev haqida “O‘n birinchi”, “Zhenya”, “Uchinchi o‘g‘il”, “Oqsoqol” she’rlarini yozgan. Tarixiy voqealarni bilish zamonaviy yoshlar orasida vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishga asos yaratadi. Ulug’ Vatan urushi va vatanparvarlik mavzusi Maqsud Shayxzoda ijodida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, chunki bu voqea har bir oilaga ta’sir ko‘rsatgan. G‘alaba kuni har yili fashist bosqinchilariga qarshi kurashgan mamlakatlarda keng nishonlanadi. Minglab yoshlar jang maydonida halok bo‘lishdi. Ular g‘alaba qozonish g‘oyasidan ilhomlangan. Ular bizning gullab yashnashimiz uchun yoshlarimiz va davlatimiz uchun jonlarini fido qilganlar. Har bir inson erkin mamlakatda chuqur nafas olayotgani uchun minnatdor bo‘lishi kerak. Shuni ta’kidlash kerakki, vatanparvarlik ko‘plab omillar ta’siri ostida shakllanadigan shaxsning ma’naviyati, fuqaroligi va ijtimoiy faoliyati birligida namoyon bo‘ladi. Bunday holda, asosiy rolni ta’lim egallaydi. Axir, u har doim shaxsning shakllanishiga va natijada butun jamiyat farovonligiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy avlodni vatanparvarlik tarbiyasi muammolarini hal qilishda yoshlarning o‘zlari ishtirok etishlari, Vatan tushunchasi ahamiyatini anglab, uning madaniyati, urf-odatlari va tarixini sevish, bilish va hurmat qilishlari kerak. Ma’lumki, vatanparvarlik tuyg‘usi mazmunan ko‘p qirrali. Bu nafaqat Vatanga bo‘lgan muhabbat, balki o‘z tug‘ilgan joyiga bo‘lgan muhabbat va o‘z xalqi uchun g‘ururlanish, o‘z mamlakatining boyligini saqlash va rivojlantirish istagidir. Shu ma’noda, Uiug‘ Vatan urushi davrida Maqsud Shayxzoda o‘zbek folklori va mumtoz she’riyatining eng yaxshi she’riy an’analarini zamonaviy adabiyot yutuqlari bilan birlashtirgan. Maqsud Shayxzoda mumtoz Sharq she’riyatining mumtoz janrlarida asarlar yozadi. Xususan, vatanparvarlik mavzusi “Toshkent haqida she’r” (“Toshkentnoma”, “Chorak asr divan” tanlangan asarlar to‘plami, “Yillar va yo‘llar” lirik to‘plami, “Istiqbol”, “Lirik va falsafiy asarlar” da ko‘tarilgan. Maqsud Shayxzodaning vatanparvarlik tarbiyasi mavzusi “Jaloliddin Manguberdi” tragediyasida o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan.1988-yilda “Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o‘zbek tilida yozuvchining “Boqiy dunyo” degan kitobida to‘la bosilib chiqarildi. Odamlar qalbida vatanparvarlik tuyg‘usini jo‘sh urdiruvchi, qahramonlik ruhidagi bu asar bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Oradan ko‘p yillar o‘tsa ham Shayxzoda asarlari o‘z kuch-qudratini namoyon etib kelmoqda. Maqsud Shayxzodaning xalqimiz tarixiga, jumladan, Jaloliddin Manguberdi taqdiri va kurashiga odilona yondoshganligini, haqiqatni himoya qilganligini asarni o‘qish jarayonida tusnunib olamiz. “Jaloliddin Manguberdi” asari yoshlarda o‘zligini anglash, millati bilan g‘ururlanish ruhini uyg‘otadi. Shuning uchun ham bu asarlar Shayxzodaning yozuvchilik shuuri va ijodkorlik zehnining o‘tkirligini yana bir bor isbotladi. Maqsud Shayxzodaning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan yana bir ulkan hissasi “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasidir. Tragediya 1964 yili yozildi, o‘sha yili bu asar Hamza teatri sahnasida qo‘yildi, keyinchalik uning asosida kinofilm yaratildi. Maqsud Shayxzodaning yuqorida tilga olingan dramatik asarlari va boshqa bir qator ijod namunalarini o‘qir ekanmiz, ularning har birida yuksak vatanparvarlik tuyg‘ularining mahorat bilan ifodalanganligini guvohi bo‘lamiz. Xalqning tarixiy xotirasi avloddan avlodga o‘tib boradi. O‘tmishda yaratilgan ma’naviy va madaniy qadriyatlar zamonaviy jamiyat mulkiga aylanadi. Buning yorqin namunasi Maqsud Shayxzodaning mana shunday vatanparvarlik va Vatanga muhabbat ruhida yozilgan asarlaridir. 40 Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev o‘z nutqlarida ta’kidlaganidek: “Hozirgi paytda yoshlar o‘rtasida barqaror fuqarolik pozitsiyasini shakllantirmasdan, tashabbuskorlikni, mustaqillikni rivojlantirmasdan va o‘z mamlakati manfaatlarini himoya qilishga tayyor bo‘lmasdan iloj yo‘q”. Ta’limni rivojlantirishning hozirgi bosqichida yoshlarni tarbiyalash jarayonining muhim vazifalaridan biri bu talabalarda bebaho durdonalarimiz orqali vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish va rivojlantirishdir, chunki bu tuyg‘usiz chinakam barkamol insonni tarbiyalash haqida gapirish mumkin emas”. 5. Sh. Mirziyaev.Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib va shaxsiy javobgarlik har bir amaldorning kundalik faoliyatining eng muhim kun tartibida bo‘lishi kerak. Toshkent, O‘zbekiston jamoat uyi, 2017 yil 8. К .Tojiyev. Maqsud Shayxzodaning ijodi - tarjimon. 2012 yil XULOSA Ushbu kurs ishi kirish, 3ta bob va ular tarkibigi rejalar xulosa foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki , Maqsud Shayxzoda ham nasrda ham nazmda yetuk ijodkor hisoblanadi . Garchi Ozarbayjon elida tug`ilgan bo`lmasin to`liq ijodiy faoliyati bizning yurtimiz bilan bog`liq . Shayxzoda O`zbekistonga surgunidan so`ng yurtimizda ko`plab ijodkorlar bilan tanishadi do`stlashadi . Dastlab Shayxzoda gazeta va jurnallarda ishlay boshlaydi .G`ofur G`ulom , Oybek, Hamid Olimjon kabi ijodkorlar bilan ishlaydi.Maqsud Shayxzodaning dastlaki ijod namunalarida Ozarbayjon elining tasiri sezilib turgan. Keyinchalik esa sof o`zbekcha pafosdagi sherlar va asarlarini yarata boshladi. Ushbu kurs ishim davomida Maqsud Shayxzodaning she`riyatiga ko`proq ahamiyat berishga harakat qildim . Sherlari asosa qaysi mavzularda yozilgan Shayxzodaning sheriyatdagi ajiralib turadigan hislatlari haqida ham ma`lumotlani yozdim. Ammo buyuk olim, o‘zbek tili kuychisi va fidoyisi bo‘lgan Shayxzoda ijodiga hurmat mudom har bir o‘zbek ijodkori va farzandi qalbida yashaydi. Uning vafotidan keyin ham tomlik asarlari chop etildi. Birinchi prezidentimiz Islom Karimov farmoni bilan adib “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlandi. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukrullo Shayxzodani “O‘zbek adabiyotining Shekspiri” deb atagan edi. Zero, uning o‘zbek tili uchun qilgan buyuk xizmatlari – o‘zbek asarlarini ozar tiliga, rus va ozar tilidagi asarlarni o‘zbek tiliga qilgan tarjimalari, o‘zbekcha nasriy asarlari, she’rlari va dostonlari bu ta’rifga to‘la loyiq. Maqsud Shayxzoda siymosi O‘zbekiston va Ozarbayjon xalqlari uchun do‘stlik, birodarlik, ma’rifat, ma’naviyat, ezgulik ramzi bo‘lib kelmoqda va bundan keyin ham shunday bo‘lib qolaveradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI 1.. A.A.Bobayev, Nozim Hikmat. M.: Nauka, 1975 yil 2. Maqsud Shayxzoda. Literature.uz. Arxivdan arxivlandi 2013 yil 26 aprel. 3.Karimov.N(2008) XXasr adabiyoti manzaralari. Toshkent:”O`zbekiston” nashriyot 4.Sharafiddinov.O .(2004)”O`n cho`qqining biri”, “Ijodni anglash baxti”, Toshkent: “Sharq” nashriyot – matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh taxririyati. 5. "Tafakkur gulshani". Toshkent. 1989. 459 b 6.Sh. Mirziyaev.Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib va shaxsiy javobgarlik har bir amaldorning kundalik faoliyatining eng muhim kun tartibida bo‘lishi kerak. Toshkent, O‘zbekiston jamoat uyi, 2017 yil 7. Boboyev T. "Adabiyotshunoslik asoslari". Toshkent. 2002. 558 b 8. К.Tojiyev. Maqsud Shayxzodaning ijodi - tarjimon. 2012 yil .

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.Maqsud Shayxzoda hayotiy faoliyati va ijodi

1.1. Ijodkor zamondoshlar xotirasida

1.2. Shayxzodaning ijodiy merosi

II BOB.Maqsud Shayxzoda – ulkan she`riyat sohibi

2.1. Ijodkor she`riyatiga bir nazar

2.2.Shayxzoda she`riyatida Ozarbayjon va O`zbekiston madhi

III BOB. M.Shayxzoda ijodining ruhi va sehri

3.1.She`rlaridagi vatanga muhabbat tuyg`ularining ifodalanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI

Купить