Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Maqsud Shayxzoda yirik adabiyotshunos olim, mohir pedagog sifatida

Купить
“ Maqsud Shayxzoda yirik adabiyotshunos olim, mohir pedagog sifatida ” mavzusidagi KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………............................... I BOB. MAQSUD SHAYXZODA O‘ZBEK ADABIYOTINING YORQIN NAMOYANDASI ………………………………………………………………….. 1.1. Maqsud Shayxzoda hayoti va ijodining o‘zbek milliy adabiyotidagi tutgan o‘r ni…………………………………………………………………………………. 1.2. Maqsud Shayxzoda asarlari xususida…………………………………………... II BOB. SHAYXZODA ADABIY MEROSI ……………………………………. 2.1. Maqsud Shayxzoda tarixiy asarlari qiymati…………………………………… 2.2. Maqsud Shayxzodaning “Toshkentnoma” dostoniga chizgilar …....................... III.XULOSA …………………….………………………………...………………... FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………….. 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jamiyat hayotida ro‘y b е rgan tub o‘zgarishlar barcha sohalar kabi ilmu fanning tubdan o‘zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo‘ldi.O‘zb е kistonning o‘z istiqloliga erishishi o‘zb е k tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo‘llarini b е lgilab b е rishda, o‘rganishda yangi davr ochdi. Pr е zid е ntimiz Islom Karimov “Har qaysi davlat, har qaysi millat nafaqat y е r osti va y е r usti boyliklari bilan, harbiy qudrati va ishlab chiqarish salohiyati bilan,birinchi navbatda o‘zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir” 1 ,-d е gan edilar. Darhaqiqat, yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev “Dunyo shiddat bilan oʻzgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam rivojlanishiga raxna soladigan turli yangi tahdid va xavflar paydo boʻlayotgan bugungi kunda maʼnaviyat va maʼrifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish, kamolga yetishga intilishiga eʼtibor qaratish har qachongidan ham muhimdir. Aynan taʼlim va maʼrifat bashariyat farovonligining asosiy omillaridan hisoblanadi, insonlarni ezgulikka daʼvat etadi, saxovatli, sabr- qanoatli boʻlishga undaydi” 2 , - deydi o‘z nutqida. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo‘naltirish asosida jahon 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:Ma’naviyat, 2008.- 21 b 2 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T.: “ O‘zbekiston”, - 2017 3 andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat b е rib k е linmoqda. Yurtboshimiz ta’kidlaganidek birinchi qadamlarni ta’lim sohasidan boshlash, har bir millatning yuksak salohiyatga ega avlod tarbiyalashida muhim ahamiyat kasb etadi. Men tanlagan kurs ishimning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib Maqsud Shayxzodani yirik adabiyotshunos olim, mohir pedagog sifatida ochib berishdir. Uning adabiy merosini aniqlash, asarlarini tahlil qilish, obrazlari xususida fikrlarni ochiqlash, she’rlarining mavzu ko‘lamini yoritish va asarlarining qiymatini aniqlashdir. Kurs ishining maqsad v a v azifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad Maqsud Shayxzoda asarlarini yanada batafsil yoritish, tahlil tamoyillariga asoslangan holda tahlil qilish va tanqidiy fikr mulohazalarni o‘rganishdir. Shu jarayonda romanlarda aks etgan qahramonlar haqida ma’lumotlar berish. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishi oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: - Maqsud Shayxzoda hayot yo‘li va ijodi haqida ma’lumot berish; - Shayxzoda adabiy merosi o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini belgilash; - Uning tarixiy asarlariga murojaat etish; - Lirikasining mavzu ko‘lamini aniqlash, timsollar olamini yoritish; - Shayxzodaning yozuvchilik mahoratini ochib berish; - Maqsud Shayxzoda asarlari yanada batafsil o‘rganish; - Maqsud Shayxzodaning “Toshkentnoma” dostoniga to‘xtalib o‘tish ; 4 I BOB. MAQSUD SHAYXZODA O‘ZBEK ADABIYOTINING YORQIN NAMOYANDASI 1.1. Maqsud Shayxzoda hayoti va ijodining o‘zbek milliy adabiyotidagi tutgan o‘rni Maqsud Shayxzoda — faylasuf shoir, usta dramaturg, zabardast olim, mohir tarjimon, ehtirosli publitsist. U XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida munosib o‘rin egallaydi. M. Shayxzoda avvalo shoir sifatida mashhur va manzur, uning she’riyati hozirjavobligi, yangi ilkrlarga, chuqur falsafiy umumlashmalarga va jozibali lirizmga boyligi, notiqlik uslubiga xos bo‘lgan ko‘tarinki ruhi bilan ajralib turadi. Shayxzoda asarlarining badiiy xususiyatlari, estetik tarbiyaviy ahamiyati adabiy tanqidchilik va adabiyotshunoslikda to‘g‘ri qayd etilgan. Oybek, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulom, K.Yashin, Uyg‘un, Izzat Sulton, Mirtemir, Shuhrat kabi taniqli yozuvchilar adib ijodining asosiy xususiyatlarini ochiq ko‘rsatib berganlar. Hamid Olimjon: “Shayxzoda fikrlar shoiridir, u siyosiy she’rlar yaratadigan san’atkordir. Keng ma’lumotli shoir juda qaltis mavzularda asarlar yozadi va ko‘pincha yaxshi natijalarga erishadi” 3 , — deb ta’kidlagan bo‘lsa, Oybek shoir 3 Hamid Olimjon.Tanlangan asarlar, 3-jild, - T.: 1960, 421-bet 5 asarlarini tahlil etib, quyidagicha xulosaga keladi: “Shayxzoda she’rlarining formasi rang-barangdir. U ruboiy (falsafiy mazmundagi to‘rtlik), ballada, poema va lirik she’rlar formasidan foydalanadi. U porloq va kutilmagan obrazlar yaratgan” 4 . Ozarbayjon xalq yozuvchisi Mirza Ibrohimov ham M.Shayxzoda ijodiga yuksak baho bergan. U “Maqsud Shayxzoda zuvalasi she’riyat shu’lasi bilan yo‘g‘rilgan kuychi edi. U ning a sarlarid a buyuk xalqchil ideallar, j o ‘shqin vatanparvarlik tuyg‘ulari, chinakam insoniy hissiyotlar bilan yashagan yoniq qalbning gulduros aks sadosi tajassum topgan” 5 , — deb yozgan edi. Maqsud Shayxzoda 1908-yilda Ozarbayjon Respublikasining Ganja viloyatidagi Oqtosh shahrida shifokor — vrach oilasida tug‘ildi. Shoirning o‘zi bu haqda “Toshkentnoma” dostonida shunday yozadi: Umrim bino bo‘ldi Ozarbayjonda, Kechdi bolaligim u gul makonda, Nizomiy vatani, Ganja o‘lkasi О ‘pkamga to‘ldirdi she’r havosin. U san at va adabiyotni sevar, tarix va falsafaga qiziqardi, Oqtosh ziyolilarʼ bilan turli masalalarda suhbatlashardi. Yosh Maqsud Nizomiy va Firdavsiy, Navoiy va Fuzuliy, Pushkin va Shekspir kabi buyuklar nomini ilk daf a ana shu ʼ suhbatlarning birida eshitadi va bu muhit unga adabiyotga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otadi. Maqsud Shayxzoda Oqtoshda ibtidoiy maktabni bitirgach, 1921-yili Boku dorilmualliminiga o‘qishga kiradi va uni tugatgach Dog‘istonning Darband, Bo‘ynoq shaharlarida muallimlik qilgan. U 1926-yili Adhem Fayziy tashkilotiga a zo etilgan “Milliy firqa” tashkilotiga a zo bo‘lib, musovotchilar harakatida faol ʼ ʼ qatnashgani uchun 1928-yili hibsga olinib, Toshkentga surgun qilingan. Umrining 4 Oybek. Asarlar, 14 –jild. – T.: “Fan”, 1979, 38-b 5 Maqsud Shayxzoda zamondoshlari xotirasida. – T.: 1983, 11-b 6 oxiriga qadar shu yerda yashab, ijod qilgan. Albatta, sho‘ro hukumati Shayxzodani O‘zbekistonda ham ta qiblar va tahqirlardan benasib qoldirgani yo‘q.ʼ Muhimi shundaki, Shayxzoda “tole doim erkalamaganiga” qaramay, ʼ umrining oxiriga qadar o‘zbek xalqining sadoqatli farzandi sifatida faoliyat ko‘rsatdi va O‘zbekiston uning ikkinchi vatani bo‘lib qoldi. Shayxzoda Toshkentga kelgach, avval Narimonov nomidagi texnikumda dars beradi, keyin “Sharq haqiqati”, “Qizil O‘zbekiston”, “Yosh leninchi” gazetalarida ishlaydi. 1929-yili yosh shoirning o‘zbek tilidagi dastlabki she ri “Sharq haqiqati” ʼ gazetasi sahifalarida bosilib chiqadi. Oradan ko‘p o‘tmay, Shayxzodaning birinchi to‘plami “O‘n she r”, keyinroq “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), ʼ “Jumhuriyat” (1935) kabi to‘plamlari nashr etiladi. Maqsud Shayxzoda “xalqimizning mehnat qahramonligi, kurash va jang, ozodlik va do‘stlik, baxt va alam, yurtning go‘zal manzaralari va insonning ma naviy jamoli mening qalamimga oshno, dilimga mazmun bo‘lib keldi” deb ʼ ta kidlagan edi. ʼ Shoirning bu fazilatlari, eng avvalo, hayotdagi, voqelikdagi va odamlarimizning ruhiy olamidagi o‘zgarishlar, holatlarni ifodalashga qodir yangi, betakror obrazlarida namoyon bo‘ldi. Bu Tarix –Yo‘l – Safar – Kema –Karvon, Xarita (yer kurrasi va Vatani), Manzil, Raqam, Sur at va Vaqt obrazlaridir. Bular ʼ bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, insoniyat tarixi yaxlitdir va doim olg‘a qarab harakat qiladi, bu insoniyat karvonini – kemani to‘xtatib bo‘lmaydi, u insoniyat orzusi – baxt-saodat manzili sari harakat qiladi. Buni Shayxzodaning o‘z kitoblariga “O‘n besh yillik daftari” yoki “Chorak asr devoni” deb sarlavha qo‘yishidan ham bilish mumkin. Shoirning o‘zi “Inson umri cheklangan muhlatli daftar”, demak bu daftarni foydali, ezgu ishlar – “yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi. “Raqamlar” she rida esa shunday satrlar ʼ bor: “Men na munajjimman va na hisobdon va lekin ko‘raman sonlar mag‘zida osmoncha ma nolar, yurtni obodon”... ʼ 7 “Qo‘llar” she rida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ichki olaminingʼ muhrini ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz, yovuz, go‘r kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l “yurakning navkarlaridir”, yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi. Maqsud Shayxzoda ijodiy balog‘atidan dalolat beruvchi asarlardan biri “Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy jamoatchilik o‘z vaqtida bu dostonni shoirning adabiyotimizning yirik ijodiy muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham, “Toshkentnoma” Shayxzoda dostonlari ichida eng barkamoli bo‘lib, unda shoir shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari ancha yorqin namoyon bo‘lgan. Dostondagi o‘ziga xoslik shundaki, asar yaxlit voqea asosiga qurilgan emas. 6 Shayxzoda ko‘pqirrali iste dod sohibi edi. U she rlar va dostonlar bilan ʼ ʼ birga, juda yuksak badiiy quvvatga ega bo‘lgan dramalar ham yaratdi. Shayxzoda umrining so‘ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan “Beruniy” dramasini hisobga olmaganda ham, uning “Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug‘bek” dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib qoldi. Shayxzoda ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin Manguberdi” (1944) tragediyasida o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan. Oybek bilan G‘afur G‘ulom o‘sha vaqtda asarga yuqori baho berishib: “Tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning ichki ma nosini” ochib bergan, “Kompozitsiyasi pishiq, dramatik to‘qnashuvlarga boy ʼ bir asar. 1946-yilgacha “Jaloliddin Manguberdi” dramasidan ayrim parchalar “Armug‘on” to‘plamida bosilgan edi. Shundan keyin 43 yil davomida asar tilga olinmadi va dunyo yuzini ko‘rmadi. Asar sahnadan olingandan keyin ko‘p utmay Shayxzoda qamaldi. Bu asarga o‘tmish ideallashtirilgan degan siyosiy ayb qo‘yildi. Musodara etilgan buyumlar ichida dramaning qo‘lyozmasi ham bor edi. Muallif oqlanib, qaytib kelganidan keyin muayyan tashkilotlar “yo‘qoldi” degan 6 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 254-b 8 bahonalar bilan qo‘lyozmani qaytarib bermadilar. Shayxzoda uni bir necha yil qidirishga majbur bo‘ldi va nihoyat, teatrning sobiq suflyorlaridan uning bir nusxasini topishga muvaffaq bo‘ldi. Lekin shunda ham asarning matni e lonʼ qilinmay qolaverdi. Taqdirning o‘yinini qarangki, muallif bu asarining chop etilganini ko‘rmay olamdan ko‘z yumdi. “Jaloliddin Manguberdi”ning to‘la matni birinchi marta Bokuda ozarbayjon tilida Shayxzodaning ikki jildlik saylanmasida bosilib chiqarildi. Faqatgina 1988-yildagina Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o‘zbek tilida yozuvchining “Boqiy dunyo” degan kitobida to‘la bosilib chiqarildi. Maqsud Shayxzodaning xalqimiz tarixiga, jumladan, Jaloliddin Manguberdi taqdiri va kurashiga odilona yondoshganligi, haqiqatni himoya qilganligi Prezidentimiz Islom Karimov imzosi bilan e lon qilingan O‘zbekiston ʼ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 24-sentyabrdagi “Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800-yilligini nishonlash to‘g‘risida” qarori ham yana bir bor tasdiqlaydi. Shayxzodaning yozuvchilik shuuri va ijodkorlik zehnining o‘tkirligi yana bir bor isbotlandi. Maqsud Shayxzodaning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan yana bir ulkan hissasi “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasidir. Tragediya 1964-yili yozildi, o‘sha yili bu asar Hamza teatri sahnasida qo‘yildi, keyinchalik uning asosida kinofilm yaratildi. Maqsud Shayxzoda yuksak ilm egasi edi. Ayniqsa, u o‘zbek mumtoz adabiyotini chuqur bilar edi. 1941-yilda Toshkentda nashr etilgan “Genial shoir” to‘plami adabiyotshunos olim Shayxzodaning Navoiy ijodiga oid ilmiy maqolalaridan tashkil topgan. Navoiy she riyatining bu chuqur ilmiy tadqiq ʼ navoiyshunoslikda hamisha alohida o‘rin egallab qoladi. Shayxzoda Navoiy mahoratini, uning san atkorligini teran o‘rganishni ʼ boshlab bergan o‘tkir tadqiqotchi edi. Filologiya fanlari nomzodi, dotsent Maqsud Shayxzoda Toshkent Davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)da, Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi Toshkent Davlat pedagogika universiteti)da uzoq yillar davomida o‘zbek adabiyoti tarixidan 9 o‘qigan ma ruzalari, maxsus kurslari o‘zbek adabiyoti tarixi bo‘yicha eng qimmatliʼ darslar edi. Maqsud Shayxzodaning butun ijodi chuqur siyosiy publitsistik ruh bilan to‘la. Uning she riy, dramatik asarlari qaysi mavzuga bag‘ishlangan bo‘lmasin, ʼ zamona bilan hamohangdir. Shuning uchun ham shu tipdagi ijodkorning bevosita publitsistika janrida xizmat qilishi tasodifiy hol emas. Uning zo‘r badiiy janrga ega bo‘lgan publitsistik maqolalari va nutqlari bu iste dodli adib ijodining ʼ mazmundorligi va rang-barangligidan yorqin nishonadir. Iste dodli shoir mohir tarjimon ham edi. U jahon adabiyoti mumtoz ʼ shoirlarining asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda katta xizmat qildi. Jumladan, Shekspirning “Hamlet” va “Romeo va Julyetta” asarlari o‘zbek drama teatrlari sahnasida Shayxzoda tarjimasida sahnalashtirildi. Pushkin, Lermontov, Bayron she rlarini o‘zbek o‘quvchisiga ilk bor taqdim ʼ etgan shoirlar avlodi ichida Shayxzoda ham bor. Shoir mahoratining o‘sishiga, uning jahon adabiyoti klassiklarining asarlarini g‘oyat sevib o‘rgangani, ularning boy badiiy tajribasini ustalik bilan o‘zlashtirgani ham sabab bo‘ldi. U G‘arbiy Yevropa va rus adabiyotini mukammal bilgani holda o‘zining Vatan adabiyotini – Sharq she riyati merosini ham to‘la ʼ o‘rgangan edi. Maqsud Shayxzodani 50-yillar boshida mutlaqo asossiz ravishda qamoqqa oladilar va 25 yilga surgun qiladilar. Stalin vafot etgach, tuhmat bilan nohaq qamalganlarning ishi qayta ko‘rildi. Shu tariqa 1955-yili ko‘pgina fidoyi ziyolilarimiz qatori Shayxzoda ham oqlanib chiqdi. Lekin 5 yillik qamoqxona azoblari natijasida shoirning sog‘ligi juda yomonlashib qolgan edi. Shunga qaramay, umrining oxirigacha 10 yil davomida baland uyning eng yuqori qavatida yashashga majbur bo‘ldi. Ana shunday og‘ir sharoit va xastalikda ham hayotidan sira nolimay umrining oxirigacha ijod qilishdan to‘xtamadi. Yaxshi bilasiz, ziyo degani nur, yorug‘lik, oydinlik demakdir. Haqiqatan ham ziyolilarimiz elga bilim, ma rifat, madaniyat ulashish, ta lim-tarbiya ʼ ʼ berishdek savob ishlarga da vat etilgan...” Bu so‘z bilan go‘yo sehrlangan majlis ʼ 10 zalida o‘tirganlar gulduros qarsaklar chalib yuborishgan edi. U qisqa hayot kechirdi – 60 yoshga ham to‘lmay, 1967-yil 19-fevral kuni uzoq vaqt davom etgan xastalikdan so‘ng olamdan ko‘z yumdi. Shayxzoda ijodi eng gullagan paytda, shiraga to‘lgan vaqtda olamdan ketdi. 7 Boshidan qanchadan-qancha musibatli kunlar o‘tgan bo‘lmasin, u hech zorlanmagan. Uning iymon-e tiqodi, dunyoqarashi, yuqoridagi misralarda teranʼ bayon qilingan. U hech qachon alamzadalik bilan yashamadi. Aksincha, unga xiyonat qilgan, uni azob uqubatlarga, jiddiy xastaliklarga duchor qilganlar haqida hech qayerda, hech narsa demagan. Shayxzoda o‘zining insoniy fazilatlariga sodiq qolib, doimo xayrxohlik va balandlik xislatlari bilan yuksalib yashadi. Chunki uning chinakam, sodiq do‘stlari ham oz emas edi. Bular ichida Oybek, G‘afur G‘ulom, Hamid Olimjon, Komil Yashin, Mirtemir, Shukur Burxonlar bor edi... Ammo yaqin tariximizda o‘tgan shunday inson borki, o‘zga yurt vakili bo‘lishiga qarmay, bir yilgina Toshkentda yashagandan keyin, o‘zbek tilini o‘rganib oladi va oddiy maktabda ustozlik qiladi. Shugina emas, u keyinchalik O‘rta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetiga o‘qishga kiradi. Bu yillar o‘zbek tili jozibasini chuqurroq anglashiga va tilni yanada mukammal o‘rganishiga zamin yaratdi. Yillar o‘tib esa, o‘zbekning klassik shoirlaridan biri bo‘lib yetishadi. Albatta, ko‘pchilik bu inson haqida yaxshi biladi. Katta ehtimol bilan uning she’rlarini, asarlarini siz ham o‘qigansiz. 1908-yilda Ozarbayjonning Oqtosh shahrida tavallud topib, Bokudagi oliy pedagogika institutida o‘qigan, ijodga va adabiyotga bag‘ishlagan umrining asosiy qismini esa O‘zbekiston diyorida – Toshkentda o‘tkazgan ijodkor haqida ko‘plab yozuvchilarimizning asarlarida juda iliq fikrlar yozib qoldirilgan. Eng e’tiborli jihati, u o‘zi ozarbayjon millatiga mansub bo‘lsa-da, o‘zbek tilida ijod qilib, shu til rivojiga hissa qo‘shgan. O‘zini Ozarbayjon va O‘zbekiston farzandi deb his qilish baxti, ikki el nazariga ham tushishdek ulkan sharaf uninggina peshonasiga yozilgan bo‘lsa kerak. 7 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 257-b 11 Ha, bu siz va biz yoshligimizdan adabiyot orqali yaxshi tanigan “Jaloliddin Manguberdi” dramasi, “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi, “Toshkentnoma” dostoni muallifi Maqsud Shayxzodadir. O‘zbek adabiyotining atoqli namoyandalaridan biri, mashhur shoir, zabardast dramaturg, adabiyotshunos olim va tarjimon Maqsud Shayxzoda 1908- yil 25-oktabrda Ozarboyjonning Oqtosh shahrida tavallud topdi. Boshlang‘ich va o‘rta ma’lumotni Oqtoshda olgach, Boku Oliy pedagogika institutida sirtdan o‘qidi va 1925-yildan boshlab Derkend shahrida muallimlik bilan shug‘ullandi. Ozarbayjonlik jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” kitobida yozilishicha, Maqsud ota-onasining to‘ng‘ich farzandi bo‘lgan. Oilasida undan so‘ng yana to‘rt farzand dunyoga kelgan. Otasi Masim ota adabiyot va she’riyatga nihoyatda qiziqadigan inson bo‘lib, kasbi shifokor bo‘lgan. Shayxzodaga adabiyotga qiziqish ham otasidan o‘tgan. U 12 yoshidanoq o‘z ijodini boshlagan. Ilk saboqni Oqtoshdagi “Rushdiya” maktabida olgan. Maktabda u o‘z she’rlarini o‘qib, ustozlari va kelgan mehmonlarning e’tiboriga tushadi. Hattoki, she’rlari gazetalarda ham chop etilib, maktab direktori uning ota- onasini chaqirib, Maqsudning yanada kengroq ta’lim olishi uchun Bokuga yuborishni maslahat beradi. Keyinchalik u Bokudagi pedagogika institutiga o‘qishga kiradi. Bu yerda kengroq adabiy muhit ta’sirida bo‘ladi, o‘z davrining ziyolilaridan saboq oladi. Oliygohda sirtdan tahsil olgani bois, Darband shahrida muallimlik qilib, muntazam ziyoli insonlar bilan muloqotda bo‘ladi va sovet mafkurasining chirkinligini anglab yetadi. Unga qarshi kurashadi. 1927-yilda Maqsud Shayxzoda va uning do‘stlari aksilinqilobiy harakati uchun qamoqqa olinadi. Sud qaroriga ko‘ra, u Moskva, Tbilisi va Bokudan boshqa istalgan shaharida surgun muddatini o‘tashi mumkin edi. Maxachqal’adagi 9 oylik qamoqdan ozod qilingan Maqsud otasining istagi bilan Toshkentni tanlaydi. Chunki otasi Moskvada o‘qigan paytlari Toshkentda yashayotgan Posho G‘aniyev va Sobir Sharipov kabi asli ozarbayjonlik tanishlar orttirgan edi va otasi biror yordam kerak bo‘lsa o‘g‘lining ularga murojaat qilishini aytadi. 12 Maqsud Shayxzoda 1928-yil fevral oyida Toshkentga keladi. Avvaliga ozarbayjonlik tanishlarining uyida yashaydi, keyinchalik esa shoir Dadakishiyning uyida ijarada turadi. Bir yil ichida o‘zbek tilini yaxshi o‘zlashtirib olgach, o‘zbek maktablarida dars berishni boshlaydi. Bu orada O‘rta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetiga ham o‘qishga kiradi va faoliyati ancha kengayadi. O‘ziga bir qancha do‘stlar, hamfikrlar topadi. Kelgusida katta yozuvchilar qatoridan joy olajak G‘afur G‘ulom, Oybek, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor singari yoshlar bilan tanishib oladi. Bir oz vaqt “Qizil O‘zbekiston”, “Sharq haqiqati” va “Yosh Leninchi” gazetalarida ishlaydi. Keyinchalik aspiranturada o‘qishni davom ettirib, Til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo‘lib ishlaydi. 1932-yilda shoirning “Loyiq soqchi”, “O‘n she’r”, 1933-yilda “Uchinchi kitob”, “Undoshlarim”, 1935-yilda “Respublika”, 1937- yilda “Yangi davron”, “O‘n ikki”, 1938-yilda “Bayram qo‘shiqlari”, 1948-yilda “Vatan she’rlari” kitoblari chop etiladi. 1938-yildan e’tiboran, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida dars berishni boshlaydi. Urushdan keyingi qurilish yillarida qatag‘onlik jabrini tortgan bo‘lsa ham, o‘z el-yurtiga fidoyi shoir Vatanimiz bo‘ylab keng quloch yozgan zafarli mehnat, tinchlik uchun kurash haqida “O‘n besh yilning daftari”, “Olqishlarim”, “Zamon torlari”, “Shu’la”, “Chorak asr devoni” kabi she’riy to‘plamlarini yaratadi. 1958-yili adibning ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni yaratildi. Iste’dodli dramaturg 1960-yilda yozgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida buyuk o‘zbek munajjimi va ma’rifatparvar podshosi obrazini yaratdi. Shayxzoda Pushkinning “Mis chavandoz”, Lermontovning “Kavkaz asiri”, Mayakovskiyning “Juda soz” dostonlari va ko‘plab she’rlarini, Shekspirning “Hamlet”, “Romeo va Juletta” tragediyalari va sonetlarini, Nozim Hikmatning she’rlarini, ozarboyjon shoirlari asarlarini o‘zbek tiliga ag‘dardi. Shayxzodaning o‘zbek adabiyoti tarixi, o‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti, xususan, Alisher Navoiy ijodini tadqiq etish borasida yaratgan ilmiy ishlari ham 13 tahsinga sazovordir. U filologiya fanlari nomzodi, dotsent ham edi. Shayxzoda asarlari qardosh xalqlar va xorijiy tillarga tarjima qilingan. O‘zbekiston qahramoni Ozod Sharofiddinov Maqsud Shayxzodaga bag‘ishlangan “Adabiyotimiz fidoyisi” maqolasida yozadi: “O‘rta bo‘yli, miqti gavdalik, jingalak sochlari qandaydir shoirona tarzda to‘zg‘igan, o‘zbekcha so‘zlarni ozarbayjoncha shirin ohangda talaffuz etadigan bu odam – Shayxzoda Maqsud edi. Biz uni yaqindan birinchi marta ko‘rib turgan bo‘lsak-da, uning dovrug‘i allaqachon o‘zi ishlaydigan Nizomiy nomidagi pedagogika instituti hududlaridan chiqib, butun O‘zbekistonga taralgan edi. Uning ma’ruzalari to‘g‘risida talabalar orasida rivoyatlar yurardi. “Genial san’atkor” degan kitobni hijjalab o‘qib chiqqan edim. Kitob lotincha yozuvda chop etilgan bo‘lib, 40-yillarning boshlanishida Alisher Navoiy to‘g‘risida mavjud bo‘lgan to‘rtta tanqidiy asarning bittasi edi. Juda zo‘r zukkolik bilan yozilgan bu risola Alisher Navoiyga shu qadar muhabbat bilan sug‘orilgan ediki, uni o‘qigan har qanday odam Navoiy dahosini o‘z qalbi bilan his qilib, uning mo‘jizakor san’atiga umrbod ko‘ngil qo‘yib qolmasligi mumkin emasdi”. Shukur Burhonov: “Shayx aka mukammal hayotni yashab o‘tdi. Bu hayot yillar, asrlar o‘tsa-da, o‘rnak qilib ko‘rsatilaveradi. U hamma bilan samimiy munosabatda bo‘lardi. O‘zi ham kelishgan, juda salobatli odam edi. Har doim to‘g‘ri gapirar, ko‘pincha uning gaplarida albatta nimadir yashirin ma’no kasb etardi. Maqsud muallimlik qilar, tahririyatda ishlar, she’rlar yozardi. Biz uning har qanday odam bilan tez til topishib keta olishiga havas qilardik. Uning suhbatlarida ayricha bir falsafa bor edi. Kichik o‘g‘limga ham Shavkat deb uning o‘zi ism qo‘ygandi.” Ammo keyinchalik Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” asaridagi qahramoni salbiy gruzin obrazida go‘yoki Stalinni va gruzin xalqini nazarda tutgan degan iddaolar bilan 25 yilga Sibirga surgun qilishadi. 1952-yilda Stalin vafotidan keyin Shayxzodaning onasi SSSR Oliy soveti Rayosat kengashiga o‘g‘lining avf etilishini so‘rab, gunohsiz ekanini isbotlab qator maktublar yo‘llaydi. Shundoq ham gunohsiz ekanini bilgan imperiya jallodlari Shayxzodani jazo muddatining 14 uchdan bir qismini o‘tab bo‘lgach Toshkentga qaytarib yuboradi. Do‘stlarining ko‘pchiligi Shayxzodagi salom bermay qo‘yishadi. Undan imkon qadar o‘zlarini olib qochishadi. Shoir bundan ma’nan aziyat chekadi. Shu bilan birga, ijod qilishda ham davom etadi. Chala qolgan “Ulug‘bek xazinasi” tragediyasini yakunlaydi. Asar asosida o‘zbek rejissori Latif Fayziyev 1958-yilda “Ulug‘bek yulduzi” filmini suratga oladi. Film katta shuhrat qozonadi. Bundan tashqari “Toshkentnoma” dostonini ham yozadi. Shu tariqa shoirning avvalgi mavqei tiklanadi. Akademik Naim Karimovning yozishicha, surgundan xastalanib qaytgan shoir vaqti-vaqti bilan davolanishga majbur bo‘ladi. Uzoq vaqt “Abu Rayhon Beruniy” asari ustida ter to‘ksa-da, ajal bu ishni tugatishiga imkon bermaydi.Maqsud Shayxzoda bilan birga saboq olgan yozuvchi va tarjimon Mirzakalon Ismoiliy o‘z xotiralarida shunday yozadi: “Maqsud o‘zbek tilida ozariy lahjada gapirardi. Ozar va turk so‘zlaridan faol foydalanardi. U chuqur savodi va insoniy fazilatlari uchun talabalar orasida katta hurmat qozongandi. Maqsud havas va ehtirom bilan o‘zbek tili, tarixi, sharq madaniyatini o‘rgangan edi. Darslar tugashi bilan ertangi kunga tayyorlana boshlar, kitob o‘qir, konspekt yozar, keyingi mavzular bilan bog‘liq kitoblarni titkilar, muallimlarga savollar hozirlardi. U savollarni o‘qituvchilarga yozma tarzda berar, bu esa domlamiz Muxtor Avezovga maroqli edi. Maqsud nima uchun savollarini yozma tarzda berishining sababini bilgach, domlamiz lol qolgandi. Maqsud muallim savolning javobini bilmasa, boshqa talabalar qarshisida noqulay vaziyatda qolmasin uchun savollarni yozma tarzda berarkan.” Jurnalist Gulu Kengerlining “Unutilmagan o‘tmish tarixga aylanadi” asarida yana quyidagi ma’lumotlar keltiriladi: Maqsud Shayxzoda talabalarga hamisha yordam bergan. Qaysidir talabaning kiyimi eskirganini, paltosi yoki telpagi yo‘qligini ko‘rsa, albatta qo‘liga 50 yo 100 so‘m tutqazib sigaretga yuborardi. Talaba sigaret olib unga keltirganida, domla qaytimini olmas, “borib o‘zingga biron kiyim olgin” derdi. 1967-yil adib Toshkentdagi kasalxonada vafot etadi. U Toshkentning Forobiy qabristonida dafn etilgan. 15 “Abu Rayxon Beruniy” asarining chala qo‘lyozmasi esa kasalxonada yo‘qoladi. O‘zidan kichiklar “Shayx aka”, kattalar “Shayx” deb atagan Maqsud Shayxzodaning umr daftari shu tariqa o‘z yakuniga yetadi. Ammo buyuk olim, o‘zbek tili kuychisi va fidoyisi bo‘lgan Shayxzoda ijodiga hurmat mudom har bir o‘zbek ijodkori va farzandi qalbida yashaydi. Uning vafotidan keyin ham tomlik asarlari chop etildi. Birinchi prezidentimiz Islom Karimov farmoni bilan adib “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan mukofotlandi. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukrullo Shayxzodani “O‘zbek adabiyotining Shekspiri” deb atagan edi. Zero, uning o‘zbek tili uchun qilgan buyuk xizmatlari – o‘zbek asarlarini ozar tiliga, rus va ozar tilidagi asarlarni o‘zbek tiliga qilgan tarjimalari, o‘zbekcha nasriy asarlari, she’rlari va dostonlari bu ta’rifga to‘la loyiq. Maqsud Shayxzoda siymosi O‘zbekiston va Ozarbayjon xalqlari uchun do‘stlik, birodarlik, ma’rifat, ma’naviyat, ezgulik ramzi bo‘lib kelmoqda va bundan keyin ham shunday bo‘lib qolaveradi. 16 1.2. Maqsud Shayxzoda asarlari xususida M.Shayxzoda asarlarining asosiy xususiyatlariga doir muhim fikrlar bayon etilgan. Xullas, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan s a n ’at arbobi (1964) M. Shayxzoda serqirra va sermazmun ijodi bilan hozirgi zamon o‘zbek adabiyoti tarixida o‘zining mustahkam o‘rniga eg Ozarbayjon naslidan bo‘lib, keyinchalik o‘zbek xalqining chinakam sevimli shoiri, yozuvchisi, dramaturgi, zabardast olimi sifatida dong taratgan Maqsud Shayxzoda 1908 yili Ozarbayjonning Ganja viloyatiga qarashli Oqtosh shahrida tug‘ilgan. Otasi Ma’sumbek elu-yurtda katta obro‘ga ega shifokor edi. Dastlabki she riy to plami — „Loyiq soqchi“ (1932). Shundan keyin shahriningʼ ʻ „O n she r“ (1932), „Undoshlarim“ (1933), „Uchinchi kitob“ (1934), „Jumhuriyat“ ʻ ʼ (1935), „O n ikki“, „Yangi devon“ (1937), „Saylov qo shiqlari“ (1938), „Kurash ʻ ʻ nechun?“ (1942), „Jang va qo shiq“, „Ko ngil deydiki“ (1943), „O n besh yilning ʻ ʻ ʻ daftari“ (1947), „Yurt she rlari“ (1948), „Zamon torlari“, „Olqishlarim“ (1949), ʼ „Yillar va yo llar“ (1961), „She rlar“ (1964) va boshqa she riy to plamlari nashr ʻ ʼ ʼ ʻ etilgan. Shoirning dastlabki ijodida va qisman 50 yillardagi ayrim she rlarida ʼ ozarbayjon she riyatiga xos ohanglar, minbar she riyat belgilari ustuvorlik qilgan. ʼ ʼ Ammo Shayxzoda o zbek mumtoz va zamonaviy she riyatining tili va uslubini ʻ ʼ egallagani sayin uning she rlarida o zbekona musiqiy ravonlik kuchaya bordi. ʼ ʻ 17 Shayxzoda voqelikka faol munosabatda bo lishga intilib, xalq va mamlakatʻ hayotida ro y bergan muhim voqealarni tasvirlashga, mehnat va kurash ʻ qahramonlari obrazini yaratishga alohida e tibor berdi. U shu maqsadda doston ʼ janriga qo l urib, „O rtoq mulk“ (1933), „Chirog “, „O rtoq“, „Meros“, „Tuproq va ʻ ʻ ʻ ʻ haq“ (1936), „Ovchi qissasi“, „Iskandar Zulqarnayn“ (1940), „O n birlar“, ʻ „Jenya“, „Oqsoqol“ (1943), „Axmadjonning hikmatlari“, „Uchinchi o g il“ (1944), ʻ ʻ „Nurmat otaning tushi“ (1947) singari liroepik asarlar yozdi. Shoirning 30-40 yillardagi she riyatiga ham, keyingi ijodiga ham xos muhim fazilatlardan biri ʼ syujetlilikdir. Shayxzoda lirik syujet yaratishga moyil shoir sifatida xalq afsonalari va tarixiy o tmish sahifalariga,shuningdek, zamondoshlari hayotiga murojaat etib, ʻ o z she rlariga balladaga xos poetik belgilar va turli poetik tafsillarni olib kirgan, ʻ ʼ so zning she riy qurilmadagi mavqeini oshirish choralarini ko rgan. ʻ ʼ ʻ 8 Shayxzoda Ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan „Jaloliddin Manguberdi“ (1944) tragediyasida o z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mugul ʻ istilochilariga karshi kurashgan so nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini ʻ tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan. „Mirzo Ulug bek“ (1961) tragediyasida Sh. ʻ bosh qahramon obrazini Amir Temur va temuriylar davrida o zbek xalqi hayotida ʻ ro y bergan Uyg onishning yorqin timsoli sifatida aks ettirgan. Shekspirona ʻ ʻ uslubda yozilgan bu asarda Sh. Ulug bek hayotining sunggi 2 yilini tasvirlash ʻ orqali uning jahon fani tarixidan munosib o rin egallagan mashhur olim, ʻ adolatparvar va haqiqatparvar davlat arbobi va ayni paytda saltanatning mutaassib kuchlari oldida ojiz bir inson bo lganini ham haqqoniy ko rsatgan. Shekspirona ʻ ʻ ko lam va harorat bilan yozilgan „Mirzo Ulug bek“ tragediyasining maydonga ʻ ʻ kelishi o zbek dramaturgiyasi va teatri tarixida katta voqea bo ldi. Sh. ssenariysi ʻ ʻ asosida rejissor L. Fayziyev tomonidan yaratilgan „Ulug bek yulduzi“ (1964) filmi ʻ esa keng xalq ommasiga ulug o zbek olimi va uning fojiali takdiri bilan yaqindan ʻ ʻ tanishish imkonini berdi. 8 Saydulla Mirzayev. XX asr o‘zbek adabiyoti. T.: “Yangi asr avlodi”, 2005. 258-b 18 II BOB. SHAYXZODA ADABIY MEROSI 2.1. Maqsud Shayxzoda tarixiy asarlari qiymati Maqsud Shayxzoda dramaturgiya sohasida ham samarali mehnat qildi. Uning “Jaloliddin Manguberdi” (1944), xususan, “Mirzo Ulug‘bek” (1960) tragediyalari milliy dramaturgiyamizda katta voqea bo‘lgan edi. “Jaloliddin” tarixiy-romantik tragediyadir. Unda O‘rta Osiyo xalqlarining XIII asrda mo `g‘ul bosqinchilariga qarshi olib brogan qahramonona kurashi aks ettirilgan. “Jaloliddin» tragediyasining sujeti hayotiy va qiziqarli. Asar dramatik va fojiaviy holatlarga boy, unda ko‘rsatilgan keskin ziddiyat ham, uning rivoji va yechimi ham hayot haqiqatiga mos. Pyesa mundarijasi markazida m o‘g‘ul bosqinchilariga qarshi kurashga rahbarlik qilgan Jaloliddin Manguberdi obrazi turadi. Asarda Jaloliddin xalq qahram oni sifatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Jaloliddinning vatanparvarligi, uning kuchli irodasi, oriyati, mardligi, jangdagi jasorati va donoligi asarning.ko‘p o‘rinlarida mahorat bilan aks ettirilgan. Oybek va G‘afur G‘ulom yozganlaridek: “Jaloliddin timsolida muallif xalqni dushmanga qarshi kurashga to‘plab safarbar eta olgan, ona-Vatan uchun o ‘z hayotini bag‘ishlagan dovyurak, dono, mohir qo‘mondon obrazini yaratdi. Dramaturg asarda tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning ichki ma’nosini badiiy mujassamlashtirishga intilgan. Vatan o‘g‘lonlarining erk, mustaqillik, nomus va sharaf uchun boshlagan fidokorona kurashi yorqin, m a’nodor, 19 dramatizm bilan to‘la, hayajonli kartinalarda gavdalanadi. Jaloliddin obrazi asarda to‘laqonli, jonli va ulug‘vor obrazdir. So‘zi, harakati va butun siymosi bilan rom antik k o ‘tarilma ruhli b ah o d ir, ayni zam onda haqiqiy odam iylik xislatlaridan bahramand... “Jaloliddin” davrimizga g‘oyat hamohang” 9 . Mazkur tragediyada Xo‘jand hokimi Temur Malik obrazi ham salmoqli o‘rin egallaydi. Temur Malik mard sarkarda, haqiqiy vatanparvar, Jaloliddinning eng yaqin maslakdoshi, xalq qahramoni sifatida gavdalanadi. Tragediyada Jaloliddin, Temur Malik singari tarixiy shaxs obrazlari bilan birga, Elbors pahlavon, Sulton Begim kabi badiiy to ‘qima obrazlar ham yaratilgan. Bu qahramonlar faoliyati timsolida ajdodlarimizga xos vatanparvarlik, mardlik, jasurlik, insonparvarlik g‘oyalari olg‘a surilgan. Asardagi Xorazm shohi qo‘rqoq Sulton Muhammad va Samarqand hokimi sotqin Amir Badriddin obrazlari orqali qo‘rqoqlik, xoinlik va dushmanga taslim bo‘lishlik fojiasi ochib berilgan. Tragediyada Chingizxon obrazi ham tarixiy haqiqatga mos qilib mahorat bilan yaratilgan. Chingizxon yovuzlikning, berahmlik va qonxo‘rlikning timsolidir. Vatanparvarlik va qahramonlikni ulug‘lovchi, bosqinchilik va xoinlikni keskin qoralovchi “Jaloliddin” tragediyasi 1944- yilda Hamza teatri (hozirgi O‘zbek Milliy Akademik teatri)da Mannon Uyg‘ur tomonidan zo‘r muvaffaqiyat bilan sahnalashtirilgan. Maqsud Shayxzodaning tarixiy-biografik janrda yaratilgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘rin tutadi. Ozod Sharafiddinov iborasi bilan aytganda, bu ajoyib asar: “...uch cho‘qqining biri... “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasini hech bir ikkilanmagan holda jahon adabiyotining eng yorqin namunalari bilan bir qatorga qo‘ysa bo‘ladi... Unda tasvirlangan hayot dramatizmi jihatidan eng mashhur tragediyalardagidan zarracha kam emas, asardagi yetakchi xarakterlar har jihatdan barkamol, qahramonlarning gaplarini aytmaysizmi — aksariyati purm a’no, hikmatga boy” 10 . M. Shayxzoda falakiyot ilm ining sultoni Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bek haqida katta sahna asari yaratishni 1943-yilda niyat qilgan va shoir uzoq 9 Oybek, G .G‘ulom. “Jaloliddin” dramasi haqida. — “Qizil O‘zbekiston” gazetasi, 1946-yil, 8-fevral. 10 Sharafiddinov Ozod. Uch cho'qqining biri. — “O‘zAS” gazetasi, 2001-yil, 23-noyabr. 20 yillar davomida Ulug‘bek va u yashagan davr haqidagi k o ‘pgina kitoblarni, noyob hujjatlarni sinchiklab o‘rgangan. Hatto Hazrat bilan g‘oyibona su h b atlash ish m aqsadida S am arqandga b o rib U lu g ‘bek m adrasasida tunab qolgan. Bu haqda Shayxzodaning o‘zi: “Xobimda Ulug‘bek hazratlari bilan muloqotda bo‘ldim. U kishi menga: “Aziz farzandim, bizni yo‘qlab kelibsan, yaxshi niyatlaring borga o‘xshaydi. N iyatlaring qutlug‘ bo‘lg‘ay. Mening o‘gitlarimni unutmasdan juda katta ishga qo‘l uribsan, o‘sha nasihatlarimni avlodlarimga yetkazgaysan” deb oq fotiha berdilar” 11 degan edi. M. Shayxzoda 1955-yilda bu tragediyani yozishga kirishadi va uni 1960-yilda yozib tugatadi. Asar besh pardadan iborat. Unda XV asrdagi tarixiy sharoit butun m urakkabligi bilan to ‘g‘ri ko‘rsatilgan. Ajdodlarimizning ajoyib qadriyatlari, ezgu an’analari, ilm-fan sohasidagi buyuk kashfiyotlari ulugianib, feodal tuzumning fojiali tomonlari ochib tashlangan, zulm va istibdod, xurofiy bid’at keskin qoralangan. “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi adolatli podshoh va buyuk astronom olim U lu g ‘bek boshchiligidagi ilg‘or ziyolilar, taraqqiyparvar kuchlar bilan qora niyatli guruhlar o‘rtasidagi keskin kurash asosiga qurilgan. Asarda Mirzo Ulug‘bek, Ali qushchi, Sakkokiy, Abdurazzoq Samarqandiy, X o‘ja Ahror, Gavharshodbegim, Abdullatif kabi tarixiy shaxslar obrazlari yaratilgan. Shu bilan birga, Piri Zindoniy, Bobo Kayfiy, Feruza, Otamurod, Shayxul Islom singari badiiy to‘qima obrazlar ham tasvirlangan. Dramaturg ana shu obrazlarning xatti-harakati, o‘zaro munosabati, kurashi va fe’l-atvoridan kelib chiqqan holda uzoq o‘tmishdagi tarixiy haqiqatni yorqin badiiy shakllarda qayta tiklagan. O‘sha davrdagi murakkab hayotni, XV asrda M ovarounnahrda taxt-toj uchun bo‘lgan keskin kurashni hayajonlanarli va ta’sirli qilib ko‘rsatgan. M. Shayxzoda Ulug‘bek obrazini katta mahorat bilan yaratgan. Bunda u o‘sha davr uchun xos bo‘lgan hayotiy ziddiyatlarni, to‘qnashuvlarni ustalik bilan ochib bergan. Natijada, asarda Mirzo Ulug‘bek hayot va koinot hodisalari haqida teran m ulohaza yurituvchi, ilm -fanni, adabiyot va san’atni yuksak qadrlovchi donishmand inson, sabrli suhbatdosh, adolatli davlat 11 “Yoshlik” jurnali, 1994, 1-son, 4-bet. 21 arbobi, buyuk astronom olim, mehribon oila boshlig‘i va jonkuyar ota qiyofasida namoyon bo‘lgan. Dramaturg Ulug‘bekning donoligini, aql-zakovatini, shaxsiy fazilatlarini, bashariyat oldidagi buyuk xizmatlarini o‘sha davrda toj-taxt uchun olib borilgan tarafkashlik janglari, m a’rifat va jaholat, fan va din o‘rtasidagi kurash zaminida ochib bergan. Shunga ko‘ra tragediyada o‘sha davr ruhi, davr haqiqati yaqqol gavdalanadi. Asarda ko‘rsatilishicha, Ulug‘bek podshohlik qilish bilan birga ilm-ma’rifat ishlari, xususan, falakiyot ilmi bilan jiddiy shug‘ullanadi, ilmda buyuk kashfiyotlar yaratadi. Ali qushchi va boshqa shogirdlari bilan birga rasadxonada yulduzlar harakatini kuzatib, koinot sirlarini ochadi. Ulug‘bek ilmni hamma narsadan — behisob boylikdan ham, podshohlik davri davronidan ham ustun qo‘yadi. Shunga ko‘ra u do‘stlari va shogirdlariga nasihat qilib, deydi: Ilm inson k о ‘zin ochar, qulog‘in ochar, Fan miyaga idrok bilan yorug‘ni sochar. Fan miyaga kirgan joyda, biling, muhaqqaq, Na shay tonga о ‘rin bordir va na folbinga. Alalxusus abadiydur hikmat fanlari, Daqiq fanlar tanishtirar bizga dunyoni, Koinotga ochib berar es derazasin, Olib tashlar niqoblarni sirlar yuzidan. Zamon о ‘tar, vahshat bitar, yomonlik ketar, Ammo fanning shavkatiga cho‘kmaydi g‘ubor. Ulug‘bek ilmning amaliy ahamiyatiga katta baho beradi. Ilm-ma’rifat vositasida jaholatga barham berib, m am lakatda adolat o ‘rnatishni, xalq ahvolini yaxshilashni, yurtni obod etishni orzu qiladi. Biroq buyuk olim o‘zining bu ezgu niyatiga yeta olm aydi. Qora guruhchi va teskarichi ruhoniylar Ulug‘bekka qarshi zimdan kurash olib boradilar. Ular o ‘z qora niyatlarini amalga oshirishda, hatto Ulug‘bekning o‘z o‘g‘li — m ansabparast va m aqtanchoq, xudbin va shuhratparast Abdullatifdan foydalanadilar. Ulug‘bekning adolatparvarligi, rostgo‘yligi va ilmiy kashfiyotlari raqiblarning buyuk olim haqida ig‘vo tarqatishlari, Ulug‘bekni 22 dindan yuz o‘girgan dahriy deb ayblashlari uchun qo‘l keladi. Qora guruhchilar oxiroqibatda U lug‘bekni taxtdan voz kechtirishga va o ‘ldirishga muvaffaq bo‘ladilar. Tragediyada adolatli podshoh, Benazir inson, buyuk olim Ulug‘bekning qirq yil davom etgan hukm ronligi va ilm -fan yo‘lidagi m islsiz fidoyiligi fojiali ravishda yakunlanadi. “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi chuqur mazmunli aforizmlarga, obrazli tarzda yorqin ifodalangan falsafiy fikrlarga boy. Quyidagi misollar fikrimizni dalillaydi: Agar yurtning fuqarosi tunda uxlamay Faryod etsa, demak, shohning vijdoni uxlar. Elni boqib, cho‘pon bo ‘Imoq uning xizmati, Saltanatda lozim erur shunday bir usul: Marg‘ilonda tovuq yutsa, shoh bo‘lsin mas’ul! Sayid, biling, qizning о ‘zi xohishi bilan Erga tegsa, bu hech qanday о ‘g‘irlik emas. Tragediyada bosh qahram on tilidan berilgan bunday teran .m a’noli hikm atli so‘zlar va falsafiy-badiiy um um lashm alar Mirzo Ulug‘bekka xos muhim bir sifatni — uning dono inson va buyuk m utafakkir boiganini ochib berishga bevosita xizmat qilgan. Shu bilan birga, asarning tarbiyaviy-estetik qimmatiga qimmat qo‘shgan. “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasi tili — boy, shirali, aniq va obrazli. Pyesadagi monolog va dialoglar katta m ahorat bilan yozilgan. Qisqasi, “Mirzo Ulug‘bek” o‘zbek dramaturgiyasining eng sara asarlaridan biridir. Shayxzoda she riy ijodida, asosan, zamonaviy mavzularda kalam tebratdi,ʼ dramaturgiyasida esa, tarixiy utmishga teran nazar tashlab, undagi zamonaviy muammolarni yoritishga yordam beruvchi siymolar va voqealarga yangi badiiy hayot bag ishladi. Umrining so‘nggi yillarida Beruniy to g risida so‘nggi sahna ʻ ʻ ʻ asarini yozdi. Shayxzoda, badiiy ijodning barcha tur va janrlarida asarlar yozibgina krlmay, adabiyotshunos va tanqidchi sifatida ham samarali ijod qilgan. 1941- yildayoq „Genial shoir“ monografiyasini e lon qilgan Sh. umrining sunggi ʼ kunlariga qadar Navoiy hayoti va ijodi bilan muttasil shug ullanib keldi. U ʻ 23 Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan yozgan „Navoiyning lirik qahramoni haqida“ (1948) maqolasidan keyin „Navoiy lirikasining ba zi bir poetik usullariʼ haqida“ (1959), „Ustodning san atxonasida“ (3 qismli maqola, 1965—66), „G azal ʼ ʻ mulkining sultoni“ (1966), „Tazkirachilik tarixidan“ (1968) singari yirik ilmiy tadqiqotlar yaratib, navoiyshunoslik fanini yangi taraqqiyot bosqichiga olib chiqdi. Sh. adabiyotshunos va tanqidchi sifatida ham samarali qalam tebratib, o zbek xalq ʻ og zaki ijodining Fozil shoir singari namoyandalari, „Alpomish“, „Shirin bilan ʻ Shakar“ kabi asarlari, o zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining Bobur, ʻ Muqimiy, Furqat, Oybek, G afur G ulom, Hamid Olimjon, jahon adabiyotining ʻ ʻ Nizomiy Ganjaviy, Sh. Rustaveli, A.S. Pushkin, N.A. Nekrasov, A.N. Ostrovskiy, T.G. Shevchenko, A.P. Chexov singari namoyandalariga bag ishlangan asarlar ʻ yezdi. Pedagog olim va shoir sifatida esa talaygina shoir, adabiyotshunos va tankidchilar avlodining yetishib chiqishiga munosib hissa qo shdi. ʻ 1929 yili yosh shoirning o‘zbek tilidagi dastlabki she’ri “Sharq haqiqati” gazetasi sahifalarida bosilib chiqadi. Oradan ko‘p o‘tmay, Shayxzodaning birinchi to‘plami “O‘n she’r”, keyinroq “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935) kabi to‘plamlari nashr etiladi. “Qo‘llar” she’rida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ichki olamining muhrini ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz, yovuz, go‘r kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l “yurakning navkarlaridir”,yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi deb ta’riflaydi. Shayxzoda adabiy bilim doirasining kengayishi, ijodining mumtoz jahon yozuvchilari badiiy tajribasi bilan boyishida tarjima muxim rol o ynadi. U Sh. ʻ Rustavelining „Yo lbars terisini yopingan paxlavon“ (hamkorlikda) eposi, U. ʻ Shekspirning sonetlari, A.S. Pushkinning she rlari, „Mis chavandoz“ dostoni, ʼ „Motsart va Salyeri“ tragediyasi, M.Yu. Lermontovning she rlari va „Kavkaz ʼ asiri“ dostonini, shuningdek, Nizomiy, Fuzuliy, Mirza Fatali Oxundov, Ezop, Esxil, Gyote, Bayron, Mayakovskiy, Nozim Hikmat va boshqa yozuvchilarning ayrim asarlarini o zbek tiliga katta mahorat bilan tarjima qildi. ʻ 24 2.2 Maqsud Shayxzodaning “Toshkentnoma” dostoniga chizgilar M. Shayxzodaning “Toshkentnoma” (1957) lirik-falsafiy dostoni o‘zbek she’riyatining jiddiy yutug‘idir. Yuksak vatanparvarlik tuyg‘usi bilan qondirib sug‘orilgan bu doston Shayxzoda ijodiga xos ko‘tarinki ruhda yozilgan. Unda shoir iste’dodining yangi qirralari, o‘zbek she’riyatining imkoniyatlari cheksizligi yaqqol namoyon bo‘lgan. Bu dostonning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, unda boshdan-oyoq izchil davom etuvchi tugal syujet va yaxlit voqea yo‘q. Lekin asarda ayrim-ayrim lavhalar tasviriga singdirilgan yaxlit fikr, yagona uslub — ichki m antiqiy bog‘lanish mavjud. Bu bog‘lanish “Toshkentnoma” ni o‘ziga xos mukammal doston holiga keltirgan. Bundan tashqari, “Toshkentnoma” dostonida aks etgan turli voqea va lavhalarni lirik qahramon — shoir obrazi ham birlashtiradi va asarga bir butunlik baxsh etadi. “Toshkentnoma” dostoni sermazmun poetik fikrlarga, falsafiy umumlashmalarga boy, unda hikmatli so‘z — aforizm darajasiga ko‘tarilgan sermazmun baytlar, quyma misralar ko‘p. Masalan, shoir Vatan tushunchasining mazmuni va mohiyati haqida fikr yuritib, hikmatli misralar ko‘magida yorqin falsafiy-badiiy umumlashma yaratgan: Vatanning ma’nosi ulug‘vor, ulkan, Ha, Vatan so‘zining cheki bepoyon. Bu yerda tug‘ilgan, yashagan, о `lgan, 25 Yaratgan, ishlagan, kurashgan inson Vatan mehri bilan о ‘z qadrin bilgan Vatansiz kimsalar darvish deyilgan. “Toshkentnoma”ning kompozitsiyasi ham puxta. U chuqur mantiq asosida yuzaga keltirilgan. Doston o‘n sakkiz bobdan tashkil topgan. Shoir asarning g‘oyaviy mazmunini ifodalashda, kitobxonlarga estetik zavq berishda mumtoz she’riyat an’analaridan va xalq og‘zaki ijodi boyliklaridan o‘rinli foydalangan. Maqsud Shayxzoda lirik syujet yaratishga moyil shoir sifatida xalq afsonalari va tarixiy o‘tmish sahifalariga, shuningdek, zamondoshlari hayotiga murojaat etib, o‘z she’rlariga balladaga xos poetik belgilar va turli poetik tafsillarni olib kirgan, so‘zning she’riy qurilmadagi mavqeini oshirish choralarini ko‘rgan. Shu bilan birga Maqsud Shayxzoda krfiyaning yangi badiiy imkoniyatlarini kashf etib, o‘zbek she’riyatiga yangi vazn va shakl ko‘rinishlarini olib kirgan. SHoir ijodiga xos butamoyil uning, ayniqsa, “Toshkentnoma” (1958) lirik dostonida yorqin ifodasinitopgan 1958 yili adibning ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni yaratildi. Shayxzoda, o‘zi e’tirof etganidek, she’riyatda zamonaviy voqelikni, dramaturgiyada esa tarixiy o‘tmishni tasvirlashga hamda xalq va mamlakatning dardli masalalarini o‘tmishga bag‘ishlangan asarlarida ifodalashga intildi. U o‘zining dostoni orkali xalqimizning mehnat qahramonligi, kurash va jang, ozodlik va do‘stlik,baxt va alam, yurtning go‘zal manzaralari va insonning ma’naviy jamoli mening qalamimga oshno va dilimga mazmun bo‘lib keldi». Shayxzodaning she’r va dostonlari shunday rang-barang mavzularga bag‘ishlangani bilangina emas, turli vazn va janrlarda yozilgani bilan ham o‘zbek she’riyatini boyitgani shubhasizdir. Shoir ijodiy biografiyasida “Toshkentnoma” dostoni alohida o‘rin tutadi. Bu asarni unga eng og‘ir kunlarida boshpana va panoh bo‘lgan shahri azimga bo‘lgan muhabbati o‘laroq yaratilgan desak yanglishmagan bo‘lamiz. 26 Maqsud Shayxzodadan bizga ulkan meros qoldi. Uning she’riyati ko‘ngillarni xushnud etishda davom etmoqda, dramalari sahnalarda qo‘yilmoqda. Maqsud Shayxzoda o‘zbek va ozarbayjon xalqlarining mustahkam do‘stligi ramzi, ikki xalq farzandi sifatida mangulikka daxldordir. Maqsud Shayxzoda ijodiy balog‘atidan dalolat beruvchi asarlardan biri “Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy jamoatchilik o‘z vaqtida bu dostonni shoirning adabiyotimizning yirik ijodiy muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham,“Toshkentnoma” Shayxzoda dostonlari ichida eng barkamoli bo‘lib, unda shoir shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari ancha yorqin namoyon bo‘lgan. Dostondagi o‘ziga xoslik shundaki, asar yaxlit voqea asosiga qurilgan emas Shaharlar boqiydir, umr — o‘tkinch Daryolar sobitdir, suvlar — ko‘chkinchi. Har kim o‘z shahrida qo‘ygan esdalik: YO bino qurishda katta ustalik, YO shirin latifa yoki ixtiro, YO daraxt, yo farzand, ko‘prik, yo misra, YO qo‘shiq, yo dori, maktab, sog‘chilik. Xulosa: dunyoda biron yaxshilik… Bir vaqtlar men senga shahrimni maqtab Qilarkan ta’rifin, sen bir oz to‘xtab, “Shunchalar bormikan?” deb gumon qilding, “Ko‘rganda aytamiz!” deb imo qilding. Va aytding – darvoqe ko‘rgandan keyin: “Maqtoving oz ekan, soz ekan uying!’ Qomatga munosib bo‘lsin deb libos, 27 Shahrimga dildagi muhabbat, ixlos Dostonga quyilsin degandim u choq, Kechikib yozganim kechirgin, o‘rtoq! Bu yerda turganlar, yoki ko‘rganlar, Yoki ko‘rayin deb istab turganlar, Yoki Toshkentimning shaklin so‘rganlar, Naqshini dilida olib yurganlar… Sizga bu taronam — kuyim armug‘on, Nasr — og‘ir qadam, nazm — chopog‘on. Maqsud Shayxzoda ko‘pqirrali iste’dod sohibi sifatida asarlarida psixologizm tamoyillarini qo‘llay olgan adabiyotshunosdir. Akademik M.B.Xrapchenkoning aniqlashicha, XIX asrning birinchi yarmidan boshlab, inson ichki dunyosini badiiy tadqiq etish muammosini tekshirish kuchayadi va psixologizm (ruhiyat) prinsiplarini ishlab chiqish boshlanadi. Bir vaqtlar men senga shahrimni maqtab Qilarkan ta’rifin, sen bir oz to‘xtab, “Shunchalar bormikan?” deb gumon qilding, “Ko‘rganda aytamiz!” deb imo qilding. Va aytding – darvoqe ko‘rgandan keyin: “Maqtoving oz ekan, soz ekan uying!” Shoir bu misralarda avvalo hayot hamda realizm va uning chuqurlashuvi bilan ham bog‘liqlikni maqtovini keltirgan. U ning ta’rifi hamkorining Toshkentni ko‘rishga bo‘lgan ishtiyoqini, undagi his tuyg‘ularni kuchayishiga, intellektual o‘sishiga, ijodiy kuchlarning ravnaq topishiga, o‘z huquqlarini faol himoya qilishi, o‘z qadru qimmatini bilishi, jamiyatda markaziy mavqega ko‘tarilishi va 28 fikrlarining teranlashuviga olib keldi. Psixologizm (ruhiyatchilik yoki ruhiyatni aks ettirish) orqali shoir asar qahramonlarining ichki dunyosi tahlil qilishga muvaffaq bo‘lgan. Insonning ichki ruhiy olami - dialektik. Maqsud Shayxzoda ham Gegel singari adabiyotni inson holati tasviri ekanligi to‘g‘risida qimmatli fikrlarni yozib qoldirgan. Qomatga munosib bo‘lsin deb libos, Shahrimga dildagi muhabbat, ixlos Dostonga quyilsin degandim u choq, Kechikib yozganim kechirgin, o‘rtoq! Bu yerda turganlar, yoki ko‘rganlar, Yoki ko‘rayin deb istab turganlar, Yoki Toshkentimning shaklin so‘rganlar, Naqshini dilida olib yurganlar… Maqsud Shayxzodaning psixoanalizi negizida insoniylik, axloq, falsafa, inson ongi takomili turadi. Shoir “Toshkentnoma” dostonini tahlil qilishda soxtalik, loqaydlik, riyokorlik, mahalliychilik, og‘aynigarchilik, egoizm, amalparastlik, milliy ong qoloqligi, siyosatdan qochishga harakat qilgan va psixologizmning esdalik, o‘y, xayol, qayta baholash, ichki monolog, portret, qayta ifoda etish va boshqa usullaridan mohirona foydalana olgan. Shayxzodaning 1958-yilda yozilgan ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni haqida yozilgan. Atoqli adabiyotshunos olim Naim Karimov Maqsud Shayxzoda haqida “Shunday ijodkorlar bo‘ladiki, ular vafotlaridan keyin ham nafaqat milliy adabiyot xazinasidan joy olgan asarlari, balki ajoyib insoniy fazilatlari va porloq obrazlari bilan ham xalq xotirasida abadiy yashaydilar. Shunday ijodkorlardan biri Maqsud 29 Shayxzodadir” -degan edilar: Maqsud Shayxzoda ijodi o‘zbek adabiyotida alohida o‘ziga xos o‘ringa ega. Uning ijodiy merosi adabiyotimizga alohida ko‘rk bag‘ishlaydi. Ayniqsa “Toshkentnoma” lirik dostoni o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Toshkent O‘zbekistonning yuragi, non shahri har bir o‘zbek uchun sevimli shahar. Na faqat o‘zbek uchun shu tuproqda tug‘ilib o‘sgan har bir millat vakili uchun muqaddas shahardir. Shu qatori Ozar o‘g‘li shuning bilan o‘zbek o‘g‘li Maqsud Shayxzoda uchun ham ona vatanidan kam emas. U o‘zining “Toshkentnoma” lirik poemasini mana shu azim shahar uchun bag‘ishladi. Ozarbayjon diyorida tug‘ilgan, falakning gardishi bilan o‘zbek tuprog‘iga kelib qolib, mustabid tuzumning tazyiq va tahdidlariga qaramay, zavq-shavq bilan ijod qilgan, zamonaviy o‘zbek adabiy tili va adabiyoti taraqqiyotiga bebaho hissa qo‘shgan bu buyuk ijodkorning muborak nomi hech qachon xalq xotirasidan o‘chmaydi. Hayotning temir qonuni, taqdirning g‘aroyib shamoli kindik qoni to‘kilgan vatanini tark etib Shayxzodani o‘zbek diyoriga uchirib keldi va Toshkentning qaynoq bag‘rida bir umrga qolib ketdi. Shu yerda o‘zbek tilini mukammal egallab, o‘zbek adibi, zabardast shoir, barkamol dramaturg va mutafakkir olim sifatida o‘zbek xalqining qalbini zabt etib, o‘zbek adabiyoti tarixiga oltin harflar bilan yozildi. Buni Shayxzoda turmush o‘rtog‘i Sakinaxonimga “Toshkent mening vatanim! Toshkent –saxovatli va olijanob kishilarning yurti!..” deya faxr bilan yozgan xatidan ham bilsa bo‘ladi. Lekin shoir o‘z vatanini, vatandoshlarini umrining oxirigacha unutgani yo‘q. U 1957-yilda yozilgan “Toshkentnoma” lirik dostonida Ozarbayjon xalqiga bo‘lgan sevgisini shunday ifodalab, tug‘ilib o‘sgan ona vatanini mana shunday tarannum etadi. Umrim bino bo‘ldi Ozarbayjonda, Kechdi bolaligim u gul makonda. Nizomiy vatani, Ganja o‘lkasi O‘pkamga to‘ldirdi she’r havosin. Kur nahrin muloyim, tinch muzikasi 30 Ko‘nglimda uyg‘otdi kuylash havasin. Maqsud Shayxzodaning “Toshkentnoma” lirik dostoni o‘zbek adabiyotini qolaversa, o‘zbek tarixining bir parchasi hisoblanadi. Chunki shoir nafaqat Toshkentning balki, butun boshli o‘zbek xalqining boshidan o‘tgan o‘tmishini poemada yoritib berishga harakat qiladi. Xondamirdan tortib Navoiygacha o‘qib o‘rganganini birma bir sanab o‘tadi. Varaqlardim qo‘lyozmani, O‘qir edim Xondamirni, Jimjimador har so‘z —ma’ni, Har so‘z saqlar eski sirni. Navoiyning zamonasin Sayr etardim ko‘zim yumib. Nemis fashist boshqinchilarining yovuzliklarini, yurtga shunday musibat kelganda o‘zbek xalqining mehribonligini, saxovatini, mehmondo‘stligini, bolajonligni qalb qo‘ri bilan ochib berishga intiladi. Bola desa xotirlanar bolajonlilar, Bolalarga g‘amxo‘rlilar, mehribonlilar. Men toshkentlik temirchiga aytaman: —Rahmat! O‘n to‘rt bola asrab olgan Shoahmad aka... A, mehribon Bahri opa, sen chekib zahmat, O‘z bolangday mehr qo‘yding o‘n to‘rt o‘ksizga. “Toshkentnoma”da “tarixlar va odamlar” bilan birga shaharning suv- tuprog‘ini ham tasvirlab, uning erini javohir, tuprog‘ini esa oltin,deb ta’riflaydi. –Nimasi ko‘p Toshkentning? 31 −Suvi, soyi, soyasi... Toshkentga ixlosmandning Tugamas hikoyasi! Nimalar ko‘p Toshkentda? —Oshlar, ishlar, kishilar. Sozanda-yu pazanda, Ishchilar, ishboshilar. —Nima ko‘rding Toshkentda? —Mevalarning aslini, Doim quyosh faslini, Quyosh bunda izzatda. Lekin o‘sha davrda Shayxzoda haqida ayrim kishilar Toshkentda tug‘ilmay turib, bu ko‘hna shahar haqida doston yozmoqchi bo‘lganidan hayratga tushdilar. Lekin shoir bunday hayrat so‘zlariga shunday javob berdi: Toshkentni sevmoqlik yurakning ishi, Shu uchun shartmikan bunda tug‘ilmoq! Shartmi, bir romanga ishqiboz kishi O‘zi u romanga qahramon bo‘lmoq! Maqsud Shayxzoda dostonni yozar ekan, bu o‘lkaga kelgandan beri yashagan hayoti ko‘z oldidan o‘tadi.Toshkentning har bir ko‘chasini, har bir kishisini, har bir tarixini o‘z ijod uslubiga yarasha ochib berishga intilgan. Goho g‘amgin, goho shodon ruhda she’rni ifodalashga harakat qiladi. O‘zbek diyorida birga qalam tebratgan do‘stu yorlarini ham she’rda tilga oladi. Bu karvon yo‘lida unga hamroh bo‘lib, og‘a –inidek bo‘lgan do‘stlarini, ya’ni G‘afur G‘ulom va Oybeklarni alohida ulug‘lab satrlarni to‘ldiradi. 32 Bu erda tug‘ilgan G‘afur va Oybek, Umrimning boshlang‘ich mavsumlarida Meni ardoqlashda quchib og‘adek, Inilik ko‘rsatdim ta’zimlarimda. Biri –she’rimizning o‘tli yuragi, Biri –nasr uyining baland tiragi. Shoir haqida shunday bir voqeani o‘qigandim. U dostonni yozib bo‘lganidan keyin uni tahririyatga -gazetada chop etish uchun olib boradi va dostonni shu yerda o‘qib beradi: Yigitcha edim men, havaskor, sodda, Bo‘ldim oqibatda shoir Shayxzoda!.. Xuddi mana shu misralarni o‘qiyotgan bir paytda uning ko‘zlaridan ikki tomchi yosh oqib tushar ekan. Ha, sodda yigitchani taqdir shamoli uchirib hayot so‘qmoqlaridagi pastu balandliklarda sinadi, balki bu ko‘z yosh ana so‘qmoqlardagi og‘riqlardandir. Lekin bu ulug‘ inson so‘qmoqlarni mardonavor engib o‘z so‘zi bilan aytganda “o‘zbek diyorida otini surdi”. Hazrat Navoiyning o‘pib qo‘lini O‘zbek vodiysida otimni surdim, Ijod karvonining uzoq yo‘lini –Aziz yo‘ldoshlar-la o‘toldim, yurdim. Shoir dostonni yozishdan oldindan azim diyorning har bir go‘shasini kezib, uning butun borlig‘ini o‘tmishini-yu kelajagini ko‘ra olgan. Toshkent taqdirida kelajak ayon, 33 Dilda kelajakni tuyganimdandir. Kuyladim o‘n sakkiz bobda-qo‘shiqda Va “Toshkentnoma”ga qo‘ydim so‘ng nuqta. Xulosa qilib aytganda, adibning ko‘hna va ayni chog‘da navqiron Toshkent shahriga bag‘ishlangan, uning tarixi, o‘tmishdagi madaniyat va xalqaro aloqalarini tasvirlovchi “Toshkentnoma” lirik dostoni o‘zbek xalqining kitobsevarlari qalbida doimo shoirga nisbatan hurmat ehtirom bilan mangu yashaydi. Shayxzoda asarlari qardosh xalqlar va xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shoir tarjima jarayonida qardosh xalqlar va jahon adabiyoti namoyondalarining mahorat maktabidan ta’lim olib, ilg‘or an’analarini o‘zida mujassamlashtirgan she’rlar yozgan. O‘zbek va ozarbayjon xalqlarining o‘lmas siymosi ijodi kelusi avlodlar bilan barhayot davom etadi X ULOSA Inson adabiyotning tasvir predmeti ekan, insonning ruhiyatisiz uni yaxlit, bir butun holatda to‘liq tasavvur qilish mumkin emas. Demak, har qanday badiiy asarda, u qachon va qaysi janr, metodda yaratilgan bo‘lmasin, inson psixologiyasi u yoki bu tarzda aks etishi tabiiydir. Maqsud Shayxzoda — faylasuf shoir, usta dramaturg, zabardast olim, mohir tarjimon, ehtirosli publitsist. U XX asr o‘zbek adabiyoti tarixida munosib o‘rin egallaydi. M. Shayxzoda avvalo shoir sifatida mashhur va manzur, uning she’riyati hozirjavobligi, yangi ilkrlarga, chuqur falsafiy umumlashmalarga va jozibali lirizmga boyligi, notiqlik uslubiga xos bo‘lgan ko‘tarinki ruhi bilan ajralib turadi. Shayxzoda asarlarining badiiy xususiyatlari, estetik tarbiyaviy ahamiyati adabiy tanqidchilik va adabiyotshunoslikda to‘g‘ri qayd etilgan. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Maqsud Shayxzoda Ozbarbayjon va O‘zbek xalq adabiyotining eng zabardast shoir va adiblaridan hisoblanadi. Mana necha yildirki ijodiy asarlari so‘ngan emas va qalbimizning tub tubidan joy 34 olgan. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov tashabbusi bilan Maqsud Shayxzoda nomiga medal, order, va stipendiyalar joriy etilgan . Uning asarlari va hayotiga qiziquvchi yoshlarimiz juda ko‘p va bundan keyin ham kamaymaydi . Maqsud Shayxzodaning ijodi shu qadar qiziqki u faqat bir yo‘nalishda emas balki turli xil yo‘nalishlarda juda qiziq faoliyat ko‘rsatgan FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. Karimov I.A. “O‘zbеkistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li” Toshkеnt. “O‘zbеkiston” 1992 yil. 2. Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kеlajak yo‘q”. T.: “Sharq”, 1998 y. 3. Karimov I.A. Barkamol avlod-O‘zbеkiston taraqqiyotining poydеvori. T.: “Sharq” 1997 y. 4.Zokirov M. Maqsud Shayxzoda. Adabiy tanqidiy ocherk, T., 1969 y. 5. Yusuf Shomansur. Shayxzoda — bunyodkor shoir, T., 1972 y. - 179 b. 6. G afurov I., O rtoq shoir. Maksud Shayxzoda ijodiyoti, T., 1975 y. - 215 b.ʻ ʻ 7. Maksud Shayxzoda zamondoshlari xotirasida, T., 1983 y. 8. XX asr o zbek adabiyoti tarixi, T., 1999 y. – 25 b. ʻ 9. Shayxzoda Maksud. Shoir qalbi dunyoni tinglar (Tanlangan asarlar) // Toshkent, „Nihol“, 2008. - 28 b. 10. Shayxzoda Maksud. Shoir qalbi dunyoni tinglar (Tanlangan asarlar) Toshkent, „Nihol“, 2008. 35 11. Cho‘lponova Xadicha Toshbayevna, Saliyeva Ug‘iloy Kalmurat qizi Maksud Shayxzodaning ijodini o‘rganish-yoshlar manaviyatining omilidir. New scientific researchers EUROPE CONFERENCES AND CONURC . Volume issue 1, 2022/ Page 1-8 12. Cho‘lponova Xadicha Toshbayevna, Saliyeva Ug‘iloy Kalmurat qizi Maksud Shayxzoda mumtoz adabiyot tadqiqotchisi sifatida. New scientific researchers EUROPE CONFERENCES AND CONURC . Volume issue 1, 2022/ Page 9-14 Internet manbalari 1. http://uz.m.wikipedia.org 2. http://api.scienceweb.uz 3. http://cyberleninka.ru 4. http://ziyouz.uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MAQSUD SHAYXZODA O‘ZBEK ADABIYOTINING YORQIN NAMOYANDASI

1.1. Maqsud Shayxzoda hayoti va ijodining o‘zbek milliy adabiyotidagi tutgan o‘rni

1.2. Maqsud Shayxzoda asarlari xususida

II BOB. SHAYXZODA ADABIY MEROSI

2.1. Maqsud Shayxzoda tarixiy asarlari qiymati

2.2. Maqsud Shayxzodaning “Toshkentnoma” dostoniga chizgilar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить