Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixiy rivojlanishi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	46.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixiy rivojlanishi

Купить

Reja
Kirish
Nazariy qism
I BOB. Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixiy
rivojlanishi
II BOB. Hozirgi bosqichda Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari
iqtisodiyotining qisqacha tavsifi
2.1 O’zbekiston iqtisodiyoti
2.2 2009 yil natijalari
2.3 Xalqaro munosabatlar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati

Kirish
Markaziy Osiyo quyidagi davlatlarning umumiy nomi: Qozog iston,ʻ
Qirg iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O zbekiston. Bu hudud hamma davrlarda
ʻ ʻ
ham hayotning barcha jabhalarida bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Ammo
zamonaviy sharoitda vaziyat o'zgardi. Aloqa saqlanib qolmoqda, lekin uning sifati va
mohiyati bir qator fundamental o'zgarishlarga ega. Bugungi kunda o‘z milliy iqtisodiy
manfaatlarini himoya qilish, o‘z kapitalini ko‘paytirish, monopoliyani o‘rnatish,
jumladan, iqtisodiy majburlash usullaridan foydalanish xalqaro iqtisodiy
munosabatlarning zamonaviy davrini tavsiflovchi keskin raqobatning ko‘rinishidir.
Sharqning buyuk mutafakkiri Abu Nasr Forobiy o‘z vaqtida davlat boshqaruvi haqida
shunday degan edi: “Davlatni oqilona boshqarish xalqdan xavf-xatarni kamaytirish va
uni olib tashlashdir”. Bu so'zlar bugungi kungacha o'z ma'nosini yo'qotmagan.
Dastlab, mamlakat tashqi siyosati umume'tirof etilgan printsiplarga asoslanadi :
davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik,
davlat chegaralarining daxlsizligi, davlatlarning hududiy yaxlitligi, xalqaro nizolarni
tinch yo'l bilan hal qilish -davlatlarning ichki ishlariga aralashish, inson huquq va
erkinliklarini umumbashariy hurmat qilish, xalqlar va millatlarning teng huquqliligi
va o'z taqdirini o'zi belgilashi, davlatlar o'rtasidagi hamkorlik, xalqaro majburiyatlarni
vijdonan bajarish.
Qonunga ko ra, O zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyatining asosiy
ʻ ʻ
prinsiplari quyidagilardan iborat: tashqi iqtisodiy faoliyat sub yektlarining erkinligi va
ʼ
iqtisodiy mustaqilligi, tashqi iqtisodiy faoliyat sub yektlarining teng huquqliligi,
ʼ
savdo-iqtisodiy munosabatlarni amalga oshirishda kamsitishlarga yo l qo ymaslik;
ʻ ʻ
tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishda o'zaro manfaatdorlik , tashqi iqtisodiy
faoliyat sub'ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini davlat tomonidan himoya
qilish.
O‘zbekiston Respublikasi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga

muvofiq davlatning, xalqning, uning farovonligi va farovonligining oliy
manfaatlaridan kelib chiqib, ittifoqlar tuzishi, hamdo‘stlik va boshqa davlatlararo
tuzilmalarga kirishi, shuningdek ulardan chiqishi mumkin. xavfsizlik.
O‘zbekiston barcha davlatlar bilan teng huquqli va o‘zaro manfaatli
munosabatlar o‘rnatib, ichki ishlarga aralashish, mustaqillik va suverenitetga tajovuz
qilish, davlatlararo munosabatlarni mafkuralashtirish kabi har qanday imkoniyatlarni
istisno qilmoqda.
O‘zbekistonda ijtimoiy munosabatlarning butun tizimi va davlat tizimini isloh
qilish bo‘yicha ham fundamental yondashuvlar, xususan: iqtisodiy islohotlarning
ustuvorligi, ma’muriy-buyruqbozlik tizimini rad etish va bozor iqtisodiyotiga
yo‘naltirilgan jamoatchilik munosabatlarini shakllantirish kabi prinsipial
yondashuvlar bildirildi. O'zbekistonning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi faol
ishtirokini belgilaydi.
Iqtisodiyot sohasidagi milliy xavfsizlik muammolarini o‘rganish bugungi kunda
ilmiy-tadqiqot va tahliliy markazlar faoliyatida haqli ravishda yetakchi o‘rinni
egalladi. Ushbu mavzuga ko'plab original maqolalar, monografiyalar va jamoaviy
tadqiqotlar bag'ishlangan. Bu masala mamlakatimiz uchun ham dolzarbdir.

I BOB. Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixiy
rivojlanishi
Tarixiy qism haqida gapiradigan bo‘lsam, ko‘rib chiqilayotgan masala
yuzasidan faqat eng muhim jihatlarini ko‘rsatishni lozim deb bilaman, lekin xalqlar
tarixining har bir qismini muqaddas deb bilaman.
Markaziy Osiyo mintaqasi davlatlarining yorqin va ahamiyatli voqealarga boy
tarixi qadim zamonlarga borib taqaladi. Arxeologlar uning quyi paleolit davrida,
miloddan avvalgi 500-1 million yil ichida yashaganligini aniqladilar.
2- ming yillikning 2-yarmida . birinchi davlat birlashmalari vujudga keladi
O'sha davrlar shahar-davlatlar o'rtasida yaqin savdo aloqalarining shakllanishi
bilan ajralib turardi. Ular Ahamoniylar istilosi va Iskandar Zulqarnayn yurishlari
davrida barqaror bo‘lib qoldilar, ammo harbiy tahdid tufayli nafaqat savdo
munosabatlari, balki jamoaviy xavfsizlik sohasidagi munosabatlar ham muhimligini
anglaydigan xalqlar yaqinlashmoqda. Afsuski, xavfsizlik g'oyasi o'zgarmas edi, bu
ko'pincha hududni keyingi zabt etishga olib keldi.
II asrning ikkinchi yarmida . Miloddan avvalgi. G‘arb va Sharq mamlakatlarini
bog‘lovchi sivilizatsiyalar tarixidagi birinchi transkontinental yo‘l – Buyuk Ipak
yo‘lining shakllanishi yuz bermoqda. Aynan Buyuk Ipak yo‘li mamlakatlar
o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy, madaniy va boshqa sohalardagi aloqalarni har tomonlama
rivojlantirish, sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tishda kuchli turtki bo‘ldi.
Chingizxon qo shinlarining bosqinchiligi mintaqadagi barcha munosabatlargaʻ
katta zarar yetkazdi. Mamlakatlar iqtisodiyoti bir necha o'n yillar orqaga chekindi .
Vayronagarchilik halokatli edi. 1
Kuchli yuksalish Amir Temur davrida boshlangan. Fuqarolar nizolarini
to xtatib, mintaqani birlashtirishga, iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga katta
ʻ
e tibor berdi.
ʼ
1
«O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi». T., 2008 yil

Temur avlodlari hukmronligi endi unchalik samarali emas edi. Aslini olganda,
qudratli davlat quladi. Buning sabablari orasida ko'plab omillar qayd etilgan: mahalliy
hukmdorlarning ochko'zligi, hokimiyat uchun o'zaro kurash va boshqalar.
Qo‘qon, Xiva va Buxoro xonliklari (Buxoro amirligi) va hozirgi O‘rta Osiyo
mintaqasining qo‘shni hududlari tarixdan ozgina o‘rganganga o‘xshaydi. Doimiy
fuqarolik nizolari rivojlanish imkoniyatini bermadi. Mintaqaning rivojlanishi
Yevropaga nisbatan ancha orqada. Natijada rus qo'shinlari bu yerga qurolli bostirib
kirdi.
Rossiya davlati tarkibida yangi milliy chekkalarni o'zgartirish jarayonlari
qarama-qarshi oqibatlar bilan birga keldi. Ulardan ba'zilari ob'ektiv ahamiyatga ega
edi. Masalan, Chor Rossiyasi O rta Osiyo mintaqasini o ziga bo ysundirib, sanoat vaʻ ʻ ʻ
qishloq xo jaligi ishlab chiqarishining yuqori darajasini yo lga qo yishga, yangi
ʻ ʻ ʻ
turdagi bozor iqtisodiyotini o rnatishga, shaharlarning o sishiga, uni joriy etish
ʻ ʻ
jarayonlarining rivojlanishiga turtki berdi. aholini Yevropa madaniyati yutuqlariga.
Ammo, umuman olganda, salbiy oqibatlar ijobiy o'zgarishlar potentsialidan ancha
ustun edi.
Iqtisodiy sohadagi mustamlakachilik siyosatining eng muhim vazifasi
mintaqani Rossiya sanoatining paxta va xomashyo bazasiga aylantirish edi. Viloyatda
sanoat ishlab chiqarishining mahalliy xomashyoni birlamchi qayta ishlash va ularni
tashish bilan bog'liq tarmoqlari yaratildi. Ko mir, neft, ozokerit sanoati, rangli
ʻ
metallar qazib olish rivojlana boshladi.
Ushbu vulkanlashtiruvchi siyosiy vaziyatda bolsheviklar 1917 yil oktyabr oyida
hokimiyat tepasiga keldilar . 1922 yil dekabr oyida Sovet Sotsialistik Respublikalari
Ittifoqi - SSSR tashkil etilishi bilan yagona sotsialistik davlatchilik mustahkamlandi.
1924-yilda O rta Osiyoning milliy-davlat chegarasining belgilanishi natijasida 5 ta
ʻ
yangi respublika tashkil topdi.
Sovet davri ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda ham ijobiy, ham salbiy hodisalar
bilan ajralib turardi. Noto'g'ri o'ylangan islohotlar natijasi 1917 yildan boshlab nafaqat

sanoatda, balki qishloq xo'jaligida ham mulkiy munosabatlarni to'liq milliylashtirish
jarayonlarini yakunlash uchun mo'ljallangan majburiy kollektivlashtirish edi. Bu
qishloq xo jaligiga katta zarar yetkazdi. Chorvachilik soni, g‘alla va oziq-ovqatʻ
mahsulotlari yetishtirish keskin kamaydi. SSSRda, jumladan, O zbekistonda
ʻ
ocharchilikka olib keldi. Keyingi davrda qishloq xo‘jaligida qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yalpi mahsuloti hajmining o‘sishi va uning moddiy-texnik bazasining
mustahkamlanishida ifodalangan ijobiy o‘zgarishlarning ma’lum dinamikasi kuzatildi.
Xuddi shunday holat sanoat ishlab chiqarishida ham kuzatildi. 1925 yilda
boshlangan "sotsialistik" sanoatlashtirish jarayonida respublikalarni agrardan agrar-
industrialga aylantirish yo'lida sezilarli qadam tashlash mumkin edi.
60-80-yillar xomashyoga ixtisoslashganligi bilan ajralib turadi.
80-yillarning boshlariga kelib. butun Ittifoq bo'ylab iqtisodiy o'sish sur'ati
turg'unlikning boshlanishini anglatuvchi darajaga tushdi. Markazning iste’molchi
munosabati, tabiiy va inson resurslaridan foydalanish, iqtisodiyotning biryoqlama
xomashyo xarakteri viloyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining tobora sekinlashishiga
olib keldi.
1985 yil aprel oyida M. S. Gorbachevning sovet tizimini modernizatsiya
qilishga urinishi muvaffaqiyatsiz yakunlandi.
Yil SSSR tarkibiga kirgan davlatlarning mustaqillikka erishganligi bilan
nishonlanadi. Mustaqillikka erishilishi o‘z iqtisodiy taraqqiyot yo‘lini belgilash uchun
qulay sharoit yaratdi. Har bir davlat o'zining keyingi rivojlanish yo'lini tanladi.
Dastlabki yillarda qo'yilgan birinchi g'ishtlar biz hozir ko'rayotgan narsaga olib keldi.
O‘zbekiston davlat suvereniteti e’lon qilingan davrda eng noqulay boshlang‘ich
sharoitlar va sezilarli ijtimoiy qarama-qarshiliklarga ega bo‘lgan davlat bo‘lgan holda,
bugungi kunda MDHning yetakchi davlatlaridan biriga, jahon hamjamiyatining
nufuzli a’zosiga aylandi. Mustaqillikning o‘tgan yillarida respublika sifat jihatidan
yangi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy qiyofa kasb etdi. O‘zbekiston o‘zining mustahkam
ijtimoiy-siyosiy barqarorligi, ilg‘or ijtimoiy-iqtisodiy o‘sish sur’atlari, yangilanish va

taraqqiyot yo‘lidan jadal rivojlanib borayotgani bilan ko‘plab postsovet davlatlaridan
ajralib turadi.
Xulosa qilib aytganda, xalqlarimizni qadimiy ildizlar, turmush tarzi, madaniyati
va boshqa ko'p narsalar bog'laganligini ta'kidlamoqchiman. Ammo, afsuski, “o‘z
manfaati uchun qo‘shniga zarar yetkazish” tendentsiyasi haligacha bartaraf etilmagan.
Ishonchim komilki, to'liq hamkorlik, bir-biriga hurmat . yaxshi qo'shnichilik
munosabatlari umumiy taraqqiyotga hissa qo'shadigan kuchli turtki bo'lardi. 2
2
Karimov I. A. – “Bizning asosiy vazifamiz – mamlakatni yanada rivojlantirish
va xalq farovonligini oshirish” // Vazirlar Mahkamasining 2009 yilda mamlakatimizni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga bag‘ishlangan majlisidagi ma’ruzasi.
2010 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlari.
29.01.2010

II BOB. HOZIRGI BOSQICHDA MARKAZIY OSIYO MINTAQASI
MAMLAKATLARI IQTISODIYOTINING QISQACHA TAVSIFI
Bugungi kunda Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari iqtisodiyoti bir-birini
to‘ldirish o‘rniga raqobatda davom etmoqda.
Tashqi investorlar uchun Markaziy Osiyo mintaqasi mazali luqmadek tuyuladi.
Bu erda deyarli butun davriy jadval mavjud. Ko'rinib turibdiki, hamkorlik qilish va
savdo aylanmasidan katta dividendlar olish. Aksincha, Markaziy Osiyo davlatlari
elektr energiyasi va suv ta’minoti bo‘yicha kelishuvlarni buzib, noqonuniy muhojirlar
olomonining rasmini qo‘shmoqda.
Mamlakatlarimizning asosiy muammosi - mono qaramlik, eksportning bir yoki
ikkita mahsulot guruhiga bog'liqligi. Shunday qilib, Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra,
Qozog'iston uchun bu uglevodorodlar, mineral resurslar, metallar, g'alla, Qirg'iziston -
oltin, paxta, Tojikiston - alyuminiy, paxta, Turkmaniston - gaz, paxta va O'zbekiston -
paxta, oltin va gaz.
Bugungi kunda mintaqaviy integratsiyani rag‘batlantirish yo‘lidagi asosiy
to‘siq Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari iqtisodiyoti tuzilmasi jihatidan juda
o‘xshashligidir. Va, ehtimol, ular bir-birini to'ldiruvchi emas, balki bir-birlari bilan
raqobatlashadilar. Agar foydali qazilmalarni eksport qilishni oladigan bo‘lsak, ular
mintaqa davlatlariga bormasligi aniq.
Shuningdek, mintaqadagi savdo aloqalarining xarakterli xususiyati mintaqa
ichidagi savdoning kichik foizidir. Mamlakatlarimiz iqtisodiyoti islohotlarning turli
bosqichlarida. Mamlakatlarimizda xususiy sektorning ulushi esa turli darajada.
Xorijiy investitsiyalar uchun ochiqlik darajasi ham yillar davomida birmuncha farq
qildi. Shunga ko‘ra, mamlakatlarimiz iqtisodiy rivojlanish darajalari va aholi jon
boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulot bo‘yicha ham sezilarli darajada
farqlanadi. Ko'plab o'zaro kelishuvlar imzolanganiga qaramay, amalda ular juda sust
amalga oshirilmoqda.

Mamlakatlarimizda savdo siyosatida qarama-qarshiliklar mavjud, tomonlarning
milliy egoizmi mavjud. Bundan tashqari, iqtisodlar tuzilmasi, ayniqsa, uglevodorod
resurslarini eksport qiluvchilar o rtasida ma lum darajada raqobatbardoshdir. JSTgaʻ ʼ
kirishda mamlakatlarning milliy pozitsiyalarini muvofiqlashtirishda esa qarama-
qarshiliklar mavjud. Markaziy Osiyo mintaqasidagi yagona elektr energiyasi bozori
doimiy ravishda beqaror holatda. Bir so'z bilan aytganda, energetika, suvdan
foydalanish, transport kommunikatsiyalari, gaz va neft quvurlari qurilishi, sanoat
kooperatsiyasi, davlatlararo mehnat taqsimoti va ekotizimlarni saqlash asosida
qo'shma korxonalar tarmog'ini rivojlantirish - bu, ehtimol, sohalarning to'liq ro'yxati
emas. Bu mintaqadagi barcha mamlakatlar uchun qiziqarli bo'ladi. O‘zaro aloqa
nuqtalarini topish va kelishib olish imkoni bo‘lsa, mamlakatlarimiz bu muammolarni
muvaffaqiyatli hal etishi mumkin edi.
2.1 O’zbekiston iqtisodiyoti
YaIM tarkibida qishloq xo jaligi salmog i salmoqli – 38%, 26% sanoat va 36%
ʻ ʻ
xizmat ko rsatish sohasiga to g ri keladi.
ʻ ʻ ʻ
O‘zbekiston paxta eksporti bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi.
O zbekistonning eng muhim qishloq xo jaligi mahsulotlari paxtadan tashqari meva,
ʻ ʻ
sabzavot va don (bug doy, sholi va makkajo xori) hisoblanadi.
ʻ ʻ
Mehnatga layoqatli aholining % i qishloq xo‘jaligida, 20 % i sanoatda, 36 % i
xizmat ko‘rsatish sohasida band.
Davlatning asosiy energiya resurslari tabiiy gaz (tasdiqlangan zaxiralari 2
trillion kub metrgacha, shu jumladan yirik Sho'rtanskoye - 0,5 trillion kub metr va
Alanskoye - 0,2 trillion kub metr konlari), ko'mir (zaxirasi 1,9 milliard tonnagacha
bo'lgan Angren koni) qo ng ir ko mir), uran rudasi zahiralari (jami 230 ming
ʻ ʻ ʻ
tonnagacha uran, shu jumladan, eng yirik Uchquduq koni) va gidroenergetika
(Chirchiq, Oxangaron (Angren), Surxondaryo va ko plab kichik daryolar).
ʻ

O zbekistondan paxta, oltin, tabiiy gaz, mineral o g itlar, metallar,ʻ ʻ ʻ
to qimachilik va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari, avtomobillar eksport qilinadi.
ʻ
2009-yilda O‘zbekistonda yalpi ichki mahsulot hajmi 8,1 foizga, sanoat
mahsulotlari hajmi 9 foizga, qishloq xo‘jaligi 5,7 foizga, chakana savdo aylanmasi 16
foizga, aholiga pullik xizmatlar ko‘rsatish 12,9 foizga o‘sdi. Ta’kidlash joizki,
respublikada og‘ir iqlim sharoitiga qaramay, birinchi marta 7,3 million tonnadan ortiq
g‘alla, jumladan, 6 million 600 ming tonna bug‘doy yetishtirildi, 3,4 million tonna
paxta xomashyosi yig‘ib olindi. . 3
Mamlakatda inflyatsiya darajasi 2009 yil uchun belgilangan chegaradan
oshmadi va 7,4 foizni tashkil etdi. O‘zbekiston davlat byudjeti yalpi ichki mahsulotga
nisbatan 0,2 foiz profitsit bilan ijro etilayotgan dunyodagi kam sonli davlatlardan
biriga aylandi.
Inqirozga qarshi choralarni amalga oshirishda O‘zbekiston erishayotgan
muvaffaqiyatlar Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki
kabi nufuzli xalqaro moliya-iqtisodiy institutlar va dunyoning boshqa qator yetakchi
moliya institutlari tomonidan e’tirof etilmoqda.
“Navoiy” erkin industrial-iqtisodiy zonasi (EIIZ) faoliyati shakllanayotganini
ham alohida ta’kidlab o‘tmoqchiman.
2.2 2009 yil natijalari
Bozor institutlari rivojlanishining eng yuqori darajasi, kuchli sanoat
majmuasining mavjudligi, rivojlangan bank tizimi va katta investitsiya resurslariga
ega bo'lgan Qozog'iston iqtisodiyoti moliyaviy inqirozdan eng ko'p zarar ko'rdi .
Jahon moliya bozoriga yanada rivojlangan va integratsiyalashgan, ipoteka
kreditlashning zamonaviy shakllaridan, qimmatli qog‘ozlar bozoriga
3
Karimov I. A. – “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida
uning oldini olish yo‘llari va choralari”. T., 2009 yil

investitsiyalardan, fond bozorining rivojlanishidan faol foydalanayotgan Qozog‘iston
bank tizimiga, birinchi navbatda, jahon moliyaviy inqirozi ta’sir ko‘rsatdi. Natijada,
bugungi kunda ushbu mamlakatda ipoteka qarz oluvchilarning to'lovga qodir
emasligi, ularning ommaviy bankrotligi, bank rentabelligining pasayishi, qimmatli
qog'ozlar bozoriga joylashtirilgan kapitalning qadrsizlanishi bilan bog'liq jiddiy
muammolar mavjud.
Agar O‘zbekistonning “inqiroz tajribasi”ga murojaat qiladigan bo‘lsak,
aksincha, Qozog‘iston duch kelgan muammolarning ko‘pini chetlab o‘tgan. Buning
asosiy sababi, ekspertlarning fikricha, mamlakat iqtisodiyotining jahon moliya
bozorlariga yomon integratsiyalashgani, yopiqligi va asosan bank tizimi yomon
rivojlangan real sektorga asoslanganligidir. Aynan milliy iqtisodiyotning tartibga
solinishi, uning tashqi bozorlardan izolyatsiya qilinganligi, spekulyativ kapital bilan
zaif aloqalar O‘zbekistonni inflyatsiya sur’atlarining o‘sishidan, inflyatsiya
sur’atlarining pasayishidan qutqarmagan bo‘lsa-da, chuqur moliyaviy inqiroz tubiga
tushib qolmaslik imkonini berdi. YaIMning o'sish sur'atlari va samarali iste'mol
talabining qisqarishi. Ammo bu allaqachon eng oson bo'lgan iste'mol bozoridagi
inqirozning namoyonidir.
O‘zbekistonning o‘tgan yilgi yalpi ichki mahsulotini alohida aytib o‘tish kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan
yilning to‘qqiz oyida 2008 yilning shu davriga nisbatan 108 foizga yetgan.
Taqqoslash uchun: Qozog‘iston statistika agentligi xabariga ko‘ra, 2009 yilning
yanvar-sentyabr oylarida YaIM jismoniy hajm indeksi o‘tgan yil darajasiga nisbatan
97,8 foizni tashkil etdi. O‘zbekiston tashqi qarzlar sohasida o‘ylab topilmagan
harakatlardan qochdi va qisqa muddatli spekulyativ kreditlardan voz kechish,
imtiyozli foiz stavkalari bo‘yicha uzoq muddatli investitsiyalarni jalb etishga e’tibor
qaratish hamda yetakchi banklarning kapitallashuv darajasini oshirish choralarini
ko‘rish tamoyiliga amal qildi.
2010 yilning birinchi choragidagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yakunlari jahon

moliyaviy-iqtisodiy inqirozi oqibatlarini oldini olish va zararsizlantirish chora-
tadbirlari dasturini amalga oshirish natijasida iqtisodiyotda erishilgan ijobiy
o‘zgarishlar davom etayotganidan dalolat beradi. 2009-2012-yillarda hamda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov tomonidan belgilab berilgan
2010-yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturining eng muhim
ustuvor yo‘nalishlari.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi boshqaruvchi direktorining o‘rinbosari Naoyuki
Shinoxara O‘zbekistonning mamlakatga inqirozga qarshi turish imkonini bergan
oqilona siyosatini alohida ta’kidladi.
Qirg'iziston va Tojikiston o'zlarining tizimli inqirozidan eng ko'p jabr
ko'rmoqda, bu esa Sovet davridan beri iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida chuqur
pasayish bilan tavsiflanadi. Hozirgi inqiroz hodisalari faqat muammolarni qo'shib,
mavjudlari bilan bir-biriga mos keladi va iqtisodiyotda juda paradoksal hodisalarni
keltirib chiqaradi. 2008 yilda ushbu mamlakatlarda eng yuqori inflyatsiya darajasi -
mos ravishda 26,6% va 29,8%, YaIMning eng past o'sish sur'ati esa o'rtacha 6%
atrofida bo'lgan. Ularning ko'rsatkichlari MDH mamlakatlarida eng yomoni. Shuni
ta'kidlash kerakki, yalpi ichki mahsulotning o'sishi narxlarning ko'tarilishi va
iqtisodiyotning savdo va vositachilik tarmoqlari sur'atlarining oshishi hisobiga yalpi
o'sish xarakteriga ega. Bu mamlakatlardagi past mahalliy sanoat, yuqori inflyatsiya
sharoitida, xorijiy, asosan, xitoylik ishlab chiqaruvchilarning raqobatiga dosh bera
olmaydi va milliy bozorni import tovarlariga tobora ko'proq yo'qotib, ishlab chiqarish
hajmini qisqartirmoqda. Qirg'iziston va Tojikiston iqtisodiyotining real sektorlarida
o'sish sur'atlarining pasayishi muammosi bugungi kunda yuqori inflyatsiya tufayli
yanada og'irlashmoqda. Eng zarur mahsulotlar narxining oshishi arzon tovarlarning
yuvilishiga olib keladi, bu birinchi navbatda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlariga ta'sir qiladi. Vaziyat chuqur energetika inqirozi tufayli jiddiy
murakkablashdi.
Rossiya Federatsiyasi Sberbankining Makroiqtisodiy tadqiqotlar markazi MDH

mamlakatlaridagi 2009 yildagi iqtisodiy tendentsiyalarning tahlili va joriy yilda
ularning rivojlanishi prognozini taqdim etdi. Hisobotni taqdim etgan Xalqaro
tadqiqotlar markazi direktori Kseniya Yudaeva O‘zbekiston, Turkmaniston va
Ozarbayjonni inqirozdan umuman jabr ko‘rmagan yoki Xitoy iqtisodiyoti kabi zarar
ko‘rgan, ya’ni yalpi ichki mahsulot o‘sishi pasaygan davlatlar sifatida qayd etdi.
stavkalari, lekin uning tushishi emas (1, 2, 3, 4-ilovalarga qarang). 4
2.3 Xalqaro munosabatlar
Ushbu bo'limda men mintaqa va qo'shni davlatlardagi mamlakatimizga bevosita
ta'sir ko'rsatadigan yoki sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan eng muhim
munosabatlarni yoritib beraman.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi 100 dan ortiq xalqaro
tashkilotlarga a’zo. Ular orasida:
 Osiyo taraqqiyot banki;
 Jahon banki;
 EvrAzES;
 Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki;
 Xalqaro valyuta jamg'armasi;
 Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti;
 Islom konferensiyasi tashkiloti;
 Birlashgan Millatlar Tashkiloti;
 Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti;
 NATOning Tinchlik yo'lida hamkorlik dasturi;
 Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi;
4
Zagashvili V.S. - "Iqtisodiy xavfsizlik". M., 2004 yil

 Shanxay hamkorlik tashkiloti;
 va boshqalar
Men global miqyosdagi munosabatlarning ayrim xususiyatlariga
to‘xtalib, ba’zi G‘arb ekspertlarining O‘zbekiston haqidagi fikrlaridan iqtibos
keltirmoqchiman: “O‘tgan bir yil ichida Markaziy Osiyo davlatlarining, xususan,
O‘zbekistonning tashqi dunyo bilan aloqalari, har ikki mamlakatda ham Siyosiy va
iqtisodiy sohalar, savdo, sanoat, siyosat va madaniyat kabi sohalarda Rossiya va
Xitoy bilan yaqinroq aloqalar yo'nalishida keskin o'zgardi.
Biroq, siljish notekis: Turkmaniston hozirda jahon siyosatidan butunlay
izolyatsiya qilingan, Tojikiston, Qirg'iziston va Qozog'iston esa G'arbga ehtiyotkorlik
bilan bo'lsa ham ochiqligicha qolmoqda.
O‘zbekiston o‘z yo‘nalishini Rossiya va Xitoy tomon yo‘naltirdi. Xitoy
kuchayib borayotgan qudratli iqtisodiy kuch va oxirgi yuz yillik iqtisodiy va madaniy
sohadagi yaqin integratsiyani hisobga olgan holda, O zbekiston, Qozog iston vaʻ ʻ
Rossiya o zaro munosabatlarning ahamiyatini pasaytirishga urinishlariga qaramay,
ʻ
yaqinlashishi mumkin emas edi. bu mamlakatlar bilan.
O zbekistonning infratuzilma ob yektlari va tashqi iqtisodiy aloqalarining
ʻ ʼ
tabiati ko p jihatdan sovetlik bo lib qolmoqda, bu esa Rossiya va Qozog iston bilan
ʻ ʻ ʻ
umumiy o tmishga asoslangan savdo-sanoat va hatto moliyaviy munosabatlarning
ʻ
jadal kengayishini anglatadi. Biroq , ayni paytda Xitoy Markaziy Osiyoni o‘zining
sovet o‘tmishidan uzoqlashtirayotgandek, Rossiya esa uning fonida kichik hamkordek
ko‘rinadi: Markaziy Osiyo bozorlari arzon Xitoy tovarlari bilan to‘lib-toshgan, neft
quvurlari, temir yo‘llar va avtomobil yo‘llari bo‘ylab cho‘zilgan. Buyuk ipak
yo lining qadimiy yo llari. Afrikada bo'lgani kabi, Xitoy ham Markaziy Osiyo bilan
ʻ ʻ
o'zaro munosabatlarida boshqa davlatlarning "ichki ishlari" ni har qanday tanqid
qilishdan har tomonlama qochadi, shuning uchun musulmonlarning fojiali o'limi va
ta'qib qilinishi, ayniqsa muammolarni hisobga olgan holda, hatto ortiqcha deb
hisoblansa kerak. Xitoyning o'zi Sharqiy Turkistonda tinimsiz uyg'urlari bilan

sinovdan o'tkazayotganini.
O‘zbekiston Rossiya va uning eng yaqin qo‘shnilari bilan munosabatlarni
yaxshilash, Xitoy bilan aloqalarni kengaytirish bilan bir qatorda Islom Konferensiyasi
Tashkiloti ishida ishtirok etib, musulmon dunyosi bilan munosabatlarni
chuqurlashtirishga ehtiyotkorlik bilan harakat qilmoqda. Eron, Pokiston, Turkiya va
boshqa Markaziy Osiyo davlatlari.
Hindiston va Pokiston bilan ham aloqalar kengaymoqda. O‘zbekiston va
Hindiston o‘rtasida qadimdan ma’lum madaniy qarindoshlik mavjud bo‘lib, bu ikki
davlat Mug‘ullar imperiyasi tarkibida bo‘lgan davrlarga borib taqaladi. Hind filmlari
yarim asrdan buyon o‘rtacha o‘zbeklarning ko‘ngilochar dasturida standart element
bo‘lib kelgan. Hindiston va SSSR o'rtasida mavjud bo'lgan yaqin aloqalar osongina
Hindiston va Markaziy Osiyoning har bir mustaqil davlati, xususan, O'zbekiston
o'rtasidagi o'xshash aloqalarga aylandi; Bundan tashqari, Hindiston hozir Xitoy bilan
faol tinchlik o'rnatmoqda. Agar yaqin kelajakda Pokiston va Hindiston ShHTga qabul
qilinsa, bu tashkilotning nafaqat O‘zbekistonning tashqi siyosat yo‘nalishini belgilash
bilan bog‘liq masalalarda AQSh va Yevropaga yo‘naltirilgan ko‘p tomonlama
tashkilotlarga haqiqiy qarama-qarshilik vazifasini o‘taydi. , balki butun Markaziy
Osiyo uchun, bundan tashqari, mamlakatlarning siyosiy rahbariyati o'zlarining "ichki
ishlari" ni tanqid qilishdan qo'rqmasligi kerak. 5
5
Puzanov V.I. - "AQSh va Rossiyaning intellektual salohiyati: onglar
raqobatiga" // AQSh va Kanada. 2003 yil. № 12

Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy vaziyatning O’zbekiston
Respublikasining milliy xavfsizligiga ta’siri
Prezident Islom Karimov O‘zbekistonning va postsotsialistik makonda vujudga
kelgan boshqa mustaqil davlatlarning shakllanishi va rivojlanishi tajribasi, afsuski,
ularning xavfsizligi va barqarorligiga tahdidlarni baholashga yetarlicha jiddiy
munosabatda bo‘lmaganidan dalolat berishini ta’kidladi. Shuningdek, u mintaqa
barqarorlik va geosiyosiy muvozanatni saqlash sharoitidagina jadal va barqaror
rivojlanib, jahon hamjamiyatiga munosib sherik bo‘lishi mumkinligiga e’tibor qaratdi.
Ta’kidlash joizki, O‘zbekiston iqtisodiy manfaatlarni siyosiy manfaatlardan
ustun qo‘yadi. Bu tamoyil asosan mamlakatning xalqaro miqyosdagi barcha keyingi
faoliyatini belgilaydi.
O‘zbekiston “...barqaror bozor iqtisodiyoti va ochiq tashqi siyosatga ega
bo‘lgan kuchli demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish”
strategik yo‘nalishini tanladi. Ma'lumki, har bir ortiqcha o'z minusiga ega, ya'ni. jahon
bozorlariga qaramlik davlat iqtisodiyotini tashqi dunyoga ochishning salbiy tomoni
bo‘lib, milliy iqtisodiyotning tashqi iqtisodiy va tashqi siyosiy sharoitlarga bog‘liqlik
darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, u shunchalik zaif bo‘lib, bu muammoni yuzaga
keltiradi. tashqi iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash. Bu talab qiladi:
. Mavjud iqtisodiy salohiyatni saqlab qolish;
. Jahon bozor sharoitlariga moslashish;
. Iqtisodiy bo'lmagan foydali lavozimlarni muntazam ravishda egallash.
iqtisodiy xavfsizlikni aniqlash zarur .
Milliy xavfsizlik - shaxs, jamiyat va davlat xavfsizligini siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy, harbiy, texnogen, ekologik, ekologik, tashqi va ichki tahdidlardan ta'minlash
sohasidagi maqsadlar va davlat strategiyasiga oid rasman qabul qilingan qarashlar
majmuidir. mavjud resurslar va imkoniyatlarni hisobga olgan holda axborot va boshqa
xarakterga ega. Davlat siyosatining eng muhim yo‘nalishlari va tamoyillarini aks

ettiradi. U milliy xavfsizlikni ta’minlash sohasida aniq dasturlar va tashkiliy
hujjatlarni ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi - bu iqtisodiy mustaqillik, xavfsizlik va
davlat, jamiyat va shaxsning eng muhim manfaatlarini tashqi va ichki tahdidlar
ta'siridan kafolatlovchi kafolatlar tizimini ta'minlaydigan iqtisodiyotning barqaror va
barqaror rivojlanishi holati. .
Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi talablariga javob beradigan iqtisodiyotning
holati ma'lum ko'rsatkichlar bilan tavsiflanadi, ularning miqdoriy chegarasi
mamlakatning ijobiy barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga tahdid soladi.
Mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi holatini baholash uchun ko'rsatkichlar
(ko'rsatkichlar) va ularning chegaraviy qiymatlari quyidagilarni aks ettirishi kerak:
 barqaror va barqaror iqtisodiy o'sish holati (yalpi ichki mahsulot
dinamikasi va tarkibi: iqtisodiyotning real sektorining rivojlanish hajmi va sur'ati va
boshqalar);
 tarkibiy va investitsiyaviy o'zgarishlar darajasi (iqtisodiy mustaqillikni
ta'minlash bo'yicha tarkibiy o'zgarishlar va nisbatlar; energetika va oziq-ovqat
xavfsizligi; investitsiyalar dinamikasi va tarkibi, aholi jamg'armalaridan foydalanish
darajasi, ichki va tashqi kreditlar, xorijiy investitsiyalar va boshqalar);
 pul-kredit tizimi va moliya institutlarining holati (inflyatsiya darajasi,
byudjet taqchilligi, ichki va tashqi qarz hajmi, milliy valyuta barqarorligi, to'lov
balansi va boshqalar);
 bozor va institutsional o'zgarishlar darajasi (iqtisodiy-huquqiy mexanizm
va boshqaruv tuzilmalarining bozor munosabatlariga moslashishi, ko'p ukladli
iqtisodiyotni shakllantirish hajmi, dinamikasi va tuzilishi, yashirin iqtisodiyotning
hajmi va tuzilishi, darajasi iqtisodiy sohada kriminallashtirish va boshqalar);
 respublika ichidagi hududlarni kompleks rivojlantirish holati, tabiiy-
iqtisodiy, ishlab chiqarish, ilmiy-texnikaviy salohiyatdan foydalanish (hududlarning

ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasining farqlanishi, yer, suv, yer va suv
resurslaridan samarali va oqilona foydalanish darajasi); mineral resurslar, mehnat
resurslari, mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining moddiy-texnika va texnologik
bazalarining eskirishi va boshqalar);
 jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuv holati (eksport va import
tarkibi, qo'shma korxonalar va xorijiy firmalar faoliyati, xalqaro savdo va moliya
institutlarida ishtirok etish darajasi va boshqalar);
 aholi turmush darajasi (jon boshiga to'g'ri keladigan yalpi ichki mahsulot,
ishsizlik darajasi va mehnat resurslaridan foydalanish, aholi daromadlarining hajmi va
tarkibi, ularning tabaqalanishi, moddiy ne'matlar va xizmatlar iste'moli, kadrlar
tayyorlash, aholi salomatligi holati; va boshqalar.).
Dunyoda iqtisodiy sohada mamlakat milliy xavfsizligiga tahdidlarning ma'lum
turlari paydo bo'ldi. Ular doimo o'zgarib turadi va to'ldiriladi. Mintaqamizdan kelib
chiqib, O‘zbekiston Respublikasining milliy xavfsizligiga ta’sir etuvchi quyidagi
iqtisodiy omillarni qayd etmoqchiman :
 O'zbekiston Respublikasining asosiy global va mintaqaviy muammolarni
hal qilishda to'liq ishtirok etishiga to'sqinlik qilish;
 O'zbekistonning jahon xo'jalik tizimiga va Markaziy Osiyo mintaqasi
doirasida iqtisodiy integratsiyalashuviga qarshi;
 mamlakatning tashqi bozorlarga chiqishiga, moliyaviy-iqtisodiy va
savdoni tartibga solish va hamkorlikning xalqaro mexanizmlarida ishtirok etishiga,
eng yangi texnologiyalardan foydalanishiga to‘sqinlik qilish;
 O‘zbekiston Respublikasining xom ashyo qo‘shimchasi va sifatsiz,
raqobatbardosh mahsulotlar bozori sifatidagi rolini saqlab qolish istagi;
 jamiyatning huquqiy va ma’naviy asoslariga, fuqarolar tinchligiga,
millatlararo va konfessiyalararo totuvlikka, uyushgan jinoyatchilikka, xalqaro
terrorizmga, noqonuniy qurol savdosi, narkotik moddalarning noqonuniy aylanishiga

va boshqalarga putur yetkazishga qaratilgan maqsadli faoliyatni chetdan
moliyalashtirish.
Ammo bu mumkin bo'lgan tahdidlarning butun doirasi emas. Markaziy Osiyo
mintaqasida O‘zbekiston Respublikasining milliy xavfsizligiga tahdid solayotgan
sabablar qatoriga, menimcha, qo‘shni davlatlardagi quyidagi iqtisodiy vaziyat ham
kiradi, xususan:
 noto'g'ri o'ylangan islohotlar, bank, savdo va ishlab chiqarish sohalaridagi
muvaffaqiyatsizliklar tufayli iqtisodiy siyosat;
 iqtisodiy o'sishning mezoni yalpi iqtisodiy o'sish sur'ati hisoblanadi, shu
bilan birga asosiy e'tibor ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini oshirish va aholi
turmush darajasini oshirish asosida barqaror o'sishni ta'minlashga qaratilishi kerak;
 tashqi kuchlarga chuqur bog'liqlik;
 donor va qabul qiluvchi mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishiga tahdid
soladigan yirik migratsiya oqimlari bilan bog'liq muammolar ;
 moliyaviy inqirozlar, global iqtisodiy inqirozlarning aksi sifatida;
 XXI asrda tsivilizatsiyalashgan iqtisodiy taraqqiyotga burilish ma'naviy
cheklovlardan xoli xayoliy demokratik erkinliklarga asoslanmasligi, milliy
iqtisodiyotni faol tartibga solish jarayonida davlatning tadbirkorlik tashabbusi va
oqilona faoliyatiga tayanishi kerak.
Keling, ba'zi umumiy masalalarni ko'rib chiqaylik.
Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlaridagi integratsiya tendentsiyalari.
Ular quyidagi asosiy omillar ta'sirida hosil bo'ladi:
. Qisqa vaqt ichida butunlay o'zgartirib bo'lmaydigan mehnat taqsimoti. Ko'p
hollarda bu umuman amaliy emas, chunki mavjud mehnat taqsimoti asosan
rivojlanishning tabiiy, iqlimiy va tarixiy sharoitlariga mos keladi;
. Mamlakatlardagi aholining keng qatlamlarining aralash aholi, aralash
nikohlar, umumiy madaniy makon elementlari, til to'sig'ining yo'qligi, odamlarning

erkin harakatlanishiga qiziqishi va boshqalar tufayli etarlicha yaqin aloqalarni saqlab
qolish istagi;
. Texnologik o'zaro bog'liqlik, umumiy texnik standartlar.
Postsovet hududidagi har qanday integratsiya jarayonlarini norozilik bilan
qarshi olgan va ularni SSSRni qayta tiklashga urinish sifatida ko‘rgan G‘arb avvaliga
yashirincha, keyin esa ochiqdan-ochiq integratsiyaning barcha ko‘rinishlarida faol
qarshilik ko‘rsata boshladi. Markaziy Osiyo mintaqasi davlatlarining G‘arbga
moliyaviy va siyosiy qaramligi kuchayib borayotganini hisobga oladigan bo‘lsak, bu
integratsiya jarayonlariga to‘sqinlik qilmay qolmaydi. 6
MDH doirasidagi integratsiyaga nisbatan mamlakatlarning haqiqiy pozitsiyasini
aniqlash uchun G'arbning yordami, agar ushbu davlatlar integratsiyani
"shoshiltmagan" bo'lsa, hisob-kitoblari muhim ahamiyatga ega edi. Mintaqa
davlatlarining siyosatida tez-tez uchrab turadigan sheriklar manfaatlarini to'g'ri
hisobga olishni istamaslik va pozitsiyalarning o'zgarmasligi ham kelishuvlarga
erishish va ularni amaliy amalga oshirishga yordam bermadi.
Integrasiyaning afzalliklari va uning salbiy oqibatlarini qayd etishni zarur deb
bilaman.
Afzalliklari:
 bozor hajmining oshishi - ishlab chiqarish ko'lami ta'sirining namoyon
bo'lishi;
 mamlakatlar o'rtasidagi raqobat kuchaymoqda;
 eng yaxshi savdo sharoitlari ta'minlanadi;
 infratuzilmani yaxshilash bilan bir vaqtda savdoni kengaytirish;
 yangi texnologiyalarni tarqatish.
Salbiy oqibatlar:
6
Odinaeva Matlyuba Yakubovna (Davlat-huquqiy va umumiy huquq fanlari kafedrasi
dotsenti)

 qoloqroq mamlakatlar uchun bu resurslarning (ishlab chiqarish
omillarining) chiqib ketishiga olib keladi, kuchliroq sheriklar foydasiga qayta
taqsimlanish mavjud;
 ishtirokchi-mamlakatlarning TMKlari o'rtasidagi oligopolistik kelishuv,
bu esa tovarlar narxining oshishiga yordam beradi;
 ishlab chiqarish ko'lamini oshirishdan yo'qotishlar ta'siri;
 davlat suvereniteti ma'lum darajada cheklangan degan fikr mavjud.
Shuni ham ta'kidlash joizki, bugungi kunda mintaqa mamlakatlari o'rtasidagi
tashqi savdo hajmi umumiy tovar aylanmasidan to'siqning 10 foizidan oshmaydi, bu
mintaqa mamlakatlari iqtisodiy integratsiyasini oshirish uchun juda kam. Masalan,
Tojikistonning Qirg‘iziston tashqi savdosidagi ulushi 2009-yilda taxminan 1,2 foizni
tashkil etadi. Bu AQSh yoki Xitoy ulushidan bir necha barobar kam. Shu nuqtai
nazardan, afg‘on-tojik chegarasidagi mojarodan ko‘ra, Meksika-Amerika
chegarasidagi mojaro Qirg‘izistonni ko‘proq tashvishga solishi kerak, degan
paradoksal xulosaga qisman qo‘shilish mumkin.
Bu jihatlar mintaqadagi integratsiya tendentsiyalarining o'ziga xosligini
ko'rsatadi, asosan birlashma tendentsiyalarini belgilovchi va ma'lum darajada
cheklovchi bir qator geosiyosiy omillarga asoslanadi. Ular tashqi o'yinchilar
tomonidan bo'linish yoki bosim vositasi sifatida foydalanilganda cheklovchi
vazifasini bajaradi.
Shuni tan olish kerakki, integratsiya g'oyasi mintaqadagi davlatlarning
poytaxtlarida butunlay boshqacha talqinlarga ega. Biroq, integratsiya guruhi doirasida
mintaqaviy hamkorlik va integratsiya muayyan sifat yutuqlarini saqlab qolish va
mustahkamlash uchun zarur bo'lgan ob'ektiv jarayonning natijasi ekanligini anglash
mumkin edi.
Shuni ham ta'kidlash joizki, o'z davlatchiligining shakllanishi bilan Markaziy
Osiyo mintaqasi va umuman MDH davlatlari hukmron doiralarida integratsiya

suverenitetga putur yetkazishi mumkinligi haqidagi xavotirlar kamaygan. Ammo,
shunga qaramay, MDH organlaridagi munosabatlarning butun davri mobaynida
hamkorlikning turli yo‘nalishlari bo‘yicha mingdan ortiq qo‘shma qarorlar qabul
qilindi. Ularning aksariyati turli sabablarga ko'ra "qog'ozda qolib ketishdi", lekin
asosan a'zo mamlakatlar o'z suverenitetiga hech qanday cheklovlar qo'yishni
istamasligi sababli, ularsiz haqiqiy integratsiya mumkin emas yoki juda tor doiraga
ega. Integratsiya mexanizmining byurokratik xususiyati va nazorat funksiyalarining
yo‘qligi ham ma’lum rol o‘ynadi.
Globallashuv tahdidlardan biri sifatida. Jahon xo‘jaligi va xalqaro ishlab
chiqarish munosabatlarining globallashuvi iqtisodiy tizimlarni tashkil etishning
milliy-davlat shaklining saqlanib qolishini shubha ostiga qo‘yadi, degan fikr mavjud.
Globallashuvning iqtisodiy jihatlari erkin savdo, kapitalning erkin harakati,
korporativ foydadan olinadigan soliqlarning kamayishi, mehnat va tabiiy resurslar
xarajatlarini kamaytirish manfaati uchun turli mamlakatlar o'rtasida sanoatning qulay
harakatlanishi bilan tavsiflanadi, shuningdek:
. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar ish haqi, tovar narxlari va
korxonalarning rentabelligi bo'yicha barqaror ravishda yaqinlashmoqda;
. Mamlakatlar ichida va transmilliy darajada korporativ qo'shilishlarning soni
va hajmi o'sib bormoqda, ular tubdan qayta qurish va band bo'lgan ishchilar sonining
qisqarishi bilan birga keladi;
. Kompaniyalarning asosiy bo'lmagan faoliyatini ixtisoslashgan
kompaniyalarga autsorsing qilish tendentsiyasidir. Rivojlangan mamlakatlarda ish
bilan bandlikning kamayishiga va rivojlanayotgan mamlakatlarda bandlik va
daromadlarning oshishiga olib keladigan rivojlangan mamlakatlardan rivojlanayotgan
mamlakatlarga autsorsing alohida ahamiyatga ega;
. Internet tufayli butun dunyo bo'ylab moliyaviy ma'lumotlarning tez tarqalishi,
korxonalarning yanada ochiqligi tendentsiyasi;
. Fond birjalarining katta ahamiyati va ular sotadigan "moliyaviy vositalar" -

korxonalar va pay fondlarining aktsiyalari, tovar fyucherslari;
. Xalqaro erkin ayirboshlash tizimi orqali bir necha milliy valyutalarning turli
mamlakatlardagi iqtisodiy jarayonlarga ta'siri;
. Iste'mol kreditlarini ko'paytirish iste'molning yanada o'sishi uchun platforma
sifatida. Boshqa tomondan, kreditlarni jalb qilmasdan o'rtacha turmush darajasini
saqlab qolish mumkin emas;
. Barcha ommaviy axborot vositalarida reklamaning kuchli oqimi, axborot va
reklama o'rtasidagi aniq farqlarni yo'q qilish;
. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda o'sib borayotgan daromad
tabaqalanishi, bu ta'lim olishning tengsizligi katta ta'sir ko'rsatadi;
. Mahsulotlarning milliyligini o'chirish;
. Transmilliy kompaniyalar rolini kuchaytirish.
Globallashuv davlat suverenitetiga ham, uning milliy xavfsizligiga ham tahdid
soladi, agar u transmilliy kapital faoliyati nuqtai nazaridan qaralsa, buning uchun yer
hududi tovarlar va erkin harakatlanish uchun iqtisodiy makonga tengdir. ularga
tegishli kapital.
1997-1998 yillardagi jahon yoki adabiyotda qayd etilganidek, “Osiyo” inqirozi
tajribasi, garchi bu inqiroz mintaqaviy emas, balki tizimli bo lsa ham, yirik moliyaviyʻ
chayqovchilar tomonidan uyushtirilgan kapitalning chetga chiqishidan dalolat beradi.
Osiyo mintaqasining jadal rivojlanayotgan mamlakatlari jahon iqtisodiyotining
konfiguratsiyasini o'zgartirib, jahon moliyaviy kapitalining buzg'unchi rolini yuzaga
keltirdi. Bunday misollardan foydalanib, globallashuv omili bilan bog'liq bo'lgan
milliy iqtisodiyot uchun xavfning to'liq darajasini baholash mumkin. Buni hisobga
olgan holda, mamlakat iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash uchun faol harakatlarga
tayyor bo'lishi kerak.
Bunday holda, bunday harakatlarning vektorini to'g'ri aniqlash kerak. Ayrim
ekspertlar mamlakatga valyuta tushumlarining asosiy manbai sifatida eksport
qilinadigan xomashyoning jahon narxlarining pasayib ketishini alohida

beqarorlashtiruvchi omil deb hisoblamoqda. Biroq, boshqa ko'plab mamlakatlar kabi
mamlakatimiz uchun ham iqtisodiy tahdidlar ko'proq darajada valyuta va moliya
bozorlarining beqarorligidan kelib chiqadi. Bu endi o'zaro bog'liqlik emas, balki
tuzilmaviy nomutanosiblik tufayli jahon iqtisodiy tizimi ichidagi qaramlikdir.
Migratsiya jarayonlari. Migratsiya jarayonlari juda keng tarqalgan bo'lishiga
qaramay , ular milliy xavfsizlikka tahdidlar uchun ba'zi bir shartlarni keltirib
chiqaradi. Bu jarayonning barcha ijobiy va salbiy tomonlari bizga uzoq vaqtdan beri
tanish. Asosiy kelib chiqish mamlakatlari - Rossiya (1991-2008 yillar davomida
kelganlarning umumiy sonining uchdan bir qismi), shuningdek, qo'shni davlatlar -
Qozog'iston, Tojikiston va Qirg'iziston. Ushbu to'rt shtat umumiy immigratsiyaning
uchdan ikki qismidan ko'prog'ini tashkil qiladi .
Respublikamiz milliy xavfsizligi uchun qo'shni davlatlarning iqtisodiy va
siyosiy sohalariga yo'naltirilganlik omillari ham muhim ahamiyatga ega . Shuni
ta'kidlash joizki:
 Qozog'istonda ustuvor yo'nalishlar ancha keng, ammo asosiy hamkor
Rossiyadir. Boshqa hamkorlar qatorida O‘zbekistonni ham alohida ta’kidlash joiz.
Bugungi kunda mamlakatlarimiz o rtasidagi munosabatlar sifat jihatidan yangiʻ
bosqichga ko tarildi va Qozog iston siyosatchilarining fikricha, eng muhimlaridan biri
ʻ ʻ
sifatida baholanmoqda;
 Qirg'izistonda 4 ta ustuvor yo'nalish mavjud - qozoq, o'zbek, xitoy va rus.
Kelajakda bu muvozanatning o'zgarishi ehtimoli juda past;
 Tojikistonning ikkita asosiy hamkori bor - O'zbekiston va Rossiya.
Mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun bu yetarli emas, deb o‘ylayman.
Dushanbening boshqa davlatlar bilan aloqalarini sezilarli darajada kengaytirish
ehtimoli yuqori. Tojikiston yana bir yoki ikkita yirik hamkorga ega bo‘lishi mumkin.
Bu o'rin uchun Eron, Xitoy va Pokiston raqobatlashadi;
 Turkmaniston Tehron va Moskvani ustuvor hamkorlar deb biladi.

Submintaqaviy darajada ularning pozitsiyalarini qisqartiring va shunga mos ravishda
o'zingiznikini kengaytiring. Buning uchun bir qator imkoniyatlarga ega Toshkent,
ehtimol, ko'proq, Ostona esa kamroq.

Xulosa
Shunday qilib, Markaziy Osiyo mintaqasida sodir bo'layotgan iqtisodiy va
siyosiy jarayonlar bir nechta, ba'zan qutbli vektorlarning mavjudligini ko'rsatadi:
. O'tmish merosidan kuch bilan qutulishga urinish bilan bog'liq parchalanish
tendentsiyalari;
. Tashqi dunyo bilan, jumladan, sobiq ittifoq respublikalari bilan yangi asosda
aloqalar o‘rnatish;
. Siyosiy va iqtisodiy jihatlarda raqobat;
. Mintaqadagi integratsiya jarayonlari.
Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy vaziyatning turli salbiy ta’sirlarini
ko‘rib chiqib, o‘rinli savol tug‘ilishi mumkin: biz bu tahdidlarga qanday qarshi tura
olamiz?
Aytish mumkinki, O‘zbekistonning iqtisodiy xavfsizligi potensial tizimli
inqiroz holatida bo‘lgan jahon iqtisodiyotining tuzilishi va dinamikasi bilan
chambarchas bog‘liq. Mamlakatimiz baxtsiz hodisalar va jahon bozoridagi keskin
tebranishlarga bog‘liqligini kamaytirish orqali iqtisodiyotni xavf-xatarlardan himoya
qila oladi.
Bugungi kunda ham zarur:
 iqtisodiy va siyosiy xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha qarorlar qabul qilish;
 ijtimoiy jarayonlarni boshqarish mexanizmiga tahdidlarning paydo
bo'lishidan dalolat beruvchi ko'rsatkichlarni joriy etish;
 iqtisodiy tahdidlarni samarali yumshatish, bartaraf etish va
zararsizlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
 qo'shma korxonalar va xorijiy firmalarning doimiy monitoringini amalga
oshirish.
Asosiysi, chiziqli fikrlashga odatlangan menejerlar moslashishi kerak bo'lgan

o'tish jarayonlarining nochiziqligini tushunishdir. Buni mamlakat xavfsizligiga,
birinchi navbatda, davlat tomonidan, shuningdek, institutlar – normalar, mexanizmlar,
xulq-atvor qoidalari tomonidan tahdidlarning oldini olishga qaratilgan tezkor va
nostandart qarorlar va harakatlarga chaqiruv sifatida tushunish mumkin.
Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari va butun dunyoda iqtisodiy
vaziyatning O‘zbekiston Respublikasining milliy xavfsizligiga salbiy ta’sirini
kamaytirish sohasidagi maqsadlarga erishish va muammolarni hal etish oson ish
emas. Bu uzoq vaqt va ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa qator muammolarni bosqichma-
bosqich hal qilishni talab qiladi. Shunday ekan, bu yerda barqaror rivojlanishga o‘tish
muhim o‘rin tutadi.
Barqaror rivojlanishni ta minlash strategiyasi 3 bosqichda amalga oshiriladi:ʼ
. Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish
(zamonaviy daraja) maqsadida eskirgan texnologiyalarni yangilash asosida
makroiqtisodiy barqarorlashtirish va asosiy fondlarni tiklash;
. Iqtisodiyotda real tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirgan holda barqaror
iqtisodiy o‘sishga erishish va barqaror rivojlanishni ta’minlovchi samarali bozor
tuzilmalarini shakllantirish (o‘rta muddatli);
. Atrof-muhitni oqilona boshqarish, noan'anaviy resurslar va energiya
manbalarini ishlab chiqarishga jalb etishni hisobga olgan holda iqtisodiyotni yuqori
darajadagi iqtisodiy, texnik va texnologik rivojlantirish asosida barqaror rivojlanishga
erishish (uzoq muddatli istiqbol).
Mamlakatdagi mavjud ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni hisobga olgan holda, har bir
bosqichning asosiy vazifalari mamlakat iqtisodiyotining turli tarmoqlarida
tabaqalashtirilgan iqtisodiy, boshqaruv, texnologik, ijtimoiy va ekologik chora-
tadbirlar kompleksini ishlab chiqish va amalga oshirishdan iborat.
Mamlakatimiz hozirgi rivojlanish tendentsiyalaridan kelib chiqqan holda,
mintaqada ham, butun dunyoda ham keskin o‘zgarishlarga munosib javob berishga
doimo tayyor turishi zarur.

Ko‘rilayotgan chora-tadbirlar O‘zbekistonni sarmoya kiritish nuqtai nazaridan
ham, global xavfsizlikning ajralmas qismi bo‘lgan mintaqada barqarorlikni ta’minlash
nuqtai nazaridan ham jozibadorligini oshirmoqda.
Afsuski, mening ilmiy ishim mavzusi shu qadar kengki, ushbu tadqiqot
doirasida Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy vaziyatning O zbekistonʻ
Respublikasining milliy xavfsizligiga ta siri muammolarini ochib berishning iloji
ʼ
yo q, chunki bu alohida tadqiqot mavzusidir.
ʻ

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1. «O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi». T., 2008 yil
2.  O'zbekiston Respublikasining " O'zbekiston Respublikasining tashqi
iqtisodiy faoliyati to'g'risida "gi Qonuni 14.06.1991 y. Yangi nashr 26.05.2000
3.  O'zbekiston Respublikasining " O'zbekiston Respublikasi tashqi
siyosatining asosiy tamoyillari to'g'risida "gi Qonuni 1996 yil 26 dekabr.
4.  «O‘zbekiston Respublikasining barqaror rivojlanish konsepsiyasi» 1998
yil 14 dekabr
5.  Karimov I. A. – “Bizning asosiy vazifamiz – mamlakatni yanada
rivojlantirish va xalq farovonligini oshirish” // Vazirlar Mahkamasining 2009 yilda
mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga bag‘ishlangan
majlisidagi ma’ruzasi. 2010 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim
ustuvor yo‘nalishlari. 29.01.2010
6.  Karimov I. A. – “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston
sharoitida uning oldini olish yo‘llari va choralari”. T., 2009 yil
7. XXI asr bo‘sag‘asida ” Xavfsizlik tahdidlari, taraqqiyot shartlari va kafolatlari.
T., 1997 yil
8.  Karimov I. A. – “O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisodiyot, siyosat,
mafkura”. 1-jild. T., 1996 yil
9.  Bogdanov I. A. - "Iqtisodiy xavfsizlik: nazariya va amaliyot". M., 2005
yil
10.  Zagashvili V.S. - "Iqtisodiy xavfsizlik". M., 2004 yil
11.  Korotaev A.V., Xalturina D.A. - “Jahon taraqqiyotining zamonaviy
tendentsiyalari”. M., 2009 yil
12.  Nekipelov A.D. - “Moliya sektoridagi globallashuv oqibatlari”. M., 2004
yil

13.  Xasbulatov – “Jahon iqtisodiyoti”. M., 2006 yil
14.  "Tizim monitoringi. Global va mintaqaviy rivojlanish." M., 2009 yil
15.  "Postsovet o'zgarishlari: migratsiyadagi aks ettirish". Ed. J. A.
Zayonchkovskaya va G. S. Vitkovskaya. Rossiya Fanlar akademiyasi Milliy
iqtisodiyotni bashorat qilish instituti Migratsiya tadqiqotlari markazi. M., 2009 yil
16.  Xoliyarov N. A., Or ti q ov A. A. - “ I q tisodiyot asoslari ” . T., 2008 yil
17.  Abalkin L.I. - "Iqtisodiy xavfsizlik: tahdidlar va ularning aksi" //
Iqtisodiyot masalalari. 1994 yil. 12-son
18.  Ershov M. - “Globallashuv siyosati dastaklari” / MO. 2003 yil. № 5
19.  Illarionov A.I. - “Iqtisodiy xavfsizlik mezonlari”//Iqtisodiyot masalalari.
2004 yil. № 10
20.  Movsesyan A., Ognivtsev S. - "Transmilliy kapital va milliy davlatlar" //
ME va MO. - 2004 yil. 6-son
21.  Movsesyan A., Ognivtsev S. - "Transmilliy kapital va milliy davlatlar" //
ME va MO. 2008. № 6. bet. 56-57
22.  Pankov V. - “Iqtisodiy xavfsizlik”//Interlink. 2002 yil. № 3;
23.  Plisetskiy A. - "Iqtisodiy xavfsizlik: pul va moliyaviy jihatlar" // ME va
MO. 2005 yil. № 5
24.  Puzanov V.I. - "AQSh va Rossiyaning intellektual salohiyati: onglar
raqobatiga" // AQSh va Kanada. 2003 yil. № 12
25. Hisobga olingan fikrlar:
26.  Aza Migranyan (MDH mamlakatlari iqtisodiyoti bo'yicha ekspert)
27.  Meruert Maxmutova (Jamoat siyosatini o'rganish markazi ijrochi
direktori)
28.  Miklin Filipp (BMT Taraqqiyot dasturining O‘zbekiston
Respublikasidagi maslahatchisi, G‘arbiy Michigan universiteti (AQSh) katta

professori, geografiya fanlari doktori)
29.  Odinaeva Matlyuba Yakubovna (Davlat-huquqiy va umumiy huquq
fanlari kafedrasi dotsenti)

Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixiy rivojlanishi

Купить