Markaziy Osiyoda tasavvuf ta’limotining vujudga kelish tarixidan - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	317.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Markaziy Osiyoda tasavvuf ta’limotining vujudga kelish tarixidan

Купить

“Markaziy Osiyoda tasavvuf ta limotining vujudga kelish’
tarixidan”
mavzusida yozgan

M U N D A R I J A
Kirish …3
………………………………………………………………
1 . Tasavvufning paydo bo lishi
‘ va shakillanishi… … 5 ………… ……
1 .1. Tasavvuf tariqatlari va ularni o ziga xos xusussiyatlari …5
’ ………
1 .2. Dunyo dinlari va tasavvuf 21
………………………………………
2 . Markaziy Osiyoda tasavvuf ta limotining vujudga kelishi 27
’ ……
2 .1. Markaziy Osiyoda kubroviya, yassaviya va naqshbandiya
tariqatlari.............................................................................27
2 .2. Al-Hakim at-Termiziy va uning ta limoti
’ 47 ………………………
Xulosa .........56
…………………………………………………………
Tavsiya 58
………………………………………………………………
1

Adabiyotlar ro yxati ..........................................59’ ……………………
Kirish
Mavzuning dolzarbligi.
Musulmon hayotida muhim o rin egallagan tasavvuf ta limoti,
‘ ’
uning ijtimoiy mohiyati va g
‘ oyasi tog risida bildirilgan fikrlar, ‘
tasavvufga berilgan ta riflar deyarli bir-biridan farq qilmaydi.
’
Tadqiqotchilarni e tirof etishicha , mintaqamizda tasavvuf maslagi
’
tariqatlar tarzida xalq orasiga keng miqyosda kirib brogan. Musulmon
olamida o ziga xos erishgani sayin tasavvufning badiiy ijoddan o rin
‘ ‘
egallashi ham kuchayib brogan. Shu o rinda ma naviyatning yuksalishi
‘ ’
bilan chambarchas bog liq bo lgan yana bir mezon muqaddas
‘ ‘ –
dinimizda asosiy rol o ynashini alohida o rin tutadi.
’ ‘
Yurtboshimiz ta kidlaganidek: Bugungi kunda Termiziy va boshqa
’ “
allomalarimizning ma naviy meroslari nafaqat aholi din orasida, balki
’
dunyoviy il sohiblari, keng miqyosdagi aholi jamoa orasida ham o z qadrini
‘
topayotir .
” 1
Mavzuning dolzarbligi sifatida Markaziy Osiyoda tasavvuf ta limotini
’
vujudga kelish tarixini o rganish, ularni yangi adabiyotlar asosida tahli
‘
qilish va tizimlashtirish asos qilib olindi.
1
Islom Karimov. O'zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T., «O zbekiston , 2011,-250-
’ ”
bet.
2

Bitiruv-malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Markaziy Osiyoda tasavvuf ta lmotini vujudga kelishi tarixini’
mavjud manba va adabiyotlarda yoritilishini tarixiy aspektda, kompleks
tarzda tadqiq etish ishning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Tadqiqotning yuqorida qayd etilgan maqsaddan kelib chiqqan holda,
bitiruv-malakaviy ishda quyidagilar asosiy vazifalar tarzida belgilab olindi:
- o rganilayotgan mavzuning o ziga xos xususiyatlarini tadqiq etish
‘ ‘
uchun - - mavzuga oid ilmiy tarixiy adabiyotlarni to plashva tahlil etish;
– ‘
- tasavvuf tariqatlari va ularni o ziga xos xususiytalarini yoritib berish;
‘
- dunyo dinlari va tasavvuf o rtasidagi bog liqlik jihatlarini ilmiy tahlil
‘ ‘
qilish;
- Markaziy Osiyoda kubroviya, yassaviya va tariqatlarini yoritib berish;
- Al-Hakim at-Termiziy va uning ta limotini adabiyotlar asosida ilmiy
’
tahlil qilishdan iborat.
Bitiruv - malakaviy ishning ilmiy yangiligi va amal iy ahamiyati .
Ushbu bitiruv - malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan
iboratki , mazkur mavzu ilk bor bitiruv
– malakaviy ish sifatida ilmiy
adabiyotlar asosida izchil tadqiq etilmoqda .
Biz ilmiy iste ’ molga ilk bor olib kirilayotgan faktik materiallar va turli
tarixiy manbalar hamda adabiyotlarga tayangan holda o ‘ z fikr -
mulohazalarimizni bildirishga harakat qildik :
- tasavvuf tariqatlari va ularni o ‘ ziga xos xususiyatlari yoritib berildi ;
- dunyo dinlari va tasavvuf tariqatlari o ‘ rtasidagi bog ‘ liqliklar ilmiy jihatdan
tahlil qilindi ;
- Markaziy Osiyoda kubroviya , yassaviya va naqshbandiya tariqatlarini
vujudga kelishi va tarqalishi masalalari izchil tadqiq qilindi ;
- Al - Hakim at - Termiziy va uning ta ’ limotining mohiyati ochib berildi .
Bitiruv - malakaviy ishning tadqiqot qismi va xulosa qismida
keltirilgan ma ’ lumotlardan umumiy o ‘ rta ta ’ lim maktablari , akademik
3

litseylar , o ‘ rta maxsus kasb - hunar kollejlarida tarix fani darslarida
foydalanish mumkin .
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi ’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza
” ” ” ’ ’
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv-malakaviy ishning tuzilishi.
Ish kirish, ikki bob, to rt fasl, xulosa va adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘ ‘
1. Tasavvufning paydo bo lishi
‘ va shakillanishi.
1.1. Tasavvuf tariqatlari va ularni o ziga xos xusussiyatlari
’
Musulmon xalqlari hayotida muhim o rin egallagan tasavvuf ta limoti, uning
‘ ’
ijtimoiy mohiyati va g oyasi to g risida bildirilgan fikrlar, tasavvufga berilgan
‘ ‘ ‘
ta riflar deyarli bir-biridan farq qilmaydi. Tadqiqotchilarning e tirof etishicha,
’ ’
mintaqamizda tasavvuf maslagi tariqatlar tarzida xalq orasiga keng miqyosda kirib
borgan. Musulmon olamida o ziga xos mavqeiga erishgani sayin tasavvufning
‘
badiiy ijoddan o rin egallashi ham kuchayib borgan.
‘
Shu bois professor Najmiddin Komilov ta kidlaganidek, «XI asrdan boshlab
’
sharqning deyarli barcha nufuzli shoir va yozuvchilari, mutafakkir va olimlari
tasavvufdan oziqlanib, uning insonparvarlik va xalqsevarlik g oyalardan
‘
ruhlangan». Ulardan ayrimlarini keltirib o tamiz: «Agar tasavvuf nimadir, deb
‘
so rasalar, aytginki, bu savolga berilgan javoblar bir qancha. Birinchidan,
‘
tasavvufni taxlil, ya ni xoli bo lmoq, qalbni bo shatmoq va yaxshi, maxtalgan
’ ‘ ‘
axloqdir, deydilar. Ikkinchidan, tasavvufni tasfiya, ya ni ruhni ag yor
’ ‘ –
begonadan tozalashdir, deb aytadilar. Uchinchidan, tasavvuf xuzu , ya ni nafsni
’ ’
jilovlash, xoksorlik va jonsiporlik namunasini ko rsatishdir deydilar.
‘
To rtinchidan, tasavvuf da voni tark etish va ma nolarni xalqdan yashirishdir
‘ ’ ’
deguvchilar bor. YA ni, kishi to da vodan voz kechmasa, ma noga yetmas va to
’ ’ ’
4

o z ma nolarini yashirin tutmasa, tasavvuf bahra topmaydi. Beshinchidan,‘ ’
tasavvufni (yana) ibodat husniga ishorat, deb ta riflaydilar. Oltinchidan, tasavvuf
’
nafsni xor tutish va amrni aziz tutishdir deydilar. Yettinchidan, tasavvuf barcha
adabdir va kimki faqr (darveshlik) odobidan biriga o zini vobasta etmasa,
‘
tasavvufdan faqat nomgina biladi, xolos deydilar. (Ushbu ta riflarning barchasi
’
tasavvuf uchun xosdir)». 2
«Islom tasavvufi payg ambarimiz (s.a.v.)ning yashagan hayot tarzi va
– ‘
shariatning hayotga tatbiq etilishi, ezgulik sog inchi, diniy vazifalarning
‘
samimiyat bilan ado etilishi, iymon asoslarining qalbga singdirilishi islomning
–
asli, ruhi va o zagidir; ibodatda ehson maqomi, so z emas, amaldagi hol,
‘ ‘
g aflat, johiliyat va xurofot emas, ilmu ma rifat va hushyorlikdir. Chunki buyuk
‘ ’
din olimlarimizning aksari ayni vaqtda ham avliyo, ham tasavvuf rahnamolari
edilar. Tasavvuf esa tafsir, hadis, kalom, aqoid va fiqh ilmlari kabi shar iy bir
’
ilmdir. Qur on va hadisdan olingan zohiriy fiqhga muqobil botiniy fiqh ilmi, qalb
’
ahvoli ilmi, nafsni poklash ilmidir. Tasavvuf nafsni tarbiyalashdir: sog lom iroda,
‘
go zal xulq, solix amaldir. Tasavvuf yalqovlik, loqaydlik, miskinlik emas, chunki
‘
Islom olamida o tgan eng buyuk yo lboshchilar, faol, g ayratli kurashchilar,
‘ ‘ ‘
mujohidlar mutasavviflardan chiqqan».
«Tasavvufning g oyasi ham axloqning kamol martabasiga erishmoq uchun har
‘
sohada Rasululloh (s.a.v.) ko rsatgan yo ldan yurib, botiniy va zohiriy yetuklik
‘ ‘
jihatidan uning haqiqiy vorisi bo lmoq yo lini ko rsatishdir. Tasavvufning
‘ ‘ ‘
g oyasi janobi Haqning roziligiga erishmoq uchun nafsni poklab, go zal axloq
‘ – ‘
egasi bo lishga intilmoq, ya ni Alloh va Rasulining xulqi bilan axloqlanishdir».
‘ ’
«Tasavvuf insonning kamolga, Haqqa yetishishi yo llari, usullari majmuasidir.
– ‘
Uning poklanish maktabi ham deyish mumkin».
«Va yana tasavvuf insonni poklikka eltuvchi vasila hisoblanadi. Mutasavvifning
qalbi musaffo, oynadek top-toza bo ladi. Ha, tasavvuf ta limoti ana shunday
‘ ’
nazoratni yo lga qo yadi. U soflik, pokizalik, shaffoflik va bu kabi butun
‘ ‘
2
Islom tasavvufi manbalari. T., 2005. 27-bet.
5

go zalliklarni o zida mujassam etadi, ayni chog da u dinimiz chirkin va noxush‘ ‘ ‘
deb bilgan ma naviy kasallik va kirlardan xalos bo lishga chorlovchi hayotbaxsh
’ ‘
manba dir. Buni hayotga tatbiq etgan kishi esa mutasavvif hisoblanadi. Tasavvuf
’
qoidalariga rioya qilgan, tasavvufiy asoslarga ko ra hayotini ma lum nizomga
‘ ’
solgan kimsalarga tasavvuf axli deyiladi». 3
Yuqoridagi kabi fikrlarni yanada davom ettirish mumkin. Bu fikrlar biri-birini
to ldirib, mukammallashtirib, umumiy bir nuqtaga birlashadi. Tasavvuf haqidagi
‘
fikrlarni umumlashtirsak, uning bosh maqsadi bandani Alloh roziligiga erishtirish,
nafsini jilovlash, shariat qoidalariga amal qilish, Alloh va payg ambar (s.a.v.)
‘
xulqi bilan axloqlashtirish ekanligi ma lum bo ladi. Insonni ma naviy
’ ‘ ’
komillikka yetaklovchi tasavvuf ta limotining xalq orasida keng yoyilishi, jamiyat
’
va davlat boshqaruvida yetakchi o rin egallashining ham asosiy sababi shundadir.
‘
Manbalarda ta kidlanishicha, insonning ma naviy komillikka yetishishi, Alloh
’ ’
roziligiga erishishi uchun ma lum bir bosqichlarni bosib o tishi lozim bo ladi.
’ ‘ ‘
Quyida bu bosqichlarga berilgan ayrim ta riflar bilan tanishamiz:
’
«Shariat ochiq, hayot manbaiga eltuvchi to g ri yo l, qonun, zohiriy hukmlar
‘ ‘ ‘
majmuasi kabi manolarni ifodalaydi. Istilohiy jihatdan: Olohning amri, oyat, hadis,
ijmoi ummat va qiyosi fiqaho asoslariga tayangan din qoidalari degan manoni
anglatadi. Bu so z Qur oni karimda «Shir atun» tarzida qo llangan. «Moida»
‘ ’ ’ ‘
surasida esa «Sizlardan har bir millat (ya ni din) uchun (alohida) shariat va yo l
’ ‘
qilib qo ydik» (48-oyat)», deyilgan.
‘
Shariat din yo li, Ollohning daxlsiz qonunlariga amal qilmoqdir: «Olohning
– ‘
yo li qonun bo lib, ilgari ham o tgandir. Ollohning yo lini hargiz o zgartira
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
olmassiz» ( «Fath» surasi, 23-oyat).
Tasavvuf ahli Ollohga eltuvchi yo lni to rt bosqichga ajratib, birinchisini
‘ ‘
shariat; ikkichisini tariqat; uchinchisini ma rifat; to rtinchisini haqiqat
– – – ’ ‘ –
deb atagan. Hoji Bektoshi Valining yozishicha, «Shariat yo lida mukammal
‘
bo lmagan kishiga tariqat, ma rifat va haqiqiat martabalari ham nasib etmas »
‘ ’ …
3
Usmon Turar. Tasavvuf tarixi. Nodirxon Xasan tarjimasi. T., 1999. 22-bet.
6

Bejiz emaski, hazrat payg ambarimiz ham «Shariat bir daraxtdur; tariqat ‘ – –
mevalari. Daraxt bo lmasa, novda ham, yaproq ham, meva ham bo lmaydi, deya
‘ ‘
ta lim berganlar. Shuning uchun so fiylar shariatni tamal, ya ni poydevor,
’ ‘ ’
tariqat, ma rifat va haqiqatni shu poydevor ustida yuksalgan uch qavatli bir imorat
’
shaklida tasavvur qilganlar va «Imoratsiz poydevor bo lur, ammo poydevorsiz
‘
imorat bo lmas» degan tushunchada sobit turganlar».
‘
Yuqorida keltirilgan ta rifda shariatning mohiyati aniq ifodalab berilgan.
’
Ko rinadiki, shariat inson hatti-harakati, amallarining zohiriy tomonlarini
‘
ma lum bir tartibga solib, nazorat qilib tursa tasavvuf insonning ko ngli, ichki
’ ‘
dunyosi, ruhiyati bilan bog liq jihatlar to g risida so z yuritadi. Boshqacha
‘ ‘ ‘ ‘
aytganda, «Fiqh inson amalning tashqi qiyofasigagina aloqador. U amalning
–
to g ri yoki noto g ri bajarilishinigina belgilab bera oladi. Dilning holatiga
‘ ‘ ‘ ‘
ahamiyat bermaydi. Dilga aloqador bo lgan, uning holatini belgilaydigan omil esa
‘
tasavvufdir. Aytaylik, fiqh tahoratning qonunga muvofiq yoki nomuvofiq holda
olinganini, nomozning masjidul xarom tarafga yuzlanib yoki yuzlanmasdan
o qilganini, uning barcha ruknlari bajarilgani yoki bajarilmaganini tekshiradi.
‘
Agar nomozning barcha turkumlarini to la ado etsangiz, nomozingiz fiqh
‘
jihatidan komil bo ladi. Tasavvuf dilingizning nomoz paytidagi holatini
‘
tekshiradi».
Mashhur tasavvufshunos olim Hoja Bektoshi Valining ko rsatishicha
‘
shariatning birinchi maqomi iymon keltirmoq, ikkinchi maqom bilim
– –
egallash, uchinchi maqom nomoz o qimoq, zakot bermoq, ro za tutmoq,
– ‘ ‘
imkoni bo lsa, hajga bormoq, jihod bo lsa, dushmanga qarshi chiqmoq va
‘ ‘
janobatdan poklanmoq, to rtinchi maqom-halolga erishmoq va sudxo rlikni
‘ ‘
harom bilmoq, beshinchi maqom nikoh, oltinchi maqom hayz va ko zi
– – ‘
yoriganda jinsiy aloqani harom bilmoq, sakkizinchi maqom- shafqat, to qqizinchi
‘
maqom- pok yemak va toza kiyinmoq, o ninchi maqom- amri bi l ma ruf va
‘ ’ ’
nayhi ani l munkar, ya ni yaxshilikni amr aylab, yaramas ishlardan tiylimoqdir.
’ ’
7

Ko rinadiki, insonning oila va jamiyat orasida tutgan o rni, islom shariati‘ ‘
qonun- qoidalariga amal qilishi, hatti- harakati uni jismoniy va ahloqiy poklikka
yetaklovchi maqomlar orqali qat iy tartibda belgilab berilgan.
’
Mavjud adabiyotlarda ta kidlaganidek, insonning ma naviy komillikni
’ ’
egallashidagi navbatdagi bosqich tariqat hisoblanadi. Tariqat so zi ham lug aviy
‘ ‘
jihatdan shariat so zi kabi yo l ma nosini anglatadi. Shariat islom dinidagi
‘ ‘ ’
hamma kishilar uchun birday amal qilinishi lozim bo lgan tartib- qoidalarni
‘
o zida jamlangan bo lsa, tariqat bevosita inson ruhoniyati bilan bog liq bo lib,
‘ ‘ ‘ ‘
uning ham o ziga xos talab va qoidalari mavjud bo lib, ular shariat tartib-
‘ ‘
qoidalaridan farqlanib turadi. «olimlarning aniqlashicha, tasavvufda 160 dan ziyod
tariqat tarmoqlari bo lgan. An anaga ko ra, tariqat uch asosiy tarkibga
‘ ’ ‘
ajratilgan;
Tariqi axyor- xayrli insonlar yo li. Tariqi arbobi muomalat deb ham
‘
ta riflangan ushbu yo lning asosini zuqd, taqvo va ibodat tashkil qilgan. Shu bois
’ ‘
unga zohidlar va obidlar yo li sifatida ham qaralgan. Bu yo l- Haqqa yetishining
‘ ‘
uzundan- uzoq yo li. Uni tanlanganlar orasida maqsadga erishganlar nihoyatda
‘
kam bo lgan.
‘
Tariqi abror- yaxshi insonlar yo li bo lib, tariqi tasfiya va mujohada deb ham
‘ ‘
yuritilgan. Bu yo l nafs ila kurashish, riyozat ila qalbni yomonlik va
‘ –
chirkinliklardan poklash, axloqiy komillikka yetishish yo li hisoblanadi. Xoh haq
‘
bilan bo lsin, xoh xalq bilan bo lsin munosabat va aloqada ixlos hamda
‘ ‘
to g rilikdan cheklanmaslik ushbu yo lning bosh talabidir».
‘ ‘ – ‘
Tariqi shuttor oshiqlar yo li. Uning ikkinchi bir nomi tariqi soirin. Bu
– ‘ – –
ishq, muhabbat va jazba bilan maqsadga erishiladigan yo l. Unga yuz burgan yoki
‘
kirgan kishi ishq va jazba maqomiga yuksalguniga qadar juda ko p maqomlardan
‘
o tmog i shart bo lgan. Chunki ushbu yo lda sayri suluk asosdir.
‘ ‘ ‘ ‘ –
Xullas, tariqat insonlarning maxsus ta lim-tarbiya bilan go zal axloq, pokiza
– ’ ‘
qalb va latif ruh sohibi etadigan, oxir-oqibatda esa Ollohga yaqinlikni
ta minlaydigan o ziga xos maslak va mafkura yo lidir».
’ ‘ ‘
8

Tariqatda maqom va hol tushunchalari eng asosiy tushunchalar hisoblanadi.
Tasavvufshunos olim N. Komilovning ko rsatishicha Abu Nasr Sarroj tariqatda‘
tavba, vara , zuhd, faqr, sabr, xavf, rajo, tavakkul, rizo kabi maqomlar
’
mavjudligini qayd etgan.
Tasavvufda tavba deyilganda insonning o z hayot tarzi, dunyoqarashini tubdan
‘
o zgartirishi, jismoniy va ma naviy gunohga yetaklovchi harakatlardan yuz
‘ ’
o girish, Olloh va sifatlari bilan sifatlanish, payg ambar xulqi bilan axloqlanishi
‘ ‘
tushuniladi. Vara maqomida esa inson vujudi a zolarini (qo l, oyoq, ko z, til,
’ ’ ‘ ‘
quloq) va qalbni gunohdan saqlash, zuhdda esa iste mol qilinadigan narsalarga
’
halol va xarom tushunchalari nuqtai nazaridan munosabatda bo lishi ko zda
‘ ‘
tutiladi. Shuning uchun zuhd vara ning davomi hisoblanadi.
’
Lug aviy jihatdan qashshoqlik,benavolik ma nolarini bildiruvchi faqr
‘ ’
maqomida esa, so fiy bandadan umidvor bo lmay, o zini tuproq qatori deb his
‘ ‘ ‘
qiladi. Uning har bir qiyinchilik, mashaqqatlarga bardam berishi, asosiy dushmani
bo lgan nafsni jilovlashi sabr maqomida yanada mustahkamlanadi. U bu
‘
maqomidan o tgach, shayton vasvasalaridan, nafsning makr va xiylalariga aldanib
‘
qolishdan qo rqib yuradi. Bu maqom xavf deb yuritiladi. Dildagi qo rquvni
‘ ‘
yengib, Alloh marhamatidan umidvor bo lish, so fiyning Allohga bo lgan
‘ ‘ ‘
sog inchi rajo maqomining asosini tashkil etadi. So fiy qalbining nurlanish va
‘ ‘
tozalanishi, har bir ishni Allohdan deb bilib, roziligiga Kirishi tariqatning oxiri
maqomi bo lgan rizo maqomida aks etadi.
‘ 4
Yuqorida qayd etib o tilgan maqomlarni har bir kishi tinimsiz harakat, o z
‘ ‘
bilimini muntazam ravishda oshirish uchun tirishish va buning uchun pir
tomonidan belgilab qo yilgan qoidalarga qat iy amal qilish orqali egallashi
‘ ’
mumkin. Lekin tariqatning asosini tashkil qiluvchi xolga erishish, uning qurb,
muhabbat shavq, uns, mushohida, mukoshifa kabi maqolarini o qib-o rganib
‘ ‘
yoki sa y-harakat qilish bilan qo lga kiritib bo lmaydi. U so fiyga Alloh
’ ‘ ‘ ‘
4
Usmon Turar. Tasavvuf tarixi. Nodirxon Xasan tarjimasi. T., 1999. 3 4-bet.
9

tomonidan beriladigan ilohiy tuhfa, nasiba hisoblanadi. Professor N. Komilov bu
maqomlarga shunday ta rif beradi:’ 5

«Qurb (yaqinlik) solikning o zini tangri taologa yaqinlashganini xis etish
– ‘
holati, Hudoning xuzurini bevosita sezish, Hudo nigohini tushishini ham
anglatadi
…
Muhabbat maqomi qalbda kuchli tug yonning ko rsatilishi, betoqat va bezovta
‘ ‘
bo lib, barcha go zalliklar manbai, qudratu nusrat, ne matu rohat egasi Tangri
‘ ‘ ’
tomon talpinishidir. Shavq- muhabbatning zo rayishi, Uns (do stlashuv) esa
‘ – ‘
ko nikish, Xudo mehriga, shafqatga odatlanishini anglatadi.
‘
Mujohida nafsni mahv etishga qat iy intilish, tanga mashaqqatni ravo ko rib,
– ’ ‘
ma naviyat uchun jihod, ya ni tangga kirish va g alaba qilish, demak, Manna
’ ’ ‘
shunday jiddu jahd, shiddatli ruhiy iztiroblarda keyin solik Haq jamolini
mushohida eta boshlaydi, mushohida (ko rish) esa o z navbatida g ayb
‘ ‘ ‘
pardalarning ochilib, ilohiy sirlarining kashf etilishiga yo l ochadi mukoshifa
‘ –
martabasi hosil bo ladi».
‘
Komillikka yetishishning keyingi bosqichi marifat hisoblanadi. Ma rifat «aqli
’
donish, amaliy bilim, tanish, fahm, tasavvufga xos ilm; hol sirlari va ilohiy
haqiqatlarga tegishli ilm irfon. «Kashf ul mahjub» muallifining aytishicha,
– ’
fuqoho singari boshqa kishilar ham, Olloh haqidagi ilmga «Ma rifat» nomini
’
berganlar. Tariqat shayxlari esa Olloh xususidagi sihatli holni «Ma rifat» deya
’
ataganlar».
Tasavvuf yo liga kirgan, shariat va tariqat maqomlarini bosib o tgan solik,
‘ ‘
ya ni so fiy dastlab o zini (o z nafsini) taniydi va shu orqali Ollohning zoti va
’ ‘ ‘ ‘
sifatlarini tobora aniq bila boradi, hol sirlari ilohiy haqiqatlar va mohiyati bunga
ayon bo ladi. Hoji Bektoshi Valiy marifat bosqichining adab, qo rquv,
‘ ‘
parxezkorlik, sabr va qanoat, hayo, jo mardlik, ilm, miskinlik, ma rifat, o zni
‘ ’ ‘
bilmak kabi 10 ta maqomi mavjudligini qayd etib o tadi.
‘
5
N. Komilov. Tasavvuf. 1-kitob. T., 1996.46 - bet .
10

Tasavvufning eng so nggi bosqichi bu haqiqat bosqichidir. Tasavvufda unga‘ –
shunday ta rif beriladi: «Haqiqat chindan mavjud bo lgan narsa, asl mohiyat
’ ‘
Ollohni bilish. Borliq olam sirlarini to g ri va teran idrok aylash. Haqiqat
‘ ‘ –
shariatning botishidir. Shuning uchun haqiqat tasavvuf ma nosida ham keng
’
qo llanilgan».
‘
Hoji Bektoshi Vali bu bosqich maqomlarini quyidagicha tasniflaydi.
«Haqiqatning birinchi maqomi tuproq bo lish, ikkinchi maqomi yetmish ikki
– ‘ –
millatni ham ayblamaslik va kamsitmaslik. Uchinchi maqomi qo ldan kelganni
– ‘
ayamaslik. To rtinchi maqomi dunyoda yaratilgan barcha narsalardan emin
‘ –
bo lmoqda. Beshinchi maqomi mulk sohibiga yuz burib, ko z yoshi
‘ – ‘
to kmoqdir. Chunki vahdat unga xosdir. Oltinchi maqomi suhbatda haqiqat
‘ –
sirlarini so zlash. Yettinchi maqom sayri suluk. Sakkizinchi maqom sir.
‘ – –
To qqizinchi maqom munojot. O ninchi maqomi haq taologa
‘ – ‘ –
yetishmoqdir».
Biz yuqorida ko rib o tgan bosqichlar insonni komillik darajasiga yetishishni
‘ ‘
ta minlovchi asosiy yo l bo lib, mavjud adabiyotlarda ularning maqomlari soni
’ ‘ ‘
va nomlanishida turfa xilliklar mavjud bo lsa-da, ularda bir maqsad insonni
‘ –
jismoniy va ma naviy poklikka undash, nafsni jilovlash, islom dini qonun-
’
qoidalari va Qur on g oyalariga amal qilish, Alloh va Muhammad (s.a.v.) xulqi
’ ‘
bilan axloqlashtirish hamda shu orqali Alloh rizoligiga erishtirish yotadi.
Biz yuqorida komillik ta limoti tasavvufning asosini tashkil etuvchi to rt
’ – ‘
bosqich haqida fikr yuritdik. Inson islom shariati qoidalariga amal qilgan holda
ma naviy jihatdan yuksala boradi. U qanchalik yuksala borgani sari ruxoniyati
’
ham turli xil o zgarishlarga uchraydi. Ruxning turli xollarga tushishi tasavvufiy
‘
adabiyotlarda hol, maqom, manzil, rabot kabi tushunchalar ostida har xil nomlar
bilan ataladi.
Tasavvuf ta limotining asl mohiyati insonni poklashga qaratilgan bo lib, inson
’ ‘
o zligini anglash orqali Haqni taniydi, nafsini sa yi-harakat qilish, riyozat
‘ ’
chekish orqali jilovlaydi, tabiat bularning hammasiga pir rahanamoligida erishiladi,
murid shariat qonun-qoidalariga amal qilish bilan cheklanmay, rahbar tomonidan
11

belgilangan vazifalarni ham bajarib tariqat, ma rifat va haqiqat bosqichiga’
ko tariladi. Haq yo lidagi kishilarning o z toat-ibodatlari natijasida
‘ ‘ ‘
ko ngillarida hosil bo lgan turli xil ruhiy holatlari, zavq va vajdlari
‘ ‘
to g risidagi fikrning hosilasi tasavvuf ilmining xalq orasida keng yoyilishi,
‘ ‘
alohida xalqchil ta limot sifatida asrlar davomida yashab kelishi va jamiyat
’
boshqaruvida yetkach o rinlardan birini egallash uchun asos bo ladi.
‘ ‘
Tasavvuf ahlining asl yo li fe l va tark uzra nafsini hisob-kitob qilish va
‘ – ’
mushohadalar natijasda hosil bo lgan zavqu vajd hollari haqida so z yuritishdan
‘ ‘
iborat. Shu holda ularning o zlariga xos ba zi odobu usullari, o zaro
‘ ’ ‘
ishlatiladigan ma lum istilohlar bor. Chunki lug atlardagi kalimalar faqatgina
’ ‘
hamma anglamaydigan ma no paydo bo lgach, uni ifodalaydigan ta bir va
’ ‘ ’
istiloh qidirib topilishi tabiiydir. Ana shu tarzda faqatgina mutasavvirlarga xos
bo lib, oddiy shariat aqli bilmaydigan tasavvuf ilmi yuzaga keladi va sharit ilmiy
‘
ham ikki qismga ajraladi: biri faqih va fatvo ahliga xos bo lgan fiqh ilmi bo lib,
‘ ‘
barcha musulmonlar bilishi zarur bo lgan ibodatlar: islomiy muammolar shular
‘
jumlasidandir. Ikkinchisi esa, toat-ibodatlar mushohadasi tufayli paydo bo lgan
‘
zavqu vajd bo lib, bularning biridan ikkinchisiga yuksalishining mohiyati va
‘
bularga tegishli istlohlarning izohlanishidan iboratdir.
Ilmlar asta-sekin ko nglillardan satlarga ko chib, fiqh, usuli fiqh, kalom,
‘ ‘
tafsir va hokazo ilmlarga oid asarlar yozila boshlanganida, tasavvuf yo liga
‘
mansub kishilar ham o z tariqatlariga doir asarlar bita boshladilar. Ularning
‘
ba zilari vara taqvo, axz va tarkka ahamiyat berib, nafs haqida kitoblar yozdilar.
’ ’
Tasavvuf tarixi islom tarixi bilan birga rivojlanib, islom madaniyati va
ma rifatiga ulkan hissa bo lib qo shildi. Agar dastlabki paytlarda Kufa, Basra
’ ‘ ‘
va Bag dod shaharlarida sanoqli darajada zohid va so fiylar yashagan bo lsa,
‘ ‘ ‘
bora-bora musulmon olamida shayxu mashoyixlar, so fiy-darveshlar,
‘
qalandarlarning soni ko paydi, yuqorida aytganimizday, bu o ziga xos bir
‘ ‘
harakatga aylandi.
Tasavvuf tarixiga nazar tashlar ekanmiz, islom dinidagi mazhablar, qarashlar
xilma xilligi so fiylar hayoti va dunyoqarashiga ham inchunun ta sir etib
‘ ’
12

turganini ko ramiz. Xususan, sunniy va shia mazhablari orasidagi kurash sezilarli‘
iz qoldirgan. Eron olimlari, jumladan, «Tasavvuf istilohlari sharhi» (Tehron, 1347
hijriy yili) nomli qomus muallifi Sayyid Sodiq Guharin tasavvufning paydo
bo lishi va qaror topishida shia mazhabi qarashlarining ta siri borligini
‘ ’
ta kidlaydi. Boshqa bir qator olimlar yunon falsafasi, qadimgi zardushtiylar, hind
’
falsafiy-asotiriy qarashlarining rolini ko rsatadilar.
‘
Tasavvuf amaliyoti va falsafasida bu buloqlarning samarali ta siri bo lishi
’ ‘
mumkin. Lekin shuni ta kidlamoqchimizki, islomiy tasavvuf o zi o zlashtirgan
’ ‘ ‘
jamiki narsalarni islom ruhida qayta ishlab, shariatga muvofiqlashtirgan. Yana
shuni ham aytmoqchimizki, shia va sunniy mazhablari orasidagi kurash tasavvuf
silsilalarining yo nalishlarini belgilagan.
‘
Chunonchi, tayfuriya, suhravardiya, hululiya, firdavsiya kabi silsilalar
ko proq shiachilikka moyil bo lsa, yassaviya, naqshbandiya suluklari sunniy
‘ ‘
mazhabida mustahkam turgan tariqatlar edi. Hazrat Bahouddin Naqshbandning
asosiy jiddu jahdi ham tasavvuf va tariqatni sunniy mazhabiga moslashtirish, uni
shiachilikka xos jahru samo lardan tozalashdan iborat bo lgan. Natijada,
’ ‘
naqshbandiya sunniy mazhabli aholi orasida chuqur yoyilgan. 6
Tasavvuf tadrijiy taraqqiyotga ega ta limot bo lib, islom olamida VIII
’ ‘
asrning o rtalarida paydo bo lgan. Dastlab u zohidlik harakati ko rinishida
‘ ‘ ‘
kurtak yoyadi. Gap shundaki, hazrat Muhammad Mustafo sallallohu alayhi
vasallam vafotlaridan keyin musulmonlar jamoasi ichida bo linish yuz beradi,
‘
ayniqsa, xalifa Usmon raziyallohu anhu zamonida boylikka ruju qo yish,
‘
qimmatbaho tuhfalar bilan qarindosh-urug lar, yaqin do st-birodarlarni siylash
‘ ‘
rasm bo ladi.
‘
Umaviya xalifaligi davriga kelib esa, saroy hashamlari, dabdabali bezaklar,
oltin-kumushga berilish, xazina to plash avj oldi. YA ni diniy mashg ulotlar,
‘ ’ ‘
Xudo yo lidagi toat-ibodat o rnini dunyoviy ishlar, dunyo moliga muhabbat
‘ ‘
egallay boshladi. Bu hol diniy amrlarni ado etishni har qanday dunyoviy ishlar,
6
Islom tasavvufi manbalari. T., 2005.- bet.34
13

boyliklardan ustun qo ygan e tiqodli kishilarning noroziligiga sabab bo ldi.‘ ’ ‘
Ular orasida hadis to plovchi muhaddislar, ilgaridan qashshoq bo lib, uy-joy,
‘ ‘
mol-mulkka e tibor qilmagan sahobalar ham bor edi. Bularning bir qismi dinni
’
himoya qilib, ochiq kurashga otlangan bo lsalar, ikkinchi qismi qanoat va zuhdni
‘
(«zuhd» so zidan «zohid» so zi kelib chiqqan) asosiy maqsad qilib olib, saroy
‘ ‘
ahli va sarvatdorlar, boylar axloqiga qarshi norozilik belgisi sifatida
tarkidunyochilik g oyasini targ ib etib, ijtimoiy faoliyatdan butunlay
‘ ‘
chetlashganlar, surunkali toat-ibodat bilan shug ullanganlar.
‘
Kufa, Bag dod, Basra shaharlarida tarkidunyo qilgan zohidlar ko p edi, aytish
‘ ‘
kerakki, ularning obro -e tibori ham xalq orasida katta bo lgan. Chunonchi,
‘ ’ ‘
Uvays Qaraniy, Hasan Basriy kabi yirik so fiylar aslida zohid kishilar edilar,
‘
shuning uchun bu zotlarning nomi shayxlar va so fiylar haqidagi tazkiralarda
‘
zohid sifatida tilga olinadi, ba zi mualliflar esa ularni so fiylar qatoriga
’ ‘
qo shmaganlar ham.
‘
Buning boisi shuki, zohidlar uzlat va taqvoni pesha etgan bo lishlariga qaramay,
‘
ishq va irfon (ilohiy ma rifat)dan bexabar kishilar edilar. Ular falsafiy
’
mushohadakorlik, ajzu irodat bilan ma naviy-axloqiy kamolot sari intilish,
’
valiylik, karomatlar ko rsatish kabi xislatlarga ega emasdilar.
‘
Zohidlarning niyati ibodat bilan oxirat mag firatini qozonish, Qur onda
‘ ’
va da qilingan jannatning huzur-halovatiga yetishish edi. So fiylar nazarida esa
’ ‘
jannat umidida toat-ibodat qilish ham tama ning bir ko rinishidir. Holbuki,
’ ‘
so fiy uchun na dunyodan va na oxiratdan tama bo lmasligi kerak. Yagona
‘ ’ ‘
istak bu Haq taoloning diydoridir, xolos.
—
Mashhur so fiy ayol Robia Adaviyya (714 801) Tangriga munojotlarida nola
‘ —
qilib aytar ekan: «Ey Parvardigorim, ey Yori aziz, agar jannating tamaida toat
qiladigan bo lsam, jannatingdan benasib et, agar do zaxingdan qo rqib ibodat
‘ ‘ ‘
qiladigan bo lsam, meni do zax o tida kuydir ming-ming roziman! Ammo
‘ ‘ ‘ —
agar Sening jamolingni deb tunlarni bedor o tkazar ekanman, yolvoraman, meni
‘
jamolingdan mahrum etma!»
14

Alloh taologa quruq, ko r-ko rona mutelikniig hojati yo q. Uning g azabidan‘ ‘ ‘ ‘
qo rqibgina amri ma rufni bajarish sadoqat belgisi emas, balki riyodir. Shuning
‘ ’
uchun so fiylar Allohni jon-dildan sevish, Uning zoti va sifatlarini tanish va
‘
bilish, ko ngilni nafsu hirs g uboridan poklab, botiniy musaffo bir holatda Iloh
‘ ‘
vasliga yetishish va bundan lazzatlanish g oyasini keng targ ib qildilar. Inson
‘ ‘
ruhi ilohiydir va, demak, asosiy maqsad ilohiy olamga borib qo shilmoqdir,
— ‘
dedilar.
Shu tariqa, dunyodan ko ngil uzgan, ammo zohidlarga o xshamaydigan, «bir
‘ ‘
nazar bilan tuproqni kimyo etadigan» (Hofiz SHeroziy), zehnu zakovat, aqlu
farosatda tengsiz, ammo o zga mutafakkirlar, faylasuflardan ajralib turadigan,
‘
shariat ilmini suv qilib ichgan, toatu ibodatda mustahkam, lekin oddiy dindorlardan
farqlanadigan ajoyib xislatli odamlar toifasi paydo bo lgan ediki, ularni ruh
‘
kishilari deb atardilar. 7

Bunday odamlarning fe l-atvori, yurish-turishi, xoriqulodda (odatdan tashqari)
’
so zlari va ishlari atrofdagilarni hayratga solar, ba zilarining g aybdan bashorat
‘ ’ ‘
beruvchi karomatlari, sirli mo jizalari aqllarni lol qoldirardi. Ularni ahlulloh,
‘
avliyo, ahli hol, ahli botin, arbobi tariqat, darvesh, qalandar, faqir degan nomlar
bilan tilga olardilar. Ammo bu toifaga nisbatan ko proq «so fiy» nomi
‘ ‘
qo llanilgan, chunki ushbu so zning ma nosi ancha keng bo lib, boshqa
‘ ‘ ’ ‘
tushuncha va atamalarni o z ichiga sig dirardi.
‘ ‘
Zohidlik davri so fiylari (chunonchi, Ibrohim Adham, Hasan Basriy, Abu
‘
Hoshim Ko fiy va boshqalar) taqvo va parhezkorlikni bosh maqsad deb bilgan
‘
bo lsalar, keyingi davr so fiylari tafakkuriy-shuuriy rivojlanish ya ni
‘ ‘ — ’
dunyoni va Ilohni bilish, tanishni asosiy maqsad - deb hisoblaganlar. Birinchi
davrni tasavvufning ibtidoiy davri («avvalgi davr») sifatida tilga oladilar. Oriflik
davri deb ataganimiz ikkinchi davr ham (bu IX asr o rtalaridan boshlanadi) bir
‘
necha bosqichlarga ega. Chunonchi, IX X asrlar xonaqohlarning paydo
— —
bo lishi, tariqat rusumlarining shakllanishi davri. XI XII asrlar tasavvuf
‘ — —
7
Jaloliddin Rumiy. Ma naviy masnaviy. Askar Maxkam tarjimasi. T., Sharq . 1999.
’ “ ”
24-bet.
15

maktablari, silsilalarning tarkib topishi davri. Bunda Misr, Bag dod, Basra,‘
Buxoro, Nishopur, Termiz, Balx shaharlari tasavvuf va tariqat markazlari sifatida
muhim rol o ynagan. Natijada Misr, Xuroson, Movarounnahr, Iroq va Turkiston
‘
maktablari shuhrat topgan.
Umrni do stlar xizmatiga bag ishlash, faqat yaxshilikni o ylab,
‘ ‘ ‘
yaxshilik qilishdan charchamaslik, ezgu xulq-atvorga ega bo lish, borini o zgalar
‘ ‘
bilan baham ko rib, muhtojlar hojatini chiqarish, piru ustozlar, do st-birodarlar
‘ ‘
nomusi, sharafini himoya etish, zo-hiran va botinan pok yurib, halol-pokiza
insonlar suhbatini qozonish. Shunday sifatlarni o zida mujassamlashtirgan
‘
kishilar bizning tariximizda ko p bo lgan. Ular jamoa bo lib uyushib, o z ezgu
‘ ‘ ‘ ‘
niyatlarini amalga oshirar edilar. Ularni javonmardlar, axiylar yoxud fatiylar deb
atardilar («javonmard» mard yigit demakdir. «Fatiy» so zi ham shu ma noni
— ‘ ’
bildiradi, «axiy» birodar, do st demak), ularning tariqati maslagi esa
— — ‘
javonmardlik yoki futuvvat deb yuritilgan. Qadimiy Xuroson va Movarounnahr
shaharlarida X asrdan boshlab javonmardlik harakati ancha keng yoyilgan edi.
Javonmardlar muayyan qoida-talablarga rioya etar, ma naviy va jismoniy
’
yetuklikka intilar, qayerdaki bo lmasinlar va nima ish bilan shug ullanmasinlar,
‘ ‘
mardlik va oliyjanoblik namunasini ko rsatar, zulm va haqsizlikka qarshi
‘
kurashardilar, xo rlanganlar va tahqir etilganlarni himoya qilardilar.
‘
Javonmardlar oddiy xalq ichidan chiqqan hunar-mandlar, sipohiylar,
ko chalarda tomosha ko rsatuvchi xalq teatri vakillari, pahlavonlar, qiziqchilar,
‘ ‘
dar-bozlar va boshqa toifalardan tashkil topgan. Ular ning har birining piri, o z
‘
jamoasi, ta lim beruvchi ustozlari, yig iladigan joylari bo lgan. Ruhoniy pirga
’ ‘ ‘
qo l berib, ustoz huzurida ahdu paymon qilib, mardlik belbog ini beliga
‘ ‘
bog lagan javonmard bir umr o z ahdiga sodiq qolishga intilgan, o z shaxsiy
‘ ‘ ‘
hayo-tini jamoa hayoti uchun, birodarlari uchun fido etgan.
Javonmardlar jamoasiga qabul qilingan yosh yigit «farzand» deb, uning beliga
ahd belbog ini bog lagan ustoz «ota» deb yuritilgan. Javonmardlar shu zaylda
‘ ‘
bir-birlarining aka-ukalari, birodarlari hisoblan-ganlar va birodar birodari uchun
mol-jonini bag ish-lashga tayyor turgan. Yana bir arab olimi Ibn Xavkal
‘
16

Movarounnahr javonmardlari haqida bunday hikoya qiladi: «Movarounnahr
xalqining javonmardligi shu darajadaki, go yo barchasi, bir xonadonda‘
yashayotganday-dirlar. Birortasi boshqasining uyiga borsa, o z uyiga kirganday
‘
bo ladi. Juda mehmondo stdirlar va kechasi keladigan mehmondan xijil
‘ ‘
bo lmaydilar, musofirni tanimasalar ham hech bir muzd-mukofot kutmay, mehri-
‘
bonlik ko rsatadilar».
‘
Tasavvuf va futuvvat bir-birini to ldirgan va bir-biriga madad bergan.
‘
Yirik shayxlarning o zlari qahramonlik va mardlik namunalarini ko rsatganini
‘ ‘
bilamiz. Abu Ja far Haddod Misrda o n yetti yil te-mirchilik qildi, deb yozadi
’ ‘
Abdurahmon Jomiy «Na-fahotul uns» asarida, har kun bir dinaru o n diram pul
‘
ishlardi. Ammo bu pullarni o zi uchun ishlatmasdi, balki darveshlar, muhtojlarga
‘
bag ishlardi. O zi esa Junayd Bag dodiy uyiga borib, qotgan-qutgan nonlarni
‘ ‘ ‘
tanovul qilib yurgan, yotadigan joyi esa masjid bo lgan. («Nafahotul-uns»,
‘
156-bet).
Shayx Najmiddin Kubro faqirlikni odat qilgan, barcha molu mulki,
bisotini kambag allarga bo lib berib, o zi «kuffor ahli», ya ni mo g ul
‘ ‘ ‘ ’ ‘ ‘
bosqinchilariga qarshi jangga otlangan edi. Ulug vatandoshimiz qah-ramonliklar
‘
ko rsatib, mo g ul o qidan shahid bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
XIII asrga kelib futuvvat va tariqat bir-biri bilan qo shilib ketgan. Shu
‘
davrlarda yashagan Xuroson, Eron va Movarounnahr shayxlari o z muridlarini
‘
mardlik va fidoyilik, saxovat va qanoat ruhida tarbiyalash, javonmardlikni tariqat
shioriga aylantirishga intilganlar. Chunonchi, Shayx Abulhasan bin Husayn
Saraxsiy, Shayx Abulhasan Xaraqoniy, Shayx Abulabbos Qassob, Shayx Abuali
Siyoh, Shayx Abuali Daqqrq, Shayx Abulqosim Bushr, Shayx Luqmon Saraxsiy,
Shayx Abusaid Abul-xayr, Shayx Abuja far Haddod va boshqalarning nasihat
’
da vatlari va faoliyatlarida bu narsa yaqqol namoyondir. Ularning nazarida
’
so fiyning asosiy fazilati elga naf keltirish, ma rifat mash ali bu ko plab
‘ ’ ’ ’ ‘
shaharlarda aziz-avliyolar qabri ustiga maqbaralar qurdirdi, o nlab binolar tiklab,
‘
ularni ma -rifat va ma naviyat maskani, ilmu fan, ta lim va tahsil o choqlariga
’ ’ ’ ‘
aylantirdi.
17

Ana shunday ulug shoir va mutafakkir, mutasavvif Navoiy saxiy qalbli,‘
makorimul axloq bir zot ediki, uning ishlari javonmardlik tariqatining amaliy
tadbiqidir. Bahouddin Naqshband, Xoja Ahrori vali, Navoiy va Jomiylarning
faoliyati bilan tariqat va futuvvatning o zaro birlashuvi tezlashadi. Sharqda keng
‘
rivojlangan bu ikki sohaning qo shilishi katta ijtimoiy hodisa bo lib, odamiylik
‘ ‘
sifatlarining ko proq qaror topishi va axloqiy kamolot uchun qudratli kuchga
‘
aylandi.
Futuvvat bilan tasavvuf g oyalari aksar bir-biriga muvofiq keladi.
‘
Futuvvat ham, tasavvuf ham inson axloqini poklash, mehru shafqat, himmat
ehtiyojiga sarflardilar, shundan shodu xurram edilar. Umarshayx Mirzo
Toshkentning bir yillik xirojini talab qilib, lashkar tortib kelganda, shahar aholisi
qashshoqlikdan bu mablag ni (250 ming dinor) to lolmadi. Shunda Xoja Ahrori
‘ ‘
vali bu mablag ni Umarshayxga berib, shahar aholisini tashvishdan xalos etdi.
‘
Inson shuning uchun ham insonki, u hamisha yuksakka intilmog i, hamisha
‘
o zini poklab bormog i lozim. Nafsni yengmoq manmanlik, hirsu havasni, tor
‘ ‘ —
manfaatparastlikni yengmoqdir. Nafs vasvasasi o zim bo lay, o zim yaxshi
‘ ‘ ‘
yashay, boshqalar nima bo lsa bo lar, degan xavfli va qabih maylni keltirib
‘ ‘
chiqaradi. Kishi beparvo, berahm va mehrsiz bo lib qoladi, hat-to o z
‘ ‘
farzandlaridan ham boyligi, mol-dunyosini ayay-digan bo ladi.
‘
Bora-bora bu yirtqichlikka, vahshiy zulmkorlikka olib keladi. Natijada
axloqdan pu-tur ketib, kishi xiyonat va razolatga berilishdan ha-yiqmaydigan
bo lib qoladi. Shuning uchun ham so fiylar nafsni butun falokatlarning boshi deb
‘ ‘
ko rsatib, muridlar oldiga avval ana shu shaytoniy nafs («naf-si ammora»)ni
‘
mahv etish vazifa qilib qo yilgan edi. Uz nafsini yengolgan kishi o zgalar
‘ ‘
g amini yeyishi mumkin. Javonmard Allohning nomini tilidan qo ymaydigan,
‘ — ‘
hamisha toat-ibodat bi lan shug ullanuvchi kishi bo lishi kerakligi Husayn Voiz
‘ ‘
Qoshifiyning «Futuvvatnomai sultoniy» nomli kntobida bir necha bor
ta kidlangan. Xullas, tasavvuf futuvyatda yuksak g oyalarning amaliy-ijtimoiy
’ ‘
tadbiqini ko rgan bo lsa, futuvvat tasavvufda nazariy-e tiqodiy tag-zaminini
‘ ‘ ’
18

topgan edi. Tariqag ahli Xudo oshig i bo lib, foniylik, ma naviy poklik uchun‘ ‘ ’
kurashardilar. 8

Futuvvat ko ngil ko zini ravshan etadi, jon bog ini safo oftobi bilan parvarish
‘ ‘ ‘
qiladi. Futuvvat ahdga vafo qilishni, barchani o zidan afzal bilish va o zini hech
‘ ‘
kimdan yuqori qo ymaslikka o rgatadi. Futuvvat takallufni tark etmoq va uyda
‘ ‘
nima bo lsa, mehmon uchun hozir qilmoqdir.
‘
O zi yonib, o zgalar kulbasini yoritish, miskinlar bazmini obod qilish...
‘ ‘
Qanday sharafli va oliyjanob insoniy xislat! Bizning ulug insonparvar
‘
donishmandlarimiz o zim bo larchilik falsafasini rad etib, ana shunday ezgu
‘ ‘
g oyalarni olg a surganlar, insoniylikni ilohiylik darajasiga ko targanlar.
‘ ‘ ‘
Jomiyning fik-riga ko ra, javonmard xuddi bahor bulutiday hammaga birday
‘
saxovat yomg irini yog dirmog i, xuddi ko z gavhari kabi o zgalarni ko rib,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
, o zini ko rmasligi lozim. Bu komil insonning sifati ham, chunki ko z komil
‘ ‘ ‘
inson timsolidir. Komil inson hech qachon o zini o ylamaydi, u hamisha
‘ ‘
boshqalar g amida yuradi.
‘
Futuvvat haqida arab va fors tillarida yozilgan kitoblar ancha, bundan
tashqari, mashhur pandnomalar («Qobusnoma», «Guliston» kabi), tasavvuf
haqidagi risolalarda ham javonmardlarning rasmu rusumi, odobu qoidalari
xususida fikrlar keltiriladi. XV asrda Hirotda yashagan atoqli olim va yozuvchi
Husayn Voiz Koshifiy «Futuvvatnomai sultoniy» nomli asarida futuvvat
tariqatning bir qismi sifatida olib qaraladi va shuning uchun javonmardlik
udumlari, ilmu amali barobarida muallif tasavvuf haqida ham ko p fikrlarni bayon
‘
etadi.
Koshifiyning fikricha, tasavvuf singari futuvvat ham ruh ilmidir.
«Futuvvat ilmining o z mavzui bor, bu mavzu inson ruhi hisoblanadi. Zero
‘ —
insonning ruhini tarbiyalash, parvarish etish orqali uni go zal va hamida (yoqimli)
‘
xulq-atvorli, fazilatli qilib yetishtirish mumkin». Koshifiyning tasnifiga ko ra,
‘
futuvvatning uch martabasi bor. Bular saxo (saxovat), ya ni bor narsani hech
’
8
Islom tasavvufi manbalari. T., 2005. 38-bet.
19

kimdan qizg anmaslik; safo, ya ni qalbni kibru havo, gina-qudrat, qasd-‘ ’
g azabdan xoli va pok tutish; vafo, ya ni hamma vaqt xalq xizmatida bo lish.
‘ ’ ‘
Salmoni Forsiy (Muhammad alayhissalomning sahobalaridan) degan
ekan: «Futuvvat barchaga insof-muruvvat ko rsatish va evaziga hech narsa
— ‘
talab qilmaslik, ya ni bor kamchiliklar, ayblarni o ziga nisbat berish, ammo
’ ‘
vujudga kelgan voqealardan o zini xorijda hisoblashdir».
‘
Kerakli joyda haq gapni aytib, haqiqatni barqaror etish, nohaqlik va fitna-
fasod, zulmni fosh etish ham futuvvatga kiradi. Futuvvat ahlining odobi ham
o ziga xos. Har bir kasb zgasining maxsus odobi bor. Chunonchi, bolalarda
‘
tomosha ko rsatuvchilar odobi, g azalxonlar odobi, devor uruvchilar odobi va
‘ ‘
hokazo. Bundan tashqari, hamma amal qilishi lozim bo lgan umumiy qoidalar
‘
ham ishlab chiqilgan. Masalan, javonmard safarga chiqqanda nopok odamlar bilan
yurmasligi, nojo ya ishlar bo la-digan joylarga bormasligi kerak. Bundan
‘ ‘
tashqari kasal ko rishga borish odobi, mehmondorchilik odobi, ko chalarda
‘ ‘
yurish odobi, salom berish odobi va hokazolar mavjud.
Xullas, futuvvat mardlik tariqati, o zaro yordam, muruvvat va
— ‘
mehribonlik ko rsatish, fidoyilik va fidokorlik ilmidir. Javonmard odamning
‘
so zi ham, ishi ham, niyati va fikrlari ham pok bo lgan. Ular xalqimiz axloqini
‘ ‘
tarbiyalashda katta xizmat qildilar. Javonmardlar axloqi bizning milliy
axloqimizga aylanishi kerak, chunki futuvvatning ko p jihatlari odamlarimiz
‘
orasida to hanuz yashab kelmoqda. Kishilarimizning mehmondo stligi,
‘
odamoxunligi, mardligi o sha ajdodlar udumining merosiy davomidir.
‘

1.2.Dunyo dinlari va tasavvuf
20

VII asrning ikkinchi yarmida Bag dod islom olamining siyosiy va madaniy‘
markaziga aylandi. Hatto bu shahar tasavvufning markazi bo lib ham tanildi.
‘
Tasavvuf ta limot sifatida shakllanib butun islom olamiga tarqaldi. Bog dod
’ ‘
tasavvuf maktabining asoschisi Ma ruf al-Karxiy (vaf. 810 y.) dir. U Erondan
’
kelib chiqgan xristian oilasida tavallud topgan, o zini hayotining ko p qismini
‘ ‘
Bog dodning Karx kvartalida o tkazgan. Ma ruf Karxiyning faoliyati Kufalik
‘ ‘ ’
mashhur zohid Dovud at-To iy (vaf. 782 y.) nomi bilan bog liq. Shuningdek
’ ‘
Hasan al-Basriy xalqasining mashhur a zosi zohid Farhod as-Sabaxhiydan ta lim
’ ’
olgan. MA ruf Karxiy o zining Karx mahallasidagi shaxsiy masjidida ma ruza
’ ‘ ’
qilib ko p tarafdorlar to plagan. Uning asosiy targ ib qilgan tematikasi rizo
‘ ‘ ‘ “ ”
o z taqdiridan Allohdan rozi bo lishni deb e tirof etgan. Manbalarda
‘ ‘ ’
aytilishicha u shunday degan: Agar Alloh bandasini yaxshi ko rsa unga xayrli
“ ‘
amallar eshigini ochadi . Manbalarda Ma ruf Karxiyning ko plab karomatlari
” ’ ‘
zikr qilinadi, vafotidan keyin Dijla (Iroq) bo yidagi qabri ziyoratgohga aylanib
‘
Bag dod aholisiqurg oqchilik davrida uning qabri oldida duo qilib yomg ir
‘ ‘ ‘
yog dirish mumkin ekanligiga ishonganlar.
‘
Farididdin Attor «Tazkiratul avliye»sida, Jomiy «Nafahotul uns» kitobida
Ma ruf Karxiyning ijtimoiy kelib chiqishi, ilmiy salohiyatiyu karomatlari haqida
’
batafsil ma lumot berishgan; ba zi manbalarda uni Imom Rizo shogirdlaridan,
’ ’
deb uqtirishadi. U 200 hijriy yidda vafot etgan bulib, xoki Karxdadur. «Ravzatul
jannat» kitobida bayon qilinishicha Junayd Bag dodiy Ma ruf Karxiy ishtirokida
‘ ’
Imom Rizodan xirqa kiygan ekan. «Rayhonularab» kitobining muallifi Muhammad
Ali Mudarrisning bzishicha o nlab utmish mashoyixlari o zlarini bevosita
‘ ‘
Ma ruf Karxiy shogirdlaridan, deb bilishgan va sho ning uchun ham
’ ‘
«Ma rufiya» guruhi tarafdorlari bulishgan. U Sharqda sufizm donishmandi
’
sifatida juda mashhur bo lgan. Sa diy SHeroziy bir she rida «Karxda turbat
‘ ’ ’
ko p, ammo hech biri Ma ruf qabridek Ma ruf emas» deb yezib qoldirgan.
‘ ’ ’
Muhammad Siddiq Rushdiy uning otaonasi tarso edi, deb maxsus ta kidlagan. U
’
dastlabki muallimi bilan kelisha olmay, u yerdan qochib Imom Ali Raziollohu
Anhu huzurida ta lim olgan va uning xizmatida yurib islomni qabul qilgan. Va
’
21

buning ta sirida otaonasi ham islom’ ni qabul qilishadi. U zamonasining
Muhammad Mansur Tusiy singari mashhur allomalaridan ham dare olgan.
Naql qilibdurlarkim, Ma ruf tahorat qilmoq uchun daryoga bordi. Ko rdilarkim
’ ‘
bir avrat joynamoz va musxafni olibdurlar.
Orqasidin yurib yetib dedi:
Ey avrat hech qarolag udek o g ling bormidur. Av
— ‘ ‘ ‘ rat dedi:
Yuqdur. Ma ruf dedi:
— ’
Andoq ersa qur onni manga bergil, jaynamoz sanga halol bulsin.
— ’
Pirazan aning bu hukmidin taajjub qilib har ikkisini berdi va ketdi.
Naql qilibdurlarkim, bir kun Ma rufning xonaqohiga bir necha musofirlar kelib
’
erdi. qiblani bilmay o zga tarafga boqib namoz utadilar. Bir soatdin keyin namoz
‘
vaqti buldi. Ersa qibla tarafga boqib namoz utadilar. Ul musofirlar xijil bulib
dedilarkim, ne uchun qiblani bizga xabar qilmading?
Ma ruf dedi:
’
Bizlar darveshdurmiz, darveshlarning o zgalar ishiga tasarrufi sig mas va
— ‘ ‘
e tirozi yetmas. Andin keyin ul musofirlarni ko p rioyalar birla o zatdi.
’ ‘ ‘
* * *
Keltiribdurlarkim, Ma rufning bir xolasi bor erdi, shaharning ulug laridan erdi.
’ ‘
Bir kun utub borg uncha bir vayronalikda Ma rufni kurdikim, bir sach birla non
‘ ’
yeb o lto rubdur va bir luqma uzi yesa, bir luqma sachka beradur. Xolasi nomus
‘ ‘
qilib dedikim, sharm tutmasmusen kim sach birla vayronada taom yeb ulturubsen.
Uyingda zan va farzandlaring birla o lturub yemassan.
‘
Ma ruf dedi:
’
Sharm tutqonimdin sachka non berurman, deb havodin jonivorni qichqirdikim,
—
kelib Ma rufning ilkiga qo nub, qo lig a uzun yuzin surtar edi.
’ ‘ ‘ ‘
Ma ruf dedi:
’
Har kishi Xudodin sharm tutsa, hamma nimarsa aningdin sharm tutar.
—
* * *
22

Naql qilibdo rlarkim, bir ko ni Ma rufning dare labida tahorati sindi, darhol‘ ‘ ’
tayammum qildi. So radilarkim, dare oldingizda turib, nechun tayammum
‘
qilursiz.
Ma ruf dedi:
’
Ehtimol borkim, to darega borguncha o lg ayman.
— ‘ ‘
Naqldo rkim, bir kuni Ma rufga shavq va ishtiyeq g olib keldi. Oldida bir
‘ ’ ‘
tukuruk bor erdi. Tukurukni quchoqlab oncha quvradikim; yevuq erdikim tukuruk
porapora bo ldi.
‘
Ma rufning tariqat ishida baland martaba va ulug so zlari bor erdi.
’ ‘ ‘
Keltirubdirlarkim, javonmardlikning nishonasi uch narsadur: avval ulki vafo
bobida xilof qilmag ay, ikkinchi ulki, sitoyish bavujud manfaatini kurmagan
‘
kishining ta rifini qilur, uchinchi tilamasidan ilgari ato qilur.
’
Naql qilibdurlarkim, Ma ruf aytur bandaning haqqi va Xudoy taoloning
’
g azabining nishonasi uldurkim, lozim ermas nimarsalar birla ul bandaning
‘
nafsining kori borig a mashhur qilur.
‘
Debdur, Xudoy taoloning avliyelarining nishonasi uch nimarsadur: avval
ulki fikr andishasi Xudo uchun bulur, ikkinchi orom va qarori Xudo birla bo lur,
‘
uchinchi mashg ulligi Xudoy taolo bulur.
‘
Debdur, har kishi cho ng bulmoqqa va xalqg a sarvar bo lmoqqa oshiqodur va
‘ ‘ ‘
ozulugdur, hargiz g amdin najot topmas.
‘
Debdur, mani Xudoy taologa eltmakka bir yo l bilodurman, hammadin
‘
yevuqroqdur. Va ul yo l bo Do rki, kishidin hech nimarsa yemagil, agarchi
‘ ‘ ‘
bersang hamma kishiga bergil, garchi hech nimarsang bo lmasa ham.
‘
Debdur, kishini yaxshi demakdin tilinglarni yig inglar, cho nonchi yamon
‘ ‘
demakdin parhez qilinglar. YA ni, xohish qilmanglar, giybatdin parhez
’
qilgondek.
Debdur, har ne tilasang, aning hazrati dargohidin tilagil, hamma dardlarning davosi
andado r.
‘
Debdur, har balo va ochiqlik va ranj sanga yetadur, mushaxhas bilgilkim, aning
hushvaqtliqi ushal holni pinhon tutg onda pinhon hosil bo lur.
‘ ‘
23

Bir kishi Ma rufdin vasiyat tiladi. Ma ruf dedi: Xudoy taolo seni kurib turodur.’ ’
Uzingni gadolar qatorida tutgil, hazar qilg il uzingni ulug ko rsatmakdin.
‘ ‘ ‘
Ul kuni Ma ruf og ridi. Sari Saqtiy aning boshig a kelib dedi: manga vasiyat
’ ‘ ‘
qilgil. Ma ruf dedi: man o lmasdin ilgari maning egnimni sadaqa bergil,
’ ‘
xohishim ulki, dunyadin yalong och ketgayman, andog kim yalong och kelib
‘ ‘ ‘
edim.
Keltiribdurlarkim, bir kuni Ma ruf ruza tutqon erdi va namozi digar vaqti bulub
’
erdi, bozordin utub borg uncha Saqqo qichqirdikim:
‘
Bu suvni ichg on kishig a Xudo rahmat qilsun! Ma ruf darhol saqqodin
— ‘ ‘ ’
suvni olib ichdi. Dedi
larkim, ro zador erdingiz, ne bo ldiki, suvni ichdingiz? Ma ruf dedi:
‘ ‘ ’
Saqqoning duosidin utolmadim.
—
Va chun vafot qilg ondin keyin tushda kurub so rdilarkim:
‘ ‘
Xudoy taolo sanga ne ish qildi? Ma ruf dedi:
— ’
Ushal Saqqoning duosi borasida mani mag firat qildi.
— ‘
JUNAYD BAG DODIY
‘
Sharkda «Tojalorifin», «Sultonalmuhaqqiqin», «Ustodaltariqat» nomi bilan
mashhur bulgan Junayd Nahovandiy (Bag dodiy) IX asrning 20yillarida
‘
Bag dodda tug ilgan. Bag dod madrasalarida ta lim olgan. Alloma qorisi
‘ ‘ ‘ ’
Masohibidan (791 857) sufizm nazariyasi buyicha ta lim oladi, bir necha oy
— ’
uning suhbatida buladi. Junayd juda kup yeshlarning, jumladan Mansuri
Hallojning ham ustozidir. U 91 yil umr ko rib, 910 yil Bag dodda vafot etgan.
‘ ‘
Junayd Bag dodiy islom tarixi, nazariyasi hamda sufizmga doyr kuplab
‘
risolalar yezgan bo lsa ham, ular bizgacha yetib kelmagan yeki hali topilmagan.
‘
Avliye asarlaridan ba zi parchalar, hikmatlardan namunalar turli manbalarda
’
saqlanib qolgan. U sufizmda junaydiya ta limotining asoschisidir. Junayd
’
so fizmning boshqa nazariyetchilariga, jumladan Boyazid Bistomiyga qarshi
‘
ularoq, sufizm amaliyetida masti mustag raq uzidan ketishga nisbatan husherlikni
‘
afzal ko radi. Zeroki husherlik tabiiy holat bo lib, orif hamisha o zida bulib,
‘ ‘ ‘
husherlik bilan haqiqatga yetishi mumkin, deydi. Shunday qilib u so fistik
‘
24

ta limotu amaliyetni islomga yaqinlashtirishga intildi. Abu Nasr Sarroj, Abu Ali’
Daqqoh, Abulqosimi qushayriy Ju nayd tarafdorlaridandir. Islom bilan
chambarchas bog liq bo lgan qodiriya, Naqshbandiya singari sufizm oqimlari
‘ ‘
namoyandalari Junaydiyani qullabquvvatlashgan.
Naqldurkim, Junayd doim ro za tugar erdi. Vaqteki yeronlari kelsa, o larni
‘ ‘
hurmat qilib ruzasini sindirur erdi. Va aytur erdikim, ruza tutqonning fazilati
yeronlarg a yeriy bergondin ziyda ermasdur.
‘
Naqldurkim, Junaydning va Abo bakr Kattoniyning oralarida ming masala
‘
yesho runub turg on erdi. Vaqteki Abubakr Kattoniy vafot qilur vaqti buldi,
‘ ‘
vasiyat qildikim bu masalalarni hech kishiga bermanglar va maning birla dafn
qilinglar. Junayd aytur: men ham andog dust tutar erdikim, bu masalalar
‘
xalqning ilkiga tushmagay erdi.
Naqldurki, Junayd ulamolar tariqasicha dastorfarajji kiyar erdi. As hoblari
’
dedilarkim, ey padari piri tariqat, na bulg aykim ustoz xotiri uchun xirqa
‘
kiymoqni lozim tutsangiz. Junayd dedi: agar bilmaski xirqa birla u hosil buladur,
temurdin va utdin libos kiyar erdim. Lekin mening botinimga har dam nido
qiladurlarkim, e tibor xirqa kiymaqsa emasdur va kuymakdadur.
’
Naqldurkim, Junaydning so zi ulg aydi va Sari Saqtiy dedikim: sanga endi
‘ ‘
xalqqa nasihat qilmoq kerakdur. Junayd taraddud qilib, pirim va do stum
‘
turg onda so z demak odobdin emas deb, so zga rag bat qilmas erdi. To bir
‘ ‘ ‘ ‘
kecha tushida Hazrati Sallolohi alayhi vassallamni kurdi. Ul Hazrat dedikim,
xalqqa so z degil! Junayd bu so zni Sari Saqtiyga aytg ali bordi. Ersa Sari
‘ ‘ ‘
eshikning tubasida muntazir turib ermish. Junaydni ko rgach dedikim: to bu
‘
damgacha o zgalar ham xalqqa so z aytgil demasun deb taraddud qilib yurgan
‘ ‘
erding. Emdi so z ayturg a ul Hazratdin amr buldi. Aytmoq kerak. Junayd qabul
‘ ‘
qildi.
Keltiribdurlarki, buzruklardan birlari Junayd qoshlarig a kelib erdi. Junaydni
‘
ko rdilarkim gazab birla bir kishiga achchiqlab o tiribdur. Surdi: Ey shayx man
‘ ‘
eshitib erdim, shayton tularoq farzandi odamga g azab va achchiq qilg on vaqtda
‘ ‘
g olib kelur. Bu soat sizni kurubmankim g azab va achchiq birla ulturubsiz.
‘ ‘
25

Shayton sizdan qochib ketodur. Junayd dedi: kurmading va eshitmadingmukim,
bizlar g azab qilsak va achchiqlasak uzimiz achchiqlamasmiz. Balki Xudo uchun‘
achchiqlarmiz. Nochor shayton hech vaqtda bizdan qochqondek qochmag usidir.
‘
Bizdan o zgalarning achchiq va g azabi o z nafsining nasibasi o cho n
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo lo r. Agar Haq so bhanahu va taolo avizubillohu shaytonir rojiym uzi
‘ ‘ ‘
farmon qilmag on bo lsa, man xargiz shaytondin panoh topmas
‘ ‘
erdim.Keltiribdurlarkim, Ibni Sharih Junaydning majlisiga kelib erdi. Aningdin
surdilarkim, Junaydni nechuk kurdingiz? Dedikim: uzini hud bilmasman va
muncha bilurmankim, suzini eshitdimki. Xudoy taolo suzini suratga kelturub,
Junaydning xohishidek aning tilidin joriy qilur.
Banda bulmoq ikki ish birla sobit bulur: biri ulkim rostlik birla oshkora va
pinhon Xudoga muhtoj bulmoq. Ikkinchi hamma ishda Rasuli Xudoga iqtido
qilmoq debdur.
Debdur, banda bulmoq tamomi shug ulni tark qil
‘ moq va asl toatga yuz
keltirmoq. Banda bu ikki ishni tashlamoqdir: biri ulkim, har nimarsaki, nafsning
izzatidur, anga tuxtamoq, ikkinchi ulkim, say qo shishga e timod qilmoq.
’ ‘ ’
Vaqteki bu ikki ish sandan yuq bulsa, bandalik haqqini ado qilmog oning bo lur.
‘ ‘
Bilmagaysan, ya ni bu ne matni maning uchun xalq qilg on, mani bu ne mat
’ ’ ‘ ’
uchun xalq qilg on emas, deb bilgaysan. Har kishikim o z nafsining
‘ ‘
nofayzlig ini kursa, degilkim Xudoy taloni sano qildi.
‘
26

2. Markaziy Osiyoda tasavvuf ta limotining vujudga kelishi’
2.1. Markaziy Osiyoda kubroviya, yassaviya va naqshbandiya tariqatlari
Musulmon olamidagi eng zabardast mutasavvuf donishmandlardan biri
buyuk vatandoshimiz shayx Najmiddin Kubrodir.
Abul-Jannob va Tomatul Kubro laqablariga sazovor bolgan tasavvufning
‘
Kubraviya silsilasining asoschisi Najmiddin Kubroning toliq ismi Ahmad ibn
‘
Umar ibn Muhammad Xivaqiy al-Xorazmiydir. Hijriy oltinchi va yettinchi asrlarda
yashagan Najmiddin Roziy, Majiddin Bagdodiy, Sadiddin Shamaviy, Sayfiddin
‘ ’
Bahorziy va Bahouddin Valad kabi siymolar u kishining murid va shogirdlari
bolgan.
‘
Axmad ibn Umar Abul-Jannob Najmiddin Kubro 540 hijriy yidda
Xorazmning Xivaq shahrida dunyoga keladi.
Abdurahmon Jomiy ozining «Nafahot-ul-uns» asarida yozishi-cha,
‘
Najmiddin bolalik paytidayoq ilm istab Misrga ravona boladi. Misrda Ruzbehon
‘
Vazzon al-Misriy (vafoti 584/1188) degan olim dargohida talim oladi. Al-Misriy
’
esa, oz navbatida, mash-hur mutasavvuf donishmand Abu Najib as-Suxravardiydan
‘
talim olgan edi. Ruzbehon uni oz oglidek yaxshi korib, alohida mehr bilan tarbiya
’ ‘ ‘ ‘ ‘
qiladi, hatto qizini nikohlab berib, oziga kuyov qilib oladi.
‘
Ammo ilmga chanqoq Najmiddin Kubro kop otmay Tabrizga borib, u
‘ ‘
yerdagi Imom Abu Mansur Shafda degan donishmanddan islomiy ilmlarni
organadi va Tabrizda shayx Bobo faraj, Ammor Yasir, Ismoil Kasriy kabi ulkan
‘
mutasavvuf donishmandlardan tasavvufga oid kopgina zohiriy, botiniy ilmlarni
‘
ham egallaydi. U kishi shayx Ismoil Kasriy qolida tasavvufiy xirqapush darajasiga
‘
yetib, ul hazratning oq fotihasini oladi. Songra Misrdagi ustozi va qaynatasi
‘
Ruzbehon maslahati bilan oz vatani Xorazmga qaytib kelib xonaqoh quradi va
‘ —
shogirdlar tarbiyasiga katta etibor beradi, «Kubraviya» yoki «Zahobiya» tariqatiga
’
asos soladi. Bu tariqat talimoti hadis va shariatga asoslangan bolib, oz davrida
’ ‘ ‘
27

Xuroson, Movarounnahr, Hindiston va boshqa musulmon mamlakatlari xalqlari
orasida keng tarqaladi. Mazkur tariqat soliklari orasida zikrni ovoz chiqarmasdan
(xufiya) ijro qilish usuli joriy bolgan.‘ 9
«Rashahot ayn-ul-hayot» asarining muallifi Faxruddin as-Safiy oz asarida
‘
hazrati Abdurahmon Jomiy fikrlariga tayangan holda Najmiddin Kubroning zikri
xufiya talqini togrisida soz yuritadi va shayx Kubro fikricha, zikr jarayoni
‘ ‘ ‘
insonlarning nafas olish (tanaffus) jarayoni bilan chambarchas bogliq ekanligi
‘
haqida shunday malumot beradi: «Hazrat Mahdumi Nuriddin Abdurahmon al-
’
Jomiy aytishlaricha, shayx Abul-Jannob Najm al-Kubro qudsi Allohi ruhi ozining
‘
«Favotix al-jamol» risolasida yozganlaridek, hayvonlarning nafas olishi bir tabiiy
zaruriyat tufayli yuz beradi. Insonlar ham aslida ayni osha zaruriyat yuzasidan
‘
nafas oladilar, lekin oshanday nafas olish jarayonida inson goyibona haqqu
‘ ‘
subhonahuning muborak nomini zikr qiladi.
Ali Akbar Dehxudoning mashhur «Lugatnoma»sida keltirilishi-cha, «u
‘
kishining Kubro deb atalishlariga sabab shuki, behad ziyrakliklari va tuganmas
zakovatlari tufayli har qanday muammoli masalani soralganda hal qilib berar edilar
‘
va har kim u kishi bilan bahs-munozara qilsa, golib chiqar edilar».
‘
Shuningdek, u kishini Tomatul Kubro, yani buyuk balo va qazolarning oldini
’
oluvchi, xaloskor deb ham atashgan. Abul-Jannob deb atalishlariga sabab esa, u
kishining dunyoviy ikir-chikirlardan uzoqturganliklaridir. Ul zotni «Valitarosh»
(valiylarni parvarishlab yetishtiruvchi) deb ham atashgan. Chunki umrlari
davomida on ikki kishini oz muridliklariga qabul qilganlar va ularning barchasini
‘ ‘
shayx darajasiga yetkazganlar. Ular qatorida mashhur shayxlardan Farididdin
Attorning otasi Majididdin Bagdodiy (vafoti 1219) va Jaloliddin Rumiyning otasi
‘
Bahouddin Valad, Najmiddin Doya Roziy, Sadiddin Hamaviy, Sayfiddin Bahorziy
’
va boshqalar bor.
Najmiddin Kubroning Xorazmdagi songgi hayoti ota ogir, shid-datli va
‘ ‘ ‘
murakkab sharoitda kechadi. Bu davrda Turon olkasidagi Xorazm, Shosh, Buxoro
‘
9
Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T., Kamalak . 1995.
– “ ”
42-bet.
28

va Samarqand hukmdorlarining noahilligi, tang nazarliligi tufayli mogullarning‘ ‘
Turkistonga qilayotgan hamlalari kuchayib, Chingizxon lashkarboshilari
Movarounnahrdagi yirik shaharlarni birin-ketin beayov bosib olishga muvaffaq
bolgan. 1221 yilning jumodi ul-avval (iyul) oyida Chingizxon lashkarboshilaridan
‘
biri Xulaguxon ozining yosh ogli, tumonat lashkari bilan Urganch qalasini orab
‘ ‘ ‘ ’ ‘
oladi. Urganch shahri qamal ichida qolib, aholi nihoyatda ogir sharoitda azob
‘
chekayotgan bir asnoda munkillab qolgan, yetmishdan oshgan Najmiddin Kubro
xalq orasidan lashkar toplab, qolida qurol bilan qalani bir necha kun davo¬mida
‘ ‘ ’
dushman hamlalaridan saqlab turadi.
Najmiddin Kubro yuksak obroga ega bolsa ham, kamtarona hayot kechirgan.
‘ ‘
Ammo u kishining bazi muridlari mamlakat miqyosida shunchalik nufuzga ega
’
bolganlarki, hatto Faxriddin Roziy kabi faylasuf va sulton Muhammad xorazmshoh
‘
ham ularning raqobatidan xavotirlanganlar. Masalan, «Sultonul ulamo» laqabiga
ega bolgan Jaloliddin Rumiyning otasi Bahouddin Valad Balx shahrining uch
‘
yuzga yaqin faylasuf olimlari bilan bahs yurgizgan va ularni yunon falsafasi bilan
ortiqcha shugullanishda ayblagan. Najmiddin Kubroning boshqa bir shogirdi, oz
‘ ‘
navbatida shayx Farididdin Attor¬ning murshidi bolgan xorazmlik Majiddin
‘
Bagdodiy hokimiyatda-gi ishlarni tanqid qilgani uchun qatl qilingan. Lekin uning
‘
minglab shogirdlari bolgan. Bazida sulton Muhammad xorazmshohning ozi ham
‘ ’ ‘
shayxlarning huzuriga kelib, ularni ziyorat qilib turgan.
Najmiddin Kubro mogul bosqinchilariga qarshi oz muridlari bilan shiddatli
‘ ‘ ‘
jangga kirib, shahid bolgan. Jangdan keyin, u kishining jasadini darhol topisha
‘
olmagan. Chunki ul zot qiyma-qiyma qilib tashlangan edi. Shahid bolganliklari
‘
haqidagi malumotni hijriy 710(1311) yidda yozilgan Rashiddiddin Fazlillohning
’
«Jomeat ul-tavorix» («Tarixlar toplami») asarida uchratamiz.
‘
Chingizxon shayx Najmiddan Kubroning mashhurliklarini eshitgan bolganligidan
‘
Xorazmga hujum qilish oldidan, u kishiga chopar yuborib, «Men Xorazmni
qatliom qilmoqchiman, shuning uchun Sizdek ulugvor shaxsni u yerdan ketib,
‘
bizga qoshilishingizni sorayman», degan. Ammo shayx unga javoban: «Men
‘ ‘
yetmish yil umrim davomida xorazmliklar bilan turmushning achchiq-chuchugini
29

birga tortganman. Endi ular boshiga balo-qazolar yogilayotgan paytda qochsam‘
muruvvatdan bolmaydi», degan. Bu voqea hijriy 618 (1221) yidda roy bergan. Bu
‘ ‘
haqdagi malumot «Tarixi guzida» («Tanlangan tarix»), Abdurahmon Jomiyning
’
«Nafahot ul-uns», keyinchalik esa, «Ravzat ul-safo», «Habib us-siyar» va boshqa
mashhur tarixiy kitob va tazkiralarda ham uchraydi.
Hijriy 733 (1334) yidda Xorazmga safar qilgan mashhur arab sayyohi ibn
Battuta Urganch shahridan chiqa berishdagi zoviyada Najmiddin Kubroning
maqbarasi va boshqa uluglarning mozorini korganligini yozadi.
‘ ‘
Najmiddin Kubro bir necha ilmiy asarlar va ruboiylar yozgan-ki, ular juda
kop tazkiralarda uchraydi. U oz qarashlarini arab tilida yozgan bir qator
‘ ‘
risolalarida bayon qilgan. Ulardan asosiylari «Favoix al-Jamol va faovtix al-Jalol»,
’
«al-Usul al-ashara», «Risolat al-Xoif al-xaim min laumon al-laim» va
’ ’ ’
boshqalardir. Bu asarlar arab mamlakatlari va Turkiyada bosib chiqarilgan. Uning
arab tilida yozgan «Risolatun odob ul-zokirin» («Zikr aytuvchilar odobi haqidagi
risola») asarining Abdurahmon Jomiyning shogirdi Abdul g‘ofur Loriy tomonidan
fors tiliga qilingan tarjimasi bizgacha yetib kelgan va Uzbekiston Fanlar
Akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida № 503-X
raqami ostida saqlanmoqda. Bu asarning asli nomi arabcha «Al-Usul al-ashara»
(«o‘n usul» yoki «o‘n asos») deb ataladi. Turkiyada ushbu asar turk tiliga tarjima
qilinib, nashr etilgan.
Ma’lumki, Kubro haqiqat asroriga yetishish maqsadida o‘z tasavvuf
maktabini yaratdi. Uning aqidasiga kora, inson oz mohiyati etibori bilan
‘ ‘ ’
mikrokosm, yani kichik olamni tashkil etadiki, u makrokosm, yani katta dunyo
’ ’
bolgan koinotdagi barcha narsalarni ozida mujassamlashtiradi. Ammo ilohiy
‘ ‘
sifatlar yuqori samoviy doiralarda birin-ketin oziga xos maqomlarda
‘
joylashganligidan, haqiqat yolini qidiruvchilar bunday yuksakliklarga kotarilib,
‘ ‘
iloxiy sifatlarga ega bolishi uchun, yani kamolotlarga erishishi uchun, malum
‘ ’ ’
riyozatli yollarni otishlari zarur. Buning uchun esa, har bir kishi on asosga
‘ ‘ ‘
tayanmogi kerak:
‘
30

1. Tavba oz xohishi bilan Haq taologa hech bir korsatmasiz yuzlanishdir.— ‘ ‘
Kishi oz irodasi bilan Xudoni sevishi va ozining «meni» dan kechishi kerak. Tavba
‘ ‘
Xudo tomon yuz tutgan barcha kishilarning har qanday gunohlardan forig
‘
bolishidir. Gunoh shunday narsadirki, u dunyoviy yoki ilohiy bosqichlardan tashkil
‘
topganiga qaramasdan Alloh taolodan yiroqlashtiradigan amaldir.
2. Zuhd fi-dunyo bu dunyoda ham, uning tashqarisida ham, nima-iki lazzat
—
tomon boshlasa, undan tiyilishdir. Oz yoki kop bolsa ham, biror molu mulkka,
‘ ‘
jangga yoki bolmasa biror mansabga oz tabiiy vafotigacha ragbat yoki moyillik
‘ ‘ ‘
korsatish, zuhddan chiqish hisoblanadi.
‘
Zuhdning mohiyati dunyo va oxiratga ragbat qoyishdan voz kechishdir. Ichki
‘ ‘
lazzat, sharob ichish, nikohiy ishlarga ruju qoyish, mansab va oliy martabalarni
‘
qomsash kabi rohatlarga oxshash his-tuygulardan voz kechishdir. Yillar davomida
‘ ‘ ‘
xayrli ishlar bilan band bolib, yer ishlari bilan shugullanish va shunga oxshash
‘ ‘ ‘
boshqa fao-liyat tasirida dunyoviy narsalardan kora, oxiratga koproq tamo-yil va
’ ‘ ‘
ragbat korsatish maqsadga muvofiqdir. Chunki dunyo foniy bolib, oxirat boqiydir.
‘ ‘ ‘
3. Tavakkal Xudoga ishonch jihatidan bu turmushdagi barcha ikir-
—
chikirlardan voz kechishdir. Shaxsning dunyoga ragbat qoyishi molu dunyo va
‘ ‘
mansab orttirish uchun tashabbus korsatishga sabab boladi. Tavakkal diddan
‘ ‘
Xudoga ishonish bolib, uning ulugvorligini etirof etishdir. Maqsadga erishish
‘ ‘ ’
mahalida tavakkal birinchi darajali ahamiyat kasb etadi.
4. Qanoat hayot kechirishni taminlaydigan oz narsa bilangina qanoatlanish,
— ’
oz tarafiga tortadigan barcha nozu-nematlardan va hirslardan (ovqatni kop istemol
‘ ’ ‘ ’
qilish, qimmatbaho kiyimlarga havas qoyish, oyin-kulgi, bekorchilik va
‘ ‘
boshqalardan) yuz ogirish.
‘
5. Uzlat tanholikda otirib, ruhni mustahkamlash, odamlar bilan muomalani
— ‘
toxtatish: gaplashmaslik, eshitmaslik, qaramaslik va turli fel-atvordan aloqani
‘ ’
uzishdir. Uzlatning asl maqsadi xilvatda ado qilinganligi sababli his-tuyguni
‘
jilovlashdir. Xilvat va uzlatga ketish hissiyotlarning bosilishiga olib keladi.
6. Mulozamat az-zikr (uzluksiz zikr) oz xohishicha Xudoning ismini fikrida
— ‘
yod qilib turish va butun qalbni u bilan toldirish.
‘
31

Shunday qilinganda, pastkashlik, hasad, ochkozlik, ikkiyuzlamachilik kabi razillik‘
va riyokorliklar kongilga yol topa olmaydi.
‘ ‘
7. Tavajjuh butun ichki mohiyatni Xudoga qaratish, unga cheksiz muhabbat
—
qoyish, undan boshqa narsa borligini his etmaslikdir. Oz vujudini yoqotish,
‘ ‘ ‘
Haqning abadiy va azaliy vujudini boshqa bilim ila kora bilishdir.
‘
8. Sabr oz ixtiyori bilan nafs doirasidan mashaqqatlar chekib bolsa ham,
— ‘ ‘
ozini olib qochishdir. Maqbul bolgan togri yoldan adash-masdan borish uchun,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
kishi oz mayllarini sondirishi lozim. Bundan kozlangan maqsad shundaki, dil
‘ ‘ ‘
kuduratlardan poklanishi, ruh esa, agar nafs natijasida zanglanib qolgan bolsa, jilo
‘
topishi za-rurdir.
9. Muroqaba (tafakkurga garq bolish) erishilgan darajada mushohada
‘ ‘ —
yuritish, qalbni arzimas his-tuygulardan xoli qilib, tozalash va xotirjamlikka
‘
erishish. Kurash, riyozat chekish yoli bilan hosil qilingan yol haqqoniy tuhfa
‘ ‘
etilgan tabiiy amal bolib, yaratilish haqiqatining galabasi sifatida paydo boladi va
‘ ‘ ‘
shuning uchun ham rivojlanib boradi.
10. Rizo shaxsning nafs erkinligidan chiqib, Xudo xushnudligiga kirishi va
—
azaldan nimaga ishongan bolsa, oshani oz boyniga olishidir. Oz irodasini toabad
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qoladigan narsaga voqelik sifatida qaytarib, olimga oxshash otkinchi narsaga etiroz
‘ ‘ ‘ ’
bildirishi-dir.
On usuldan chiqariladigan natija shundaki, olmaydigan shaxsning yodi
‘ ‘
uning nafsini maglubiyatga uchratgan sifatlarida yashaydi.
‘
Najmiddin Kubro shahid bolgandan song, uning talimotini shogirdlari davom
‘ ‘ ’
ettirib, Markaziy Osiyo Kubraviya maktabini vujudga keltirdilar. Bu birodarlik
firqasi azolarini birlash-tirgan narsa rasmiy tashkilot emas, balki talimotning ruhi
’ ’
va maqsadi edi.
Tashkiliy jihatdan Kubraviya xonaqohlarida oz-ozini boshqara-digan ozod
‘ ‘
anjuman bolib, uning boshida xalifa turar edi. 1221 yilda vafot etgan Najmiddin
‘
Kubroning shogirdi Sayfiddin Bahorziy tomonidan Buxoro yaqinidagi Soktariy
qishlogida tashkil etilgan ana shunday xonaqoh Najmiddin Kubro nomi bilan atalar
‘
edi. Bu yerdagi Kubraviya jamiyati XVIII asrning oxirlarigacha faol ish korib,
‘
32

uning azolari Kubro goyalarini Xitoyning garbiy chegaralarigacha yoydilar.’ ‘ ‘
Kubroning boshqa bir shogirdi, 1252 yilda vafot etgan Sadiddin Hamaviy
’
Xurosonning Bahrabod deb atalgan maskanida xonaqoh barpo qilib, uning atrofida
togarak tashkil etdi.
‘ 10
Kubraviya maktabi bir qator mustaqil shahobchalar vujudga kelishiga sabab
boldiki, ular musulmon dunyosi Sharqida keng tarmoq otdi. Bu tarmoq kelib
‘
chiqish manbaini Kubroning boshqa bir shogirdi bolgan Majiddin Bagdodiy
‘ ‘
(Bagdodak Xorazmdagi qishloq bolib, undan chiqqan Majiddin 1209 yoki 1219
‘ ‘
yilda qatl etilgan) asos solgan tariqatdan, deb hisoblar edilar. Bular quyidagilar:
Firdavsiya Sayfiddin Bahorziy shogirdining xalifasi bolgan, 1300 yillarda vafot
— ‘
etgan Najibiddin Muhammad tomonidan tashkil etilgan va Hindistonda (Dehli,
Bihar) tarqalgan;
Nuriya 1317 yilda vafot etgan Abdurahmon al-Isfaroiniy tomonidan asos
—
solingan bolib, Kubraviyaning Bagdod shahobchasi hisoblanadi;
‘ ‘
Rukniya oz kelib chiqishini 12611336 yillarda yashagan Rukniddin
— ‘ —
Aloaddavla as-Simnoniydan olgan birodarlik tariqati;
’
Hamadoniya oliya Kashmirda islomni yoyishda faol ish korsatgan Sayyid
— ‘
Ali binni Shahobiddin Hamadoniy (13141385) asos solgan, rukniyadan ajrab
—
chiqqan birodarlik tariqati bolib, Kubraviya tariqati silsilasining boshqa
‘
shahobchalarigya qaraganda eng mashhuridir;
Igtishoshiya hamadoniya oliyaning Xuroson shahobchasi bolib, Ishoq al-
‘ — ‘
Xuttaloniy (1423 yil oldirilgan) tomonidan asos solingan. Uning ikki shogirdi esa,
‘
ikki mustaqil shia tariqatiga asos solishgan;
Zahabiya asoschisi XV asr ortalarida vafot etgan Abdulloh Barzishobodi
— ‘
Mashhadiy;
Nurbaxshiya asoschisi Nurbaxsh (13921464) laqabli Sayyid Muhammad
— —
binni Muhammad.
10
Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T., Kamalak .1995.
– “ ” 45-
bet.
33

Yuqorida aytilganlar shundan guvohlik beradiki, Najmiddin Kubro talimoti’
butun musulmon Sharqi mamlakatlarida keng tar-qagan bolib, hozirda ham uning
‘
korinishlarini uchratish mumkin.
‘ 11
Shunday qilib, Najmiddin Kubro tasavvuf talimotining rivoji va butun musulmon
’
Sharqida keng tarqalishida katta rol oyna-di. Uning nomi islom olamida mashhur
‘
boldi.
‘
Abu Mansur al-Moturidiy (Vafoti 945)
Abu Mansur al-Moturidiy sunniy etiqodidagi ikki yirik oqimlardan biri
’
bolmish Moturidiya oqimining asoschilaridan hisoblanadi. Uning hayoti haqida
‘
malumotlar juda oz. Toliq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn
’ ‘
Mahmud al-Hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiydir. Buyuk kalom imomi va fiqh
olimi asli Samarqandning Moturid qishlogidan (hozirgi Jonboy tumanida
‘
joylashgan) bolib, uning taxallusi shu qishloqqa nisbatan olingandir. Abu Mansur
‘
al-Moturidiy dastlabki talimni shu qishloqda olib, keyinchalik Movarounnahrning
’
osha davrdagi diniy va marifiy markazi bolgan Samarqandda davom ettiradi.
‘ ’ ‘
Al-Moturidiy yashagan davr Somoniylar hukmronlik qilgan davrga togri
‘ ‘
keladi. Samarqand dastlab bu davlatning poytaxti bolib, songra IX ayerning
‘ ‘
oxiridan boshlab poytaxt Buxoroga kochirildi. Biroq osha vaqtda ham Samarqand
‘ ‘
Buxoro bilan bir qatorda Movarounnahrning iqtisodiy-madaniy markazi bolib
‘
qolaverdi.
Abu Mansur al-Moturidiy tugilgan yili haqida aniq malumotlar yoq. U
‘ ’ ‘
Samarqandda 944945 yilda vafot etgan va shahar chekkasidagi Chokardiza degan
—
qabristonga dafn etilgan.
Bani manbalarda uning Samarqanddagi al-Ayoziy madrasasida talim olgani
’ ’
qayd etilgan. Al-Moturidiy Abu Bakr Axmad al-Juzjoniy, Abu Nasr Ahmad al-
Iyodiy, Imom Azam mazhabidagi buyuk olim Nasr ibn Yaxyo al-Balxiy,
’
Muhammad ibn al-Fadl kabilarni ozining ustozi deb bilgan.
‘
11
N. Komilov. Tasavvuf. 1-kitob. T., 1996. bet.56.
–
34

Al-Moturidiy fiqh va kalom masalalari bilan qiziqib, Hanifiya mazhabi
olimlaridan dars olib oz bilimini oshiradi. Shu vaqt davomida koplab mashhur‘ ‘
faqihlar va muhaddislar bilan muloqatda bolgan va munozaralar qilgan. Butun
‘
umri davomida shu sohaga oid asarlar yozib qoldirgandir. Mahmud ibn Sulaymon
al-Kafaviyning (vafoti 1582 yil) «Katoib ul-alom al-axyor fi taboqot va mashaoyix
’
mazahab an-Numon» («Numon mazhabiga mansub bolgan taniqli alloma faqihlar
’ ’ ‘
va shayxlar haqidagi kitob») nomli kitobida al-Moturidiy va uning asarlari haqida
ayrim malumotlar beriladi. Masalan, quyidagi asarlari nomlari keltirilgan: «Kitabi
’
Tavhid», «Kitab Maqomat», «Kitab rad avomil lil adila lil ka-biy» («Kabiy
’
zalolatlarining boshlanishini rad qilishga bagishlangan kitob»), «Kitab bayon va
‘
hum ul-matazila» («Mutazila gav-golari va undan qorqmaslik haqidagi kitob
’ ’ ‘ ‘ ‘
bayoni»), «Kitab Tavilot al-quron» («Quron tavili kitobi»).
’ ’ ’ ’
Lekin Hoji Xalifaning (16091659) «Kashf az-zunun an-asomil kutub va-l-funun»
—
(«Kitob va fanlar nomlari haqidagi shubhalarni bartaraf etish kitobi») kitobida
etirof etilishicha, yana
’
Abu Mansur al-Moturidiyning «Ma hazi ash-sharia» («Shariat asos-lari
’
sarasi»), «Kitab al-jadal» («Dialektika haqida kitob») kabi asarlari ham bolgan.
‘
Bulardan tashqari al-Moturidiyning «Kitab al-usul» («Diniy-talimot usuli kitobi»)
’
asari ham malum.
’
Abu Mansur al-Moturidiyning kop asarlari bizgacha yetib kelmagan, yetib
‘
kelganlari ham asosan xorijiy mamlakatlar kutubxona va qolyozma fondlarida
‘
saqlanadi.
Al-Moturidiy islom olamida juda nozik hisoblangan «Kitab Tavhid» asari
—
bizning davrimizga yetib kelgan va u 1970 yilda Fathulloh Xulif tomonidan
Bayrutda nashr etilgan.
U islom dinidagi sunniylarning tortta asosiy mazhabi asoschilarining
‘
asarlarini organib, fiqhga va kalomga oid asar yozadi. Bu al-Moturidiyning
‘
«Tavilot ahl as-sunna» yoki boshqa bir nomi «Tavilot al-Quron» deb nomlanadi.
’ ’ ’
Al-Moturidiy bu asarida sunniy aqidadagi (tavilda) zid qarashlarni rad qilishga
’
harakat qiladi va Abu Hanifaning qarashlariga suyangan holda ish koradi. Bu asar
‘
35

Ozbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi‘
Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi. «Tavilot»ning birinchi jildi qohirada
’
1971 yilda Ibrohim Avadayn va as-Sayd Avadaynlar tomonidan nashr etilgan.
Al-Moturidiyning bu birgina asari tarix jarayonida kop allomalar asarlariga
‘
asos solgan, ular ijodiga turtki bolgan.
‘
Shulardan biri Alovuddin Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad as-Samarqandiyning
sharhidir. U «Sharh tavilot ahli as-sunna» deb nomlanib, Institut fondida bu asarni
’
ikkita nusxasi saqlanadi.
Shu bilan birga al-Moturidiy nomi ostida yozilgan bir necha soxta asarlar
ham malumdir. Masalan: «Favoid» (qoidalar), boshqa nomi «Pandnoma», «Kitob
’
al-Usul», «Sharh al-Fiqx al-Akbar» asarlari shular jumlasidandir. Bu al-
Moturidiyning diniy ilmlar namoyandalari orasida qanchalik mashhur
bolganligidan dalolat beradi.
‘
Al-Moturidiy kop shogirdlar yetishtirdi, ular orasida islom olamiga mashhur
‘
allomalar: Abu-l-Hasan ar-Rustugfaniy (vafoti 961), Ishoq ibn Muhammad as-
‘
Samarqandiy va Abdu-l-Karim al-Pazdaviy (vafoti 999), Abu Ahmad al-Iyodiy
kabi olimlar bor edi. Shogirdlari oz ustozlarining talimotini davom ettirishganligi
‘ ’
tufayli Hanafiya mazhabidagilar ichida Moturidiya oqimi vujudga kelgan.
Abu Mansur al-Moturidiyning zamondoshlari hamda hamfikrlaridan
mashhur fihq olimi Abu-l-Qosim Hakim as-Samarqandiyni alohida korsatib otish
‘ ‘
lozim. Bu olim Samarqandda tugilib, butun umrini shu yerda otkazgan. Fiqh va
‘ ‘
kalom sohasida mashhur bolgan.
‘
Abu Mansur umri davomida faqihlar, muhaddislar bilan muloqatda bolgan
‘
va munozarlar olib borgan. U islom dini Hanafiya mazhabini Movarounnahrda
tarqatish va ozidan keyingi avlodlarga qusursiz yetkazish ishiga muhim hissa
‘
qoshdi.
‘
Al-Moturidiy nafaqat fihq, kalom ilmiga oid, balki boshqa fanlarga oid
asarlar ham yozgan deb aytish mumkin. OzR FAning Beruniy nomidagi
‘
Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan al-Moturidiyning ovchilikka oid
asari bunga dalil boladi. Bu asarning bir qolyozma nusxasi «Risola jonvor doriy»
‘ ‘
36

(«Jonvorlarga oid risola») deb nomlangan bolib, unda ovchi qushlarni boqish‘
haqida fikr yuritiladi. Bu asarda ovchi burgutlarning har xil zotlari, ularning tashqi
korinishlari, oziqlantirish, ovga yaroqliligi bilan bir qatorda kopaytirish, izi va
‘ ‘
chatishtirish usullari kabi masalalar haqida gap boradi.
Al-Moturidiy oz davrining islomiy ilmlari sohasida eng yetuk bilim sohibi
‘
hisoblanib, musulmon dunyosi olimlari tomonidan tan olingan va hozirda ham turli
diniy asarlarda zor ehtirom bilan tilga olinadi.
‘
Al-Moturidiyni uluglab «Imom al-Xuda» va «Imom al-mutakallimin»
‘
(Hidoyat yoli imomi va mutakallimlar imomi) kabi nomlar bilan ham ataganlar.
‘
Movarounnahr Markaziy Osiyo xalqlari turli falsafiy, tabiiy, aniq fanlar, adabiyot,
—
sanat sohalarida dunyoga mashhur siy -molar, allomalar bilan birga islom
’
nazariyasi, diniy ilmlar boyicha al-Moturidiydek butun musulmon olamida nom
‘
qozongan olim-larni ham yetishtirib chiqardilar. 12
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 3 dekabrda
‘
qabul qilgan qaroriga binoan 2000 yilda allomaning 1130 yillik tavallud
sanasi nishonlandi.
Yassaviya tariqati bu tariqat asoschisi Xoja Axmad Yassaviy (1160m.y.v.e)
bo lib bugungi Qozog iztonning janubidagi Chimkent viloyati, Sayram
‘ ‘
qishlog ida dunyoga kelgan go daklikda Yassiga ko chishgan. Bu yerda
‘ ‘ ‘
Arslonbob ismli mashxur shayxning xayr duosiga yerishgan. Dastlabki taxsildan
keyin o sha davrning eng yirik ilm markazi Buxoroi sharifga borib, mashxur
‘
shayx Yusuf Xamodoniy (1140 m.y.v.e) ga intisob etib,uning talim- tarbiyasi
bilan voyaga yetdi va shayxining tavajjuhini qozonib, uning xalifasi bo lish
‘
sharafga erishadi. Shayxning vafotidan so ng, bir muddat uning maqomida
‘
12
Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T., Kamalak .1995.
– “ ” 5
Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T., Kamalak .1995.
– “ ” 45-
bet.
37

o tirgach, shayxning manaviy buyrug iga ko ra mudirlarini va maqomini‘ ‘ ‘
Abdulxoliq G ijduvoniyga qoldirib, takror Yassiga qaytadi va irshod faoliyatini
‘
asosan u yerda olib boradi. Oddiy xalq ommasi anglaydigan uslubda sufiyona
xikmatlari- sherlari bilan atrofdagi odamlarni xaq yo lga chaqiradi, ularning
‘
manaviyatiga yeuchli tasir etadi. S h e r-xikmatlari Devoni xikmat nomi ostida
’ “ ”
kitob xoliga keltirilgan. Axmad Yassaviy xayotligidayoq uzoq o lkalarga
‘
muridlarini jo natib, o z tariqatini keng tarqatishga xarakat qildi. Yassaviy
‘ ‘
riyozat, chilla, zikr va mujoxadaga kuchli axamiyat berib, xayotining aksar
qismini chillaxonada o tkazdi. Uning xayoti yu karomatlarixaqida ko plab
‘ ‘
manoqiblar saqlanib qolgan.
Xojagon tariqati deya nom berilgan yassaviya tariqati. Avval Sayxun va
Toshkent xududida, keyinroq Xorazm, Movarounnaxr, Xuroson, Azarbayjan va
xatto Ona doli diyorlarida keng tarqaldi.(Manbalarda aytilishicha, Yassaviylik
shimolda Qozongacha, g arbda Bolqonyarim oroligacha yetib borgan-tarj) . Bu
‘
tariqat o z mavjudiyatini keyinchalik naqshbandiya tariqati doirasida davom
‘
ettirdi.Turkiy qavmlar Islom diniga kirishda yassaviya tariqatining buyuk xissasi
bor. Yassaviya uning tariqati va izdoshlari haqida bugunga qadar amalga
oshirilgan eng jiddiy tadqiqot Fuod Kuprulining Turk adabiyotida ilk
“
mutasavviflar asaridir. (1997 yil Turkiyadagi naqshbandiya tariqatining
”
markazi, istanbul shaxridagi Iskandarposhsho dargoxiga qarashli Saho
nashriyotida Xoja Axmad Yassaviy : xayoti, asarlari, ta sirlari nomli ilmiy
“ ’ ”
to plam nashr etildi. Olimlarning e tiroficha, bu asar Kupruli kitobidan keyin
‘ ’
Yassaviyshunoslik uchun eng muhim manbadir tarj..)
Yassaviya tariqatida jahriy zikr ijro etiladi. Zikr chog ida darvishning
‘
tomog idanarraning sasi kabi ovozchiqqani uchun yassaviya zikriga Zikri
‘ “
arra , Zikri minshori deyiladi. Bu zikr quyidagicha ijro etiladi: Darvish ikki
” ” ”
qo lini tizzasini ustiga qo yib nafasini qorniga chiqarib xa deb, yana qorni
‘ ‘ “ ”
tomonidan nafas olib bosh, bel, yelka kimirlamagan xolda xayy deydi va zikr
“ ”
shu tarzda davom etadi.
38

Yassaviylikda xilvatga xam katta ahamiyat beriladi.Bu tariqatda muxim
o rin tutgan asoslar quyidagilardan iborat: ma rifatullox, mutloq jo mardlik,‘ ’ ‘
rostgoylik, xaqqal yakiyn (fanofillox)da g oyib bo lish, xaqiqiy tanavvul va
‘ ‘
teran tafakkur. Yassaviya tariqati asosan sunniy e tiqodiga amal qilish bilan birga
’
Xurosan malomatiligidan biroz ta sirlanganligi sababli, yerma bir ma daniyat
’ ’
bazasiga ega. Bu xususiyat bilan keyinchalik yuzaga kelgan ko plab tariqatlarga
‘
o z ta sirini ko rsatgan.Xatto Naqshbandiyaning yassaviylarning bir
‘ ’ ‘
shaxobchasi deb biluvchilar xam bor. Yassaviylik o z navbatida Onado lida
‘ ‘
shakllangan axiliy xarakatiga xam kuchli ta sir ko rsatgan.Axmad Yassaviyning
’ ‘
eng mashxur xalifasi Sulaymon Xakim ota (Boqirg oniy, 1186 m.y.v.e)dir.
‘
Naqshbandiya-tasavvuf tariqatlaridan biri.Bahauddin Naqshband asos
solgan.Asl ismi Muhammad ibn Muhammad Buxoriydir. Naqshband taxallusi
” ”
shu tariqatniig asosiy qoidasi Dil xudo bilan va qo l ish bilan bo lsin dan
“ ‘ ‘ ”
kelib chiqqan bo lib , ya ni Dilda Alloh taolloning naqshi bitilgan bo lsin
‘ ’ ‘
demakdir .B. Naqshbandiy 1318 yilda Buhorodagi Qasri Hinduvon qishlog ida
‘
tavallud topgan . B. Naqshbandiyning sharif nasablari ota tomonidan Hazrat
Aliga , ona tomonidan esa Abu Baxr Siddiqqa borib taqaladi.
Naqshbandiya xojagon tariqati asosida paydo bo lib, Yusuf Hamadoniy ,
‘
Abduxoliq G ijdivoniy, Ahmad Yassaviy qarashlariga yangi ruh berib
‘
rivojlantirdi . XV-XVIII asirlarda savdo va hunarmandchilik bilan
shug ullanadigan shahar aholisi hamda ko chmanchi chorvador aholi orasida
‘ ‘
yoyildi. B. Naqshbandiy ta limotining asosida Ko ngil xudoda bo lsin-u,qo l
’ “ ‘ ‘ ‘
ish bilan band bo lsin ( Dil ba yoru, dast ba kor )shiori yotadi .Unga ko ra ,
‘ ” “ ” ‘
dilni Alloh bilan bog lagan holda kasbu-hunar va qo l mehnatini aslo tark
‘ ‘
etmaslik kerak. B. Naqshbandiyda axloqiy poklik, qanoatli , sabirli bo lish ,
‘
ixtiyoriy faqirlik bilan Allohga intilish yuksak fazilat hisoblanadi. B.
Naqshbandiyda odamning qadri mansabi , boyligi bilan emas, ma naviy komilligi
’
bilan o lchanadi . B. Naqshbandiyda manmanlik ,sufiy , shayxman deb kerilishi ,
‘
shovqin-suron ko tarib zikru sama bilan odmlar diqqatini o ziga qaratishi
‘ ’ ‘
qoralanadi , asosiy talab-qalbini dunyo g uborlaridan tozalash , o z nafsi bilan
‘ ‘
39

kurashib ruhda charog onlik topish, qalbida Alloh nomlarini naqshlab borish‘
usullari ishlab chiqilgan.
Naqshbandiya o zidan oldingi oqimlardan bevosita hayotga yaqinligi bilan
‘
ajralib turadi. Naqshbandiya tasavvufdagi ilgarilari amalda bo lgan qattiq
‘
qoyidalarni bir qadar yumshatdi , mo tadillashtirdi , kundalik turmushga mosladi .
‘
Tariqat o z ichiga quyidagi 11 qoidani o z ichiga oladi :
‘ ‘
Hush dar dam , ya ni tariqat a zosi hamisha Alloh nomiga zikr qilinishi ,
’ ’
zikirga g arq hollatda hushvaqt va hushchaqchaq bo lib yurmog i lozim.
‘ ‘ ‘
Nazar bar qadam tariqat a zosini nazari doim oyoq panjalarining ustida
– ’
bo lsin , uning nazari sochilmasin va keraksiz joyga tushmasin .
‘
Safar dar Vatan tariqat a zosi bashariy tabiatda safar qilsin, ya ni bashariy
– ’ ’
sifatlardan malakiy sifqatlarga va noma qul sifatlardan ma qul sifatlarga
’ ’
o tsin .
‘
Xilvat dar anjuman tariqat a zosining doimo Dil ba yoru, dast ba
– ’ “
kor shioriga amal qilishidir .
”
Yodkard tariqat a zosi Alloh yodi bilan yashamog i va zikr tushmog i kerak
– ’ ‘ ‘
.
Bozgasht tariqat a zosi tili yoki dilimda kalimi tayyibani aytkanda , bu kalima
– ’
orqasidan Xudovanndo mening maqsadim sensan so zini aytadi .
“ ” ‘
Nigohdosht tariqat a zosining hayolini bir joyga qo yib , xotirjam bo lib
– ’ ‘ ‘
yurish odobi .
Yoddosht tariqat a zosi uchun Haq subhonahu va taoloni doimo zavqi ila
– ’
shavq bilan yodda tutish , ogoh bo lish odobidir .
‘
Vuqufi zamon tariqati a zosi uchun doimo o z vaqtini hisob kitob qilib
– ’ ‘
yurishi, vaqtning qanchasi xayirli, qanchasi yomonlik uchun bo lganligini o ylab
‘ ‘
yurmog i lozimligi odobidir.
‘
Vuqufi adadiy tariqat a zosi uchun hamisha yagonaligini , tanholigini ,
– ’
vohidligini nazarda tutib yurishi odobidir.
Vuqufi qalb tariqat a zosi uchun hamisha o z dilida Allohni saqlash bilan
– ’ ‘
ko ngli to q hamda xtirjam bo lib xufiya zikr holatida bo lishdir. Zikri
‘ ‘ ‘ ‘
40

xufiyada zikr tushayotgan soliq so zlarni til bilan talaffuz qilmaydi , ovoz‘
chiqarilmaydi so zlar faqat dilda aytiladi .
‘
Xazrat B.Naqishbandiy o z tariqati mohiyatini shunday tushuntirib
‘
berganlar: “Buning tariqatimiz mustahkam tutqich, ya’ni hazrat Rasululloh(s.a.v.)
mutoibatlari ”
Etadigan tutmok va sahobai kirom merosiga ergashmokdir.
Nakshbandiyani nazariy jihatdan ishlab chikishda Muhammad Porso Alouddin
Attor xizmatlari katta buldi. Bu tarikatga fakatgina oddiy xalk emas balki Buxoro
va Samarkand ulamolari, Amir Temur avlodidan bulgan shoh va shahzodalar kira
boshladilar. XV-
asrdayok Nakshbandiya Eron, Afg‘oniston, Misr, Hijoz, Shimoliy Kavkaz,
Turkiyaga tarkala boshladi. XVI-asrda Hindistonda tarkaldi. Bunda Bobo Valiy,
xoja Bokibilloh (1563-1603), Ahmad Sirhindiy (1564-1624) faoliyati yaxshi
samara bergan. Ayniksa, Ahmad Sirhindiy u yerda sunniylik yunalishini
mustaxkamlash uchun Nakshbandiydan unumli foydalangan. Nakshbandiyni
Turkiyada yoyilishiga Mulla Abdulloh Simaviy, Ahmad Buxoriy va boshkalarning
xizmatlari bor. Nakshbandiya XVI-XVII asrda Kichik Osiyo, Kavkaz, Kurdiston,
Afg oniston, Eron, Pokiston, Hindiston hatto AKSH da keng tarkaldi. Hozirda
‘
AKSH, Kanada, Avstraliyada Nakshbandiya markazlari, xonakolari,
jamg armalari bor.
‘
Yusuf Hamadoniy, Abdulxolik G ijduvoniy Nakshbandiya tarikati rivojiga
‘
hissa kushdilar.XV- asrda Xoja Ahror bu tarikatning eng yirik rahnamosi bulib
maydonga chikdi. Temuriylar davrida mashhur shaxslar Nakshbandiy pirlariga
murid bulgan edi. Jomiy, Navoiy, Bobur, Mashrab kabi shoirlar hatto davlat
boshlig i Amir Temur ham Nakshbandiya tarikatida edilar.Ular uz asarlarida
‘
Nakshbandiyni targ ib etdilar. B. Nakshbandning oilasi sufiylarga muxlis bulgan,
‘
iymon- etikodda mustaxkam, g oyat dindor kishilardan iborat bulgan. Bu, albatta
‘
yosh bolaga tasir etishi mukarrar edi. Ayniksa, Baxouddinning onasi uning diniy
talimoti va tarbiyasida muhim urin egallaydi. Shu bois, u onasini ezozlab,˝avval
onam kabrini ziyorat kilsinlar˝, deb vasiyat kilgan.
41

U dastlabki talimini Baboyi Sammosiy rahnamoligida Sayyid Amir
Kuloldan oladi. Sungra mustakil ravishda uzining diniy-irfoniy bilimlarini oshirshi
bilan mashg‘ul buladi. Uning istedodi va bilimiga barcha, piri Amir Kulol ham
koyil koladi, va shuningdek, unga uzida bor bulgan bilimini berib tugatganini
aytib, unga boshka pirlardan ham talim- tarbiya olishga ijozat beradi. B.N. ning
komil inson- shayx darajasiga yetishishida uning piri Hazrati Sayyid Amir
Kulolning roli juda katta bulgan. Shu bilan birga B.N. ning hakikiy shayxi-
uvaysiya yulida tarbiyalagan Abdulxolik G ijduvoniy hisoblanadi. Malum‘
muddat Samarkandda yashab, u yerdagi shayxlarning suhbat va tavajjuhlariga
musharraf buldi. Amir Kuloldan xalifalikni olgach, Kosim Shayx, Xalil ota va
Mavlono Orif kabi yassaviya shayxlarining huzurida kup yillar kolib, ulardan ilmu
fayz olishga muyassar buldi. B.N. hayotining oxirgi yillarini Buxoroda utkazdi.
BAHOUDDIN NAQSHBAND (1318-1389) jahon falsafiy tafakkuri tarixida
–
shuhrat qozongan islom tasavvuf ilmi va amaliyotida yuksak mavqega erishgan
buyuk mutafakkir alloma. Asl ismi Muhammad ibn Muhammad Bahouddin an-
Naqshband al-Buxoriy, xalq orasida Bahouddin, Xoja Bahouddin, Bahouddin
Balogardon yoki Shoh Naqshband nomlari ham keng tarqalgan mashhur avliyo,
naqshbandiya tariqatining asoschisi. U tug ilgan qishloq Qasri Hinduvon
‘
(keyinchalik B.N. sharafiga Qasri Orifon) deb atalgan. Uning oilasi va farzandlari
to g risida ma lumotlar yo q. Otasi to quvchi hamda o yma naqsh soluvchi
‘ ‘ ’ ‘ ‘ ‘
(naqshband) bo lgan. Naqshband laqabi uning otameros kasbidan olingan.
‘
B.N.ning birinchi piri (ustozi) Xoja Muhammad Samosiy bo lib, tasavvuf
‘
tariqatini o rganishida Samosiyning shogirdi Amir Sayid Kulolning ham o rni
‘ ‘
katta bo lgan. Manbalarda B.N. yassaviya tariqatining mashhur vakili Qusam
‘
Shayxdan ham ta lim olgani qayd etiladi. Lekin B.N.to g risida yaratilgan
’ ‘ ‘
ko plab manbalarda uning asosiy ustozi mashhur tasavvuf allomasi Abduxoliq
‘
G ijduvoniy bo lganligi aytib o tilgan. Ikki marta haj qilgan.
‘ ‘ ‘
Ikkinchi bor hajga otlanganda shogirdlari Muhammad Porso va Alouddin
Attor bilan birga Xuroson, Eron, Iroq yo nalishida safarga chiqib, Balx, Marv,
‘
Hirot, Nishopur, Bag dod, Damashq kabi o nlab shaharlarda bo ladi va
‘ ‘ ‘
42

o tmishdagi mashhur so fiy allomalar qadamjolarini ziyorat qiladi, o nlab‘ ‘ ‘
tariqatlar shayxlari va ulamolari bilan uchrashib suhbatlar uyushtiradi. Mazkur
safar uning hayotida 10 yillik sayohat sifatida tilga olinadi. So ng Buxoroga
‘
qaytgan B.N. umri oxirigacha shu yerda yashab qoladi. B.N. hayoti davomida
umuman boylikka intilmay yashagan, oddiy hayot kechirgan, faqat o z mehnati
‘ –
kimxobga naqsh solish bilan kun ko rgan edi. O z ta limotini yaratishda Yusuf
‘ ‘ ’
Hamadoniy va Abduxoliq G ijduvoniy nazariyalariga asoslangan. Ta limotining
‘ ’
asosida Dil ba yor-u, dasbkor (Ko ngil yorda, qo l ishda) degan shior yotadi.
“ ” ‘ ‘
B.N. tasavvufdagi ilgarilari amalda bo lgan qattiq talablarni bir qadar yumshatdi,
‘
mo tadillashtirdi, kundalik turmushga mosladi.
‘
Uningcha, Allohga intilish ko ngil bilan amalga oshishi kerak. Qo l
‘ ‘
esa ish-mehnat bilan band bo laversin. Bahouddin Naqshbandning
‘
tarkidunyochilik qilmay ham Allohga yetishish mumkinligi haqidagi g oyasi
‘
musulmon olamida tasavvufning keng aholi qatlamlari ichiga kirib borishni
ta minladi. Bahouddin Naqshband vafotidan keyin naqshbandiya tariqati keng
’
yoyildi. XV asrda Xoja Ahror Ubaydulloh Valiy bu tariqatning eng yirik
rahnamosi sifatida maydonga chiqdi. Jomiy, Navoiy, Bobur, Mashrab kabi shoirlar
ham naqshbandiya tariqatida edilar. Ular ijodida naqshbandiya g oyalari keng va
‘
atroflicha targ ib etildi. B.N., uning ta limoti xususida, naqshbandiy shayxlar
‘ ’
haqida talay asarlar yaratilgan. Birgina, o zfashi qo lyozmalar xazinasining
‘ ‘
o zida 195 kitob mavjud. Jumladan, B.N.ning suyukli xalifasi Xoja Muhammad
‘
Porso yozib qoldirgan bir necha asar orqali valiylikning ta rifi, B.N.ning
’
tariqatdagi ilk davri, uning suhbat va hikmatli so zlari bilan tanishish, islom
‘
aqidasi, ibodat, shariat va tariqat ahkomlaridan bahramand bo lish mumkin.
‘
Naqshbandiya tariqati Xojagon tasavvufiy-falsafiy ta limoti nomi bilan ham
“ ” ’
mashhur bo lib, bu nom Abduholiq
‘ G ijduvoniy (1220 yilda vafot etgan) ‘
ta limoti bilan chambarchas bog liqdir. U Movarounnahr va Xurosonda mashhur
’ ‘
so fiy Yusuf Hamadoniydan ta lim oladi. Keyinchalik Xojagon ta limotiga asos
‘ ’ ’
soladi.
43

G ijduvoniy muridlar va darvishlar uchun axloq va xulq-odob‘
qoidalarini ishlab chiqadi. Bu qoidalar Faxruddin Ali Safiyning Rashahot ayn-ul-
“
hayot risolasida keltiriladi. U o g liga murojaat qilib shunday deydi: Ey
” ‘ ‘ “
o g lim, senga nasihat qilib aytamankim, ilm-ma rifat, axloq-odob, taqvo uchun
‘ ‘ ’
hamisha sa yi harakat qil, vaqtida namozingni o qi, lekin imomlik va muazzinlik
’ ‘
qilma, o zingdan keyin qimmatbaho asar va ta lifot yozib qoldir, sunnat va
‘ ’
jamoat ahli mulozamati uchun intil, fiqh va hadis ilmlarini to xtovsiz o rganib
‘ ‘
bor, hargiz shuhrattalab bo lma, chunki shuhrattalablikdan doimo ofat keladi,
‘
mansabga muqayyad bo lib qolma, (mansabparast bo lma), doimo gumnomlikka
‘ ‘
harakat qil (kamtar bo l, ma nosida), podshoh va hukmdorlardan,
‘ ’
zo ravonlardan, qozi va amaldorlardan o zingni uzoqda saqla, xonaqohlar qurma
‘ ‘
va xonaqohlarda yashama, ko p samo qilma (qo shiq-musiqaga berilma),
‘ ’ ‘
chunki ko p samo ga berilish kishilar orasida nifoq tug diradi, haddan ziyod
‘ ’ ‘
samo dillarni vayron etadi, lekin samo ni inkor ham qilma, kam gapir, kam ye,
’ ’
oz uxla, o z xilvatingda bo lib, aholi ila kam suhbat qil, boylar hamda omiylar
‘ ‘
ila suhbatdosh bo lma, hamisha halol va pok yasha, halol ye, taryok (nasha)dan
‘
parhez qil, iloji bo lsa, uylanma, chunki ayol tufayli tolibi molu dunyo bo lib
‘ ‘
qolasan, molparast va dunyoparast bo lasan, hadeb xandon tashlab kulaverma,
‘
qah-qah otib kulish dilni vayron etadi, har bir kishiga mehr shafqat ko zi bilan
‘
boq, hech kimni o zingdan past hisoblab, uni tahqir etma, zohiring (tashqi
‘
ko rinishing) oroyishiga ko p ahamiyat berma, chunki bunday a moldan
‘ ‘ ’
botining (ichki ko rinishing) rasvo bo ladi, xaloyiq ila mujodala (tortishuv, bahs-
‘ ‘
munozara)ga borma, birovdan aslo biror narsa tama qilma, birovni xizmatga
buyurma (xizmatkor tutma), mashoyixlarga molu joning bilan sidqidildan xizmat
qil, mol-dunyoga mag rur bo lma, o shanda diling orom oladi, mol-dunyo
‘ ‘ ‘
tufayli doimo diling vayron, ko zing giryon bo ladi, a moling doimo xolis,
‘ ‘ ’
rafiqing darvish, moyang faqr, xonang masjid, munising hamisha haq subqonahu
bo lg ay .
‘ ‘ ” 13

13
Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T., Kamalak .1995.
– “ ” 65-
bet.
44

G ijduvoniyning yuqoridagi axloq-odobga oid pand-nasihatlari,‘
ibratli so zlari, qonun-qoidalari keyinchalik naqshbandiylik sulukiga a zo
‘ ’
bo lgan darvish va muridlar uchun ham asosiy axloqiy mezon, qoida
‘
bo lib qoldi. Hamadoniy, G ijduvoniy va B.N.lar xojagon-naqshbandiya
‘ ‘
tariqatining quyidagi 11 qoidasi yoki odobini ishlab chiqqanlar, ulardan 4
tasi Yusuf Hamadoniyga, 4 tasi Abdulholiq G ijduvoniyga, 3 tasi B.N.ga
‘
mansub bo lib, rashaha (qatra) deb ataladi: 1) hush dar dam. Zikr vaqtida
‘
har bir chiqayotgan nafas hushyorlik bilan chiqmog i, g aflatga tushmaslik
‘ ‘
lozim, har nafas olib, chiqarish chog ida Allohni zikr qilish darkor; 2) nazar
‘
bar qadam. Solik (tariqat yo liga kirgan) yoki darvish shaharda yuradimi,
‘
qishloq yoki sahrodami har bir qadamiga nazar solishi, ogoh bo lib
‘
yurmog i, fikri bo linmasligi lozim; 3) safar dar vatan. Tariqat a zosining
‘ ‘ ’
yomon odatdan yaxshi xulqqa, bashariy sifatlardan ilohiy sifatlarga
yo nalishini bildiradi.
‘
Bulardan tashqari, murid o z murshidini topgandan so ng sayohat
‘ ‘
qilmasligi maqsadga muvofiq ko riladi; 4) xilvat dar anjuman. Zohiran xalq
‘
bilan, botinan haq bilan bo lish demakdir. Solik xalq orasida yursa-da,
‘
qalban bir lahza bo lsa ham Allohni esdan chiqarmasligi lozim; 5) yodkard.
‘
Eslash Allohni yod etish, ya ni tinmay kalimayi tavhidni zikr qilish; 6)
– ’
bozgasht. Zikrdan keyin solik Ilohi, anta maqsudi va rizoka matlubi ,
“ ”
ya ni Allohim, maqsadim sensan, talabim istagim sening rizoligingdir,
’
deydi; 7) nigohdosht. Qalbdagi fikr va xotiralarni muroqaba qilish. Nafy va
isbot zikrining ma nosini o ylab, boshqa narsa haqida o ylamaslikka
’ ‘ ‘
harakat qilinadi; 8) yoddosht. Har lahza haqdan xabardor bo lishni
‘
bildiradi; 9) vuqufi zamoniy. Darvish doimo o z holidan xabardor bo lishi,
‘ ‘
vaqtidan unumli foydalanishi, shukr va tavba qilishi darkor; 10) vuqufi
adadiy. Solik shayx bergan zikr vazifasi sanog iga rioya qilishi, zohirda
‘
ham inson o zini muayyan sanoq va vaqt bilan nazorat qilishi muhimdir,
‘
zero bu hol solikning tartib-intizomga rioya qilishida muhim ahamiyatga
45

ega; 11) vuqufi qalbiy. Qalbning haqdan xabardor bo lishi, ya ni inson‘ ’
ko ngli Allohdan boshqa narsani o ylamasligi lozim. Bu zikrning yuqori
‘ ‘
pog onasini bildiradi. Bu axloq-odob qoidalariga naqshbandiylik tariqatini
‘
tanlagan har bir murid so zsiz amal qilishi talab qilingan.
‘
Chunki, ular ushbu ta limotning mohiyati va mazmunini tashkil qilar
’
edi. Naqshbandiya tariqati chuqur bunyodkorlik ruhi bilan sug orilgan, bu
‘
ta limot Dil ba yor-u dast ba kor shiorini o ziga qoida qilib olgan.
’ “ ” ‘
Unda nafaqat imon-e tiqod, ilohiy qoidalar, balki dunyoviy g oyalar,
’ ‘
insonparvarlik, axloq-obod qoidalari mujassamlashgan. Umuman, B.N.
shaxsiyati va uning boy ma naviy merosini o rganishga mustaqillikka
’ ‘
erishilgandan so ng e tibor qaratildi.
‘ ’
O zbekistonda 1993 yilda alloma tavalludining 675 yilligi keng
‘
nishonlandi, shu munosabat bilan Buxoro Davlat universiteti huzurida
Naqshbandiya ilmiy markazi ish boshladi. Bu yerda tasavvufiy-irfoniy
“ ”
merosni tadqiq etish yo lga qo yildi. Buxoro davlat muzey-
‘ ‘
qo riqxonasida ham Naqshbandiya markazi tuzildi. Hozir
‘ “ ”
jamiyatimizda milliy g oya va mafkurani kishilar ongi va turmush tarziga
‘
singdirish, uni shakllantirish, barkamol avlodni tarbiyalash borasida samarali
ishlar qilinmoqda. Ma naviyatimizni yuksaltirishda naqshbandiylikda ilgari
’
surilgan halollik, mehnatsevarlik, to g rilik, sofdillik, o zgalarga yordam
‘ ‘ ‘
berish, sahiylik, imon e tiqodli bo lish, mehr-shafqat kabi xulq-odob
’ ‘
qoidalari, shubhasiz, katta ahamiyatga ega. Bu qoidalar kishilarni
mutaassiblik va aqidaparastlik, tarkidunyochilikka berilmaslikdan bu dunyo
ishlarida faol qatnashishga, ezgulik va xayrli ishlar qilishga da vat etadi.
’
2.2. Al-Hakim at-Termiziy va uning ta limoti
’
46

Allomaning to liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn al-Hasan‘
ibn Bashir al-Hakim at-Termiziy bo lib, tarjimai holiga oid ma lumotlar o rta
‘ ’ ‘
asr arab mualliflaridan Tojuddin Subkiy, Xatib Bag dodiy, Ibn Hajar Asqaloniy,
‘
Sulamiy va boshqalar asarlarida, shuningdek, o zining qalamiga mansub «Bad u
‘ ’
sha ni Abu Abdulloh» («Abu Abdulloh ishining boshlanishi») nomli
’
avtobiografik risolasida keltirilgan.
Allomaning to liq ismi shuningdek, o zi tomonidan yozilgan «Navodir al-
‘ ‘
usul fi ma rifat axbor ar-Rasul» («Payg ambar hadislarini bilishning nodir
’ ‘
usullari»), «Ilm al-avliyo» («Valiylar ilmi»), «Xatm al-avliyo» («Valiylarning
oxirgisi»), «Nazoir al-Qur on» («Qur on ibratlari») va «Al-Masoil al-maknuna»
’ ’
(«Yashirilgan masalalar») kabi asarlarining nomlari yoinki muqaddima qismlarida
ham aynan shu tarzda keltirilgan. Hakim Termiziy tavallud topgan sana haqida
ham turli fikrlar keltiriladi. Odatda, o rta asrlarga oid yozma manbalarda aksar
‘
hollarda muallifning faqat vafot etgan yili ko rsatilib, tavallud etgan sanasi
‘
keltirilmaydi. Hakim Termiziyning Termiz shahri yaqinida joylashgan maqbarasi
ustiga o rnatilgan qabrtoshdagi bitiklarda allomaning hayoti haqida ba zi
‘ ’
ma lumotlar keltirilib, vafot etgan sanasi hijriy 255 (milodiy 869) deb yozilgan.
’
Shuningdek, taniqli olim Hoji Xalifaning «Kashf az-Zunun» asarida ham
yuqoridagi ma lumotlar keltirilgan. Keyingi amalga oshirilgan tadqiqotlar bu
’
ma lumotlarning noto g ri ekanligini ko rsatadi. So nggi keltirilgan
’ ‘ ‘ ‘ ‘
xulosalarga asoslanadigan bo lsak, alloma 205/820 yil tavallud topib, 320/932 yil
‘
115 yoshida vafot etgan.
Hakim Termiziy asarlarining soni haqida ham turlicha fikrlar keltiriladi. Bu
xususda ko plab tadqiqotlar olib borgan olimlarning ba zilari ularning sonini
‘ ’
to rt yuztaga yaqin desalar, yana boshqalari saksonta yoki qirqta ekanligini
‘
ta kidlab o tganlar. Jumladan, misrlik olim shayx Abdulfattoh Abdulloh
’ ‘
Barakaning yozishicha, Hakim Termiziy to rt yuzdan ortiq asarlar yaratgan
‘
bo lib, ulardan oltmishga yaqini bizgacha yetib kelgan. Eng muhimi, Hakim
‘
Termiziyning bizgacha yetib kelgan asarlari uning ilmiy merosining muhim
qismini tashkil etadi.
47

Hakim Termiziy asarlarining bosh mavzusi - «valoyat» va «avliyolik»
masalasiga bag ishlanadi. U deyarli barcha asarlarida mana shu mavzuga alohida‘
to xtaladi va tasavvuf ta limotida bu mavzuni birinchi bo lib mukammal
‘ ’ ‘
sharhlagan sufiy olimlardan biri hisoblanadi. O zining «Ilm al-avliyo», «Xatm al-
‘
avliyo», «Manozil al-ibod», «Ma rifat al-asror», «G avr al-umur» va boshqa bir
’ ‘
qancha asarlarida valiylikning ta rifi, sifatlari, valiy inson xususiyatlari va
’
darajalarini bayon qilib beradi.
Hakim Termiziyning «Ilm al-avliyo» («Valiylar ilmi») asarini nashrga
tayyorlagan Somiy Nasr Lutf kitobning kirish qismida olimning valiylik haqidagi
mufassal qarashlari boshqa kitoblaridan avvalroq, aynan shu kitobda keltirilganini
ta kidlaydi.
’
Hakim Termiziy ushbu asarining birinchi bo limida valiylik mavzusiga
‘
to xtalib, bu haqda shunday deydi: «Alloh taolo valiyni O ziga tomon
‘ ‘
ko targan va ummatlaridan unga yashirin karomat ato etgan. Ular o zlarini
‘ ‘
yomon ishlardan uzoq tutganlar va yomon xayollardan o zlarini tiyganlar.
‘
Valiylar Alloh taoloning yerdagi xos kishilaridir. Qiyomat kuni payg ambarlar va
‘
shahidlar ularning Alloh oldidagi maqomlarini ko rib havas qiladilar». Hakim
‘
Termiziy bu kitobida «Valiylarga itoat qilish xuddi xalifalar va payg ambarlarga
‘
itoat qilish kabi vojibdir», - degan fikrlarni bildiradi va Alloh taoloni quyidagi
oyatini misol qilib keltiradi: « Allohga itoat etingiz, Payg ambarga va
… ‘
o zlaringizdan (bo lmish) boshliqlarga itoat etingiz!». Aynan mana shunday
‘ ‘
qarashlari uchun ham u shariat ulamolari tomonidan tazyiqqa uchradi. Hakim
Termiziy ushbu va boshqa asarlarida valiylik xususida o z qarashlarini aytib
‘
o tib, tasavvuf ta limotida valiylik nazariyasi shakllanishiga asos soldi. Bu haqda
‘ ’
shu bo limning 2-bandida batafsil yoritiladi.
‘ 14

Hakim Termiziyning valiylik haqidagi qarashlari mukammalroq ochib berilgan
asarlari orasida «Manozil al-ibod min al-iboda» («Bandalarning bandachilikdagi
manzillari») asarini alohida ta kidlab o tish joiz. Bu asar ikki bobdan iborat
’ ‘
14
Fariddiddin Attor. Iloxiynoma. Najmiddin Komilov tarjimasi.T., Yozuvchi . 1997. 23-
“ ”
bet.
48

bo lib, bandachilik (Haqqa bandalik) qilishda, ya ni, sayru suluk yo lida‘ ’ ‘
solikning bosib o tishi kerak bo lgan ma naviy manzillari haqidadir. Tasavvuf
‘ ‘ ’
ta limotida bunday manzillar hol va maqomlar deb ham aytiladi. Asarning
’
birinchi bobida keltirilgan manzillarning qisqa izohlari ikkinchi bobida to liqroq
‘
ochib beriladi.
Hakim Termiziy manzillar haqida gapirar ekan, Qur oni karimdan va
’
hadislardan dalillar asosida yetti manzilni keltirib o tadi. Birinchisi tavba manzili,
‘
ikkinchisi dunyoda zohidlik manzili, uchinchisi nafs dushmanligi manzili,
to rtinchisi muhabbat manzili, beshinchisi hoyu havasni uzib tashlash va undan
‘
poklanish manzili, oltinchisi qo rquv manzili va nihoyat yettinchisi qurbat
‘
manzillaridir. Bu asarda valiylarga xos bo lgan xususiyatlar haqida shunday
‘
deydi: «Alloh O z avliyolarini, solih bandalari va payg ambaru rasullardan
‘ ‘
peshqadamlarini molu dunyodan bebahra qilganini zohidlik yo liga kirganlar
‘
biladilar. Alloh ularga avratni yopib yurish va ochlikdan saqlanib yurish uchun
kifoya qilgudek dunyoga ega bo lishlik imkonini bergan. Alloh O zining
‘ ‘
avliyolari va asfiyolar uchun dunyoning saroy va qarorgoh bo lib qolishiga va
‘
shuningdek, ularni dunyoga ajablanish ko zi bilan qarashlariga va unga ko ngil
‘ ‘
qo yishlariga rozilik bermagan» - deya quyidagi oyatni keltiradi: «Siz
‘
(kofirlardan ayrim) toifalarni sinashimiz uchun bahramand qilgan dunyo hayoti
go zalliklaridan iborat narsalarga ko zlaringizni termultirmang! Robbingizning
‘ ‘
rizqi yaxshi va boqiyroqdir».
Alloma o zining «Masoil ahli Saraxs» asarida valoyat va muhabbatning
‘
ma nosi xususida so ralgan savolning javobida Allohning valiylari kimlar
’ ‘
ekaniga to xtalib, valiylikning ikki turi xususida shunday deydi: Valoyat
‘
(valiylik) ikki xildir: Bandani Allohga adovat girdobidan tortib chiqaradigan
valoyat tavhid valoyati. Ikkinchisi esa, bandani xiyonat girdobidan tortib
–
chiqaradigan valoyat. U bilan Alloh azza va jallaning amin ishonchli bandalaridan
biriga aylanadi. Bu banda Alloh yo lida nafsi bilan kurashadi. Alloh uchun nafsi
‘
hamda yetti tana a zosini Alloh harom qilgan narsalardan tiyadi. Farzlarni ado
’
etadi va o zida vara (xudojo ylik, parhezkorlik)ni hosil etadi. Yana bu asarda
‘ ’ ‘
49

banda o z nafsi bilan kurashishi, yomon ishlardan o zini uzoq tutishi, Allohning‘ ‘
buyurganlarini ixlos bilan ado etishi natijasida Alloh taoloning valiysi do stiga
– ‘
aylanishi, Alloh taolo ham uni hidoyat ato etish bilan siylab, nafsi va hoyu
havaslari ustidan g alaba qozonishga yordam berishi va Alloh ham uning valiysi
‘
do stiga aylanishi haqida aytib o tiladi.
– ‘ ‘
Hakim Termiziy valoyatni valoyati omma (barcha mo minlar uchun xos) va
‘
valoyati xossa (Xaq vaslida fano va baqo maqomiga yetganlarga xos)ga ajratadi.
Hakim Termiziy valiylarni ham valiy sidqulloh (sufiylar bu darajaga shariat va
tariqatning barcha talablariga rioya qilgan holatdagina erishadilar) va valiy
minnatulloh (bu martabaga sufiylar Allohning inoyati, ilohiy ishq bilan
erishadilar), deb ikki guruhga ajratgan.
Shuningdek, Hakim Termiziy o zining payg ambar alayhissalomning
‘ ‘
hadislariga bag ishlangan «Navodir al-usul fi ma rifat axbor ar-Rasul»
‘ ’
(«Payg ambar hadislarini bilishning nodir usullari») (Ba zi manbalarda «axbor»
‘ ’
so zi o rniga «ahodis» so zi qo llanilgan) yoki boshqa bir nomi «Salvat al-
‘ ‘ ‘ ‘
orifin va buston al-muvahhidin» («Oriflar tasallisi va muvahhidlar bo stoni»)
‘
nomli asarida ham «valoyat», «valiylik», «ilhom», «farosat» kabi tasavvufga oid
mavzularni keng sharhlaydi. Bu asarda Alloh avliyolarining alomatlari haqida
to xtalib, yuqorida aytib o tilgan usulda shu mavzuga doir quyidagi hadislarni
‘ ‘
keltiradi:
Ibn Abbos (r.a) rivoyat qiladilar: Rasululloh (s.a.v)dan so radilar: «Allohning
‘
avliyolari kimlar?» Rasuli Akram javob berdilar: «Ko rganda Allohning zikri
‘
yodga tushadigan bandalardir». Boshqa bir rivoyatda esa: Rasululloh (s.a.v)dan
so radilar: «Kimlar bilan o tirib hamsuhbat bo lganimiz xayrli, ey,
‘ ‘ ‘
Rasululloh?» Rasululloh (s.a.v) dedilar: «Ko rinishi Allohning zikrini yodga
‘
tushiradigan, so zlari xayrli ishlaringizni ko paytiradigan, amali bilan sizlarga
‘ ‘
oxiratni eslatadigan bandalar bilan». Hakim Termiziy bu hadislarni quyidagicha
tahlil qiladi: Hadisda keltirilgan sifatlarga ega bo lgan kishilar avliyolar bo lib,
‘ ‘
Alloh taoloning ularda zohiriy alomatlari namoyon bo lgan. Ularda Allohga
‘
qurbat ko rki, ulug vorligining nuri, haybatining hashamati, viqorining shukuhi
‘ ‘
50

mujassam bo lgan. Avliyolarga nazar solgan odam, ulardagi malakut asarini‘
ko radilar. Bularning barchasi ularning qalblaridan nur oladi. Chunki qalb nur
‘
manbaidir, insonning yuzi mana shu manbadan suv ichadi. Agar qalbda va d
’
(oxirat xushxabari) va va iyd (oxiratdagi tahdid) Sultoni (ya ni Alloh taolo)ning
’ ’
nuri jo bo lgan bo lsa, u nur odamning yuziga qalqib chiqadi. Bu chehraga
‘ ‘
yuzing tushsa, u senga yaxshilik va taqvoni eslatadi. Qalbingga ezgulik mahobati,
Alloh taoloning amrlarini bilish ilmi joylashadi. Agar insonning qalbida haqiqat
Sultonining nuri jo bo lgan bo lsa, uning chehrasi senga rostgo ylik va
‘ ‘ ‘
to g rilikni eslatadi, seni esa haq yo ldan yurishga va hidoyatga undaydi. Agar
‘ ‘ ‘
uning qalbiga Alloh taoloning ulug vorlik, hashamat, kuch-qudrat nuri jo
‘
bo lgan bo lsa, u bandaga
‘ ‘
nazar solishing senga Parvardigoringning azamatini, buyukligini va mahobatini
eslatadi .
Hakim Termiziy o zining valiylik haqidagi qarashlarini asarlarining yozilish
‘
uslubidan kelib chiqib tahlil qiladi. «Ilm al-avliyo», «Xatm al-avliyo» kabi
asarlarida valiylikning ta rifi, sifatlari, valiy inson xususiyatlari va darajalarini
’
batafsil bayon qilib bergan bo lsa, «Manozil al-ibod» asarida valiylar bosib
‘
o tishi kerak bo lgan manzillar xususida to xtalib, ularni birma-bir sharhlaydi.
‘ ‘ ‘
«Masoil ahli Saraxs» asarida valoyat va muhabbatning ma nosi xususida
’
so ralgan savolning javobida Allohning valiylari kimlar ekaniga to xtalib,
‘ ‘
valoyatning ikki turini ko rsatib o tadi. Shuningdek, payg ambar
‘ ‘ ‘
alayhissalomning hadislariga bag ishlangan «Navodir al-usul fi ma rifat axbor
‘ ’
ar-Rasul» asarida Alloh avliyolarining alomatlari haqidagi hadisni keltirib, shu
asosida fikrlarini izohlaydi. 15
Tasavvuf tarixida «xotam al-avliyo» iborasini birinchi marta Hakim Termiziy
qo llab, Qur oni karimdagi «...Va xotam un-nabiyyin» («...payg ambarlarning
‘ ’ ‘
muhridir») oyatiga muvofiq, «Nabiylarning xatmi (muhri) bo lgani kabi
‘
valiylarning ham xatmi bor va valoyat olamidagi «Xotam al-avliyo» nubuvvat
15
Fariddiddin Attor. Iloxiynoma. Najmiddin Komilov tarjimasi.T., Yozuvchi . 1997.
“ ”
3 3-bet.
51

olamidagi «Xotam al-anbiyo» kabidir», degan fikrni ilgari surgan. Bu haqda
o zining «Xatm al-avliyo» («Valiylarning muhri») nomi bilan mashhur «Sirat‘ –
al-avliyo» asarini ham yozgan.
Hakim Termiziy «Xatm al-avliyo» asarida valoyatning o n xususiyati, vahiy,
‘
ilhom, karomat, farosat, qurb mavzulariga alohida to xtalib, haqiqatga yetishishda
‘
ilm va aqldan tashqari yana bir ilohiy narsa valiylik ham borligini bir necha
–
o rinlarda ta kidlab o tgan. Bu asar shayx va murid o rtasida bo lib o tgan
‘ ’ ‘ ‘ ‘ ‘
savol-javob tarzida yozilgan bo lib, muqaddima va quyidagi 29 fasldan iborat:
‘
Haqqulloh valiyligi.
Xudoning da vati va bandaning ijobati.
’
Haqqulloh valiyligi va valiyulloh.
Ruhoniy savollar.
Avliyo va anbiyo ilmi.
Valiyulloh
Valoyatning o n xususiyati.
‘
Xotam al-avliyo va xotam al-anbiyo.
Nubuvvat va valoyat.
Valiylar alomatlari.
Shaytoniy xavotirlar va nasxi ilohiy.
Ahl al- qurba (muqarrablar).
Xotam al-avliyo.
Bashorat.
Qur on va ruh.
’
Mo minlar va valiylar tafakkuri.
‘
Valoyat va nubuvvat o rtasidagi ahd.
‘
Avliyo ahvolini inkor etuvchilar.
Valoyat, saodat, muhabbat.
Valiy va gunoh.
Valiy va ilohiy sirlar.
Hidoyat etilgan va tanlangan insonlar.
52

Vaqt va jazba.
Majzub.
Xotam al-avliyo.
Soxta avliyo.
Yaxshi va yomon davlat.
Din ahli.
Amallar va darajalar.
Hakim Termiziy bu asarning «Ruhoniy masalalar» deb nomlangan to rtinchi‘
bobida 157 savol beradi hamda kitobning boshqa boblarida bu savollarning deyarli
barchasiga javob berib o tadi.
‘
Ushbu asarda «xotam al-avliyo» xususida quyidagi fikrlarni keltiradi:
«Muhammad (s.a.v) to g rilik oyog ini boshqa payg ambarlarga nisbatan
‘ ‘ ‘ ‘
oldinroq tashlagan. U hamma payg ambarlarning xotamidir. Uning vafotidan
‘
so ng, ummatidan qirq kishi uning o rniga o tadi, shunda arz (yer) ular bilan
‘ ‘ ‘
qoim bo ladi. Ular rasulning ahli baytlaridir. Nasab jihatdan emas, zikr jihatdan
‘
uning xonadonidirlar. Bu qirq kishidan biri vafot etsa, o rniga ummatdan biri
‘
o rnini bosadi. Bularning sanog i tugab, dunyoning zavol vaqti kelgach, Alloh
‘ ‘
bir valiy yuboradi. Uni saralab, o ziga yaqin qilgan bo ladi. Avliyoga berganini
‘ ‘
unga ham bergan bo ladi. Unga «xatm al-valoya» (valoyat muhri) ham bergandir.
‘
Bu valiy qiyomatgacha boshqa valiylarga Allohning hujjati bo ladi. Muhammad
‘
(s.a.v)ning nubuvvat sidqi bo lganidek, uning ham valoyat sidqi bordir. Unga
‘
shayton ilasha olmas, nafs uni valoyatdan chalg itib, zavq-safoga yetaklay olmas.
‘
Muhammad (s.a.v) barcha payg ambarlarning sayyidi bo lganidek, xotam al-
‘ ‘
avliyo ham avliyolarning sayyidi va har xususda ularning peshqadami ya ni
’
xotamidir».
Hakim Termiziyning fikricha, nabiylarni Alloh tanlaydi, valiylarga esa jazba
ato etadi. Shuningdek, nabiy va valiy orasidagi farqni ham alohida ta kidlab:
’
«Majzublarning darajalari (manzillari) bor, ulardan ba zilari nabiylikning uchdan
’
biriga egadirlar, ba zilari uning yarmi darajasiga egadirlar, ba zilari esa,
’ ’
yarmidan ortiqroq darajada bo ladilar. Shu tariqa ma naviy rivojlanib borib,
‘ ’
53

vaziyat shu yetadiki, bir majzub paydo bo lur. Uning nabiylikka qiyos etgulik‘
darajasi (xatm) qolgan barcha majzublardan ortiqroqdir va xuddi Muhammad
(s.a.v) anbiyolarning xotami bo lgani kabi u ham xotam al-avliyo ya ni barcha
‘ ’
avliyolarning ulug i bo lur...»
‘ ‘ 16
.
Hakim Termiziy o z asarlarini noto g ri tushunilishi oqibatida «valiylarni
‘ ‘ ‘
nabiylardan ustun qo yish»dek juda katta ayblov bilan rasmiy doiralarning
‘
qarshiligiga uchragan. Uni e tiqod va axloq asoslariga qarshi borishda ham
’
ayblashgan. Sulamiy (v. 1021 y.) : «Ular «Xatm al-avliyo» kitobini yozgani
sababli uni dinsizlikda aybladilar», - deydi. Ayniqsa, uning «Xotam al-anbiyo»
bo lganidek, «Xotam al-avliyo» ham bor, degan fikri shariat ahliga yoqmagan.
‘
Shuningdek, «Nabiylar va shahidlar avliyolarga havas qiladilar», mazmunidagi
hadisning Hakim Termiziy tomonidan qilingan talqini ham shunga sabab bo lgan,
‘
deydilar. Lekin Hakim Termiziy bu asarida: «Xotam al-avliyo Muhammad (s.a.v)
boshqa payg ambarlarni shafoat qilgani kabi u ham boshqa valiylarni shafoat
‘
qilish huquqiga ega». «O sha paytda valiylar uning orqasida, nabiylar esa oldida
‘
bo ladilar» va «Nabiylardan bo lmagan kishining nabiylardan afzal bo lishi
‘ ‘ ‘
mumkinmi?», - deyilgan savolga «Nabiyning payg ambarligi va maqomi tufayli
‘
hech bir shaxs hech bir nabiydan ustun bo lolmaydi», - deb javob berishining
‘
o zi ham bu fikrning qanchalik asossiz ekanligini isbotlaydi. Bunday fikrlarni
‘
allomaning boshqa asarlarida ham ko plab uchratamiz. Jumladan, «Navodir al-
‘
usul» asarining 229-bobida: «Adn jannati anbiyolar joyi, Firdavs jannati
–
avliyolar joyi. Anbiyolar avliyolardan yuqorida joylashadilar, chunki nabiylik
darajasi valiylikdan yuqoridir», - deb aytib o tgan. Shuningdek, Sulamiy
‘
ulamolarning Hakim Termiziyning fikrlarini tushunmaganliklarini, ya ni uning
’
valiylikni nabiylikdan ustun qo yishni nazarda tutmaganligi, balki valiylik
‘
tushunchasining ommaviyroq va qamrovi kengroq ekanini ta kidlaganini e tirof
’ ’
etgan.
16
N. Komilov. Tasavvuf. 1-kitob. T., 1996. bet.58.
–
54

Hakim Termiziyning valiylik haqidagi dastlabki qarashlari «Ilm al-avliyo»
asarida keltirilgan bo lsa, allomaning «Xatm al-avliyo» nomi bilan mashhur‘
«Sirat al-avliyo» asari tasavvuf tarixida «valoyat-valiylik» mavzusini ilk marotaba
muayyan bir tizim asosida tahliliga bag ishlangan, deyish mumkin. Shuningdek,
‘
Hujviriy o zining «Kashf al-mahjub» asarida bu nazariya asosida «al-hakimiya»
‘
maktabiga asos solingan, deb aytib o tadi.
‘
Hakim Termiziy yashagan davrda valiylik va valoyat masalasi dolzarblik kasb
etib, tasavvufda markaziy o rinlardan birini egallay boshlagan. Hakim
‘
Termiziyning «Xatm al-avliyo» asari o z davri zamon talabi, ehtiyojlaridan kelib
‘
chiqqan holda yaratilgan asardir. Chunki Hakim Termiziy o z asarini yozayotgan
‘
vaqtda mashhur sufiy Abu Bakr Xarroz (v. 899 y.) ham «Kitab as-sidq» asarida
«valoyat» masalasini ko tarib chiqqan, shuningdek, Sahl Tustariy (v. 896 y.) ham
‘
o z izdoshlari bilan «valoyat» mavzusini xuddi shu davrda muhokama qilgan.
‘
Demak, Valoyat (valiylik) mavzusi IX asr oxirlari X asr boshlarida islom ilmlarida
dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Zero, bu davrda islom ilmlarining turli
sohalarida ijod qilgan deyarli barcha allomalarning asarlarida, u yoki bu darajada
mazkur mavzu chetlab o tilmagan. Zunnun Misriy, Abdulloh Tustariy, Abu Said
‘
Xarroz kabi sufiy olimlar qarashlarida ko zga tashlangan va islom ilmlarining
‘
tarkibiy qismiga aylangan bu tushunchani Hakim Termiziy rivojlantirib, uni
cho qqisiga olib chiqdi.
‘
55

Xulosa
Biz yuqorida komillik ta limoti tasavvufning asosini tashkil’ –
etuvchi bosqichlar haqida fikr yuritdik. Inson islom shariati qoidalariga amal
qilgan holda ma naviyat jihatdan yuksala boradi. U qanchalik yuksala
’
borgani sari ruxiyati turli xil o zgarishlarga uchraydi. Ruhning turli
‘
hollarga tushishi tasavvufiy adabiyotlarda hol, maqom, manzil, rabot kabi
tushunchalar ostida har xil nomlar bilan ataladi.
Kerakli joyda haq gapni aytib, haqiqatni barqaror etish, nohaqlik va
fitna-fasod, zulmni fosh etish ham futuvvatga kiradi. Futuvvat ahlining
odobi ham o ziga xos. Har bir kasb zgasining maxsus odobi bor.
‘
Chunonchi, bolalarda tomosha ko rsatuvchilar odobi, g azalxonlar odobi,
‘ ‘
devor uruvchilar odobi va hokazo. Bundan tashqari, hamma amal qilishi
lozim bo lgan umumiy qoidalar ham ishlab chiqilgan. Masalan, javonmard
‘
safarga chiqqanda nopok odamlar bilan yurmasligi, nojo ya ishlar bo la-
‘ ‘
digan joylarga bormasligi kerak. Bundan tashqari kasal ko rishga borish
‘
odobi, mehmondorchilik odobi, ko chalarda yurish odobi, salom berish
‘
odobi va hokazolar mavjud.
F utuvvat mardlik tariqati, o zaro yordam, muruvvat va mehribonlik
— ‘
ko rsatish, fidoyilik va fidokorlik ilmidir. Javonmard odamning so zi ham,
‘ ‘
ishi ham, niyati va fikrlari ham pok bo lgan. Ular xalqimiz axloqini
‘
tarbiyalashda katta xizmat qildilar. Javonmardlar axloqi bizning milliy
axloqimizga aylanishi kerak, chunki futuvvatning ko p jihatlari
‘
odamlarimiz orasida to hanuz yashab kelmoqda. Kishilarimizning
56

mehmondo stligi, odamoxunligi, mardligi o sha ajdodlar udumining‘ ‘
merosiy davomidir.
Mustaqillik yillarida milliy davlatchili tariximiz, xalqimizning etnik
tarixi va ulug allomalarimizning ilmiy merosga bo lgan munosabat
‘ ‘
tubdan ijobiy tomonga o zgardi. Yurboshimiz ta biri bilan aytganda:
‘ ’
O z tarixi va ajdodlarini siylagan xalqning kelajagi albatta, porloq
“ ‘
bo ladi
‘ ” 17
.
Markaziy Osiyoda tasavvuf ta limotini vujudga kelish tarixini
’
mavjud manba va adabiyotlar asosida qiyosiy tahlil qilinib, quyidagi
xulosalarga kelindi:
- birinchidan, tasavvuf ta limotining paydo bo lishi va shakllanishi
’ ‘
jarayonlari yoritib berildi;
- ikkinchidan, tasavvuf tariqatlari va ularni o ziga xos xususiyatlari
‘
ilmiy jihatdan izchil tahlil qilindi;
- uchinchidan, dunyo dinlari bilan tasavvuf tariqatlari o rtasidagi
‘
bog liqlik masalari ochib berildi;
‘
- to rtinchidan,
‘ tasavvuf tariqatidagi kubroviya ta limotning ’
mohiyati yoritib berildi;
- beshinchidan, yassaviy tariqati va uning asosiy mazmuni ilmiy tahlil
qilindi;
- oltinchidan, naqshband tariqatini inson komilligiga qo shgan hissasi
‘
ko rsatib berildi;
‘
- yettinchidan, Al-Hakim at-Termiziy va uning ilmiy merosi mavjud
manba va adabiyotlarga tayangan holda yoritib berildi.
17
Islom Karimov. O'zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T., «O zbekiston , 2011,-
’ ”
250-bet.
57

Tavsiyalar
1. Tasavvuf tariqatlari namayondonalarinig asosiy ilmiy meroslariga
bag ishlangan risolalar chop ettirish;’
2. dunyo dinlari bilan tasavvuf tariqatlari tarixiga bag ishlangan video roliklar
’
yaratish;
3. kubroviya, yassaviya va naqshbandiya tariqatlariga bag ishlangan izohli
’
lo g atlar tuzish;
’ ’
4. Al-Hakim at-Termiziyning ilmiy merosini yosh avlod tarbiyasida ko proq
’
qaror toptirish maqsadida teievideniya va radiyolarda tukum ko rsatuv va
’
eshittirishlar tashkil etish.
58

Adabiyotlar ro yxati‘
1. O bekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.,
’ O zbekiston , ” ’ ” 2010.
2. Karimov I.A . Allox qalbimizda yuragimizda.// Biz kelajagimizni o z
‘
qo limiz bilan quramiz. T., O zbekiston , 1999. 7-jild.
‘ ” ’ ”
3.Karimov I.A . Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T., Sharq ,1998.
‘ “ ”
4. Karimov I.A . Yuksak ma naviyat- yengilmas kuch. T.,
’
Ma naviyat ,
“ ’ ” 2008.
5. I.Karimov. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqoralik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.T. , O zbekiston ,
” ’ ” 2010.
6. I.Karimov. O zbekiston mustaqillikka erishish
’
ostonasida.T. , O zbekiston ,
” ’ ” 2011.
7.I.A.Karimov.Inaon xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug // Xalq so zi,2012,10
’ ’
may.
8.Mirzo Ulug bek nomidigi O zbekiston Milliy universitetining 90 yilligini
‘ ‘
nishonlash to g risida O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori.
‘ ‘ ‘
2008y. 9 aprel PV-833.
9. Islom tasavvufi manbalari. T.,
“ Toshkent Islom Universiteti nashriyoti ” .
2005.
10. Islom ensiklopediyasi. T., O zbekiston ,
” ’ ” 2004.
1 1. N. Nizomiddinov. Janubiy-Sharqiy Osiyo: diniy falsafiy ta limotlar va
’
islom. T., Mehnat ,
“ ” 2006.
1 2. Qur oni Karim. Abdulaziz Mansur tarjimasi. T.,
’ “ Toshkent Islom
Universiteti nashriyoti ” . 2001.
13.Abu Abdullox Muhammad ibn Ismoil al Buxoriy. Xadis. T.,
–
Mehnat ,
“ ” 1997. 1-4 jildlar.
59

14. Nasiruddin Burxoniddin Rabg uziy. 1-2 kitoblar Yusufxon Shokirov‘
tarjimasi. T., Yozuvchi . 1990-1991.
“ ”
15. Axmad Ziyovuddin al-Kumushxonaviy Jome ul mutun. M.Kenjabekov
’ –
tarjimasi. T., Movarounnaxr . 2000.
“ ”
16. Jaloliddin Rumiy. Ma naviy masnaviy. Askar Maxkam tarjimasi. T.,
’
Mehnat ,
“ ” 1999.
17. Alixonto ra Sog uniy. Tarixi muxammadiya. T., Movarounnaxr .
‘ ‘ “ ”
1997.
18. N. Komilov. Tasavvuf. 1-kitob. T., Mehnat ,
“ ” 1996.
19. N. Komilov. Tasavvuf. 2-kitob. T., Mehnat ,
“ ” 1999.
20. Maxmud A sad Jo shon. Tasavvuf va nafs tarbiyasi. N. Xasan tarjimasi.
’ ‘
T., Mehnat ,
“ ” 1998.
2 1 . Usmon Turar. Tasavvuf tarixi. Nodirxon Xasan tarjimasi. T., 1999.
2 2. Эрнст Kaрл. Суфизм. M., “ Наука ”, 2002.
23. Faririddin Attor. Iloxiynoma. N. Komilov tarjimasi. T., “Mehnat” 1994.
24. Faririddin Attor. Tazkirat ul-avliyo. M. Kenjabek tarjimasi. T.,
“Mehnat” 1997.
2 5 .Nosuriddin Burxoniddin Rabg‘uziy. 1-2 kitoblar. Yusufxon Shokirov
tarjimasi. T.: Yozuvchi . 1990-1991.
“ ”
26. Jaloliddin Rumiy. Ma naviy masnaviy. Askar Maxkam tarjimasi. T.,
’ “
Sharq . 1999.
”
27. Xolluq Nurboqiy. Qur oni Karimning ilmiy mo jizalari. Miraziz A zam
’ ‘ ’
tarjimasi. T., Adolat . 1999.
“ ”
2 8 .Adabiyot va san at nashriyoti. O zbekiston . 1999.
’ “ ‘ ”
29. Maxmud As ad Jo shon. Tasavvuf va nafs tarbiyasi. N.Xasan tarjimasi.
’ ‘
T., Cho lpon . 1998.
“ ‘ ”
30. Usmon Turar. Tasavvuf tarixi. N.Xasan tarjimasi. T., Istiqlol . 1999.
“ ”
3 1 .Muhammad Siddiq Rushdiy. Avliyolar Sultoni, turonlik valiylar. Nashrga
tayyorlovchi Ikromiddin Ostanaqul Oqqo rg oniy. T., Kamalak . 1995.
‘ ‘ “ ”
60

3 2. SH. Mansurov. G oyiblar xaylidan yongan chiroqlar. Muallif tuzuvchi Z.‘
Jo rayev. T., O zbekiston . 1994.
‘ “ ‘ ”
33. Xusayn Voiz Koshifiy. Futuvatnomai sultoniy yohud juvonmardlik tariqati.
N. Komilov tarjimasi. T.: Abdulla Qodiriy . 1994.
“ ”
34. Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul Xaqoyiq. N. Komilov tarjimasi.T.,
–
Kamalak . 1995.
“ ”
35. Fariddiddin Attor. Iloxiynoma. Najmiddin Komilov tarjimasi.T.,
Yozuvchi . 1997.
“ ”
36. Fariddiddin Attor. Tazkirat ul Avliyo. M. Kenjabek tarjimasi. T.,
–
“ O zbekiston milliy ensiklopediyasi
‘ ” . 1997.
3 7 .Jaloliddin Rumiy. Ichingdagi ichingdadir. Ulug bek Abduvaxob tarjimasi.
‘
T., Yozuvchi . 1997.
“ ”
38. Xoji Ismatullox Abdullox. Markaziy Osiyoda islom madaniyati. T.,
Sharq . 2005.
“ ”
 www.eurasia.org.ru .
 www.history.ru
 http://www.philos.msu.ru/fac/history/
 http://www.auditorium.ru
 www.museum.ru
 www. ziyonet.net.
61

Купить