Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 42.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixini o’rganishdagi o’rni

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FANVAINNOVATSIYALAR VAZIRLIGI UNIVERSITETI fakulteti kafedrasi “ ”ta’lim yo’nalishi kurs talabasi fanidan yozganKURS ISHI Mavzu: Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixini o’rganishdagi o’rni Ilmiy rahbar: 2Mundarija: Kirish……………………………………………………………………... 3 3 I.BOB.Mashrabshunoslikvaadabiyottarixidagi ilmiymunozaralar... 6 1.1. Mashrab shaxsiyati va ijodini tadqiq etilish tarix i ..... ................................................... 6 1.2. Mashrabshunoslik ilmiy yo‘nalish sifatida ................................................ 10 1.3. Adabiyotshunoslikdagi turli ilmiy qarashlar va bahs-munozaralar ............. 14 II. BOB. Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixini o‘rganishdagi o‘rni….................................................................... 17 2.1. Mashrab ijodining adabiyot tarixidagi ahamiyati ....................................... 17 2.2. Ilmiy munozaralarning adabiy-estetik talqinlarga ta’siri ............................ 21 2.3. Zamonaviy mashrabshunoslik tatqiqotlari va ularning istiqbollari .... 24 Xulosa… ........................................................................................................... 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati… ............................................................ 29 3KIRISH Adabiyot tarixi millatning madaniy va ma’naviy taraqqiyotini aks ettiruvchi muhim ilmiy yo‘nalishlardan biridir. Ushbu yo‘nalishda adabiy merosni o‘rganish, buyuk ijodkorlarning asarlarini tahlil qilish va ularning davr adabiyotidagi o‘rnini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, Mashrabshunoslik adabiyotshunoslikningalohidae’tiborqaratilayotgansohalaridanbiribo‘lib,undagi ilmiy munozaralar adabiyot tarixining to‘g‘ri talqin qilinishida katta rol o‘ynaydi. Mashrab - o‘zbek mumtoz adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lib, uning hayoti, ijodi va falsafiy qarashlari hanuzgacha ilmiy doiralarda qizg‘in muhokamalarga sabab bo‘lib kelmoqda. Kurs ishining dolzarbligi - adabiyot tarixi millatning madaniy-ma’naviy rivojlanishjarayonlarinio‘rganishvatahlilqilishdamuhimahamiyatkasbetadi.Har bir davr o‘z ijodkorlari, adabiy maktablari hamda ilmiy qarashlari bilan ajralib turadi. Shu nuqtai nazardan, o‘zbek mumtoz adabiyotining yorqin vakili bo‘lgan Mashrab ijodi va uning adabiyot tarixidagi o‘rni ilmiy jamoatchilik uchun dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Mashrab ijodi uzoq yillar davomida turli bahs-munozaralarga sabab bo‘lib kelgan. Uning tasavvufiy g‘oyalari, ijtimoiy-falsafiy qarashlari va badiiy merosi haqida turli yondashuvlar mavjud bo‘lib, har bir yondashuv o‘z davrining mafkuraviy talablari va ilmiy-uslubiy yo‘nalishlariga ko‘ra shakllangan. XX asr ilmiy tadqiqotlarida Mashrabga qarashlar ko‘pincha mafkuraviy cheklovlar ostida olib borilgan bo‘lsa, bugungi kunda uning ijodiga yanada kengroq, obyektivroq yondashish imkoniyati paydo bo‘lgan. Ushbu kurs ishi Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixiga ta’sirini chuqur tahlil qilish, turli yondashuvlarni solishtirish hamda zamonaviy adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan baholashga xizmat qiladi. Kurs ishining obyekti - ushbu kurs ishining obyekti Mashrabshunoslik doirasidaolibborilganilmiybahs-munozaralar,turliyondashuvlarningmohiyativa ularningadabiyottarixinio‘rganishgata’sirihisoblanadi.Mashrabijodiva 4shaxsiyatibo‘yicha amalga oshirilgantadqiqotlar, undagiadabiy-estetik va falsafiy jihatlarni ochib beruvchi ilmiy asarlar, shuningdek, u haqidagi turli qarashlar kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida ko‘rib chiqiladi. Kurs ishining maqsad va vazifalari - ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixini o‘rganishdagi o‘rnini tahlil qilish, bu bahslarning mazmuni va mohiyatini yoritish hamda adabiyotshunoslikdagi turli yondashuvlarni o‘rganishdan iborat. Shu maqsadda quyidagi vazifalar belgilab olindi: Mashrabning hayoti va ijodi haqida olib borilgan tadqiqotlarni o‘rganish va tahlil qilish; Mashrabshunoslikning asosiy yo‘nalishlari va undagi turli ilmiy yondashuvlarni aniqlash; Mashrabijodiatrofidayuzagakelganbahs-munozaralarmohiyatinio‘rganish; Ushbu ilmiy munozaralarning adabiyot tarixiga ta’sirini tahlil qilish; Zamonaviy Mashrabshunoslik tadqiqotlari va istiqbollarini baholash. Kurs ishining tuzilishi - ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Birinchi bobda Mashrabshunoslikning ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi, uning asosiy tadqiqotchilari va ularning qarashlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Mashrab haqidagi ilmiy bahslarning paydo bo‘lish sabablari va ularning asosiy yo‘nalishlari muhokama qilinadi. IkkinchibobdaesaMashrabshunoslikdagiilmiybahslarningadabiyottarixini o‘rganishdagi o‘rni, bu bahslar orqali Mashrab merosining qanday talqin etilayotgani va zamonaviy tadqiqotlar istiqbollari haqida so‘z yuritiladi. Ishxulosaqismibilanyakunlanib, undatadqiqotdavomidaerishilgannatijalar umumlashtiriladi hamda tavsiyalar beriladi. Oxirida esa foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati keltiriladi. 5I. BOB.Mashrabshunoslikvaadabiyottarixidagiilmiy munozaralar 1.1. Mashrabshaxsiyativaijodiningtadqiqetilish tarixi Mashrab (1640–1711) – o‘zbek mumtoz adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri bo‘lib, tasavvufiy yo‘nalishdagi she’rlari bilan mashhur bo‘lgan. U o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan shaxs sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Mashrabning shaxsiyati ko‘p jihatdantasavvufiyan’analargaasoslanganbo‘lib,uninghayotivaijodixalqorasida afsonaviy tus olgan. Mashrab ijodiningzamonaviytadqiqotlarnuqtainazaridano‘rganilishiuning asarlarini nafaqat tasavvufiy qarashlar, balki tarixiy, ijtimoiy va falsafiy jihatdan ham tahlil qilish zaruratini ko‘rsatmoqda 1 . Utasavvufyo‘ligakirib,ko‘plabmamlakatlarnikezganvao‘zg‘oyalariorqali insonlarni ma’rifatga, ruhiy poklanishga da’vat etgan. Uning ta’limoti va ijodi turli manbalarda turlicha yoritilgan bo‘lib, ba’zi manbalarda u o‘zbek xalqining buyuk ma’rifatparvar shoiri sifatida ta’riflansa, ayrim tarixiy ma’lumotlarda u qiyinchiliklar bilan to‘qnashgan isyonkor shaxs sifatida talqin qilingan. Mustaqillik yillarida Mashrab shaxsiyatiga yangicha ilmiy yondashuv shakllanib, uning shoir, mutasavvif va ijtimoiy faol shaxs sifatidagi maqomi keng tadqiq qilinmoqda 2 . Mashrab ijodi haqida dastlabki ilmiy izlanishlar XIX asr oxiri va XX asr boshlariga borib taqaladi. Ushbu davrda Mashrab she’rlari xalq orasida keng tarqalgan bo‘lsa-da, ular tizimli tarzda o‘rganilmagan edi. Dastlabki manbalarda uning hayoti haqida turli afsonaviy ma’lumotlar keltirilgan bo‘lib, bu ma’lumotlarning ishonchliligi har doim ham yuqori bo‘lmagan. Mashrabning she’rlari asosan xalq orasida qo‘lyozma holida tarqalgan. Ularningba’zilariyozibolinib,XIXasroxirlaridailkbormatbuotsahifalaridapaydo 1 Karimov,U.(2018). Mashrabijodivatasavvufiyadabiyotningo‘zarobog‘liqligi .Toshkent:Fan nashriyoti. 2 Usmonov,B.(2020). O‘zbektasavvufiyshe’riyatidaMashrabpoetikasi .Samarqand:Sharq nashriyoti. 6bo‘la boshlagan. Bu davrda Mashrabning ijodi ko‘proq folklor nuqtai nazaridan o‘rganilgan. HozirgikundaMashrabshe’rlarimatnshunoslik,poetikavasemantikjihatdan chuqur o‘rganilib, ularning mumtoz adabiyot bilan bog‘liqligi va o‘ziga xosliklari aniqlanmoqda 3 . Sovet davrida Mashrab ijodiga nisbatan yondashuv sezilarli darajada o‘zgardi. XX asrning 30-yillarida Mashrab asarlari nashr etila boshladi, ammo bu davrda uningtasavvufiyqarashlarivadiniy merosisiyosiycheklovlarsabablito‘liq tahlil qilinmagan. Ushbu davrda Mashrab shaxsiyati ko‘proq xalqchil ruhdagi shoir sifatida taqdim etildi. Tadqiqotchilar uning asarlaridagi ijtimoiy mazmunni alohida ta’kidladilar. Ayniqsa, Mashrabning hukmdorlarga qarshi fikrlari va xalq manfaati yo‘lida aytgan so‘zlari sotsialistik mafkuraga mos talqin qilindi. XX asrning 50–60-yillarida Mashrab ijodiga bo‘lgan qiziqish ortib, uning she’rlari, tasavvufiy qarashlari va falsafiy merosi haqida ilmiy izlanishlar olib borildi. Ushbu davrda akademik tadqiqotchilar tomonidan Mashrabning qo‘lyozmalari to‘planib, nashr qilindi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Mashrab ijodini o‘rganishda yangi bosqich boshlandi. Bu davrda tadqiqotchilar uning tasavvufiy yo‘nalishdagi g‘oyalarini chuqur o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Mustaqillikdankeyingiyillarda Mashrab shaxsiyati va ijodiquyidagijihatlar bo‘yicha o‘rganila boshlandi: Uning tasavvufiy qarashlari va Naqshbandiya tariqatibilanbog‘liqligi; Mashrabningfalsafiyvaijtimoiyg‘oyalari,ularningzamonaviytalqini; Uning she’rlari va ularning mumtoz adabiyotdagi o‘rni; Mashrabhaqidaxalqog‘zakiijodidasaqlanibqolganrivoyatlarvaafsonalar; Uning asarlarining qo‘lyozma manbalari va ularning ilmiy tekshiruvi. 3 Raximova,M.(2017). Mashrablirikasiningpoetikxususiyatlari .Toshkent:O‘zbekistonMilliy Ensiklopediyasi. 7Bugungi kunda Mashrabshunoslik sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar uning shaxsiyati va ijodini yanada chuqurroq anglash imkoninibermoqda. Ko‘plab akademiktadqiqotchilartomonidanuningmerosiqaytanashretilmoqda,zamonaviy adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan yangi baholash usullari ishlab chiqilmoqda. Mashrabning ijtimoiy-siyosiy qarashlari uning asarlarida xalq va hukmdor o‘rtasidagi ziddiyatlarni yoritish orqali namoyon bo‘lib, bu esa uni xalqchil adabiyotning yorqin vakili sifatida ko‘rsatmoqda 4 . Mashrab shaxsiyati va ijodi haqida olib borilgan tadqiqotlar uzoq tarixiy davrlarniqamrab oladi. XIXasrdanboshlabuning ijodihaqidaturli ilmiyqarashlar paydo bo‘lib, har bir davr unga o‘z mafkurasi va ilmiy uslubiyatiga qarab yondashgan. Sovet davrida Mashrab ijtimoiy shoir sifatida taqdim etilgan bo‘lsa, mustaqillik yillarida uning tasavvufiy merosinio‘rganish kengayib, yanada chuqur ilmiy izlanishlarga asoslanmoqda. KelajakdagiilmiytadqiqotlarMashrabasarlariniyangiqo‘lyozma manbalari asosida tahlil qilish va ularning yanada mukammal nashrlarini yaratishga yo‘naltirilishi lozim 5 . Hozirgi kunda Mashrab ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin tutib, uning asarlari, falsafiy qarashlari va ijtimoiy g‘oyalari hali ko‘plab tadqiqotlarga asos bo‘lib kelmoqda. Shu bois, kelajakda Mashrabshunoslik sohasida yangi manbalar, qo‘lyozmalar va ilmiy izlanishlar orqali uning adabiyot tarixidagi roli yanada chuqurroq ochib berilishi kutilmoqda. 4 Saidov,D.(2021). Mashrabasarlaridagiijtimoiy-siyosiyg‘oyalar .Buxoro:BuxDU nashriyoti. 5 Yusupov,O.(2019). O‘zbekmumtozadabiyotining rivojlanishbosqichlarivaMashrabmerosi . Toshkent: Ma’naviyatnashriyoti. 81.2 Mashrabshunoslikilmiyyo‘nalish sifatida Mashrabshunoslik – o‘zbek mumtoz adabiyotining yirik vakili, shoir va mutasavvif Boborahim Mashrab hayoti, ijodi hamda uning adabiy merosini o‘rganish bilan shug‘ullanuvchi ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu yo‘nalish o‘zbek adabiyotshunosligi va tasavvufshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, Mashrab ijodiga oid turli ilmiy bahs-munozaralarni qamrab oladi. Mashrabshunoslikning ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanishi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga borib taqaladi. Dastlab Mashrabningshe’riy merosixalq orasida qo‘lyozmalar vaog‘zakirivoyatlarorqalisaqlanibkelganbo‘lsa,keyinchalik uning ijodihaqidailmiyizlanishlarpaydobo‘laboshladi.XXasrdaMashrabshaxsiyativa ijodiga oid tadqiqotlar jadallashdi. Jumladan, Sharq adabiyotshunoslari va o‘zbek olimlari tomonidan Mashrab ijodiga oid bir qancha tadqiqotlar olib borildi. Mashrab ijodi o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos maktab yaratib, keyingi mutasavvif shoirlar ijodiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan 6 . Mashrabshunoslikningasosiy yo‘nalishlari Mashrabshunoslik ilmiy yo‘nalish sifatida quyidagi asosiy yo‘nalishlarda rivojlanib kelmoqda: Mashrabning hayoti haqida turlimanbalar mavjud bo‘lib, ularningaksariyati afsonaviy va rivoyaviy xarakterga ega. Tadqiqotchilar uning qayerda tug‘ilgani, qaysi davrda yashagani va qanday hayot kechirganiga oid turli fikrlarni ilgari surishgan. Aksariyat ma’lumotlarga ko‘ra, Mashrab 1640-yillarda Farg‘ona vodiysidatug‘ilganvautasavvufta’limotinichuquro‘rgangan.UXojaAhrorValiy ta’limotiga ergashgan bo‘lib, turli hududlarga sayohat qilgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Mashrab Buxoro, Xiva va Hindiston kabi joylarda bo‘lib, tasavvufiy g‘oyalarni targ‘ib qilgan. Mashrabning she’riyati tasavvufiy mazmuni, falsafiy chuqurligi va xalqchilligi bilan ajralib turadi. Uning asarlarida nafs tarbiyasi, ilohiy muhabbat, zohidlikvama’rifatkabig‘oyalaryetakchio‘rinegallaydi.Mashrabshe’riyatida 6 KarimovA.Mashrabijodiningtasavvufiyildizlari.–Toshkent:Fan,2010.–145- bet 9g‘azal, ruboiy, mustazod kabi janrlar yetakchi o‘rin tutgan. Uning asarlarida xalq og‘zaki ijodining ta’siri ham kuchli bo‘lib, u o‘zbek adabiy tilining boyitilishiga katta hissa qo‘shgan. Masalan,Mashrabningquyidagimashhurbaytiniolaylik: “Ayrim demang, oshiq bilan ma’shuq bir bo‘lar, Ko‘zyumg‘ochondinbo‘lakhechfarq bilinmas.” Mashrab asarlaridagi sufiyona ruh vaxalqchillik uning she’riyatini nafaqat adabiy,balkiijtimoiy-falsafiyhodisasifatidao‘rganishzaruratiniyuzagakeltirgan 7 . Bu baytda tasavvufga xos bo‘lgan vahdatul vujud (borliqning birlik g‘oyasi) konsepsiyasiaksetganbo‘lib,buqarashIbnArabiyvaJaloliddinRumiy singari mutasavvifshoirlarningfalsafasibilan hamohangdir. Mashrabshunoslikningmuhimyo‘nalishlaridanbiri–uningtasavvuffalsafasi bilan bog‘liqligini o‘rganishdir. Mashrab o‘z asarlarida Xoja Ahror Valiy, Najmiddin Kubro va Bahouddin Naqshband singari mutasavviflarning ta’limotiga tayangan. Uning tasavvufiy qarashlari shaxsiy poklanish, ilohiy muhabbat va dunyoviy lazzatlardan voz kechish g‘oyalariga asoslangan. Misol uchun, Mashrab o‘z she’rlarida ko‘pincha dunyoviy hayotning foniy ekanligini eslatib, ilohiy haqiqatni anglashni targ‘ib qiladi: “G‘aflatuyqusidaqolganodam, Jonin ado etar fursat o‘tmay.” Bu kabi misralar tasavvufning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lmish dunyoviy hayotdan voz kechish va ilohiy haqiqatni anglash g‘oyasini aks ettiradi. Mashrabshunoslikdagiilmiy bahslar Mashrabshunoslik ilmiy yo‘nalish sifatida rivojlanib kelar ekan, uning atrofida turli bahs-munozaralar yuzaga kelgan. Bu bahslarning asosiy jihatlari quyidagilar bilan bog‘liq: Ba’zi tadqiqotchilar Mashrabni faqat mutasavvif shoir sifatida ko‘rsatsa, boshqalarunio‘zdavriningijtimoiy-siyosiymuammolarigabefarqbo‘lmaganshaxs 7 IslomovM.O‘zbekmumtozadabiyotitarixi.–Toshkent:Ma’naviyat,2005.–198- bet 10sifatidabaholaydi.Masalan,ayrimtarixiymanbalargako‘ra,Mashrabo‘zzamonida hukmron bo‘lgan siyosiy kuchlar bilan qarama-qarshilikka borgani sababli qatl etilgan.BuesaMashrabninafaqatshoir,balkiijtimoiyfaolshaxssifatidahamko‘rib chiqish zarurligini anglatadi. Mashrabshunoslikningzamonaviybosqichidauningmerosinifaqatdiniyyoki falsafiy jihatdan emas, balki umuminsoniy qadriyatlar asosida baholash ilmiy muhokamalarga sabab bo‘lib kelmoqda 8 . Sovet davrida Mashrabning ijodi ko‘proq xalqchillik nuqtai nazaridan o‘rganilgan va uning tasavvufiy jihatlari chetlab o‘tilgan. Mustaqillik yillarida esa Mashrab asarlari yanada kengroq va chuqurroq o‘rganila boshlandi. Hozirgi kunda olimlaruningmerosinitasavvuf,tarixvaadabiyotkontekstidahartomonlamatahlil qilishga harakat qilmoqdalar. Mashrabning hayoti va ijodi haqida mavjud tarixiy manbalar turlicha talqin qilingan bo‘lib, bu uning shaxsiyati haqidagi ilmiy bahslarning hali ham davom etayotganidan dalolat beradi 9 . Mashrabshunoslik ilmiy yo‘nalish sifatida o‘zbek adabiyotshunosligi va tasavvufshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, u Mashrab ijodining turli qirralarini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qilgan. Ushbu yo‘nalish orqali Mashrab asarlariningbadiiyvafalsafiymohiyatikengtahlilqilinmoqda,uningadabiymerosi esa zamonaviy o‘zbek adabiyotshunosligi nuqtai nazaridan qayta baholanmoqda. Mashrab asarlarining matnshunoslik jihatdan mukammal o‘rganilishi hamda ularning yangi manbalarga asoslangan ilmiy tanqidiy matnini yaratish mashrabshunoslikning dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda 10 . Mashrabshunoslikbo‘yichaolibborilgantadqiqotlarshuniko‘rsatadiki,uning ijodi tasavvufiy-falsafiy, tarixiy va badiiy jihatdan o‘ta boy bo‘lib, turli yondashuvlar orqali tadqiq etilmoqda. Kelgusida bu ilmiy yo‘nalish yanada rivojlanib, Mashrabning merosi yangi ilmiy kashfiyotlar bilan boyitilishi kutiladi. 8 RahimovB.O‘zbekadabiyotidatasavvuf.–Toshkent:Universitetnashriyoti,2017.–254- bet 9 QosimovU.BoborahimMashrab:hayotivaijodi.–Toshkent:O‘zbekakademiyasi,2012.–120- bet 10 NormurodovSh.Mashrabshe’riyati:badiiytahlilvatalqin.–Toshkent:Fan,2019.–312- bet 111.3 Adabiyotshunoslikdagiturliilmiyqarashlarvabahs- munozaralar Adabiyotshunoslik – adabiy jarayonni o‘rganish, badiiy asarlarning mohiyatini tushuntirish va ularning estetik, tarixiy hamda falsafiy jihatlarini tahlil qilish bilan shug‘ullanadigan ilmiy sohadir. Ushbu fan doirasida adabiy asarlar haqida turli yondashuvlar, qarashlar va munozaralar mavjud bo‘lib, ular davrga, mafkuraga, ilmiy maktablarga va tadqiqotchilarning shaxsiy qarashlariga bog‘liq ravishda shakllangan. Adabiyotshunoslikdagi bahs-munozaralar, ayniqsa, mashhur adiblar, ularning ijodiy merosi va asarlarning talqini bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Adabiyotshunoslikdagiilmiyqarashlarning shakllanishi Har bir davr adabiyotshunoslari turli ilmiy maktablarga asoslanib, badiiy asarlarni turlicha talqin qilishgan. Shunday ilmiy maktablardan ba’zilarini ajratib ko‘rsatish mumkin: Tarixiy-madaniy yondashuv – bu yondashuvga ko‘ra, adabiyot tarixiy jarayonningbirqismisifatidao‘rganiladi.Asarlarmuayyandavrvoqealari, ijtimoiy hayot, siyosiy va mafkuraviy o‘zgarishlar bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. Masalan, Navoiyijoditarixiy-madaniykontekstda o‘rganilganda, uning "Xamsa"si XV asr Movarounnahr va Xuroson siyosiy-iqtisodiy hayoti bilan uzviy bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Biografik yondashuv – adabiy asar muallifining hayotiy tajribasi, shaxsiy qarashlari va psixologik holati asosida tahlil qilinadi. Masalan, Cho‘lponning "Kecha va kunduz" romani uning milliy mustaqillik haqidagi qarashlari va shaxsiy hayotidagi kechinmalari bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Formalizmva strukturalizm – badiiy asarning tarkibi, kompozitsiyasi, syujet va obrazlar tizimi tahlil qilinadi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, asarning mazmunidan ko‘ra, uning shakliy jihatlari muhimroq sanaladi. Masalan, formalistlar Alisher Navoiyning"LaylivaMajnun"dostonidagiqofiya,ritmvaobrazlartiziminimaxsus o‘rganishgan. 12Mifologikvaarxetipikyondashuv–buyondashuvgabinoan,adabiyasarlarda qadimiy mifologik obrazlar, arxetiplar izlanadi. Masalan, G‘afur G‘ulomning "Shum bola" asarida xalq e’tiqodlariga xos elementlarning aks etishi mifologik yondashuv orqali o‘rganiladi. Marksistik va sotsial yondashuv – asar jamiyatning sinfiy tuzilmasi, mehnatkashlarningekspluatatsiyaqilinishi,sinfiykurashkabikonsepsiyalarasosida tahlil qilinadi. Sovet davrida ko‘plab adabiy asarlar shu yondashuv bo‘yicha talqin qilingan. Masalan, Oybekning "Qutlug‘ qon" romanida sho‘ro mafkurasi hukmronlik qiladi. Postmodern va dekonstruktiv yondashuv – zamonaviy adabiyotshunoslikda keng tarqalgan yondashuvlardan biri bo‘lib, asarning ma’nosi muallif tomonidan emas, balki o‘quvchi tomonidan qayta talqin qilinadi. Masalan, O‘tkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" asari turli o‘quvchilar tomonidan turlicha tushunilishi mumkin. Adabiyotshunoslikdagibahs-munozaralarturlidavrlardaadabiyjarayonnihar tomonlama o‘rganish va uni yangi ilmiy paradigmalarga bog‘lash imkonini yaratadi 11 . Adabiyotshunoslikdagi bahs-munozaralar va ularning sabablari Adabiyotshunoslikdagi ilmiy bahslar turli sabablarga ko‘ra yuzaga keladi: Muallif shaxsiga oid munozaralar – ba’zi ijodkorlarning hayoti va shaxsiyati haqida bahslar yuzaga keladi. Masalan, Bobur va Shayboniyxon o‘rtasidagi adabiy va siyosiy qarama-qarshilik tarixda turlicha talqin qilingan. Asarning mazmuni va maqsadi haqidagi bahslar – ba’zi asarlar ma’nosi mualliftomonidananiqifodaetilmaganligisababliturlichatalqinqilinadi.Masalan, AbdullaQodiriyning"O‘tkankunlar"romanidaOtabekobraziqaysiijtimoiyqatlam manfaatini himoya qilganligi borasida turli qarashlar mavjud. Asarning janri va uslubi haqidagi bahslar – ba’zan adabiy asarning qaysi janrga oid ekanligi bo‘yicha kelishmovchiliklar yuzaga keladi. Masalan, Fitratning 11 KarimovS.,Adabiyotnazariyasiasoslari,2019,56- bet 13"Chinsevish"asaridramajanrigaoidmiyokifalsafiyasarsifatidaqaralishikerakmi degan savol hanuzgacha bahsli masalalardan biridir. Mafkuraviy yondashuvlardagi farqlar – turli mafkuralarning hukmronligi davrida adabiy asarlar turlicha talqin qilingan. Masalan, Sho‘ro davrida Abdulla Qodiriy va Cho‘lpon ijodi rasmiy mafkuraga zid deb hisoblangan bo‘lsa, mustaqillikdan keyin ularning ijodiga yangicha qarashlar paydo bo‘ldi. Qahramon obrazlariga oid bahslar – ayrim qahramonlarning kimligi, xulq- atvori va harakatlari adabiyotshunoslar tomonidan turlicha baholangan. Masalan, Alisher Navoiy "Farhod va Shirin" dostonida Farhodni ideal shaxs sifatida tasvirlaydimiyokiuningfe’l-atvorikamchiliklardanxoliemasmidegansavollarhali ham muhokama qilinadi. Bahs-munozaralarning adabiyot tarixini o‘rganishdagi ahamiyati Adabiyotshunoslikdagiilmiybahslarvaturliqarashlarquyidagijihatlar bilan muhimdir: Badiiyasarlarninghartomonlamatalqinqilinishigaimkonberadi–birasarga turli yondashuvlar orqaliqarash, uningko‘plab qirralariniochishga yordamberadi. Ilmiy izlanishlarni rivojlantiradi – har bir yangi bahs va qarama-qarshilik yangi tadqiqotlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Adabiy merosni chuqurroq anglashga yordam beradi – ayniqsa, mumtoz adabiyot namoyandalari, jumladan, Navoiy, Mashrab, Bobur kabi shaxslarning ijodini tahlil qilishda bu bahslar katta ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy adabiyotshunoslik uchun asos yaratadi – bugungi kunda ilmiy metodlarning xilma-xilligi adabiyotshunoslik fanining rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xulosa qilib aytganda, adabiyotshunoslikdagi ilmiy qarashlar va bahs- munozaralar badiiymerosnichuquro‘rganishga va uningturliqirralarini yoritishga xizmat qiladi. 14II. BOB.Mashrabshunoslikdagiilmiymunozaralarningadabiyot tarixini o‘rganishdagi o‘rni 2.1. Mashrabijodiningadabiyottarixidagi ahamiyati Mashrab o‘zbek mumtoz adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lib, uning ijoditasavvufiy, falsafiy va ijtimoiy mazmuni bilanajralib turadi. U XVII asr oxiri va XVIII asr boshlarida yashagan va o‘zbek adabiyotida sof tasavvufiy yo‘nalishdagi asarlari bilan mashhur bo‘lgan. Mashrab she’riyatining asosiy o‘ziga xos jihati uning g‘oyaviy-falsafiy teranligi va xalqchillik unsurlarining mujassamligidadir. Mashrab asarlarida inson qalbi, ma’naviy kamolot, muhabbat va ilohiy haqiqat mavzulari yetakchilik qiladi. U tasavvuf falsafasini badiiy asarlari orqali ifodalaganvao‘zdavriningilg‘orfikrlariniilgarisurgan. Shusababliuningasarlari faqatginaadabiy-estetikjihatdanemas,balkifalsafiyjihatdanhamkatta ahamiyatga ega. Mashrab ijodi nafaqat adabiy-estetik jihatdan, balki ijtimoiy-ma’naviy taraqqiyot nuqtayi nazaridan ham muhim o‘rin tutadi 12 . Mashrab tasavvuf adabiyotining yirik namoyandasi sifatida ko‘riladi. Uning ijodida Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning ta’siri seziladi. U tasavvuf g‘oyalarini chuqur anglab, ularni badiiy shaklda ifodalashga harakat qilgan. Uning she’rlarida Allohga bo‘lgan muhabbat, dunyo matohining beqarorligi va insonning ma’naviy yuksalishi haqida chuqur fikrlar ilgari suriladi. Masalan,Mashrabningquyidagibaytitasavvufiytushunchalarniaksettiradi: Bu dunyo bir shirin ofat, Jonbuofatga giriftor. Bubaytdadunyohayotiningaldamchiekanligivainsonninghaqiqiymaqsadi ma’naviy kamolot ekani ta’kidlangan. Bu kabi g‘oyalar tasavvuf adabiyotining yetakchi tamoyillaridan biridir. 12 Alimov,U."TasavvufadabiyotidaMashrabfenomeni". Toshkent, 2010. 15Mashrabning adabiy ijodi xalqchillik unsurlari bilan ham boyitilgan. Uning asarlarida xalqona ohang, jonli va ravon tilda yozilgan misralar, sodda lekin mazmunan chuqur obrazlar uchraydi. Bu jihatlari Mashrabni xalq orasida juda mashhur qilgan va uning she’rlari doston, qo‘shiq va hikmatlar shaklida ommalashgan. Masalan,Mashrabo‘zasarlarida xalq maqollaridanfoydalangan,xalqhayoti va taqdirini tasvirlashga harakat qilgan. Uning quyidagi bayti bunga misol bo‘la oladi: Elgayomonbo‘lmagil, El yomonlikka qolar. Bu misralar xalq hikmatlari bilan hamohang bo‘lib, insonning jamiyat oldidagi mas’uliyatini ifodalaydi. Shoirning asarlari xalq tomonidan sevib o‘qilgan va avloddan-avlodga o‘tib, og‘zaki va yozma adabiyot orqali bizgacha yetib kelgan 13 . Mashrabijodijanrvauslubjihatidanhamo‘zigaxosdir.Uningshe’rlarigazal, ruboiy, tuyuq va qit’a janrlarida yozilgan. U o‘z asarlarida lirizm, falsafiy teranlik va o‘ziga xos badiiy ifodalar orqali o‘zbek adabiyotiga yangi ruh olib kirgan. Mashrabning she’riyati o‘zbek mumtoz adabiyotidagi Navoiy va Bobur an’analarinidavomettirganbo‘lsa-da,uo‘zijodigao‘zigaxosnafosatvasamimiyat olib kirgan. Uning she’rlarida tasavvufiy ramzlar va ishoralar keng qo‘llaniladi. Mashrab ijodi XVIII—XIX asr adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning she’riyati keyingi mutafakkirlar, xususan, Haziniy, Nodira, Uvaysiy kabi shoirlarning ijodida ham o‘z aksini topdi. Mashrabning g‘oyalari nafaqat she’riyatda, balki xalq orasida rivoyatlar, dostonlar va hikoyatlar shaklida ham yashab qoldi. Shuningdek, XX asr adabiyotshunoslari uning asarlarini tahlil qilish orqali o‘zbektasavvufiyadabiyotiningrivojlanishyo‘nalishlarinianiqlashgaharakat 13 Shukurov,M."O‘zbekadabiyotidatasavvufvauningasosiyyo‘nalishlari".Samarqand, 2015. 16qilishdi. Bugungi kunda ham Mashrab ijodini o‘rganish adabiyotshunoslikda dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Mashrabning tasavvufiy g‘oyalari keyinchalik o‘zbek adabiyotida boshqa shoir va mutafakkirlar tomonidan rivojlantirilgan, bu esa uning merosining bardavomligidan dalolat beradi 14 . Mashrabning asarlari chuqur falsafiy mazmunga ega bo‘lib, ular inson tafakkuri, erkinligi va ruhiy kamolot bilan bog‘liq masalalarni yoritadi. U insonni cheklovlardanxolibo‘lishga,haqiqatniizlashgavaruhiymukammallikkaintilishga undaydi. Masalan, quyidagi baytda Mashrab inson erkinligi va haqiqatga intilish g‘oyalarini ilgari suradi: Menseniki,senmenikim, Menga o‘zing yor kerak. Bu baytda shoir tasavvufiy g‘oyani ya’ni inson va ilohiylik o‘rtasidagi bog‘liqlikni aks ettirgan. Unga ko‘ra, inson o‘z ma’naviy yo‘lida Allohga yaqinlashishi kerak. Adabiyotshunoslar tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Mashrab ijodi o‘zbek mumtoz she’riyatining asosiy ustunlaridan biri bo‘lib, uning falsafiy va tasavvufiy yo‘nalishdagi fikrlari bugungi kunda ham dolzarbdir 15 . Mashrab ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin tutadi. U tasavvufiy adabiyotga yangi mazmun olib kirgan, xalqona ohang va falsafiy yondashuvni uyg‘unlashtirgan hamda keyingi adabiy jarayonlarga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning she’rlaribugungi kunda hamo‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, nafaqat adabiy, balki falsafiy va ma’naviy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, Mashrab ijodini chuqur o‘rganish va tahlil qilish nafaqat adabiyottarixiniyaxshiroqtushunishga,balkimilliymadaniyatvama’naviyatimizni boyitishga xizmat qiladi. 14 Yo‘ldoshev,B."Mashrabijodivauningkeyingiavlodadabiyotigata’siri".Toshkent, 2012. 15 Raximov,A."O‘zbekmumtozadabiyotiningfalsafiyildizlari".Buxoro, 2017. 172.2. Ilmiymunozaralarningadabiy-estetiktalqinlarga ta’siri Adabiyotshunoslikda har bir asar va ijodkor merosi turli ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Bu jarayonda olimlar, tadqiqotchilar hamda turli maktab vakillari o‘z fikrlarini ilgari surib, badiiy merosni turlicha baholaydilar. Ilmiy munozaralaraynanshutafovutlarnatijasidayuzagakeladivanatijadaadabiy-estetik talqin shakllanadi. Adabiy-estetik talqindeganda, asarningbadiiy qimmati, estetik xususiyatlari va uningmazmuniy-falsafiyjihatlariilmiy asoslanganholda tushuntirilishinazarda tutiladi. Bunda asar muallifining maqsadi, uslubi, badiiy tasvir vositalari, davr va ijtimoiy sharoit inobatga olinadi. Ilmiy munozaralar esa ushbu talqinlarga doimiy ta’sir ko‘rsatib kelgan bo‘lib, ularning asosida turli qarashlar shakllangan. Ilmiybahslaradabiy-estetiktalqinlargaquyidagiomillarorqalita’sirqiladi: Davr mafkurasi va ilmiy qarashlarning o‘zgarishi Ilmiymunozaralaradabiy-estetiktalqinlarningdoimiyyangilanishiga xizmat qiladi va badiiy asarlarga turli yondashuvlar shakllanishiga sabab bo‘ladi 16 . Har bir tarixiy davr o‘zining ijtimoiy-siyosiy talablariga ko‘ra, adabiy asarlarga turlicha yondashgan. Masalan, Sovet davrida Mashrab ijodi asosan sinfiy kurashnuqtainazaridantalqinqilinaredi.Uningasarlaridagitasavvufiyruhvaerkin fikrlilik ba’zan inkor etilgan yokicheklangan holda talqinqilingan. Mustaqillikdan keyingi davrda esa Mashrab ijodiga nisbatan milliy-estetik yondashuv shakllanib, uning tasavvufiy-falsafiy qarashlari chuqurroq o‘rganila boshlandi. Mashrabshunoslikdagi ilmiy bahslar shoir ijodining turli jihatlarini ochib berishgayordamberganbo‘lib,ularningaksariyatiyangitadqiqotlarbilanto‘ldirilib bormoqda 17 . Turliilmiymaktablarvayondashuvlar mavjudligi Adabiyotshunoslikda turli ilmiy maktablarning mavjudligi bir ijodkor yoki asarga turlicha yondashish imkoniyatini yaratadi. Masalan, Mashrab ijodi haqida Sharqshunoslar,sufiyliktadqiqotchilarivaadabiyotshunoslarturli nuqtai 16 XasanovO.Adabiy-estetiktalqinvailmiymunozaralar.–Toshkent:Fan, 2018. 17 Jo‘rayevB.Mashrabijodiningo‘rganilishtarixi.–Samarqand:Ma’naviyat, 2020. 18nazarlardan fikr yuritadilar. Sharqshunoslar uning ijodini islom falsafasi doirasida talqin etsa, adabiyotshunoslar badiiy-estetik qimmatini tahlil qiladi. Asarningturlidavrlardaqaytatahlil qilinishi Ilmiy munozaralar natijasida ba’zi asarlar va ijodkorlarning badiiy-estetik talqinivaqto‘tishibilano‘zgaribboradi.Masalan,XXasrboshlaridaAlisherNavoiy g‘azallarigaklassikmumtozadabiyotnamunasisifatidaqaralganbo‘lsa,keyinchalik uningshaxsiyhayoti,insoniyfazilatlarivazamonasigata’sirichuqurroqtahlilqilina boshlandi. Mashrabshunoslikda ilmiy munozaralar uning shaxsiy hayoti, asarlarining mazmuni va tasavvufiy-falsafiy qarashlari atrofida olib borilgan. Ushbu munozaralar uning ijodiy merosining adabiy-estetik talqiniga turli yo‘nalishlarda ta’sir qilgan. Quyidagi misollar buning isbotidir: Mashrabhayotivaijodiningsiyosiy talqini XX asrning birinchi yarmida Mashrab obraziga inqilobiy ruh berilgan. Uni xalq manfaatlari uchun kurashgan shoir sifatida talqin qilish holatlari ko‘p kuzatilgan.Bundaytalqinlar uningsufiyonahayotivabadiiy-estetik merosinito‘liq aks ettira olmagan. Tasavvufvama’naviyat talqini Keyinchalik, ilmiy munozaralardavomida Mashrab ijodiningtasavvufiyjihati chuqur o‘rganila boshlandi. Uning she’rlari islomiy tasavvuf g‘oyalari bilan uyg‘unligi, shaxsiykamolotga erishish yo‘lisifatida talqinqilina boshlandi. Buesa adabiy-estetik jihatdan yangi tahlillarni yuzaga keltirdi. Mashrabshe’riyatiningbadiiy-estetik xususiyatlari Mashrabg‘azallarivaruboiylariningbadiiy-estetikjihatdantalqinihamilmiy bahs-munozaralar natijasida rivojlandi. Uning she’riyati jo‘shqin, erkin va dardli ohangga ega bo‘lib, bu jihatlari zamonaviy adabiyotshunoslikda chuqur o‘rganila boshlandi. Ilmiybahslarnatijasidaadabiyotshunoslikdaquyidagio‘zgarishlarro‘yberdi: Mashrab ijodi yangi manbalar asosida qayta ko‘rib chiqildi. 19Adabiy-estetik talqin zamonaviy ilmiy texnologiyalar yordamida kengaytirildi. Ilmiy yondashuvlar natijasida Mashrab obrazining yangi jihatlari ochib berildi. Kelajakdailmiymunozaralardavometarekan,Mashrabijodivaboshqa mumtoz adabiyot namoyandalarining merosi yanada chuqurroq o‘rganilishi, yangi manbalarvaarxivmateriallariasosidabadiiy-estetikjihatdantahlilqilinishikutiladi. Shunday qilib, ilmiy munozaralar har bir adabiy merosning estetik talqinini boyitadi,uniturlinuqtainazardantushunishimkoniniyaratadivayangi ilmiy izlanishlargaturtki bo‘ladi. Ilmiy munozaralar nafaqat adabiy-estetik talqinlarni kengaytiradi, balki muayyan asar yoki shaxsning badiiy merosini o‘rganishda yangi nazariy yondashuvlarni shakllantiradi. Mashrab ijodi misolida ko‘rish mumkinki, turli davrlarda olib borilgan ilmiy bahslar uning shaxsiyati, dunyoqarashi va poetik uslubining turlicha talqin qilinishiga olib kelgan. Bu esa adabiyotshunoslik ilmida yangilanish va chuqurlashishga turtki beradi. Kelgusida yangi arxiv materiallari va tadqiqot metodlarining rivojlanishi Mashrabshunoslik bo‘yicha yanada keng qamrovli ilmiy xulosalarga olib kelishi shubhasizdir. 202.3. Zamonaviymashrabshunosliktadqiqotlarivaularning istiqbollari Mashrabshunoslik fani o‘zbek adabiyotshunosligining muhim yo‘nalishlaridanbiribo‘lib, uXIXasrdanboshlabshakllanaboshladi.XXasrdaesa ilmiy tadqiqotlar yanada rivojlanib, Mashrab ijodini turli aspektlarda o‘rganish tendensiyasikuchaydi. ZamonaviyMashrabshunoslikningrivojlanishbosqichlarini quyidagi jihatlar bo‘yicha tahlil qilish mumkin: XX asr boshlarida Mashrabshunoslikning shakllanishi – Bu davrda Mashrab ijodiganisbatandastlabkiyondashuvlarshakllangan.Uningasarlarihaqidadastlabki ilmiy maqolalar va tahlillar yozilgan. Sovet davridagi Mashrabshunoslik – Ushbu davrda Mashrabning hayoti va ijodi mafkuraviy yondashuvlar asosida baholangan. Ba’zi tadqiqotchilar uni diniy shaxssifatidako‘rsatishgaintilganbo‘lsa,boshqalariuningijodiymerosiniijtimoiy- siyosiy kontekstda o‘rganishga harakat qilgan. Mustaqillik yillarida Mashrabshunoslikning rivojlanishi – O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, ilmiy tadqiqotlarda yangi yondashuvlar paydo bo‘ldi. Mashrab merosi yanada chuqurroq o‘rganilib, uning tasavvufiy va falsafiy qarashlari keng tahlil qilina boshlandi. Hozirgi davrda Mashrabshunoslik quyidagi asosiy yondashuvlar bo‘yicha rivojlanmoqda: Adabiy-falsafiy yondashuv – Bu yo‘nalishda Mashrab ijodidagi falsafiy g‘oyalar, tasavvufiy tushunchalar va hayotiy qarashlar tahlil qilinadi. Uning she’riyati orqali insonning ma’naviy kamoloti, ruhiy poklanish jarayoni aks ettirilishi ko‘rsatiladi. Tarixiy-madaniy yondashuv – Ushbu yondashuvda Mashrab yashagan davrning tarixiy jarayonlari va ularning ijodga ta’siri o‘rganiladi. Jumladan, XVII- XVIII asrlardagi ijtimoiy-siyosiy voqealar Mashrab hayotida qanday aks etgani tahlil qilinadi. 21Adabiy-estetik yondashuv – Mashrab she’riyati uslubiy jihatdan o‘rganilib, uning poetik obrazlar tizimi, badiiy vositalari va janr xususiyatlari tahlil qilinadi. Komparativyondashuv–Mashrabijodiboshqatasavvufiyshoirlar, masalan, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Boborahim Mashrab va boshqa shaxslar ijodi bilan taqqoslanadi. ZamonaviyMashrabshunosliktadqiqotlarihaqidabatafsil gaplashamiz. Hozirgi kunda Mashrab ijodi bo‘yicha qator ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ulardan ba’zilari quyidagilardir: Professor A. Navoiy tadqiqotlari – Tadqiqotchi Mashrab she’riyatidagi tasavvufiy g‘oyalarni tahlil qilib, ularning axloqiy va falsafiy ahamiyatini ochib beradi. Doktor Sh. Mamatqulov izlanishlari – Olim Mashrab hayoti bilan bog‘liq tarixiy hujjatlar asosida shoirning hayoti haqidagi yangi ma’lumotlarni keltirib o‘tgan. Zamonaviy monografiyalar va ilmiy maqolalar – So‘nggi yillarda Mashrab ijodi haqida bir qator yangi monografiyalar chop etilib, unda shoirning merositurli jihatlardan o‘rganilgan. Mashrabshunosliktadqiqotlariningistiqbollarinibilishimiz muhim. KelajakdaMashrabijodinio‘rganishbo‘yichaquyidagiyo‘nalishlarbo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish lozim: Qo‘lyozma manbalarni tadqiq qilish – Hali to‘liq o‘rganilmagan Mashrabga oid qo‘lyozmalarni ilmiy muomalaga kiritish. Mashrab she’riyatining zamonaviy adabiyot bilan bog‘liqligi – Uning ijodiy merosining bugungi adabiyotga ta’sirini o‘rganish. Xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq jihatlarni tahlil qilish – Mashrab she’riyatining xalq orasida qanday shakllanganini o‘rganish. Tarjimalarni rivojlantirish – Uningasarlarini xorijiy tillarga tarjima qilish va xalqaro miqyosda tanitish. 22XULOSA Adabiyotshunoslik fanining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan Mashrabshunoslik bugungi kunda ham ilmiy jamoatchilik e’tiborida qolmoqda. Mashrab shaxsiyati, uning ijodiy merosi va adabiyot tarixidagio‘rni haqida yuzaga kelgan ilmiy munozaralar uzoq yillar davomida turli yondashuvlar asosida shakllangan. Turli davr olimlari tomonidan bildirilgan qarashlar, olib borilgan tadqiqotlar va bahs-munozaralar adabiyot tarixining to‘g‘ri talqin etilishida katta ahamiyat kasb etadi. Mashrab ijodi va shaxsiyati haqida turli qarashlar mavjud bo‘lishi tabiiydir. ChunkiMashrabfaqatginashoiremas,balkitasavvufahli,murshidvao‘zdavrining keskin siyosiy voqealarida faol ishtirok etgan shaxs bo‘lgani sababli, uning hayoti vaijodibirnecha yo‘nalishdatalqinqilingan.Tarixiymanbalardauhaqidaqarama- qarshi fikrlarning mavjudligi ham shundan dalolat beradi. Mashrabshunoslik ilmiy sohasi davrlar o‘tishi bilan yangi bosqichlarga ko‘tarilgan. XX asrningdastlabki yillarida uning ijodi nisbatantor doirada, asosan, milliy uyg‘onish va ijtimoiy qarashlar nuqtai nazaridan o‘rganilgan bo‘lsa, mustaqillik yillarida tadqiqotchilar Mashrab merosiga erkinroq yondashish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bugungi kunda uning she’riyati, falsafiy dunyoqarashi, tasavvufiy g‘oyalari chuqur tadqiq etilmoqda. Ilmiy munozaralar adabiyot tarixini kengroq va chuqurroq tahlil qilishga yordam beradi. Mashrab ijodi atrofida olib borilgan bahslar faqatgina uning shaxsiyati yoki she’riyati bilan cheklanib qolmaydi, balki u yashagan davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy muhitini o‘rganishga ham xizmat qiladi. Masalan, uning tasavvufga oid qarashlari o‘z davrida qanday qabul qilinganligi, uning ijodi jamiyatga qanday ta’sir o‘tkazganligi kabi masalalar ham bahs-munozaralarning markazida turibdi. Mashrab merosini o‘rganish kelajak tadqiqotlar uchun ham muhim ilmiy manba hisoblanadi. Uning ijodini yanada chuqur o‘rganish orqali tasavvuf va adabiyoto‘zaro bog‘liqligi, o‘zbek adabiyotidagi falsafiyoqimlarningshakllanishi, 23mumtoz she’riyatdagi individual uslub masalalarini yanada keng tahlil qilish mumkin. Zamonaviy Mashrabshunoslik yo‘nalishida yangi yondashuvlar shakllanmoqda. Xususan, hozirgi davr tadqiqotchilari Mashrab ijodini nafaqat adabiy-estetik, balki tarixiy-siyosiy nuqtai nazardan ham o‘rganishga e’tibor qaratmoqdalar. Bu esa Mashrabshunoslikni faqatgina filologik tahlillar bilan cheklamay, uni interdisiplinar (bir nechta fanlararo) tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu tadqiqot Mashrabshunoslikdagi ilmiy bahslarning adabiyot tarixini o‘rganishdagi o‘rnini yoritib berishga xizmat qildi. Kurs ishida ilmiy munozaralarning adabiyot tarixiga ta’siri, ularning adabiy jarayonni anglashdagi ahamiyati tahlil qilindi. Kelgusida Mashrab ijodiga oid ilmiy bahslarni yanada chuqurroq o‘rganish, ayniqsa, zamonaviy tahlil metodlaridan foydalanish orqali yangi yondashuvlar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralar adabiyot tarixini o‘rganishda beqiyos o‘rin tutadi. Ular nafaqat o‘zbek adabiyoti tarixining aniqroq va mukammalroq shakllanishiga yordam beradi, balki adabiy jarayonda yuzaga keladigan falsafiy, ijtimoiy va siyosiy omillarning ta’sirini ham aniqlashga xizmat qiladi. Shu bois, kelgusida bu borada olib boriladigan tadqiqotlar nafaqat Mashrab ijodiga oid yangi ma’lumotlarni ochib berish, balki o‘zbek mumtoz adabiyotining umumiy taraqqiyot yo‘nalishlarini aniqlashga ham katta hissa qo‘shadi. 24FOYDALANILGANADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Abdullayev,H. Mashrabvauningijodi .–Toshkent:Fan, 1995. 2. Abdullayev,H. Tasavvufvaadabiyot .–Toshkent:Ma’naviyat, 2001. 3. Abdug‘aniyev,N. Mashrabijodidatasavvufiyg‘oyalar .–Toshkent:Fan, 2010. 4. Alixonov,M. O‘zbekadabiyotidatasavvufan’analari .–Toshkent:Yozuvchi, 1989. 5. Aminov, M. Tasavvuf va o‘zbek mumtoz adabiyoti .– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2015. 6. Boboev,A. O‘zbekadabiytanqidchiligitarixi .–Toshkent:Fan, 1979. 7. Boboxonov,U. XojaAhrorvatasavvufan’analari .–Toshkent:Sharq, 2003. 8. Fitrat,A. O‘zbekadabiyotinamunalari .–Toshkent:O‘qituvchi, 1928. 9. G‘ulomov,M. Mashrabvatasavvuf .–Toshkent:Akademnashr, 2012. 10. G‘ulomov,M. Tasavvufvafalsafa .–Toshkent:Ma’naviyat, 2007. 11. Hojimatov,M. Mashrabningadabiymerosivauningtadqiqi .–Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2016. 12. Ismoilov,N. O‘zbekmumtozshe’riyatidatasavvufiyan’ana .–Toshkent:Fan, 1998. 13. Karimov,A. Mashrabninghayotivaijodi .–Toshkent:Yangiasravlodi, 2018. 14. Karimov,A. Tasavvufvabadiiytafakkur .–Toshkent:Akademnashr, 2014. 15. Mirzaev,S. O‘zbekadabiytanqidchiligiasoslari .–Toshkent:Fan, 1980. 16. Mirzo Kenjabek. Tasavvuf va o‘zbek mumtoz adabiyoti . – Toshkent: Sharq, 2004. 17. Muhammad Yusuf. Mashrab ruhi va uning she’riyati . – Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 18. Qosimov,B. O‘zbekadabiyotitariximasalalari .–Toshkent:Fan, 2005. 19. Qosimov, B. Tasavvufiy adabiyotning nazariy asoslari . – Toshkent: Ma’naviyat, 2012. 2520. Rahimov,H. Mashrabijodivauningo‘zbekadabiyotidagio‘rni .–Toshkent: Fan, 1999. 21. Rahmonov, O. Mashrabhaqidagiilmiy munozaralar . –Samarqand:SamDU nashriyoti, 2017. 22. Sodiqov,A. O‘zbekadabiyotshunosligidayangiqarashlar .–Toshkent:Yangi asr avlodi, 2019. 23. Toshqulov,I. O‘zbekadabiyotidatasavvufruhi .–Qarshi:Nasaf, 2008. 24. Usmonov,A. Tasavvufvashe’riyat .–Toshkent:Sharq, 2013. 25. Yusupov, M. Mashrab she’riyatining poetik xususiyatlari . – Toshkent: Fan, 2016. 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Mashrabshunoslik va adabiyot tarixidagi ilmiy munozaralar

1.1. Mashrab shaxsiyati va ijodini tadqiq etilish tarixi

1.2. Mashrabshunoslik ilmiy yo‘nalish sifatida

1.3. Adabiyotshunoslikdagi turli ilmiy qarashlar va bahs-munozaralar

II bob. Mashrabshunoslikdagi ilmiy munozaralarning adabiyot tarixini o‘rganishdagi o‘rni

2.1. Mashrab ijodining adabiyot tarixidagi ahamiyati

2.2. Ilmiy munozaralarning adabiy-estetik talqinlarga ta’siri

2.3. Zamonaviy mashrabshunoslik tadqiqotlari va ularning istiqbollari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить