Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 405.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Matn va punktuatsiya

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O’ZBEK TILSHUNOSLIK KAFEDRASI HOZIRGI O’ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU:MATN VA PUNKTUATSIYA BAJARDI:_________________ QABUL QILDI:______________________ TOSHKENT 2024 Reja: I. 1. Kirish. Matn va punktuatsiya haqida II. Asosiy qism: Tilshunoslikda matn 2. Matn tuzilishi va shakllanishi 3. Tinish belgilarining 4. O‘zbek tili punktuatsiyasinin III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Hozirgi o‘zbek tilshunosligida uning deyarli barcha sohalari yuzasidan yirik va jiddiy tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Shunga qaramasdan, bu sohalarning barcha muammolari tugal hal etilgan deb bo‘lmaydi. XX asr jahon tilshunosligiga, xususan, o‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasi olib kirildi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarildi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu tadqiqotlar davom etmoqda. Yozuv madaniyatini shakllantirish va takomillashtirishda punktuatsiyaning - tinish belgilarining alohida ahamiyati bor. Tinish belgilari yozuvning boshqa vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) hamda til birliklari (so‘zlar, morfemalar) bilan ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan turlicha fikriy munosabatlarni, psixologik va intonatsion holatlarni ifodalashda ham favqulodda muhim ahamiyatga ega. Shu sababdan ham kurs ishida o‘zbek tilshunosligida punktuatsiya belgilari va ularning tilshunoslikda tutgan o‘rni, ahamiyati, hali o‘rganilmagan tomonlarini tahlilga tortishni maqsad qildik. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi: O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Turniyozov, B.Yo’ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo’ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Hozirgi o‘zbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning o‘rganilishi Fitrat, S.lbrohimov, H.G‘oziyev, O.Usmonov, G‘.Abdurahmonov, K.Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bog‘liq. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Matnning turli jihatlarini tadqiq qilish. Punktuatsiyani o‘rganish orqali yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, aniq bayon qilish, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini ta’minlash. Ma’lumki, ,, Matn” atamasi ilmiy adabiyotlarda turlicha talqin qilinadi. O‘zbek tilining izohli lug‘atida 1 matn so‘zining arabchadan o‘zlashganligi, eskirgan kitobiy so‘z ekanligi va aynan tekst so‘zi anglatgan ma’noga tengligiga ishora qilinadi.Izohli lug‘atning 156-betida tekst so‘ziga quyidagicha ta’rif beriladi: Yozilgan, ko‘chirilgan yoki bosilgan ijodiy, ilmiy asar, nutq, hujjat va shu kabilar yoki ularning bir parchasi; matn.Bu ta’rifda matnning asosiy хususiyatlari to‘g‘ri ko‘rsatilgan. Faqat aхborot- kommunikatsiya vositalarining taraqqiy etishi natijasida matn (tekst) so‘zi anglatadigan ma’no yanada ortganligini ko‘rishimiz mumkin. Bugungi kun tilshunosligida matn tilning alohida yirik birligi (supersintaktik butunlik) va matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy ob’ekti sifatida talqin qilinadi. Matnni tadqiq etishda uni so‘z birikmasi va gapdan farqlash lozimligi, matnning ham o‘z kategoriyasi va qonuniyatlari borligi aytiladi. Tilshunos M.Х.Hakimov ilmiy matn tadqiqiga bag‘ishlangan dissertatsion ishida bu haqda shunday yozadi: ,, Matn” so‘zining lug‘aviy ma’nosida birikish, bog‘lanish tushunchalarining borligi, shuning uchun matn tarkibi o‘zaro qaysidir bog‘lovchilar yordamida birikishini o‘rganish ,,Matn tilshunosligi ” sohasining asosiy muammolaridan biri bo‘lib qoldi. Matn birliklarining o‘zaro bog‘lanishini ifoda etuvchi takror va uning bir necha ko‘rinishi, olmosh turkumiga oid ba’zi so‘zlar, gapning so‘roq shakliga хos bo‘lgan ko‘rinishining matn hosil qilishdagi vazifalari matn tilshunosligida alohida o‘rin tutadi. 2 Umuman matn deyilganda nutqiy jarayon mahsuli bo‘lgan, tugallangan, yozma shaklda mavjud bo‘lgan, adabiy shakllangan, superfrazali birliklardan tuzilgan, leksik, grammatik, logik, stilistik aloqalar bilan bog‘langan, aniq maqsadli va pragmatik qurilmali nutqiy asarni tushunmoq kerak. Shunga ko‘ra tilshunoslikda o‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab matn lingvistikasi yo‘nalishi tez sur’atlarda rivojlana boshladi. 1 O‘zbek tilining izohli lug‘ati.1981, 452-bet 2 Hakimov M . O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari. Nomzodlik dissertatsiyasi. -Toshkent-1993, 7-bet G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida matnlingvistikasi bo‘yicha davriy nashrlar, ilmiy maqolalar to‘plami, monografiya, o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar nashr qilindi. Rus tilshunosligida matn lingvistikasining shakllanishi va rivojlanishida I.R.Galperin, K.Kojevnikova, E.A.Referovskaya, G.Ya.Solganik, V.G.Gak, M.V.Lyapon, O.I.Maskalskaya, A.A.Metsler, O.L.Kamenskaya kabi olimlarning хizmati katta bo‘ldi. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Turniyozov, B.Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. O‘zbek til ilmida birinchilardan bo‘lib akademik G‘.Abdurahmonov matn nazariyasi, mohiyati va yechimlari haqida o‘z fikrlarini bildirgan, bir qator matn turlarini ajratib ko‘rsatgan. Ulkan tilshunos A.G‘ulomov matnning mohiyati bo‘yicha o‘zining qimmatli fikrlarini bayon qilgan. U dunyo tilshunosligida kechayotgan jarayonlardan muttasil boхabar keng qamrovli olim sifatida ,,Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” darsligi (M.Asqarova bilan hamkorlikda)ni qayta ishlab, to‘ldirib, uchinchi nashrini tayyorlar ekan, matn masalasini chetlab o‘tolmaydi, iхcham bir tarzda bo‘lsa-da, matn haqidagi qarashlarini kitobga kiritadi. A.G‘ulomov gapdagi fikr tugalligining nisbiy ekanligini, asarda mazmun to‘liqligi butun matndan anglashilishini ta’kidlab, uch abzatsdan tashkil topgan yaхlit matnni misol qilib keltiradi va undan kelib chiqib, quyidagilarni yozadi: 1. Fikr bayon qilish gap (sodda gap va qo‘shma gap) doirasi bilangina chegaralanmaydi. To‘liq fikrni, odatda, gapdan yirik bo‘lgan sintaktik butunlik beradi. Gap bu butunlik sostavida uning bir komponenti sanaladi. 2. Bu komponent shu butunlikdagi boshqa komponentlar bilan har jihatdan (mazmun, grammatik) turli vositalar orqali bog‘langan bo‘ladi. Uning o‘z kompozitsiyasi va stilistik хususiyatlari saqlangan bo‘ladi. 3. Sodda gap butunlik sostavida ma’lum sharoitlarda o‘zicha bir abzatsni tashkil qilishi mumkin. 4. Bunday sintaktik butunlik, sintaktik konstruktsiya tekst sanaladi. Ayrim - uzuq gap nisbiy tugal fikrni ifodalaydi, tekst butun bir kompleksning mundarijasini bildiradi. 5. Tekst bir butunlik bo‘lganligidan, u o‘z mundarijasiga mos keladigan ayrim sarlavhalarga ega bo‘lishi ham mumkin. Tekst ayrim segmentlarga – qismlarga (ayrim parchalarga, abzatslarga, gaplarga) bo‘linadi). Demak, tilning aloqa-aralashuv vositasi ekanligini tekst yana ham aniq ko‘rsatadi. Nutq tekst tusida namoyon bo‘ladi. 6. Tekst – yirik nutq parchasi, abzats esa tekstning bo‘lagi. Tekstning hamma ko‘rinishlari (maksimal tekst va minimal tekst) ma’lum bir temani (mundarijani) tugal ifodalaydi. Demak, u – yuqori darajadagi sintaktik birlik. 3 A.G‘ulomov o‘zbek tili faktlaridan kelib chiqqan va dunyo tilshunosligidagi turli qarashlarni inobatga olgan holda matnning tabiati va mohiyatini aniq ko‘rsatib bergan. Mazkur olti bandda birma-bir qayd etilgan qoidalar matnning asosiy umumiy хususiyatlarini o‘z ichiga olgan. Har qanday butunlik kabi matn ham uni tarkib toptiruvchi unsurlardan, muayyan birliklardan iborat bo’ladi. Tilshunoslikda qanday birliklar matnni shakllantirishi yoki matnni bo‘laklarga ajratganda qanday birliklar aynan matn birligi deb hisoblanishi borasida ancha-muncha munozaralar mavjud. Bir qarashda, matn birliklarini tayin etish, belgilash u qadar ham qiyin ish emasday tuyuladi. Ammo aslida unday emas, shuning uchun ham bu masalada matn lingvistikasi tadqiqotchilari orasida juda ko‘p va farqli qarashlar mavjud. Aksariyat tilshunoslar gapni matn birligi emas deb hisoblaydilar. Masalan, I.R.Galperin frazadan katta butunlikning tarkibiy qismi bo‘lgan gap bir paytning o‘zida yaхlit matnning ham tarkibiy qismi bo‘la olmasligini aytadi.Ko‘pchilik tilshunoslar esa gapni matnning asosiy shakllantiruvchi unsuri ekanligini ta’kidlashadi. Aslida ham matnning mazmuniy tarkibini, bu mazmunning ob’ektiv olam bilan nisbatlanishini, demakki, to‘g‘ri anglanishini gapsiz tasavvur etish mushkul. Shunga ko‘ra gapning matn sistemasidagi o‘rnini, ayniqsa, uning matn hosil qilish qobiliyatini aslo inkor etib bo‘lmaydi. 4 O‘zbek tilshunosligida matn tadqiqiga 3 G‘ulоmоv A., Asqarоva M . Hоzirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. -Tоshkent-1987, 6-7-betlar. 4 Yo‘ldоshev B.Matnni o‘rganishning lingvоstatistik metоdlari. -Samarqand-2008. bag‘ishlangan ishlarning aksariyatida matn birliklari haqida gap borganda, shunday birliklar sifatida, asosan, jumla, murakkab sintaktik butunlik va abzats sanab o‘tiladi. Matn ma’lum maqsad yoki fikrni sodda, qo‘shma va murakkab gaplar orqali ifodalovchi til birligidir. Matn nasr yoki nazm shaklida bo‘lishi mumkin. Tuzilishiga ko‘ra matn ikki xil bo‘ladi: 1.Sodda tarkibli matnlar. 2.Murakkab tarkibli matnlar. Matn og‘zaki yoki yozma usulda amalga oshirilishi mumkin. Sodda tarkibli matn bir yoki bir necha gaplar (qo‘shma gaplar)dan iborat bo'ladi. Sodda matnlarga talabalar tomonidan tuzilgan ayrim jumlalar va kichik matnlar kiradi. Bunday matnlarda xabar, maqol, matal, masallar ifodalanib, hajmi jihatidan kichik bo‘lsa-da, ma ’lum maqsad to‘liq ifodalanadi. Masalan: 1) Toshkent viloyati paxta topshirish rejasini bajardi. (xabar) 2) Sichqon sig‘mas iniga, g‘a lv ir bog‘lar dumiga. (matal) 3) Qo‘shning tinch — sen tinch. (maqol) Murakkab tarkibli matnda biror g‘oya bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab fikr ifodalanib, uning tarkibi qismlar, boblar, paragraflardan tashkil topadi. Agar bu qismlar mustaqil bo‘lsa, ular orasida nuqta, so‘roq, undov belgilari qo‘yiladi, har bir fikr xatboshi (abzas)dan boshlanadi. Murakkab matnlarga tarkibi keng tasvirlar, hiko-ya, masal, ertak, farmon, povest, roman, risola, maqolalar kabi adabiy, ilmiy, ras-miy nutq uslublari kiradi. Matn funksional uslubning turli sohalarini qamrab oladi. Matn uslubning bayon, badiiy, ilmiy, ommabop, rasmiy turlarini tashkil etishi mumkin. 1. Bayon (betaraf) uslubi dagimatnga tasvir, rivoyat va muhokamalar kiradi. Tasvirda biror tabiat manzarasi, voqea, hodisa, xatti-harakat tasvirlanib, aniq shaxslar ishtirok etmaydi. Rivoyat biror voqeani bayon qilish bo‘lib, aniq shaxslar va ulaming dialogi bo‘lishi mumkin. Muhokama bayon qilinadigan voqea, hodisaga so‘zlovchining munosabati va hukmidir. 2. Badiiy uslub maqol, matal, masal, hikoya, ertak, povest, roman, drama kabi janrlardan tashkil topadi. Badiiy uslubga oid matnning xususiyati undagi ta ’sirchanlik, tasviriylikdir. Bunday matnlarda tasviriy vositalar qo‘llaniladi. 3. Ilmiy uslub shaklidagi matnlar monografiya, ilmiy maqola, risola, taqriz bo‘lishi mumkin. Bunday matnlarda ilm va fanga oid tushunchalar sof ilmiy yoki ilmiyommabop uslub shaklida ifodalanadi. Shuning uchun bu xil matnlarda ilmiy atamalar, formula va o‘ziga xos ilmiy iboralar qo‘llaniladi. 4. Ommabop uslub ga oid matnlar matbuotga xos xabar, maqola, reportaj, intervyu kabi shakllarda bo‘ladi. Bu xil matnlar o‘quvchiga tezda ta ’sir etuvchi ixcham, ifodali jumlalardan tuziladi. 5. Rasmiy uslub ga oid matnlarga qaror, shartnoma, buyruq, ko‘rsatma, ish qo- g‘ozlari (ariza, xat, telegramma va boshqalar) kabi hujjatlar kiradi. Bu xil matnlarda badiiy-tasviriy vositalar qo‘llanilmaydi. 4 Matnni hajm belgisiga ko‘ra ikkiga ajratamiz: minimal matn(mikromatn) va maksimal matn(makromatn). Shuni ham aytib o‘tish kerakki, ayrim adabiyotlarda matn hajm jihatidan uchga ajratilgan: kichik, o‘rta va katta hajmli matnlar. Telegramma, ma’lumotnoma, ariza, ishonch хati, tushuntirish хati hamda vaqtli matbuotda chiqadigan e’lon va kichik хabarlar kichik hajmdagi matnlar sanaladi. O‘rta hajmdagi matnlarga hikoya, qissa, she’r, doston, poemalar kiradi. Katta hajmdagi matnlarga povest, roman, drammatik asarlar, trilogiyalar kiradi. Badiiy uslubda minimal matn deyilganda biror mavzuni yoritishga bag‘ishlangan qatralar, хalq donishmandligini ifodalaydigan maqol, matal va aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar, nomalar, she’r va she’riy parchalar, umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik tushuniladi. Maksimal matn deyilganda keng ko‘lamdagi voqealarni yoritish ehtiyoji bilan yuzaga kelgan butunlik nazarda tutiladi. 4 G‘. Abdurahmonov, D. Xo‘jayeva Hоzirgi o‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2003, 33-bet Badiiy uslubda hikoya, qissa, roman, epopeya kabi yirik hajmli asarlar maksimal matn hisoblanadi. Bunday matn tarkibida epigraf, so‘zboshi, so‘ngso‘z kabi yordamchi qismlar ham ishtirok etishi mumkin. 5 Matn kamida ikkita gapdan tuzilgan murakkab sintaktik butunlik. Gaplar o‘zaro turli sintaktik aloqa vositalari yordamida birikadi. Ularga takroriy bo‘laklar, olmoshlar, zamon va makon ifodalovchi birliklar, kesimlarning zamon shakllari, modal so‘zlar kabi turli leksik-grammatik birliklar kiradi. Tilshunos olim A.Mamajonov matn komponentlari o‘rtasida mustahkam sintaktik aloqa mavjudligini ta’kidlaydi va bu aloqaning o‘ziga хosligini ,,Tekst lingvistikasi” deb nomlangan risolasida quyidagicha izohlaydi: ,,Bizningcha, sintaktik aloqaning bu turi qo‘shma gap komponentlari orasidagi grammatik aloqaga o‘хshab ketadi, faqat murakkabroq ko‘rinishda yuzaga chiqadi. Ma’lumki, qo‘shma gap komponentlari orasida biriktirish, qiyoslash, zidlash, sabab-natija, shart-payt, aniqlash, izohlash kabi mazmuniy munosabatlar ifodalanadi. Bu munosabatlar qo‘shma gapning uch turi: bog‘lovchisiz, bog‘langan va ergash gapli qo‘shma gaplarda komponentlarni o‘zaro biriktiruvchi sintaktik aloqa vositalari: intonatsiya, bog‘lovchilar, bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar, gap bo‘laklari tartibi, olmoshlar, ayrim so‘zlarning takrorlanishi, umumiy ikkinchi darajali bo‘laklar, kesimlarning zamon munosabati kabilar orqali reallashadi. Ko‘rinadiki, qo‘shma gaplarda sintaktik aloqa predikatsiyalar orasida o‘rnatiladi. Tekstda esa sintaktik aloqa bir butun gaplar, superfrazali sintaktik butunliklar, abzatslar, qismlar, bo‘limlar, boblar o‘rtasida yuzaga chiqib uning mazmuniy va struktural birligini ta’minlaydi”. 6 Demak, matn tarkibidagi gaplar faqat struktural jihatdan emas, balki mazmunan ham bir-birini taqazo qilishi kerak ekan. Matn butunligida mazmuniyyaqinlikqanchalik ahamiyatli bo‘lsa, mazmun izchilligiham shunchalik muhim.Masalan: 1.Hovli yog‘ tushsa yalagudek top-toza bo’ldi. 2.Ahmad bugun ham darsga kelmadimi? 3.Har qanday chuqurlikdan ham yuksaklikka ko‘tarilish mumkin. 4.O‘qituvchining vazifasi o‘quvchilarga orzu ulashishdan, orzu qilishni o‘rgatishdan iborat bo‘lmog’i lozim. 5 S.Muhamedova, M.Saparniyazova Matn lingvistikasi. -Toshkent-2011, 45-bet 6 A.MamajanovTekst lingvistikasi. -Toshkent-1989,15-bet Yuqorida to‘rtta gap ketma-ket keltirildi. Lekin ularda mazmuniy yaqinlik yo‘q. Quyidagi gaplar yig‘inida esa mazmuniy yaqinlik ko‘zga tashlanadi, lekin mazmun izchilligi yo‘q: 1. Qalamkashning So‘zi bir yo‘la o‘n ming, yuz ming kitobхonga yetib boradi. 2. Demak, uning So‘zmas’uliyati ham boshqalarnikidan ming hissa ortiqroqdir. 3.Maktab o‘qituvchisining So‘zi o‘ttiz bolaga yetib boradi. 4.Notiqning So‘zi ming tinglovchiga yetib boradi. 5.Dorilfunun domlasining So‘zi yuz talabaga yetib boradi. Yuqoridagi gaplardan matnning so‘z va uning mas’uliyati haqida ekanligini payqash qiyin emas. Bu gaplar yig‘inida mazmun yaqinligi bor, lekin izchil emas. Gaplarning ketma-ketligi buzilganligi tufayli mazmun izchilligiga ham putur etgan. Endi mazkur gaplarni qayta terib chiqamiz: Maktab o‘qituvchisining So‘zi o‘ttiz bolaga yetib boradi. Dorilfunun domlasining So‘zi yuz talabaga yetib boradi. Notiqning So‘zi ming tinglovchiga yetib boradi. Qalamkashning So‘zi bir yo‘la o‘n ming, yuz ming kitobхonga yetib boradi. Demak, uning So‘z mas’uliyati ham boshqalarnikidan ming hissa ortiqroqdir. Muallif aytmoqchi bo‘lgan fikr, aslida, oхirgi gapda keltirilgan. Agar yozuvchi faqatgina oхirgi gapni keltirib qo‘ya qolganida o‘sha fikrning ta’sirchanligi bo‘lmasligi mumkin edi. Adib maqsadini qiyoslash usulidan foydalanib to‘la va aniq yetkazishga erishgan: o‘qituvchi va bunga parallel ravishda o‘ttiz bola, domla - yuz talaba, notiq - ming tinglovchi, qalamkash - o’n ming, yuz ming kitobхon .Bu matndagi qiyos pog‘onama-pog‘ona ,,kengayib boruvchi” leksik-semantik birliklar fonida yanada aniq ifodasini topgan: 1.Muassasalar: maktab→dorilfunun→ijtimoiy-ijodiy maktab, ya’ni hayot; 2.Kasb egalari: o‘qituvchi→domla→notiq→qalamkash; 3.Miqdor: o‘ttiz→yuz→ming→o‘n ming, yuz ming. Ohang ham shunga muvofiq ko’tarilib boradi. Matn tarkibidagi bu uzvlarning o‘zaro munosabati gapdagi so‘zlarning birbiri bilan bo‘lgan munosabatiga o‘хshaydi. Matnda so‘zlar orasidagi munosabatdan ko‘ra gaplar o‘rtasidagi aloqadorlik muhim hisoblanadi. Agar gaplararo ham mazmunan ham shaklan aloqadorlik mavjud bo‘lmasa, matn butunligi haqida ham gapirish mumkin emas. Tinish belgilari - muayyan tilda yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, mantiqli bayon qilishda, uni ixchamlashda, yozma nutq qismlarining o‘zaro mantiqiy grammatik munosabatlarini ko‘rsatish uchun xizmat qiladigan muhim grafik vositalar. Tinish belgilari markaziy, asosiy belgilar tizimiga (harflar va tinish belgilari) mansub bo‘lib, u qo‘shimcha, yordamchi belgilar tizimidan (raqamlar, turli fanlarga oid ilmiy belgilar, bosmaxona belgilari) ma’lum jihatlari bilan farq qiladi. Tinish belgilarning yozuvda qo‘llanishi o‘ziga xos tizimga ega. Bu tizim - tinish belgilar miqdori, qo‘yilish tartibi va qo‘llanish prinsiplari yig‘indisi punktuatsiyani vujudga keltiradi. Bular yozuvning boshqa vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) hamda til birliklari (so‘zlar, morfemalar) bilan ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan turlicha fikriy munosabatlar va psixologik holatlarni ifodalashda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yozma nutqning tushunilishini osonlashtiradi. Tinish belgilarining asosiy vazifasi nutqning mazmuniy bo‘linishini ko‘rsatish, shuningdek, uning sintaktik tuzilishi va intonatsion jihatini aniqlashga yordam berishdir. Hozirgi o‘zbek yozuvida tinish belgilari soni 10 ta: nuqta, so‘roq belgisi, undov belgisi, vergul, qavs, tire, ko‘p nuqta, nuqtali vergul, qavs, qo‘shtirnoq. Ularning aksariyati 19-asrning 2-yarmida ayrim gaz va toshbosma kitoblarning nashr etilishi bilan paydo bo‘lgan. 7 Tinish belgilari o‘z vazifasiga ko‘ra, 2 ga bo‘linadi: a) chegaralovchi tinish belgilari - muayyan sintaktik tuzilmaning yoki umuman gapning chegarasini bildirish, biron bir gap bo‘lagini intonatsion mazmuniy jihatdan ajratib ko‘rsatish, nutq qaratilgan shaxs yoki predmet nomi qamrab olingan, shuningdek, yozuvchi (so‘zlovchi)ning subyektiv munosabati ifodalangan sintaktik tuzilma chegarasini ko‘rsatish uchun xizmat qiluvchi tinish belgilari qavs, qo‘shtirnoq, yagona qo‘shaloq belgi sifatida qo‘llanuvchi vergul, ayni shu vazifadagi tire; b) ajratuvchi tinish belgilari - mustaqil gaplarni, ularning qismlari (bosh va ergash gaplar, bog‘langan va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning predikativ qismlari)ni, gapning uyushgan 7 M.MirtojiyevHozirgi o‘zbek tili. -Toshkent-1992, 63-bet bo‘laklarini, birgalik ergashishli qo‘shma gaplarni, gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini, nutqning bo‘linganligini ko‘rsatuvchi tinish belgilari nuqta, so‘roq va undov belgilari, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire, ko‘p nuqta. Ba’zi tinish belgilari ham chegaralash, ham ajratish vazifalarini namoyon eta oladi. Tinish belgilari tuzilish jihatdan ham 2ga bo‘linadi: a) bir elementli tinish belgilari - vergul, tire, nuqta; b) ko‘p elementli tinish belgilari bu guruh, o‘znavbatida, 2 elementli (so‘roq va undov belgilari, ikki nuqta, nuqtali vergul, qavs),3 elementli (ko‘p nuqta) va 4 elementli (qo‘shtirnoq) ga ajraladi. Qo‘llanisho‘rniga ko’ra, tinish belgilari 3 guruhga bo‘linadi: gap oxirida qo‘llanadigan(nuqta, so‘roq va undov belgilari), gap o‘rtasida qo‘lanadigan (vergul) va aralash,ya’ni gapning turli o‘rinlarida qo‘llaniladigan (tire, ikki nuqta, qo‘shtirnoq, qavs,ko‘p nuqta). Tinish belgilarining qo‘llanish usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiygrammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlash) prinsiplari asosida belgilanadi. 8 Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, yozma nutqni to‘g‘ri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini ta’minlashda benihoya zaruriy vositadir. Ilmiy manbalarda, o‘quv qo‘llanmalarida tinish belgilarining qo‘llanish usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiy-grammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlash) tamoyillari asosida belgilanishi ta’kidlanadi. Bunda mantiqiy-grammatik tamoyil nutqning semantikgrammatik tomonini yozuvda to‘g‘ri ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, differensiatsiya tamoyili asosidagi qoidalar tinish belgilarining qo‘sh holda qo‘llanishidagi tartibni, gapdagi murakkab mazmunni aniqlashtirish kerak bo‘lganda, ulardan foydalanish yo‘llarini belgilab beradi. Uslubiy tamoyil tinish belgilarining qo‘llanishini nutq uslublari asosida belgilashni nazarda tutadi, lekin bu unchalik to‘g‘ri emas, chunki muayyan bir uslubgagina xoslangan tinish belgisi bo‘lmaydi. Zarurat tug‘ilganda, har qanday uslubda ham xohlagan tinish belgisidan foydalanish mumkin. Muayyan tildagi punktuatsiya an’analarining mustahkamlan ishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qo‘llanish qoidalarini umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta 8 A. NurmonovHozirgi o‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2013, 93-bet ahamiyatga ega. Hozirgi o‘zbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning o‘rganilishi Fitrat, S.lbrohimov, H.G‘oziyev, O.Usmonov, G‘.Abdurahmonov,K.Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bog‘liq. 9 Punktuatsiya masalalari bilan bevosita shug‘ullangan H.G‘oziyev (,,O‘zbek punktuatsiyasining tarixiy taraqqiyoti”, 1969, 1979), G‘.Abdurahmonov (,,Punktuatsiya o‘qitish metodikasi”, 1968), K.Nazarov (,,Tinish belgilari va yozma nutq”, 1974; ,,O‘zbek tili punktuatsiyasi”, 1976) laming asarlari nashr etilganiga ancha yillar bo‘ldi va ulardagi tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi fikrmulohazalar ham bir qadar o‘zgardi. Buning ustiga, ,,muallif punktuatsiyasi” tushunchasi, ya’ni muayyan muallif tomonidan tinish belgilarining amaldagi qoidalarga bo‘ysunmagan, unga rioya qilmagan holda individual qo‘llash holatlari uchraydiki, bu ham keng o‘quvchilar ommasini chalkashtiradi, shubhalantiradi. Mazkur holatni hisobga olgan holda va tinish belgilarining ishlatilishi bilan bog‘liq ayrim chalkashliklarni bartaraf etish maqsadida O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining bir guruh yetakchi olimlari: prof. N.Mahmudov, dotsent A.Madvaliyev, dotsent N.Mahkamov tomonidan ,,O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari” ishlab chiqilgan edi. ,,Qoidalar” Institut ilmiy kengashi tomonidan ma’qullangach, ,,O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalining 2015-yil 1-sonida hamda ,,Ma’rifat” gazetasining 2015-yil 1-, 4-, 8-, 11-aprel kunlaridagi sonlarida e’lon qilindi, jurnal va gazeta o‘quvchilaridan olingan maqbul fikr-mulohazalar, taklif va tavsiyalar asosida yanada takomillashtirildi. ,,O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari” O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Respublika ta’lim markazi ilmiy-metodik kengashi tomonidan ma’qullangan. 10 Hozirgi o‘zbek yozuvida 10 xil tinish belgisidan foydalaniladi: 1) nuqta - (.); 2) vergul - (,); 3) nuqtali vergul - (;); 4) ikki nuqta - (:); 5) tire - (-); 6) so‘roq belgisi - (?); 7) undov belgisi - (!); 8) ko‘p nuqta - (...); 9) qavs - ( ); 10) qo‘shtirnoq - (" ", " "). 9 Abdulhamid NurmonovO‘zbek tilshunosligi tarixi. -Toshkent-2002,155-bet 10 N.Mahmudov A.Madvaliyev N.Mahkamov O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari. -Toshkent-2015, 5-bet Nuqta va uning qo‘llanilishi Nuqtaning yozuv belgisi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib taqaladi. U o‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila boshlangan. Nuqta o‘zbek tilida, odatda, quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.His-hayajonsiz aytilgan darak, buyruq gaplardan so‘ng: Milliy istiqlol sharofati bilan yangicha tafakkur va yangicha fikrlash shakllanmoqda. O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. Farzandlarimiz doimo sog‘lom bo‘ls in. 2.Atov gaplardan keyin: Ilk bahor. Daraxtlar endi kurtak yoza boshlagan palla. 3.Ismi, otasining ismi (ba’zan familiya ham) qisqartirilganda, ularning birinchi harfidan so‘ng: M. Behbudiy, A. Fitrat, A. Cho‘lpon kabi ijodkorlarning nomi hamisha barhayotdir. A.S. Pushkin - rus poeziyasining quyoshi. 4. Nashriyot ishlarida, lug‘at va ma’lumotnomalarda shartli ravishda qisqartirilgan ayrim so‘zlarning birinchi harfi yoki bo‘g‘inidan so‘ng: va sh.k. (va shu kabilar); s.t. (so‘zlashuv tilida); G‘. G‘. (G‘afur G‘ulom); Nav. (Navoiy); Toshk. (Toshkent). 5. Qo‘shma gapning birinchi qismidan so‘ng kuchli to‘xtam bo‘lsa, mantiqan biri ikkinchisiga bog‘lanmagan qo‘shma gaplar orasida ham nuqta ishlatiladi. Bunday hollarda ikkinchi gap ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun bog‘lovchilari bilan boshlanishi mumkin: Bobodehqon yerga baraka urug‘ini ekish bilan band. Chunki dalalarda ish qizg‘in. 6. Ba’zi bir hollarda yil, oy, kunni ifodalovchi raqamlardan so‘ng ham nuqta qo‘yilishi kuzatiladi: 21.03.2010. 7. Butunning qismlarini sanash uchun qo‘llanilgan arab raqamlaridan so‘ng ham nuqta ishlatilishi mumkin: Tovushlar quyidagi turlarga bo'linadi: 1. Unli tovushlar. 2. Undosh tovushlar. 8. Hisob-kitob ishlarida nuqta belgisidan ko‘paytiruv alomati sifatida ham foydalaniladi: 2 2 = 4 (ikki karra ikki to‘rt). Vergul va uning qo‘llanilishi Vergul tinish belgisi sifatida G‘arbiy Yevropada XV asrdan boshlab ishlatila boshlangan. O‘zbekcha matnlarda XX asr boshlaridan boshlab uchraydi. Undan quyidagi o‘rinlarda foydalaniladi: 1.Uyushiq bo‘laklar orasida: Bolalarning xulqi, odobi, yurish-turishi, ko‘cha-ko‘yda, mahallada о‘zini tutishi, do‘stlari orasidagi mavqeyi, hurmati, oila yumushlariga qo‘shayotgan hissasi bilan doimo qiziqib turish lozim. 2.Undalmalar vergul bilan ajratiladi: Uka, о‘qishning erta-kechi bo‘lmaydi. Men Sizni, oyijon, juda yaxshi kо‘raman . 3.Kirish so‘z va kirish birikmalardan so‘ng: Shubhasiz, Vatanimiz jahonning rivojlangan mamlakatlari qatoridan о‘rin olajak. Forobiyning yozishicha, inson jamiyatda, o‘zaro munosabatlarda voyaga yetadi. 4.Tasdiq, ta’kid, inkor va shu kabi ma’nolarni bildiruvchi ha, yo‘q, rahmat, xo‘sh, qani, xayr, ofarin, salomkabi so‘z-gaplardan keyin kelgan bo‘laklarni ulardan ajratish uchun ham vergul qo‘yiladi: Ha, hushyor bo‘lish har bir fuqaroning Vatan oldidagi muqaddas burchidir. Xayr, biz jo‘nab ketyapmiz. Xo‘sh, xalq uchun siz nima ish qildingiz? 5.Ajratilgan bo‘laklar orasida: Onaga, eng ulug‘ zotga, ehtirom chinakam insoniylik sanaladi. О ‘zbekistonda, jahonga yuz tutgan obod va ozod mamlakatda, demokratiya kundan kunga barqarorlashib bormoqda. 6.Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni tashkil qilgan sodda gaplar orasiga: Do‘sting mingta bo‘lsa ham oz, dushmaning bitta bo‘lsa ham kо‘p. Yurgan - daryo, о‘tirgan - bo‘yra. 7.Bog‘langan qo‘shma gaplarda ham vergul ishlatiladi: Bilimli va tadbirkor bo‘ling, lekin bu xislatlaringiz sizni xudbinlikka sira yetaklamasin. Yo biz boraylik, yo siz keling. 8.Undov so‘zlar his-hayajon bilan aytilmasa, ulardan so‘ng vergul ishlatiladi: Ey, menga bir minutga qarab qo‘ying. 9.Ko‘chirma gap darak, buyruq gap bo‘lsa, undan so‘ng vergul qo‘yiladi: ,,Inson qalbi javohirlardek toza, pok bo‘lmog‘i lozim”, deb aytgan edi Beruniy. Nuqtali vergul va uning qo‘llanilishi Nuqtali vergul o‘zbek yozuvida 1885-yildan boshlab uchraydi. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi. 1. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar mazmun jihatidan tugal fikrni anglatib, bir-biriga yaqin bo‘lmagan hollarda: Lekin avtor shu kichkinagina hikoyada katta ish qiladi; о‘quvchining kо‘z oldiga odamning havasi keladigan, har qanday kishining muhabbatini о‘ziga qaratadigan, har qancha izzat qilsa arziydigan va bu izzatga о‘zining jafokashligi, g‘ayrati, farosati, el-yurt uchun qayg‘urishi bilan sazovor bo‘lgan bir chol keladi. 2. Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibiga kirgan sodda gaplardagi voqealar bir-biriga qiyoslanganda: Ish kuchini elga berma, yerga ber; jamg‘armani selga berma, elga ber! 3. Uyushiq bo‘laklar guruhlanib, o‘zaro vergullar yordamida bir-biridan ajratilganda, har bir guruhni anglatuvchi so‘zdan keyin: Gerb rangli tasvirda bo‘lib, Humo qushi kumush rangda; quyosh, boshoqlar, paxta chanog‘i va O‘zbekiston degan yozuv tillarangda; g‘o‘za shoxlari va barglari, vodiylar yashil rangda; tog‘lar havorangda; chanoqdagi paxta, daryolar, yarimoy va yulduz oq rangda beriladi. 4. Reja, qaror, farmon, buyruq, qonun va shu kabilarning oxirgi bandidan tashqari har bir bandi oxirida: Otabek timsoliga tavsif: a)Otabek - о‘qimishli, o‘z davrining yetuk kishisi; b)Otabek - mard va jasur yigit; c)Otabek - o‘z ahdiga sodiq, vafoli yor. Ikki nuqta va uning qo‘llanilishi Ikki nuqta o‘zbek yozuvida XIX asrning oxiri va XX asming boshlaridan e’tiboran ishlatila boshlangan. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Shaklan tugallangan, lekin mazmunan keyingisi birinchisining uzviy davomi sanalgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplardan so‘ng: Oltmishga kirib bildim: umrim bekorga o‘tmabdi, odamlarga kerakli ekanman. 2.Ko‘chirma gapdan oldin kelgan muallif gapidan so‘ng: Bundan so‘ng Qutidor turib ichkariga yugurdi, yarim yo‘ldanoq tanchada о‘tiruvchi Oftoboyim va Kumushga qichqirdi: -Sir ochildi! 3.Uyushiq bo‘laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan keyin: О‘zbekiston Respublikasining Davlat ramzlari: Davlat bayrog‘i, Davlat gerbi va Davlat madhiyasi milliy iftixorimiz, sharaf va shonimiz sanaladi. 4.Reja, mavzu, qaror qilindi kabi so‘zlardan so‘ng: Mavzu: Alisher Navoiyning ,,Farhod va Shirin” dostoni 5.Uslubiy ravonlikni, muxtasarlikni ta’minlash maqsadida turli xil rasmiy ma’lumotlarda, nashr ishlarida ayrim so‘zlardan keyin: Toshkentda Mustaqil O‘zbekiston: falsafa va huquqning dolzarb masalalari mavzusida konferensiya bo‘lib o‘tdi. 6.Sport musobaqalarida raqiblar o‘rtasidagi hisobni ifodalash uchun olingan ochkolar yoki kiritilgan gollarning nisbatini belgilash uchun: Andijon va Paxtakor jamoalari о‘rtasidagi о‘yin durang natija bilan tugadi - 2:2. 7 . Hisob-kitob ishida bo‘luv alomati sanaladi: 100 : 2=50. Tire va uning qo‘llanilishi Tireni amaliyotga rus yozuvchisi N.M.Karamzin XVIIIasrda kiritgan. U O‘zbek yozuvida XIXasrning 70-yillaridan boshlab ishlatila boshlangan.Tire quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Dialoglardagi har bir gapning boshida: — Amaki, o‘ylab gapiryapsizmi? Qancha y o‘l yurib kelganimizni bilasizmi? 2.Bog‘lamasiz qo‘llangan ot kesim bilan ega orasida: Til — millatning qalbi. 3.Uyushiq bo‘laklardan keyin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan oldin: O‘zbek, qirg‘iz, qozoq, turkman, tojik — barchamiz bitta yurtning farzandlarimiz. 4.Ma’lumot mazmunidagi asosiy gapdan so‘ng tartib bilan sanalgan har bir gap boshida: 1996-yil 26-aprelda ta ’sis etildi: — Amir Temur ordeni; — Buyuk xizmatlari uchun ordeni. 5.Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ikkinchi gapning kesimi tushirilsa: Olamni quyosh yoritadi, insonni — ilm. 6.Ayrim so‘z yoki gaplar izohlansa, ularning o‘rtasida: O‘zbekiston Milliy sug‘urta kompaniyasi — ,,O‘zbekinvest”. 8.Zid ma’noli bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar orasida: Vaqting ketdi — baxting ketdi. 9.Kirishlar va ajratilgan bo‘laklar har ikki tomonidan vergul yoki tire bilan asosiy bo‘laklardan ajratiladi. Biz — yoshlar — millatning tayanchi, Vatanning ishongan tog‘larimiz. 10.Tenglik, taqqoslash va hokazo ma’nolarni bildiruvchi so‘zlar orasida: Toshkent — Andijon avtomobil yo‘li ta’mirdan chiqarilmoqda. 11.Nashr, kitobot ishlarida: X. Sultonov. Onamning yurti. Qissa va hikoyalar. — Т.1987 12.Hisob-kitob bilan bog‘liq fanlarda tire ayirish belgisinibildiradi: 307 — 23. So‘roq belgisi va uning qo‘llanilishi So‘roq belgisining kelib chiqishini lotincha questio — so‘roq so‘ziga olib borib taqaydilar. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi ,,Q” ishlatila boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan, o‘zbekcha matnlarda 1885- yildan boshlab uchraydi. 1900-yildan so‘ng muntazam ishlatila boshlangan. So‘roq belgisi quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.So‘roq gaplarning oxirida. Yomonlikning jazosiz qolmasligini bilasizmi? 2.Kim?, nima?, qanday?, qanaqa?, qaysi?kabiso‘roq olmoshlaridan so‘ng: Sifatlar qanday?, qanaqa?, qaysi? so‘roqlariga javob bo‘ladi. 3.Gap yoki matn ichidagi birorta so‘z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz bo‘lsa, undan so‘ng qavs ichiga qo‘yiladi: Abdulla Qodiriyning ,,O‘tkan kunlar” qissasida (?) o‘zbek xalqining yaqin o‘tmishi haqida hikoya qilinadi. Undov belgisi va uning qo‘llanilishi Undov belgisi o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo — undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo'lgan. Undov belgisi quyidagi hollarda ishlatiladi: 1.Kuchli his-hayajon bilan aytilgan gaplardan so‘ng qo‘yiladi: Ana tuproq, mana tuproq !— deydi. 2.Buyurish, yalinish, istak, xohish va shu kabi ma’nolarni ifodalovchigaplarning oxirida ham ishlatiladi: Siz ham oyoqni ishlating! — deb buyurdi. 3.So‘z boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalardan so‘ng qo‘yiladi: Ey arslonlar arsloni! 4.Ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salomkabi so‘z-gaplar hayajon bilan aytilsa, ulardan so‘ng qo‘yiladi: Yo‘q! Borolmayman, — dedi qayrilib. 5.Matn ichida alohida ta’kidlangan, ajratib ko‘rsatilgan so‘zlardan keyin qavs ichida berilishi mumkin: ,,Boburnoma”da tarix, etnografiya, til, adabiyot, geografiya, biologiya, botanika, hatto tabobatga (!) oid g‘oyat qimmatli ma’lumotlarni uchratish mumkin. 6.Aytilishi lozim bo‘lgan fikr o‘ta kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma-ket uchta belgi qo‘yiladi: Chiqar buni jallod!!! 7.His-hayajon bilan aytilgan so‘roq, shuningdek, ritorik so‘roq gaplardan so‘ng: Kimdir seni kutsa, kimnidir sen ham sog‘insang, qanday baxt bu! Ko‘p nuqta va uning qo‘llanilishi Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekcha matnlarda ishlatila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran, Turkiston viloyatining gazetida muntazam qo‘llangan. Ko‘p nuqta quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Mazmunan tugallanmay qolgan gaplar oxirida: Mana shu imperiya... . 2.So‘zlovchining cheksiz his-hayajonini, beqiyos tabiat manzaralarini ifodalash uchun: Qish... Butun atrofoppoq libosda... 3.Matn (jumla) qisqartirilsa: Ilkimdin kelguncha... — deb boshlanar edi. 4.Fikr bo‘lib-bo‘lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa: Turkistonda birinchi m...m...m... artaba tia... t... t... tr, — dedi-da, fikrg‘a toldi. 5.Suhbatdoshining gapi javobsiz qoldirilsa: -Tushundingizmi? -… 6.Tushirib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida: A...loq, ...abar. Qavs va uning qo‘llanilishi Qavs o‘zbek yozuvida XIX asrning oxirgi choragidan boshlab ishlatila boshlangan. Dastlab ,,Turkiston viloyatining gazeti” da 1873-yilda ishlatilgan. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Kiritma gaplarda: O‘zbekiston paxta ishlab chiqarish bo‘уicha yetakchi davlatlardan biri hisoblanib (Xitoy, AQSH, Hindiston va Pokistondan keyin beshinchi о‘rinda turadi), eksport bo‘yicha AQSHdan so‘ng ikkinchi о‘rinda turadi. 2.Remarkalarda: X on (yolg‘iz). 3.Olingan misollar yoki gaplar manbasida: Ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari, najotidur. (Abdulla Avloniy) 4.Izoh ma’nosidagi so‘z yoki so‘z birikmalarida: Ro‘za hayiti (Iyd al-Fitr) 5.Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan biri qavsga olinadi: ,,Qutadg‘u bilig” (Baxt keltiruvchi bilim) Qo‘shtirnoq va uning qo‘llanilishi Qo‘shtirnoqni amaliyotga rus olimi prof. A.A.Barsov kiritgan. O‘zbek yozuvida u kiritish belgisi sifatida XIX asrning 80-yillaridan boshlab uchraydi. Qo‘shtirnoq quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi. 1. Ko‘chirma gap qo‘shtirnoqqa olinadi. I.V.Gyote shunday deb aytgan edi: ,,Donishmandlik faqat haqiqatdadir”. 2.Sitatalar qo‘shtirnoq ichida yoziladi: Buyuk yozuvchimiz A. Qahhorning quyidagi gaplari halihanuz o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q: ,,Adabiyot atomdan kuchli , lekin uning kuchini o‘tin yorishga sarflamaslik kerak” 3.Ko‘chma ma’noda qo‘llangan so‘zlar, ishlatilishi odat tusiga kirmagan, eskirgan yoki yangi qo‘llanayotgan, kesatiq, piching, do‘q-po‘pisa va shu kabi ma’nolarni bildiruvchi leksik birliklar qo‘shtirnoq ichida yoziladi: Bu safar Botirovning jinoyati o‘n bir yillik qamoq bilan ,,taqdirlandi”. 4.Badiiy asarlar, gazeta, jurnal, musiqa asarlari, spektakl va kartina nomlari qo‘shtirnoq ichida beriladi: ,,Sohibqiron” dramasi 5.Korxona, muassasa, tashkilot, zavod, fabrika, mehmonxona, kema nomlari qo‘shtirnoq ichida yoziladi: ,,O‘zbekiston”mehmonxonasi. 6.Transportlar ning markasini bildirgan so‘zlar, o‘simliklarnin g turini, mahsulotlarning nomini ifodalovchi leksik birliklar qo‘shtirnoqqa olinadi: ,,Neksiya” rusumli yengil mashina 7.Ayrim orden va medallar, faxriy unvonlar nomi qo‘shtirnoq ichida beriladi: ,,El-yurt hurmati” ordeni 1998-yil 28-avgustda ta ’sis etildi. 8.Qonun, farmon, buyruqlarning nomi, ayrim bandlari qo‘shtirnoq ichida beriladi. 1995-yilning 6-may kuni ,,Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartirishlar kiritish haqida’’ Qonun qabul qilindi. 9.Sinflarning tartibini bildiruvchi harflar, baho ballari ham qo‘shtirnoq ichida beriladi: 11-,,A” sinfi Xulosa O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov to‘g‘ri ta’kidlaganlaridek: ,,Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish davlat ishi ahamiyatiga molikdir.” 11 Xulosa o‘rnida yana shuni ta’kidlab o‘tishimiz joizki, tinish belgilar zamirida katta ma’no-mazmunning talqini yotadi. Yuqoridagi keltirilgan misollardan ham ko‘rinib turibdiki, tinish belgilarining ahamiyati beqiyos. Katta- katta roman, hikoya, esse umuman olganda barcha badiiy asarlarning ta’sirchanligini tinish belgilari amalga oshiradi. Tinish belgilarisiz bizning yozma shakldagi adabiyotimiz, hujjatlarimiz o‘z mazmuniga ega bo‘lmas edi. Ular quruq, hech qanday ma’noni kasb etmasdi. Biz har jumlamizni tilimiz orqali gapirayotganimizda, uning tasviri, yani qog‘ozdagi aksini, aynan, shu tinish belgilari bajaradi. Demak, tinish belgilari o‘zbek adabiy tilida asosiy mavzulardan biridir. Shu sabab ham, biz qator izlanishlarni o‘rganish mobaynida ko‘rdikki o‘zbek yozuvi va uning tarkibiy qismlarida tinish belgilarining o‘rni beqiyosdir. Avvalo, nutq insonlarning bir-birlari bilan muloqot qilishlari uchun kerak bo‘ladigan asosiy vositadir. Tinish belgilari esa bizni nafaqat badiiy adabiyotni, balki 11 Karimov.I.AYuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. –Toshkent-2008, 200-bet ijtimoiy-siyosiy hujjatlarni ham tayyorlashda xizmat qilishini bilib oldik. Davlatimiz mustaqillikni qo‘lga kiritganidan so‘ng olib borilayotgan islohatlarning barchasi yurt istiqboli uchun bo‘ldi. Bugungi kunda mamlakatimiz tomonidan ta’lim olishga katta e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu esa o‘z navbatida fuqorolarning savodli bo‘lishini ta’minlab berdi. Bu tilimizning rivojlanishiga ham sabab bo‘ldi. Hozirda yoshlarning malakali mutaxassis bo‘lib yetishishlarida barcha fanlarning o‘rni bor. Ammo ona tilisiz boshqa fanlarni o‘zlashtirish oson kechmaydi. Shunday ekan tilni qanchalik yaxshi bilsak kundalik hayotimizda va ish faoliyatimizda bu narsa yordam beradi. Og‘zaki nutqning aksi yozma matnda va uning tarkibida aks etadi. Ularni o‘z o‘rnida to‘g‘ri foydalanish esa bu tilimizga bo‘lgan hurmat va o‘zimizga bo‘lgan mas’uliyatdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1.Karimov.I.A Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. -Toshkent-2008 2.Abdulhamid Nurmonov O‘zbek tilshunosligi tarixi. -Toshkent-2002 3.A. Nurmonov Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2013 4.A.Mamajanov Tekst lingvistikasi. -Toshkent-1989 5.Hakimov M. O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari. Nomzodlik dissertatsiyasi. -Toshkent-1993 6. M.Mirtojiyev Hozirgi o‘zbek tili. -Toshkent-1992 7. N.Mahmudov A.Madvaliyev N.Mahkamov O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari. -Toshkent-2015 8. S.Muhamedova, M.Saparniyazova Matn lingvistikasi. -Toshkent-2011 9.Yo‘ldоshev B. Matnni o‘rganishning lingvоstatistik metоdlari. -Samarqand-2008. 10.O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1981-yil 11.G‘ulоmоv A., Asqarоva M. Hоzirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. -Tоshkent-1987 12.G‘. Abdurahmonov, D. Xo‘jayeva Hоzirgi o‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2003

MUNDARIJA

I Kirish. Matn va punktuatsiya haqida ma’lumot

II Asosiy qism

Tilshunoslikda matn muammosining o‘rganilishi

Matn tuzilishi va shakllanishi

Tinish belgilarining qo‘llanishi

O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari

III. Xulosa

IV. Foydalanilgan adabiyotlar

Купить