Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Matn va uning tadqiqi muammolari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universititeti Jurnalistika va O‘zbek filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili yo‘nalishi Hozirgi o‘zbek tili fanidan “Matn va uning tadqiqi muammolari” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: 1 Mavzu: Matn va uning tadqiqi muammolari Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Matn va uning tadqiqi. II.2. Badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganish. II.3. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasi. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 2 I. Kirish Matn yozma shaklda bayon qilingan xabardir. Matn, ma’no va strukturaviy tugallikga ega. Matnda avtorning xabar berilayotgan voqelikka munosabati ham ifodalanadi. Matn ma’no va strukturaviy tugallikka,mantiqiy izchillikka, ohang va mantiqiylikka ega bo‘lishi kerak. Demak bundan ko‘rinib turibdiki, matn yuzaga kelishi uchun, eng avvalo, gapning ma’noviy zanjiri, grammatik birikishi, peredikatlik belgisi bo‘lsa, matn deb qabul qilamiz. Tugal ma’noga ega bo‘lmagan ikki yoki uchta gaplarning yig‘indisi ham matn bo‘lavermaydi. Yuqoridagi fikrlarga qo‘shilgan holda matn ma’no va srukturaviy jihatdan tugallikka ega bo‘lishi kerak ekan. Bu esa bugungi kundagi matn atamasining dolzarb muammolari bo‘lib kelmoqda. Mavzuning dolzarbligi: O‘zbek tilshunosligida ham matn va uning tadqiqi borasida ancha-muncha ishlar qilingan. O‘zbek til ilmida birinchilardan bo‘lib akademik G‘. Abdurahmonov 1980-yilning 10-12- sentyabrida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Sobiq Ittifoq turkiyshunoslarining III konferensiyasida matn nazariyasiga bag‘ishlangan ma’ruza qilib, muammoning mohiyati va yechimlari haqida o‘z fikrlarini bildirgan, bir qator matn turlarini ajratib ko‘rsatgan edi. Ulkan tilshunos A. G‘ulomov matnning mohiyati bo‘yicha o‘zining qimmatli fikrlarini bayon qilgan. U dunyo tilshunosligida kechayotgan jarayonlardan muttasil boxabar keng qamrovli olim sifatida "Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis" darsligi (M. Asqarova bilan hamkorlikda) ni qayta ishlab, to‘ldirib, uchinchi nashrini tayyorlar ekan, matn masalasini chetlab o‘tolmaydi, ixcham bir tarzda bo‘lsa-da, matn haqidagi qarashlarini kitobga kiritadi. A. G‘ulomov gapdagi fikr tugalligining nisbiy ekanligini, asarda mazmun to‘liqligi butun matndan anglashilishini ta’kidlab, uch abzatsdan tashkil topgan yaxlit matnni misol qilib keltiradi va undan kelib chiqib, quyidagilarni yozadi: "1. Fikr bayon qilish gap (sodda gap va qo‘shma gap) doirasi bilangina chegaralanmaydi. To‘liq fikrni, odatda, gapdan yirik bo‘lgan sintaktik butunlik beradi. Gap bu butunlik sostavida uning bir komponenti sanaladi. 2. Bu komponent shu butunlikdagi boshqa komponentlar bilan har jihatdan (mazmun, grammatik) turli vositalar orqali bog‘langan bo‘ladi. Uning o‘z kompozitsiyasi va stilistik xususiyatlari saqlangan bo‘ladi. 3. Sodda gap butunlik sostavida ma’lum sharoitlarda o‘zicha bir abzatsni tashkil qilishi mumkin... 4. Bunday sintaktik butunlik, sintaktik konstruktsiya tekst sanaladi. Ayrim uzuq gap nisbiy tugal fikrni ifodalaydi, tekst butun bir kompleksning mundarijasini bildiradi. 5. Tekst bir butunlik bo‘lganligidan, u o‘z mundarijasiga mos keladigan ayrim sarlavhalarga ega bo‘lishi ham mumkin. Tekst ayrim segmentlarga qismlarga (ayrim parchalarga, abzatslarga, gaplarga) bo‘linadi. Demak, tilning aloqa-aralashuv vositasi ekanligini tekst yana ham aniq ko‘rsatadi. 3 Nutq tekst tusida namoyon bo‘ladi. 6. Tekst – yirik nutq parchasi, abzats esa tekstning bo‘lagi. Tekstning hamma ko‘rinishlari (maksimal tekst va minimal tekst) ma’lum bir temani (mundarijani) tugal ifodalaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Demak, u yuqori darajadagi sintaktik birlik. Tekstning bu xususiyatlarini hisobga olib, ba’zi tekshiruvchilar uni lingvistikaning mustaqil bir sohasi sifatida (tekst grammatikasi, tekst lingvistikasi kabi nomlar bilan) ajratishni zarur deb biladilar. Ba’zilar esa uni tekst sintaksisi deb atab, so‘z birikmasi sintaksisi, sodda gap sintaksisi kabi kutubxonasi gap sintaksisining davomi sifatida qarab, bu bilan sintaksis terminining mazmunini kengaytirishni, asosiy sintaktik birlik sifatida gapdan ko‘ra katta sintaktik butunlik deb qarash kerakligini ta’kidlaydilar, bunda sintaksisning yuqori chegarasi qo‘shma gap sintaksisi emas, balki tekst sintaksisi bo‘ladi. Tekshiruvchilarning ko‘pchiligi bu sohani birinchi qarash bo‘yicha yoritmoqdalar. Tekst sintaksisi o‘zbek tilshunosligida hali o‘rganilmagan". Ko‘rinadiki, A.G‘ulomov o‘zbek tili faktlaridan kelib chiqqan va dunyo tilshunosligidagi turli qarashlarni inobatga olgan holda matnning tabiati va mohiyatini aniq ko‘rsatib bergan. Mazkur olti bandda birma-bir qayd etilgan qoidalar matnning asosiy umumiy xususiyatlarini o‘z ichiga olgan. M.To‘xsonov o‘zining nomzodlik dissertatsiyasida makromati va mikromatnni farqlagan holda o‘zbek tilidagi mikromatn tarkibidagi unsurlami bog‘lovchi vositalar sistemasini tadqiq etgan. Kurs ishining obyekti : Ammo ta’kidlash lozimki, garchi tadqiqotchi o‘z oldiga badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganishni maqsad qilib qo‘ygan bo‘lsada, ishda mikromatnning kogerentligi umumiy tarzda tekshirilgan, ya’ni aynan badiiy nutqdagi matnning bu boradagi o‘ziga xosligi bilan bog‘liq jihatlarga e’tibor qaratilgan emas. Lekin shunga qaramasdan, bu ish o‘zbek tilshunosligidagi mikromatn va uning kogeziyasini monografik aspektda o‘rganishga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlardan ekanligi bilan diqqatga sazovordir. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi Kirish qism, Asosiy qism, uchta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 II. Asosiy qism II.1. Matn va uning tadqiqi. O‘zbek tilshunosligida matn lingvistikasi bo‘yicha umumlashtiruvchi, ta’limiy xarakterdagi ilk ishlardan biri A Mamajonov tomonidan yaratilgan. Uning filolog- talabalar uchun mo‘ljallangan "Tekst lingvistikasi" nomli maxsus kursida matn haqidagi ilmiy qarashlar tahlil etilgan, matn tushunchasining mohiyati, tiplari va birliklari, bu birliklarning bog‘lanishi va bog‘lovchi vositalari, matn birliklariaro sinonimiya, sintaktik-stilistik figuralar masalalari bayon qilingan. Keyinroq shogirdi M.Abdupattoyev bilan hamkorlikda nashr ettirgan "Matn sintaksisi" nomli o‘quv qo‘llanmasida matnning struktur-semantik va stilistik jihatlari, matn birliklaridagi tema-rematik munosabat atroflicha tahlil qilingan, tegishli xulosalar umumlashtirilgan. N. Turniyozovning "Matn lingvistikasi" nomli qo‘llanmasi ham ana shunday ta’limiy xarakterdagi ishlardan bo‘lib, unda tegishli o‘quv rejasiga muvofiq matn haqida umumiy ma’lumot, mikro va makromatn tushunchalari, matn uzvlari orasidagi turli munosabatlar kabi mavzular bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar berilgan. Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan o‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi "ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ularning o‘ziga xos xususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifining xususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash" dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. M.Hakimov o‘zbek tilidagi matnning pragmatik talqiniga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasida esa matnni lingvistik pragmatika, G‘arb falsafiy tilshunosligida shakllangan nutqiy akt nazariyasidan kelib chiqqan holda o‘rgangan va matnda ochiq va yashirin ifodalanadigan mazmunlarning o‘ziga xos qonuniyatlarini ko‘rsatib bergan, ularning semantik, sintaktik, presuppozitsional va pragmatik mexanizmlariga daxldor qoidalarni konkretlashtirgan. Dissertatsiyada o‘zbek tilidagi matn lingvistikasi muammolariga nazariy jihatdan oydinlik kiritilgan, bir qator tamoman yangi fikrlar ilgari surilgan. Ammo g‘arbcha yoki g‘arb falsafiy tilshunosligi talqinida qo‘llangan o‘zbekcha atamalar shunchalik ko‘p va ulami birdaniga anglab olish biroz qiyinki, muallif dissertatsiya oxirida "tadqiqot yo‘nalishiga oid atamalar izohi"ni berishga majbur bo‘lgan. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida matn masalasining u yoki bu jihati tadqiqiga daxldor bir qator ilmiy maqolalar ham e’lon qilindi. Matn mummaolarini o‘rganish va uning yaxlit ilmiy nazariyasini yaratishning xorijdagi faollaridan biri nemis tilshunosi R.Harveg 1974-yilda matn lingvistikasining tilshunoslikda to‘liq asoslanishi uchun kamida yuz yil kerak bo‘lishini ta’kidlagan edi. Ammo bugun bu gapning 5 aytilganiga hali 40 yil ham bo‘lgani yo‘q. Lekin butun dunyoda muntazam va qizg‘in olib borilgan jiddiy ilmiy izlanishlar, tadqiqotlarning tabiiy natijasi o‘laroq bo‘ladimi, baribir, shunday bir yo‘nalish alohida fan va o‘quv predmeti sifatida shakllanganligi keng e’tirof etilgan va buni hech kim inkor qilmaydi. Demak, shunga ko‘ra, tilshunoslikda matnga doir yaratilgan tadqiqotlarni uch katta guruhga bo‘lish mumkin: a) matnning formalgrammatik va ma’no qurilishiga oid ishlar, b) matnni turlicha idrok qilishga sabab bo‘ladigan matn qurilishining shakliy va konseptual xususiyatlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar, v) matnning o‘zini idrok qilishga oid ishlar. Yana shuni ta’kidlab aytish mumkinki, bugungi kunga kelib matnni o‘rganishning yigirmadan ortiq usullari, metodlari ishab chiqilgan va ular tilshunoslik fanida keng qo‘llanmoqda. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M. Turniyozov, B. Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E. Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Masalan, polyak tilshunosi A.Boguslavskiy matnni bir necha gapdan tashkil topgan nutqiy material tarzida izohlaydi. Bunda u asosiy e’tiborni muallif nima haqda gapirayotgani va uning mazmuniga emas, balki mazkur matn qanday komponentlardan tuzilayotganiga qaratadi . Amsterdam universitetining professori T. Van Deyk matn va uning o‘ziga xos tabiatini pragmatika bilan bog‘lab o‘rganadi. Uning tadqiqotlarida asosiy e’tibor matnning grammatik xususiyatlariga qaratilgan edi. T. Van Deyk matnning grammatik jihatlarini oldin logik va analitik falsafa qoidalari bilan bog‘lab o‘rganishga harakat qiladi. Biroq u ko‘p o‘tmay bunday fikrdan qaytadi, zotan, mantiq o‘rganadigan semantika lingvistik semantika bilan hech qachon bir xil asosga ega bo‘la olmaydi. Chunki mantiqning ham, tilshunoslikning ham semantika bobida bir-biridan keskin farqlanuvchi jihatlari mavjud. Deykning bunday xulosaga kelishiga Kaliforniya universiteti professorlari Lakoff hamda Filmorlarning ta’siri katta bo‘lgan. T. Van Deyk o‘z tadqiqotlari davomida matn faqat gaplarning o‘zaro bog‘lanishidan emas, balki nutqiy aktlarning ham o‘zaro bog‘lanishidan tashkil topadi, degan to‘g‘ri xulosaga keladi. Bugungi kunda tilshunoslikda " Matnning lingvopoetik tahlili" fanining tutgan o‘rni beqiyosdir. Chunki matnni tahlil qilishda, uni tushunishda bu fan katta ahamiyatga ega. Matn ta’rifi masalasi matn lingvistikasining eng muhim va dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Chunki tilshunoslikda bu masalada yagona fikming o‘zi yo‘q. Zero, "Ammo hayratlanarlisi shundaki, deb yozadi rus 6 tilshunosi E.S.Kubryakova, bu fan sohasi o‘zining bosh ob’ekti matnning umume’tirof etilgan ta’rifiga ega emas va bu yo‘nalishdagi deyarli har bir tadqiqot tekstning nima ekanligi va bu termin bilan ifodalanadigan hodisaning qanday belgi yoki xususiyatlar bilan xarakterlanishi haqidagi mulohazalar bilan boshlanadi." Biz ham matn ta’nfi, uning asosiy belgi-xususiyatlariga to‘xtalishini maqsadga muvofiq deb bildik. Avvalo shuni ta’kidlash lozimki, matn tushunchasini material jihatdan tayin etish va ta’riflashda mutaxassislar o‘rtasida yagona fikr yo‘q, aksincha, bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki xil qarash mavjud. Ayrim tilshunoslar faqat yozma shakldagi yaxlit nutq yoki nutq parchasini matn deb hisoblaydilar. Masalan, rus tilshunosi L.M.Loseva "matn" tushunchasini aniqlashda barcha matnlar uchun xos bo‘lgan belgilardan kelib chiqish lozimligini aytadi va bu belgilaming birinchisi sifatida uning yozma shaklda bo‘lishini alohida qayd etadi. Matnni lingvistik tadqiqot ob’ekti sifatida rus tilshunosligida ilk o‘laroq batafsil o‘rganganlardan biri I.R. Galperin "matnning ontologik va funksional belgilarini namoyon etadigan etakchi jihatlardan biri sifatida "yozma hujjat tarzida reallashadigan tugallanganlikni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi. Uningcha, matn yozuvda qayd etilgan nutqiy asardir. Ammo matnning yozma yoki og‘zakiligi uning ontologiyasi va funksiyasiga nechog‘lik bog‘liq yoki bog‘liq emasligi muallif tomonidan aniq-tiniq ko‘rsatib berilmagan. Matnning mohiyati va kommunikatsiya jarayonida bajaradigan vazifasi faqat yozuv bilan chegaralanadigan bo‘lsa, bu yink kommunikativ birlikning tildagi o‘mi qanday belgilanishi haqidagi masala ochiq qolgan. Aytish kerakki, matn lingvistikasi muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan juda ko‘pchilik tilshunoslar matnning yozma ham, og‘zaki ham bo‘laverishi mumkinligini aytadilar. Chindan ham, ayni shu fikr ilmiy-mantiqiy jihatdan to‘la asosga ega va u matnning mavjud mohiyatini to‘g‘ri aks ettiradi. Z.Y. Turayeva matn lingvistikasining umumiy nazariyasiga ko‘ra uning predmeti sifatida og‘zaki yoki yozma nutq mahsuli bo‘lgan matnni olish mumkinligini aytadi, ammo matnni tor ma’noda, ya’ni faqat yozma nutq mahsuli sifatida talqin qilish maqsadga muvofiq ekanligini ta’kidlaydi. U IR. Galperin tomonidan ilgari surilgan yozma matn talqinini ma’qullaydi va quyidagicha yozadi "Agar og‘zaki nutqqa tovushlar orqali namoyon bo‘lish xos bo‘lsa, matn uchun grafik gavdalanish xarakterlidir. Agar og‘zaki nutqni bir yo‘nalishlilik ("lineynost"), matnga ko‘p o‘lchovlilik xosdir. Og‘zaki nutq bir yo‘nalishlidir, chunki u faqat tovush orqali gavdalana oladi. Yozuv (grafik yoki magnit tasmasidagi) uning sifatini o‘zgartiradi. Shunday qilib, og‘zaki nutq qaytishsizdir, ya’ni aytildimi, uning biror parchasiga qaytish mumkin emas. Matn ko‘p o‘lchovlidir, chunki uning istalgan bo‘lagiga ko‘p marta qaytish mumkin. Agar nutq harakat, jarayon bo‘lsa, matn ikkiyoqlama tabiatga 7 ega, ya’ni u ham tinch holatda, ham harakatda bo‘la oladi. Agar nutqning zamonda mavjudligi shu nutqning talaffuz vaqti bilan chegaralangan bo‘lsa, matnning mavjudligi amaliy jihatdan hech narsa bilan chegaralanmagan. " O‘zbek tilshunosligidagi bu yo‘nalishdagi ishlarga e’tibor qilinsa, ularda ham yuqoridagiga o‘xshash mulohazalar yo‘q emas. Masalan, M.Hakimovning nomzodlik dissertasiyasida mana bunday fikrlarni o‘qish mumkin: "Nutq bu so‘zlovchining nutqiy jarayoni bilan aloqador bo‘lgan hodisa sifatida ifoda etilsa, matn (tekst) ham ana shu nutqiy hodisaning yozilgan ("bosma harf orqali aks etgan") parchasidir... "Nutq" o‘zining yozma shaklida "matn" atamasiga teng keladi... Har qanday nutqning yozma shakli matn tushunchasi mohiyatini ifoda etadi... Tekst og‘zaki nutq, kontekstga nisbatan stabillashgan, ma’lum qoida, qonuniyatlar va adabiy til me’yorlari asosida shakllangan yozma nutq... Matn bir vaqtning o‘zida emas, balki bir necha asr avvalgi va keyingi shaxslar o‘rtasidagi aloqa munosabatini yuzaga chiqaruvchi vositadir." Tabiiyki, bunday anchayin keskin fikrlar munozaralidir. Avvalo, aytish joizki, kishilar o‘rtasidagi aloqa kommunikatsiya matnlar vositasida amalga oshar ekan (va bu hol matn lingvistikasining yaratuvchilari, umuman, matn tadqiqotchilarining aksariyati tarafidan e’tirof etilgan ekan), matnni faqat yozma shakl bilan chegaralash shakllanib ulgurgan mavjud matn nazariyasi qoidalariga zid bo‘lishi turgan gap. Axir, kishilar o‘rtasidagi har qanday kommunikatsiya faqat va faqat yozana shaklda amalga oshishini tasavvur tib bolmaydi. Sintaksisning asosiy birligi gap ekanligi hamisha e’tirof etilgan, matn yoki uning birliklari gapdan yirik, oliy sintaktik-kommunikativ birliklar hisoblanishi lozimligi bugungi matn lingvistikasining asosiy qoidalaridan biriga aylanib ulgurdi. Shunday ekan, faqat yozuvda aks etgan gapnigina gap deb, og‘zaki nutqdagi gapni gap bo‘lolmaydi deyish to‘g‘ri bo‘lmasligini isbotlab o‘tinshning hojati yo‘q, albatta. Agar faqat yozuvda ifodalangan yaxlit nutqnigina matn deyiladigan bo‘lsa, mantiq gapni ham faqat yozuvdagisinigina tan olish kerakligini taqozo etadi. Ammo buning mumkin emasligi tabiiy. Og‘zaki nutqning bir yo‘nalishliligi, yozma (harflar yoki magnit tasmasida) nutq (matn)ning ko‘p yo‘nalishliligi, og‘zaki nutqning "qaytishsizligi", yozma nutqning esa "qaytishliligi", ya’ni uning istalgan bo‘lagiga har qachon qaytish mumkinligi haqidagi da’vo-dalil ham asosli emas. Chunki bu "qaytish" tushunchasi faqat vizual-amaliy mohiyatga ega, nutqiy asar (matn)ning mohiyatiga aslo daxldor emas. Agar faqat yozma nutqdagina oldingi qismlarga qaytish mumkinu og‘zaki nutqiy yaxlitlikda uning oldingi qismlariga qaytishning imkoni bo‘lmasaydi, unda hech qanday og‘zaki nutqni 8 tushunish, demakki, og‘zaki nutqiy kommunikatsiya mutlaqo mumkin bo‘lmasdi. Chunki so‘zlovchi muayyan yaxlit bir fikr, mavzuni og‘zaki bayon qilar ekan, ayni bayon jarayonining har bir onida uning o‘zi ham, xuddi shuningdek, tinglovchi ham mazkur nutqning oldingi istalgan parchasiga qayta oladi, balki oldingi qismlar ularning xotirasida turadi. Agar shunday bo‘lmasa, ya’ni nutq butunisicha ham so‘zlovchining, ham tinglovchining xotirasida turmasa, nutqni tuzish ham, uni mazmunan anglash ham imkonsiz bo‘ladi. Tabiiyki, so‘zlovchi ayni talaffuz jarayonidagina o‘z nutqiga hokim bo‘lsa, tinglovchi nutqning ayni eshitib turgan onidagi parchasinigina tushunsa, nutqning oldingi qismlari ularning har ikkichining ham "esidan chiqib qolaversa", ular bir-birlarini tushunish imkoniyatidan tamomila mahrum bo‘lib qolaveradi. To‘g‘ri, og‘zaki nutqning so‘zlangan paytidagina mavjud ekanligini, yozma nutqning esa zamon nuqtai nazaridan chegaralanmaganligini hech kim inkor etmaydi, ammo bu og‘zaki nutqni eslash, xotirada saqlash, umuman, uni yoki uning muayyan parchalarini tiklash ilojsiz degani emas. Yaxlit og‘zaki nutq faqat yozma shaklga olingandagina matn yuzaga keladi tarzidagi hukm daryoda oqib turgan suv emas, balki bu "modda" faqat shishaga solingandagina suv paydo bo‘ladi deganday bir gapdir. Dunyoda biron-bir, kattadir-kichikdir, xalq yoki qavim yo‘qki, uning necha asrlardan beri og‘zaki shaklda avloddan avlodga o‘tib yashab kelayotgan rang- barang so‘z san’ati durdonalari bo‘lmasin. Masalan, bir qo‘shiq yoki ertakni faqat qog‘ozga yoki magnit tasmasiga (yoki multimedia shakliga) tushirilganda matn, ammo og‘zaki shaklida matn bo‘la olmaydi deyish matn tushunchasini til doirasidan tashqariga chiqarib yuborishi tayin Og‘zaki nutqiy asami muayyan vositalar (yozuv, magnit tasmasi, multimedia kabi) yordamida qayd etish axborotning zamon va makonda saqlanishini ta’minlash imkoniyatlaridir, lekin, garchi yozma nutq muayyan tayyorgarlik bilan amalga oshiriladi, shuning uchun u ravon va ishlangan nutq deyilsa-da, buning til birliklarining tabiatiga bevosita jiddiy o‘zgartirish kiritadigan ta’siri to‘g‘risida gapirib bo‘lmaydi. 2.2. Badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganish. 9 Xususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakultetlari magistrantlariga "Matn lingvistikasi" fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazany masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ulaming kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalami shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat. Ushbu fan talabalami nazariy jihatdan yetuk mutaxassis bo‘lishlari uchun xizmat qiladi. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Tumiyozov, B. Yo‘ldoshev, A. Mamajonov, E.Qilichev, M Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Xususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakultetlari magistrantlariga "Matn lingvistikasi" fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazariy masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ulaming kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalami shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat. Ushbu fan talabalarni nazariy jihatdan yetuk mutaxassis bo‘lishlari uchun xizmat qiladi. Matnning lingvopoetik tahlili kursining asosiy tushunchasi badiiy matndagi badiiy maho va badiiy mazmunni aniqlash asosida lingvopoetik butunlik sifatidagi matnni baholashdan iborat. Badiiy matnning lisoniy tahlili maxsus tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim Badiiy matndagi poetik aktuallashuv fonografik, leksik, morfologik va sintaktik vositalaming har birida o‘ziga xos tarzda kechadi. Badiiy matnning lisoniy-estetik butunlik sifatidagi tabiati ham shakliy, ham semantik mohiyatga ega bo‘lgan integrativ munosabatlarning mavjudligiga ko‘ra yuzaga keladi. "Matnning lingvopoetik tahlili" fanining vazifalari talabalarni matn va uning tiplari, badiiy matn va uning qismlarini bog‘lovchi vositalar, badiiy nutq uslubi va uning ko‘rinishlari, badiiy matnning fonetik-fonologik, leksik-grammatik xususiyatlari, ko‘chimlar hamda badiiy matnni tadqiq etish tamoyillari bilan tanishtirish hamda mazkur kurs bo‘yicha 10 olgan nazariy bilimlarini badiiy asarlardan tanlangan matnlar tahlilida sinab ko‘rish Matn qanday ma’no anglatishiga ko‘ra juda ko‘p turlarga bo‘linadi: maksimal matn, minimal matn, og‘zaki, yozma, erkin strukturali, turg‘un strukturali, hikoya matni, tasviny matn, muhokama mantni, badiiy matn, nobadiiy matn va hokazo. Bugungi kunda tilshunoslikda " Matnning lingvopoetik tahlili" fanining tutgan o‘rni beqiyosdir. Chunki matnni tahlil qilishda, uni tushunishda bu fan katta ahamiyatga ega. Matnshunoslik, ya’ni matn haqiqatini tiklash muammosi "O‘zbekiston adabiyoti va san’ati" gazetasining doimiy mavzularidan. Darhaqiqat, adabiy merosimizni o‘rganish va munosib tarzda chop etish hamma vaqt dolzarb vazifa sanaladi. Shu ma’noda gazetada ("O‘zAS", 2010 yil, 2-iyul) e’lon qilingan "Matnshunoslik davr talablari darajasidami?" nomli davra suhbatida aytilgan mulohazalar, istak va takliflar, avvalo, bu soha mutaxassislarini befarq qoldirmasligi tayin. Tabiyki, suhbatda aytilgan ayim fikrlar e’tiroz ham tug‘dirdi. Shuningdek, filologiya fanlari nomzodi I.Bekjonov davra suhbatiga munosabatini bildinib yozgan "Takliflar jo‘yali, ammo..." maqolasida ("O‘zAS", 2010-yil, 16- iyul) yozadi: "... haqiqatan ham bu nashrlardagi (gap Navoiy merosi nashrlar haqida V.R.) kichik xatolarni izlash o‘miga, kuchimiz va tajribamizni ana shu ulkan ish uchun sarflashga to‘g‘ri keladi. Chunki toki ilmiy-tanqidiy matn amalga oshmas ekan, nashrlarda xatolarning ko‘plab uchrashi oddiy hol bo‘lib qolaveradi", deb yozadi. Bizningcha, matnshunoslikda kichik xatolami izlashmaydi ishga kirmaydi, aksincha, kuchimiz, tajribamiz ana shu "kichik xatolar"ni topishda ko‘rinadi. Matn haqiqatini tiklashda, mumtoz adabiyotimiz namunalarini nashr etishda har bir belgi, harf, so‘z mutaxassisning ziyrak nazaridan o‘tsagina "ulkan ish"ning muvaffaqiyatini ta’minlash imkoni tug‘iladi. Kamina ham yarim asrdan beri shu sohaga qiziqib, qo‘limdan kelgancha mumtoz adabiyotimiz namunalarining matn saviyasini yaxshilashda ikki yo‘nalishda mehnat qilaman birinchisi, u yoki bu mumtoz asarning bizdagi nashrlaridan ko‘nglim to‘lmasa, o‘zim o‘sha asarlarni arab yozuvidan boshqatdan nashrga tayyorlayman. Chunonchi, Alisher Navoiy "Lison ut-tayr" dostoninig ikki nashri (1992-yili kirildi, 2005-yili lotin yozuvida, "Xamsa"ning besh dostoni (2006-yili lotin yozuvida), ikkinchisi, boshqa olimlarimiz nashrga tayyorlagan asarlarga mas’ul muharrirlik qilaman. Chunonchi, "O‘zbek adabiyoti bo‘stoni" turkumidagi kitoblarning to‘qqiztasi, Mashrab "Devoni"i singari nashrlar mening tahrinimda chiqdi. Qo‘lga qalam olib, men tayyorlagan mumtoz matnlardan uch-to‘rt so‘zdagi xatoni tuzatgan kishini peshonasidan o‘pib, "Yashang!", degim keladi. O‘tgan yili qadrdon gazetamizda ("O‘zAS", 2009-yil 4-sentyabr) O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi Davlat 11 adabiyot muzeyi katta ilmiy xodimi, filologiya fanlari nomzodi Yusuf Tursunovning "Istamak"mi yoki "esnamak?" sarlavhali maqolasini o‘qib chindan quvondim. Quvonganimning boisi, men "Layli va Majnun"ni qayta nashrga tayyorlashda Yusuf Tursunov qiyosiy tahlil qilgan doston matnidan ham foydalangan edim. Demak, ayrimlariga yaxshi ahamiyat bermagan bo‘lsam kerak, deb o‘yladim. Shu ma’noda olimdan minnatdor bo‘ldim. Badiiy matn yoki ilmiy matn "Matn" atamasiga tasnifiga talabiga javob bera bo‘ladimi? Ijtimoiy va siyosiy faoliyatimizda ko‘p matnlar bilan ishlaymiz. Xo‘sh matn o‘zi nima? Eng avvalo uning ma’nosiga to‘xtalib o‘tsak... Matn so‘zi o‘zbek tilining izohli lug‘atida arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, "yelka" degan ma’noni bildiradi Matn atamasiga turli xil tasnif beradilar. Chex olimi K. Gauzenblas matnni ham nutqiy faoliyat sifatida, ham nutqiy faoliyat mahsuli (natijasi) tarzida talqin etadi. Bunda yozma nutq nutqiy faoliyat mahsuli sifatida, og‘zaki nutq (shu jumladan uning magnit tasmasidagi ifodasi ham) nutqiy jarayon deb talqin qilinadi. Rus tilshunosi I.R. Galperinning talqiniga ko‘ra, matn har tomonlama mukammal holatga keltirilgan yozma nutq mahsulidir. Og‘zaki nutq esa turli qaytariqlami, uzuq-yuluq gaplarni ham o‘z ichiga oladi va shu bois uni tekshiruv obyekti bo‘la oladigan matn deb e’tirof etish maqsadga muvofiq emas. Fransuz tilshunosi R. Bart matnni quyidagicha tushunadi: "Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn, deb ataladi". Nemis tilshunosi K.Ye Haydolfning matn xususidagi fikri ham o‘ziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. U matnni kommunikativ jarayonda gaplarning ma’lum xabar ifodasini berish uchun o‘zaro bog‘lanishi tarzida tushunadi. Olimning fikricha, matn tarkibida gaplarning tartib bilan o‘zaro bog‘lanib kelishida quyidagilar e’tiborga olinmog‘i darkor: a) fikr butunligi, b) leksik butunlik, c) kommunikativ butunlik, d) zamon va nuqtai nazar butunliklari Bu o‘rinda, K.Ye. Haydolf mulohazalariga qo‘shilish mumkin, Chunki matnning yaxlit kommunikativ butunligini ta’minlash uchun tugal fikr ifodasining bo‘lishi, gaplarning o‘zaro munosabatini semantik va sintaktik jihatlardan tashkil eta oladigan leksik vositalaming, fikr ifodasining zamon nuqtai nazarida bekamu ko‘stligi ta’minlangan bo‘lishi eng asosiy shartlardan biridir. Rus tilshunosligida ham keyingi o‘ttiz-qirq yil davomida matn lingvistikasi bo‘yicha qator tadqiqot ishlari bajarildi Umuman, R. Bartning tadqiqotida matnning bir necha komponentli turi haqida ma’lumot beriladi. Boshqacha aytganda, bu o‘rinda ham asosiy e’tibor 12 katta matnga qaratilganligi seziladi. Bunday holat boshqa tilshunoslarda ham kuzatiladi. Uning fikricha bir necha gaplarning yig‘indisi ya’ni bir necha gapni o‘zida birlashtirgan yirik frazadan katta butunlik matn bo‘la oladi. Bu borada ko‘pchilik olimlaming fikriga ko‘ra matn quyidagi o‘ziga xos belgilari (xususiyatlari) bilan xarakterlanadi. Fransuz tilshunosi R. Bart matnni quyidagicha tushunadi: "Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn, deb ataladi". Umuman, R.Bartning tadqiqotida matnning bir necha komponentli turi haqida ma’lumot beriladi. Boshqacha aytganda, bu o‘rinda ham asosiy e’tibor katta matnga qaratilganligi seziladi. Bunday holat boshqa tilshunoslarda ham kuzatiladi. Masalan, polyak tilshunosi A. Boguslavskiy matnni bir necha gapdan tashkil topgan nutqiy material tarzida izohlaydi. Bunda u asosiy e’tibomi muallif nima haqda gapirayotgani va uning mazmuniga emas, balki mazkur matn qanday komponentlardan tuzilayotganiga qaratadi Amsterdam universitetining professori T.van Deyk matn va uning o‘ziga xos tabiatini pragmatika bilan bog‘lab o‘rganadi. Uning tadqiqotlarida asosiy e’tibor matnning grammatik xususiyatlariga qaratilgan edi. T.van Deyk matnning grammatik jihatlarini oldin logik va analitik falsafa qoidalari bilan bog‘lab o‘rganishga harakat qiladi. Biroq u ko‘p o‘tmay bunday fikidan qaytadi, zotan, mantiq o‘rganadigan semantika lingvistik semantika bilan hech qachon bir xil asosga ega bo‘la olmaydi. Chunki mantiqning ham, tilshunoslikning ham semantika bobida bir-biridan keskin farqlanuvchi jihatlari mavjud. Deykning bunday xulosaga kelishiga Kaliforniya universiteti professorlari Lakoff hamda Filmorlaming ta’siri katta bo‘lgan. T.van Deyk o‘z tadqiqotlari davomida matn faqat gaplarning o‘zaro bog‘lanishidan emas, balki nutqiy aktlarning ham o‘zaro bog‘lanishidan tashkil topadi, degan to‘g‘ri xulosaga keladi. Matn, ma’no va strukturaviy tugallikga ega. Matnda avtorning xabar berilayotgan voqelikka munosabati ham ifodalanadi. Matn, ma’no va strukturaviy tugallikka, mantiqiy izchillika, ohang va mantiqiylikka ega bo‘lishi kerak. Demak bundan ko‘rinib turibdiki matn yuzaga kelishi uchun eng avvalo gapning ma’noviy zanjiri, grammatik binkishi, peredikatlik belgisi bo‘lsa matn deb qabul qilamiz. Tugal ma’noga ega bo‘lmagan ikki yoki uch ta gaplarning yig‘indisi ham matn bo‘lavemaydi. Yuqoridagi fikrlarga qo‘shilgan holda matn, ma’no va srukturaviy jihatdan tugallikka ega bo‘lishi kerak ekan. Bu esa bugungi kundagi mati atamasining dolzarb muammolari bo‘lib kelmoqda, unda endi misradan ma’no chiqarish mushkulroq, yoqayin so‘zi ishga to‘sqinlik qilayotgandek. Ammo qarangki, toqayin va yoqayin so‘zlarining ham yozilishidagi o‘zagi bir xil. Shunga ko‘ra, dastlabki noshirlardan bin, kotib bu o‘zakka ixtiyorsiz ravishda so‘z 13 boshidagi ikki nuqtani noto‘g‘ri qo‘yib yuborgan va "yo"yi vahdat "te"ga aylanib qolgan, degan fikr bilan yoqayinni toqayinga o‘zgartirgan. Bu "tuzatish" nashrdan nashrga o‘tib kelavergan. Aslida esa, o‘sha misraga qovushmay turgan yoqayin so‘zini chuqurroq mulohaza qilib ko‘rish kerak edi. Zero, uning bir emas, bir necha ma’noga ega ekanligi "Navoiy asarlari lug‘ati"da ko‘rsatilgan. Ya’ni yoqmoq 1. O‘qmoq (o‘t, sham), kuydirmoq. 2. Xush kelmoq, ma’qul tushmoq. 3. Nisbat bermoq, to‘nkaymoq 4. Surtinoq, qo‘ymoq, dog‘lamoq (dorini). Ko‘rinadiki, bu ma’nolarning uchinchisi so‘z borayotgan misraga muvofiq keladi. O‘qayin so‘zini o‘zgartirishga qaror qilgan shaxs nazarda tutgan so‘z bugungi kun tilimizda taqimoq shaklida qo‘llanadi". Bu matnga doir bizning mulohazamiz quyidagicha: Yu. Tursunov "kotib bu o‘zakka ixtiyorsiz ravishda so‘z boshida ikki nuqtani noto‘g‘ri qo‘yib yuborgan va "yo"yi vahdat "te"ga aylanib qolgan", deb faraz qiladi. Holbuki, u birgina nusxaga suyanib xulosa chiqarmoqda, shubhani haqiqat darajasiga yetkazish uchun mo‘tabar, qadimiy nusxalardan yana bir nechtasiga murojaat etish lozim edi. "Layli va Majnun" matnini nashrga tayyorlashda men besh nusza "Xamsa"ni qiyoslab matn tayyorlaganman. Shu baytni eslasam biror nusxada "yoqmayin" varianti uchramadi. Matnshunoslik olimning taxminiga qarab qolsa, matn haqiqati sinadi. Qolaversa, asar tanqidiy matni ilmiy da’vo uchun masalaning uzil-kesil yechimi bo‘lib hisoblanmaydi. "Layli va Majnun" ilmiy-tanqidiy matnni tuzgan G‘ulom Karimovning 1949-yilda nashr etgan "Alisher Navoiy "Xamsa", "Layli va Majnun" Fikran men matndagi "istamak" ning "esnamak" bo‘lishini juda-juda istardim. Biroq mo‘’tabar nusxalardan birining fotonusxada bir nuqta tik holatda, ikki nuqta yonbosh holatdagi bir nuqta tarzidadir. O‘sha tepadagi "t" nuqtasini ostki "yo" nuqtasi bilan qiyoslab ko‘ring. Aynan bir xil. Men lupa bilan ham rosa tikildim Biroq Y. Tursunov fikriga qo‘shilolmadim. Shudring tishga o‘xshaydimi? Men jola so‘zini matn mazmuni taqozosicha do‘l deb o‘yladim. Do‘l tishga o‘xshaydi. Nasriy bayondagi mening qo‘pol xatom -"g‘uncha"ni ko‘plikda ifodalaganim bo‘lgan. Xullas, matn haqiqatini tiklash uchun bayt mazmunini bir tomondan emas, olti tomondan kuzatib, so‘ng bir to‘xtamga kelmoq lozim. Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan o‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi "ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ulaming o‘ziga xos xususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifining xususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash" dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. M.Hakimov o‘zbek tilidagi matnning pragmatik talqiniga bag‘ishlangan doktorlik 14 dissertatsiyasida esa G‘arb falsafiy tilshunosligida shakllangan nutqiy akt nazariyasidan kelib chiqqan holda o‘rgangan va matnda ochiq va yashinn ifodalanadigan mazmunlarning o‘ziga xos qonuniyatlarini ko‘rsatib bergan, ularning semantik, sintaktik, presuppozitsional va pragmatik mexanizmlariga daxldor qoidalami konkretlashtirgan. Dissertatsiyada o‘zbek tilidagi matn lingvistikasi muammolariga nazariy jihatdan oydinlik kiritilgan, bir qator tamoman yangi fikrlar ilgari surilgan. Ammo g‘arbcha yoki g‘arb falsafiy tilshunosligi talqinida qo‘llangan o‘zbekcha atamalar shunchalik ko‘p va ulami birdaniga anglab olish biroz qiyinki, muallif dissertatsiya oxirida "tadqiqot yo‘nalishiga oid atamalar izohi"ni berishga majbur bo‘lgan Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida matn masalasining u yoki bu jihati tadqiqiga daxidor bir qator ilmiy maqolalar ham e’lon qilindi. Matn mummaolarini o‘rganish va uning yaxlit ilmiy nazariyasini yaratishning xorijdagi faollaridan biri nemis tilshunosi R. Harveg 1974 yilda matn lingvistikasining tilshunoslikda to‘liq asoslanishi uchun kamida yuz yil kerak bo‘lishini ta’kidlagan edi. Ammo bugun bu gapning aytilganiga hali 40 yil ham bo‘lgani yo‘q. Lekin butun dunyoda muntazam va qizg‘in olib borilgan jiddiy ilmiy izlanishlar, tadqiqotlarning tabiiy natijasi o‘laroq bo‘ladimi, baribir, shunday bir yo‘nalish alohida fan va o‘quv predmeti sifatida shakllanganligi keng e’tirof etilgan va buni hech kim inkor qilmaydi. Demak, shunga ko‘ra, tilshunoslikda matnga doir yaratilgan tadqiqotlarni uch katta guruhga bo‘lish mumkin a) matnning formalgrammatik va ma’no qurilishiga oid ishlar, b) matnni turlicha idrok qilishga sabab bo‘ladigan matn qurilishining shakliy va konseptual xususiyatlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar, v) matnning o‘zini idrok qilishga oid ishlar. Yana shuni ta’kidlab aytish mumkinki, bugungi kunga kelib matnni o‘rganishning yigirmadan ortiq usullari, metodlari ishab chiqilgan va ular tilshunoslik fanida keng qo‘llanmoqda. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M. Turniyozov, B. Yo‘ldoshev, A. Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M. Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Xususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakultetlari magistrantlariga "Matn lingvistikasi" fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad - bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazariy masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ulaming kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalami shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik 15 tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat Ushbu fan talabalarni nazariy jihatdan yetuk mutaxassis bo‘lishlari uchun xizmat qiladi. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M. Turniyozov, B. Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S. Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Xususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakultetlari magistrantlariga "Matn lingvistikasi" fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazariy masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ulaming kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalami shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat. Ushbu fan talabalami nazariy jihatdan yetuk mutaxassis bo‘lishlari uchun xizmat qiladi. Matnning lingvopoetik tahlili kursining asosiy tushunchasi badiiy matndagi badiiy ma’no va badiiy mazmunni aniqlash asosida lingvopoetik butunlik sifatidagi matnni baholashdan iborat. Badiiy matnning lisoniy tahlili maxsus tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim. Badiiy matndagi leksik, morfologik va sintaktik vositalaming har birida o‘ziga xos tarzda kechadi. Badiiy matnning lisoniy-estetik butunlik sifatidagi tabiati ham shakliy, ham semantik mohiyatga ega bo‘lgan integrativ munosabatlaming mavjudligiga ko‘ra yuzaga keladi. "Matnning lingvopoetik tahlili" fanining vazifalari talabalarni matn va uning tiplari, badiiy matn va uning qismlarini bog‘lovchi vositalar, badiiy nutq uslubi va uning ko‘rinishlari, badiiy matnning fonetik-fonologik, leksik-grammatik xususiyatlari, ko‘chimlar hamda badiiy matnni tadqiq etish tamoyillari bilan tanishtirish hamda mazkur kurs bo‘yicha olgan nazariy bilimlarini badiiy asarlardan tanlangan matnlar tahlilida sinab ko‘rish. Matn qanday ma’no anglatishiga kora juda ko‘p turlarga bo‘linadi maksimal matn, minimal matn, og‘zaki, yozma, erkin strukturali, turg‘un strukturali, hikoya matni, tasviriy matn, muhokama mantni, badiiy matn, nobadiiy matn va hokazo. Aytish lozimki, tayyorgarliksiz og‘zaki nutq va tayyorgarlik bilan ishlangan yozma nutq o‘rtasida muayyan struktur-uslubiy farqlar, o‘ziga xosliklarning 16 mavjudligi tabiiy, ammo bu o‘ziga xosliklar birining mahsulini matn emas, ikkinchisining mahsulini esa matn deyishga hech bir asos bo‘lolmaydi. Matnning semantik-struktur tuzilishini rus tilidagi og‘zaki va yozma nutq misolida batafsil tadqiq etgan R.A. Karimova doktorlik diisertatsiyasida, yozma shakldagina emas, balki og‘zaki shaklda ham namoyon bo‘ladigan nutqiy asar ekanligini, bunda og‘zaki shakl genetik asos ekanligini alohida ta’kidlaydi va faktlaming tahlillaridan kelib chiqqan holda "bir qarashda matn makonining qarama-qarshi nuqtalarida joylashganday ko‘rinadigan og‘zaki spontan matn va yozma matn (badiiy matn) umumiy xususiyat muayyan tuzilishga ega" degan nazariy xulosaga keladi. Shubhasizki, og‘zaki nutq birlamchi, yozma nutq esa ikkilamchidir, shuning uchun ham yozma matn uchun og‘zaki nutqning "genetic asos" bo‘lishi aksiomadir. Bu o‘rinda O. V. Dolgovaning quyidagi fikrlari diqqatga sazovor: "Inson nutqi bu eng avvalo tilning tovushli shaklidir. Filolog uchun tovushli nutqni o‘rganish zarurligi haqidagi fikrning barqarorlashuvi og‘zaki va yozma nutq munosabati muammosini hal qilishdaagi birinchi qadam bo‘lgan. Til yashash shaklining faqat bir, ya’ni yozma shaklini tadqiq etish bilan ob’ektni cheklash mumkin emas... Fanning istiqboldagi muvaffaqiyatli taraqqiyoti uchun rivojlangan adabiy tilda yozma va og‘zaki shakllar bir butunlikdaligini va ular ichki nutq orqali bir-bin bilan chambarchas bog‘liq ekanligini aniqlashtirib olish muhimdir. Yozma matnni o‘qiganda biz uni faqat ko‘zimiz bilan idrok etmaymiz, balki uni ichki nutqimiz tarzida "aytamiz" ham. Yozuvda bir qator eng soda sintaktik munosabatlar punktuatsiya orqali ifodalanadi. Har qanday matnning yozma shakli, uning ontologiyasi tink insonlarning mavjudligiga bog‘liq, ular yozma matnga qarab, o‘zlarining ichki nutqlarida uning talaffuzini aks ettira oladilar. Ichki nutq haqidagi ta’limotsiz mohiyatan tilshunoslik umuman mavjud bo‘la olmaydi." Demakki, tovushli nutq (ichki va tashqi) diqqat markazida turmas ekan, matnni ilmiy o‘rganish, matn nazariyasini tasavvur etish, matn lingvistikasini rivojlantirish mumkin emas. Dunyo tilshunosligida matn muammolari tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarning ko‘pchiligida "diskurs" termini bot-bot qo‘llanadi. V. Xegay haqli ravishda ta’kidlaganidek, bu termin matn lingvistikasi bilan bir qatorda adabiyotshunoslik, sotsiologiya, siyosatshunoslik, falsafa, mantiq, psixologiya kabi fan sohalarida keng ishlatilib kelinayotgan bo‘lsa-da, matn lingvistikasining o‘zida ham yagona, ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan talqini, ma’nosi yo‘q, xilma-xil farqli tushunchalar ifodasi uchun istifoda qilinadi. Dastlab "diskurs" va "matn" terminlari ayni bir tushuncha uchun qo‘llangan bo‘lsa, keyinroq "matn" yozma kommunikatsiyaga nisbatan, "diskurs" esa og‘zaki kommunikatsiyaga nisbatan ishlatilgan. Masalan, golland tilshunoslari T.A. van Deyk va V.Kinchlar "keyingi 17 yillarda bir qator gumanitar va ijtimoiy fanlarda bog‘li nutq yoki diskursni o‘rganishga bo‘lgan qiziqish ortganligini ta’kidlar ekan, "diskurs"ni "bog‘li nutq"ning sinonimi sifatida qo‘llaydi. Bog‘li nutq deganda, albatta, matn tushuniladi, ko‘rinadiki, "matn" va "diskurs" terminlari teng ma’noli so‘zlar sifatida ishlatilgan. "Matn" va "diskurs" terminlarini bir-biridan farqli tushunchalar ifodasi uchun qo‘llash ham keng tarqalganligini kuzatish mumkin. Tadqiqotchilar fransuz filologiyasida "diskurs" termini bir-biridan farqli to‘rt xil ma’noda qo‘llanishini aytadilar. A.I. Gorshkov alohida ko‘rsatib o‘tganidek, lingvistik adabiyotlarda "diskurs" terminining qat’iy bir ma’nosi yo‘q, u ifodalaydigan hodisalar diapazoni juda keng, ya’ni "matnning qismi" dan yaxlit "nutq" qacha bo‘lgan hodisalami ifodalash uchun ishlatiladi. Bu so‘zning ma’nosi fransuzcha diskours "nutq", "so‘zlash" demakdir. Uning "diskurs" so‘zi "matnning qismi" ma’nosida temin bo‘la oladi, ammo u matn muammosi turlicha nuqtai nazarlardan turib tadqiq etilgan juda ko‘p lingvistik adabiyotlarda "frazadan katta birlik", "murakkab sintaktik butunlik" "matn komponenti", "registr", "jumla", "prozaik strofa", "sintaktik kompleks", "monologik jumla", "kommunikativ blok" kabilar bilan sinonim bo‘lar ekan, "diskurs" terminiga ehtiyoj yo‘qligini ta’kidlaydi. Biz ham shunday deb hisoblaymiz. "Diskurs" termini haqidagi mazkur mulohazalardan maqsad bu so‘zning asl ma’nosi "nutq", "so‘zlash" ekanligini, adabiyotlarda bu terminning "matn" ga sinonim sifatida qo‘llanganligini ta’kidlash va shu tarzda matnning yozma ham, og‘zaki ham bo‘laverishiga yana bir marta urg‘u berishdan iborat edi. Demak, matn og‘zaki yoki yozma shakldagi yaxlit nutqiy asardir. Matnning ham til, ham nutq birligi ekanligi haqidagi qarash, yuqorida ta’kidlab o‘tganimiz kabi, tadqiqotchilarning asosiy ko‘pchiligi tomonidan tan olingan. Gap qoliplari tilda mavjud bo‘lgani va bu qoliplarning bevosita realizatsiyasi nutqda voqe bo‘lgani singari til sistemasida matn yaratishning ham umumiy qoidalari, qoliplari, "formulalari" bor. Mazkur qoliplar asosida nutqda matn yaratiladi. Shuning uchun ham gap qanchalik ham til, ham nutq hodisasi bo‘lsa, matn ham shunchalik ham til, ham nutq hodisasidir. To‘g‘ri, gapga xos qonuniyatlar, qoidalar, kategoriyalarni matnga bevosita tatbiq etish mumkin emas. Chunki aytilganiday, matn gapdan yirik, oliy kommunikativ birlik va uning yaratilishida mutlaqo farqli qonuniyatlar amal qiladi. O.L.Kamenskaya juda o‘rinli ta’kidlaganidek, matn strukturasining til qonuniyatlari bilan chegaralanishi bir qadar kuchsiz, ayni shu xususiyat anchayin katta hajmdagi matnda eng murakkab fikr-g‘oyani batafsil bayon qilishga imkoniyat beradi. Lekin matn strukturasining til qonuniyatlari bilan kuchsiz chegaralangan bo‘lishiga qaramasdan, uning uzvlari o‘rtasidagi aloqa majburiydir, ayni paytda bu aloqa o‘ziga xos xarakterga ega. 18 Matnlami tuzishning umumiy qoidalari, albatta, bor, biroq bu qoidalarning tabiati gap tuzish qoidalaridan nisbatan kuchsiz qat’iyligi bilan farq qiladi. Ammo til va nutqqa munosabati masalasida gap nutqqa munosabati pva matn o‘rtasida muayyan o‘xshashlikning Nemis tilshunosi V. Dressler til sistemasining birligi bo‘lgan matnni ("tekstema", "potensial matn", "emik matn") va nutq birligi bo‘lgan matnni ("aktual matn", "konkret talaffuz qilingan matn", "etik matn") farqlash lozimligini alohida ta’kidlaydi. M.Xellidey tilning matn yaratuvchilik vazifasini tilning boshqa asosiy vazifalari qatorida unga organik xos bo‘lgan vazifa sifatida qaraydi va uni faqat nutq doirasi bilan chegaralab bo‘lmasligini aytadi. Umuman, aytish mumkinki, matn ham til birligi, ham nutq birligidir degandir. Tilshunoslikda til strukturasining sathlari masalasi har qanday tadqiqot uchun muhim ekanligi ma’lum. Til tadqiqi jarayonida tahlilning turli bosqichlarida fonologik, morfologik, sintaktik va leksik-semantik sathlar farqlanadi. Matn mazkur sathlar ierarxiyasida qaerdan joy oladi? Umuman, matn til strukturasining alohida sathi bo‘la oladimi? Uzoq vaqtlar, matn lingvistikasi keng rivoj topgunga qadar tilshunoslikda bu ya’ni til birliklarining ierarxik (pog‘onali) strukturasi da oliy birlik sifatida gap e’tirof etilgan. Masalan, mashhur fransuz tilshunosi E.Benvenist gapni segmentlash (bo‘laklarga ajratish) mumkinligini, ammo uni biron-bir boshqa yuqori sath birligining tashkil etuvchisi sifatida qarab bo‘lmasligini ta’kidlaydi va shunday deb yozadi: "Gap faqat biron-bir boshqa gapdan oldin yoki keyin kelishi, ular bilan ketma-ketlik munosabatida bo‘lishi mumkin. Gaplar guruhi gap sathiga nisbatan alohida sath birligini shakllantira olmaydi. Kategorematik (gap) sathdan yuqorida joylashgan til sathi yo‘q. " Rus tilshunosi M.Y. Blox til birliklari va til sathlari munosabatini yaxlit sistema tarzida tadqiq etar ekan, tilning eng kichik birligidan tortib, eng yirik birligi matngacha bo‘lgan ierarxiyaning mohiyatiga alohida e’tibor beradi. Ayniqsa, gap va matnning til sathlariga munosabati masalasida aniq va asosli fikrlarni bayon qiladi. U gapni sath shakllantiradigan birlik sifatida "propozema" deb nomlaydi (gapning semantik asosini ifodalovchi "propozitsiya" so‘zidan) va propozematik sath til belgisi segmentining oxirgi yuqori chegarasi emasligini, propozematik sath ustida mustaqil gaplarning sintaktik birikuvi natijasida shakllanadigan "kuprapropozematik sath" turishini aytadi. Mazkur ikki sathni nomlashda ("propozematik" va "suprapropozematik") muallifining umumlashtiruvchi jihat, ya’ni har ikkisida ham propozemani nazardan qochirmaganligi diqqatga sazovor. Ba’zi tadqiqotchilar matnga alohida sath sifatida qarash mumkinligini aytadilar, ammo ayni paytda matn tilning emas, balki nutqning sathi bo‘la olishini 19 ta’kidlaydilar. Bunda matnning nutq jarayoni hodisasi sifatida sistemaliligiga urg‘u beradilar. Bunday talqindan kelib chiqiladigan bo‘lsa, tabiiyki, mantiqan matnga til hodisasi emas, balki faqat nutq hodisasi sifatida qarash lozim. Holbuki, matnning mohiyatan, eng avvalo, til hodisasi ekanligi bugungi matn lingvistikasida deyarli e’tirof etib bo‘lingan bir haqiqatdir. Shuningdek, matnning asosiy va birlamchi til belgisi ekanligi haqidagi qarash ham tilshunoslikda turg‘unlashgan. Shuning uchun ham matn faqat nutq sathiga oiddir degan fikrga qo‘shilish qiyin. Bu munosabat bilan O.L.Kamenskayaning "Matn va kommunikatsiya" nomli kitobida til sistemasida alohida matn sathining mavjudligini ko‘rsatish maqsadidagi bir qiyosini shu o‘rinda keltirish joiz. Uning fikricha, til birliklarining kommunikativ vazifani bajarishdagi ishtiroki darajasi ham til sistemasini pog‘onalashtirish (stratifikatsiya) uchun asos hisoblanadi. Ana shundan kelib chiqqan holda u til sistemasidagi sathlami ajratish va asoslashning maqbul tamoyillaridan biri til strukturasini bilim strukturasi bilan qiyoslash bo‘lishi mumkinligini aytadi. Uningcha, insoniyat to‘plagan bilimlarning hajmi favqulodda ulkan va bu bilim muayyan tarkiblanisliga ega. Bilim strukturasi modelida eng yuqori umumlashgan sathni shartli ravishda "dunyo haqidagi jami bilim" deyish mumkin. Dunyo haqidagi jami bilim konkret fanlar bilim sohasiga (tilshunoslik, fizika kabi), shuningdek, kundalik turmush bilimlariga ajraladi, bu eng yuqoridan keyingi quyi sath bo‘ladi. Har qanday bilim sohasidagi konkret bilim hamisha tarkiblangan bo‘ladi. U ayrim ilmiy qoidalar (nazariyalar) va faktlar mazkur modelda yana bir sathni tashkil etuvchi "bilim fragmentlari" dan tarkib topadi. Bilim fragmentlari, o‘z navbatida, mazkur modelda yana bir alohida sathni tashkil etuvchi ayrim hukmlar muayyan ob’ektlar va ular o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi bilimlardan tuziladi. Hukmlar esa bilimning yanada quyi sathini yuzaga keltiruvchi tushunchalar ob’ektlar yoki ular o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi elementar bilimlardan hosil bo‘ladi. Tushunchalar, o‘z navbatida, keyingi sath elementlarini yuzaga keltruvchi tugallanmagan tushunchalar ob’ekt yoki munosabatlar haqidagi tugallanmagan bilimlardan tashkil topadi Ana shu mulohazalardan keyin O. L. Kamenskaya til kommunikatsiya vositasi sifatida ayni paytda bilimni namoyon qilish (ob’ektivatsiya) usullaridan "til sistemasi strukturasi muayyan darajada bilimning umumlashgan strukturasi bilan o‘xshash bo‘lishi tabiiyligini ta’kidlaydi. U shu asosda bilim strukturasidagi pog‘onalashtirish bilan til sistemasidagi pog‘onalashtirish o‘rtasida mutanosiblik borligini aniqlaydi. Buni u quyidagi jadval shaklida umumlashtirgan ko‘rinib turganiday, O.L.Kamenskaya tegishli bilim sathlariga mutanosib ravishda til sistemasida ettita sathni farqlamoqchi bo‘ladi. Ammo bu mulohazalarda muayyan mantiq mavjud bo‘lsa-da, "matnlarning 20 butun jami" va "matnlar turkumi" ni alohida eng yuqori til sathlari sifatida ajratish munozaralidir. Bundoq o‘ylab ko‘rilsa, "matnlarning butun jami" degani umuman til degani bo‘lib chiqadi, "matnlar turkumi" esa u yoki bu sohaning tili (uslubi)ni nazarda tutayotganini sezmaslik mumkin emas. Tilning sathlari haqida gap borar ekan, tilning o‘zini ham alohida, mustaqil pog‘ona tarzida talqin etish, har holda, muayyan bir sistema birliklarini pog‘onalashtirish mantig‘iga zid ekanligini isbotlash o‘tirishning hojati yo‘q. Bu o‘rinda shuni ham eslab o‘tish mumkinki, amerika deskriptiv tilshunosligining ba’zi vakillari ishlarida matn til strukturasi sathlan qatoriga kiritilmaydi, ulaming ba’zi birlari esa matn strukturasini til strukturasi bilan tenglashtiradilar. Albatta, bunday qarash ham munozaralidir, agar til strukturasi matn strukturasi bilan teng deb qaralsa, unda til deyiladigan benihoya murakkab va o‘ziga xos sistema juda jo‘n va kichik bir narsaga aylanib qolgan bo‘lardi. Matn har qanday nutqiy kommunikatsiyaning bosh, oliy birligi sifatida muayyan bir murakkab, ayni paytda to‘liq ma’nodagi belgidir. Yaxlit til sistemasini belgi bilan tenglashtirish jiddiy ilmiy-nazariy asosga ega bo‘lolmaydi. O.L.Kamenskayaning o‘zi ham, ilgari aytib o‘tilganiday, boshqa tadqiqotchilar ham har qanday nutqiy kommunikatsiyaning bosh, asosiy birligi matn ekanligini muntazam ta’kidlaydilar. Tugal axborot jarayoni matn shaklida namoyon bo‘ladi. Tilning boshqa quyi sathlari birliklari esa kommunikatsiyada bilvosita, ya’ni matn tarkibiga kirgan holdagina ishtirok etadi. Shuning uchun ham matnni til sathlari pog‘onalarining eng yuqori pog‘onasi birligi sifatida talqin etish tilshunoslikda barqarorlashib bormoqda. Bu o‘rinda shunday savol ham tug‘ilishi mumkin mazkur eng yuqori sathni matn sathi degan ma’qulmi yoki boshqacha nomlash maqsadga muvofiqmi? Til sistemasining fonologik-morfologik-leksik - sintaktik sathlar tarzidagi ierarxiyasining davomi - yuqori pog‘onasi sifatida matn sathi ajratilsa, bu sath sintaktik sathdan tamomila farqli bir sath maqomida bo‘lib qoladi. Aslida bu sathda ham sintaktik mohiyat mavjud. Zotan, sintaksisning faqat gap doirasi bilan cheklanishi to‘g‘ri emasligi, umuman, "sintaksis nutq tuzish haqidagi fan" (O.V.Dolgova) ekanligi e’tirof etilar ekan, tabiiyki, matnni sintaksisdan tamoman tashqariga chiqarib bo‘lmaydi. Rus tilshunosi G.A.Zolotova "Matn sintaksisi" ilmiy maqolalar to‘plamiga mas’ul muharrir sifatida yozgan kirish so‘zida shunday ta’kidlaydi: "Tabiiyki, sintaksis so‘zi matnga nisbatan tor grammatik ma’noda emas, balki anchayin keng ma’noda qo‘llanadi. Chunki bunda gap doirasidan tashqariga chiqadigan aloqalar ham, ayni paytda nutqiy butunliklar va ularning parchalarining konstruktivligi, bog‘langanligi belgilarining realizatsiyasi ham nazarda tutiladi. 21 2.3. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasi. Matn grammatikasi muammolari qatoriga tilshunoslik tomonidan asrlar davomida yechib kelingan, lison hamda nutq hodisalarini imkoniyat doirasida tadqiqi va hamisha jamiyatning o‘quv-o‘qituv ishlarini talab darajasida tashkil etishga yo‘naltirilgan amaliy ishlarni kiritish mumkin. Yangi muammolar qatorida quyidagilarni sanash mumkin: mashinaviy tarjimaning lingvistik asoslarini yaratish, informatsion tillar va ularning inson tabiiy tiliga munosabati, terminologiyasi va uning axborot izlashga munosabati, hujjatlarni avtomatik indekslashtirish, hujjatlarni avtomatik tarzda referatlash va annotatsiyalash, axborot tizimi ishlarini lingvistik jihatdan ta’minlash, avtomatik axborot izlash uchun lug‘at tezauruslar tuzish, matnni avtomatik sintezlash va lisonning nutqiy voqelanishining mukammal tadqiqi kabilar. Sanab o‘tilgan muammolardan tashqari tilshunoslikda, grammatikada uchraydigan global muammolar ham mavjud. Bu muammolar quyidagilar hisoblanadi:lingvokulturologik muammolar; sotsiopragmatik muammolar; neyrolingvistik muammolar; tilning milliy korpusini yaratish muammolari; lingvokognitiv muammolar; psixolingvistik muammolar va boshqalar. Endi bu muammolarni batafsilroq yoritamiz. Matn nutq korinishi bo‘lib, vazifasi jihatidan tugal nutqiy butunlikdir. Har bir matn murakkab tuzilish va mazmun mundarijasiga ega bo‘lib, u og‘zaki hamda yozma ijod namunasi hisoblanadi. Tilshunoslikda matn tilning alohida birligi (supersintaktik butunlik) va matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy ob’ekti sifatida talqin qilinadi. Matn so‘z birikmasi va gapdan farqlanadi, chunki matnning ham o‘z kategoriyasi va qonuniyatlari mavjud. Matn sozining lug‘aviy ma’nosida birikish, bog‘lanish tushunchalarining borligi, shuning uchun matn tarkibi o‘zaro qaysidir bog‘lovchilar yordamida birikishni o‘rganish "Matn tilshunosligi" sohasining asosiy muammolaridan biridir. Tilshunos I.Rasulov matnni quyidagicha ta’riflaydi: "Gapdan katta birlik murakkab sintaktik butunlik bo‘lib, u fikran va sintaktik jihatdan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan gaplar birlashmasidan iborat. Unda fikr gapga nisbatan ancha toliq boladi". Matn hajm va mazmun belgisiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1. Hajm belgisiga ko‘ra matn turlari. 2. Ifoda maqsadi va mazmun belgisiga ko‘ra matn turlari. 1. Hajm belgisiga ko‘ra matn turlari. Matn gapdan ko‘ra yirik hajmli aloqa vositasi, nutqiy faoliyat mahsuli, muayyan qonuniyatlar asosida shakllangan yozma nutq ko‘rinishidir. Matn hajm belgisiga ko‘ra ikkiga ajratiladi. Minimal matn (mikromatn) va maksimal matn (makromatn). Badiiy uslubda minimal matn deyilganda biror mavzuni yoritishga bag‘ishlangan qatralar, xalq donishmandligini 22 ifodalaydigan maqol, matal va aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar, nomalar, she’r va she’riy parchalar, umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik tushuniladi. Matnning ichki tomonini mazmun yaxlitligi, tashqi tomonini esa turli shakldagi bog‘lamalar, sintaktik vositalar birlashtirib turadi. "Matn" atamasiga tasnifiga talabiga javob bera bo‘ladimi? Ijtimoiy va siyosiy faoliyatimizda ko‘p matnlar bilan ishlaymiz. Xo‘sh matn o‘zi nima? Eng avvalo uning ma’nosiga to‘xtalib o‘tsak... Matn so‘zi o‘zbek tilining izohli lug‘atida arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, degan ma’noni bildiradi. Matn atamasiga turli xil tasnif beradilar. Chex olimi K.Gauzenblas matnni ham nutqiy faoliyat sifatida, ham nutqiy faoliyat mahsuli (natijasi) tarzida talqin etadi. Bunda yozma nutq nutqiy faoliyat mahsuli sifatida, og‘zaki nutq (shu jumladan uning magnit tasmasidagi ifodasi ham) nutqiy jarayon deb talqin qilinadi. Rus tilshunosi IR. Galperinning talqiniga ko‘ra, matn har tomonlama mukammal holatga keltirilgan yozma nutq mahsulidir. Og‘zaki nutq esa turli qaytariqlarni, uzuq-yuluq gaplarni ham o‘z ichiga oladi va shu bois uni tekshiruv obyekti bo‘la oladigan matn deb e’tirof etish maqsadga muvofiq emasFransuz tilshunosi R.Bart matnni quyidagicha tushunadi: "Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn, deb ataladi". Nemis tilshunosi K.Ye. Haydolfning matn xususidagi fikri ham o‘ziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. U matnni kommunikativ jarayonda gaplarning ma’lum zabar ifodasini berish uchun o‘zaro bog‘lanishi tarzida tushunadi. Olimning fikricha, matn tarkibida gaplarning tartib bilan o‘zaro bog‘lanib kelishida quyidagilar e’tiborga olinmog‘i darkor: a) fikr butunligi, b) leksik butunlik, d) kommunikativ butunlik, e) zamon va nuqtai nazar butunliklari. Bu o‘rinda, K.Y Haydolf mulohazalariga qo‘shilish mumkin, Chunki matnning yaxlit kommunikativ butunligini ta’minlash uchun tugal fikr ifodasining bo‘lishi, gaplarning o‘zaro munosabatini semantik va sintaktik jihatlardan tashkil eta oladigan leksik vositalaming, fikr ifodasining zamon nuqtai nazarida bekamu ko‘stligi ta’minlangan bo‘lishi eng asosiy shartlardan biridir. Rus tilshunosligida ham keyingi o‘ttiz-qirq yil davomida matn lingvistikasi bo‘yicha qator tadqiqot ishlari bajarildi. Umuman, R. Bartning tadqiqotida matnning bir necha 23 komponentli turi haqida ma’lumot beriladi. Boshqacha aytganda, bu o‘rinda ham asosiy e’tibor katta matnga qaratilganligi seziladi. Bunday holat boshqa tilshunoslarda ham kuzatiladi. Uning fikricha bir necha gaplarning yig‘indisi ya’ni bir necha gapni o‘zida birlashtirgan yirik frazadan katta butunlik matn bo‘la oladi. Bu borada ko‘pchilik olimlaming fikriga ko‘ra matn quyidagi o‘ziga xos belgilari (xususiyatlan) bilan xarakterlanadi Fransuz tilshunosi R. Bart matnni quyidagicha tushunadi: "Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn, deb ataladi". Umuman, R. Bartning tadqiqotida matnning bir necha komponentli turi haqida ma’lumot beriladi. Boshqacha aytganda, bu o‘rinda ham asosiy e’tibor katta matnga qaratilganligi seziladi. Bunday holat boshqa tilshunoslarda ham kuzatiladi. Masalan, polyak tilshunosi A Boguslavskiy matnni bir necha gapdan tashkil topgan nutqiy material tarzida izohlaydi. Bunda u asosiy e’tibomi muallif nima haqda gapirayotgani va uning mazmuniga emas, balki mazkur matn qanday komponentlardan tuzilayotganiga qaratadi Amsterdam universitetining professori T.van Deyk matn va uning o‘ziga xos tabiatini pragmatika bilan bog‘lab o‘rganadi. Uning tadqiqotlarida asosiy e’tibor matnning grammatik xususiyatlariga qaratilgan edi. T.van Deyk matnning grammatik jihatlarini oldin logik va analitik falsafa qoidalari bilan bog‘lab o‘rganishga harakat qiladi. Biroq u ko‘p o‘tmay bunday fikrdan qaytadi, zotan, mantiq o‘rganadigan semantika lingvistik semantika bilan hech qachon bir xil asosga ega bo‘la olmaydi. Chunki mantiqning ham, tilshunoslikning ham semantika bobida bir-biridan keskin farqlanuvchi jihatlari mavjud. Matn, ma’no va strukturaviy tugallikka mantiqiy izchillika, ohang va mantiqiylikka ega bo‘lishi kerak. Demak bundan ko‘rinib turibdiki matn yuzaga kelishi uchun eng avvalo gapning ma’noviy zanjiri, grammatik birikishi, peredikatlik belgisi bo‘lsa matn deb qabul qilamiz. Maqolani o‘qib, o‘zimcha mulohaza qildim muallifining "Layli va Majnun" dostonidan keltirgan "tuzatilgan" to‘rt baytiga ishonsak, hozirgacha shu dostonni nashrga tayyorlagan barcha olimlar ushbu baytlami xato o‘qigan bo‘lib chiqadi. Matshunoslik yutug‘i asarning tayyorlangan ilmiy-tanqidiy matni hisoblanadi. Bu nusxa ilmdagi nuqta qo‘yilgan so‘nggi so‘z demakdir. Nashrda endi shunga amal qilish kerak, xolos. Doston matnini ilmiy tadqiq etib, ko‘plab mo‘’tabar nusxalardagi har bir so‘zni bir-biriga taqqoslab ilmiy- tanqidiy matn tuzgan olim G‘ulom Karimov o‘zining mehnati xususida shunday yozadi: "Alisher Navoiyning "Layli va Majnun" dostonini nashrga tayyorlashda 1945-yilda kandidatlik dissertatsiyasi sifatida himoya qilingan dostonning ilmiy-tanqidiy matni asos qilib olindi. Bu ilmiy-tanqidiy matn,... eng mo‘tabar va eng eski nusxalar asosida hozirlangan edi: 1) O‘zbekiston FA Sharq qo‘lyozmalarini o‘rganish institutidagi 24 5018 inventar nomerli XV asrga mansub qo‘lyozma nusxa: 2) O‘zbekiston FA Adabiyot muzeyidagi 149 inventar nomerli XV asrga mansub qo‘lyozma nusxa: 3) O‘zbekiston FA Fundamental kutubxonasidagi 208 inventar nomerli XVI asrga mansub qo‘lyozma nusxa: 4) Shohmurod kotib tomonidan ko‘chirilib, 1904 yilda Toshkentdagi Portsev litografiyasida bosib tarqatilgan nusxa (Alisher Navoiy, "Xamsa", "Layli va Majnun", O‘zbekiston Davlat nashriyoti, Toshkent, 1949, 22- bet). Yu. Tursunov o‘zi da’vo qilayotgan baytlarini necha nusxaga solishtinb qo‘rgan, bilmadim. Biroq men bu dostonni nashrga tayyorlashda besh nusxaga tayanganman. Demak, biz ko‘rgan nusxalar to‘qqizta. Matnshunoslikda biror fikrga haqiqat nuqtasini qo‘ymoqchi bo‘lgan olim shu sohada hech bo‘lmasa 500 atrofida o‘zbek va fors-tojik adabiyoti namunalarini tushunib o‘qigan bo‘lishi, ularni aql chig‘irig‘idan o‘tkazib o‘zlashtirmog‘i lozim Chunonchi, Yu. Tursunov sifatida ajratiladigan sathni matn sathi deb emas, balki makrosintaktik sath deb nomlash maqsadga muvofiq ko‘rinadi. Demak, matn til strukturasida alohida - oliy sintaktik sath bo‘la oladi. Umuman, til sistemasidagi sathlarning pog‘onalanishini quyidagicha ko‘rsatish mumkin fonologik sath morfologik sath - leksik sath mikrosintaktik sath makrosintaktik sath Matn ana shunday makrosintaktik satiga oid hodisa sifatida benihoya murakkab va o‘ziga xos butunlikdir. Shuning uchun ham matn lingvistikasi muammolari bilan shug‘ullangan olimlar tomonidan matnning turlicha ta’riflari ilgari surilgan. Benihoya katta miqdordagi lingvistik adabiyotlarda bir-biridan anchayin keskin farqlanadigan definitsiyalarni ham uchratish mumkin. Misol tariqasida yuqorida tahlil etib o‘tganimiz matnning yozma yoki og‘zakiligi, uning tilga yoki nutqqa oidligi haqidagi bahslami eslashning o‘zi kifoya. Mazkur ta’riflarda bu murakkab va serqatlam butunlikning barcha jihatlari to‘lasicha qamrab olingan, unga xos mohiyat har taraflama va xolis ochib berilgan, yagona, yaxlit umumlashmalar qilingan deyishga hali erta. Z.Y. Turayeva juda o‘rinli qiyoslaganidek, "so‘z" va "gap" tushunchalarini ta’riflashga urinish necha asrlardan beri davom etib kelayotgan bo‘lsa, bugun ular qatoriga "matn" tushunchasi ta’rifini ham qo‘shish mumkin. Albatta, matn gapdan yirik sintaktik birlik, shuning uchun ham uning tarkibida birdan ortiq gapning bo‘lishi tabiiy. Ammo bu birdan ortiq gaplaming bir-biri bilan munosabati qanday bo‘ladi? Amerika tilshunoslari Kats va Fodor konsepsiyasiga ko‘ra, matn - bu, aslini olganda, "gap-yadro" tarzidagi qismlari o‘zaro pronominal va bog‘lovchi so‘zlar yordamida bog‘langan "uzun gap"dir. Bu "uzun gap", ya’ni matn qismlari bo‘lmish gaplar o‘rtasida grammatik, mazmuniy-mantiqiy va yana bir qancha jihatlardan bog‘lanishlilikning mavjudligi matn tadqiqotchilarining deyarli barchasi tomonidan qayd etiladi. Masalan, chex tilshunosi K.Kojevnikova matn muammolariga bag‘ishlangan tadqiqotlarda qarashlar qanchalik xilma-xil 25 bo‘lmasin, faqat bir masalada, ya’ni "matnni bog‘lanishliliksiz tasavvur etib bo‘lmasligi borasida mutlaq yakdillik kuzatilishi"ni ta’kidlaydi. Yana bir chex tilshunosi D.Brchakova bog‘lanishlilik kommunikatsiyaning unikatsiyaning asay aosiy shartlaridan biri ekanligini, muayyan qismi oldingi qismlardagi axborot oqimini o‘z ichiga olgan, mavzuiy birlik namoyon bo‘lgan matn bog‘lanishli bo‘lishini aytib quyidagilarni yozadi "Bog‘lanishlilik semiologik kategonya sifatida matnning lingvistik tahliliga daxldor universaliyalar sirasiga kiradi. Uni birdan ortiq gapdan tashkil topgan matn parchasida ko‘rish mumkin. Bog‘lanishlilikning mohiyati bir mavzu haqidagi axborotni matnning bir segmentidan ikkinchisiga o‘tkazishdir." Albatta, bog‘lanishlilikning bunday talqinida sintaktik jihat inkor etilmasa-da, har holda, mazmuniy-mantiqiy yondashuv birinchi planga chiqqan. Bu o‘rinda matnning bog‘lanishliligi bilan bevosita aloqador matnning yaxlitligi masalasi ham alohida diqqatga molik. Zotan, muayyan butunlikni tashkil etadigan barcha unsurlar o‘rtasida bog‘lanishlilikning mavjudligi natijasi o‘laroq bu butunlikning yaxlitligi yuzaga keladi. Vengriyalik olim Z. Kano nemis tilshunosi X. Izenbergning fikrlariga suyangan holda matnning chegaralanganligi, yopiqligi haqidagi masala matn nazariyasining asosiy masalalaridan biri ekanligini aytadi. Uningcha, agar matnning har ikki tomonidan qandaydir bir tarzda yopiq ekanligini isbotlab bo‘lmasa, maxsus til strukturasi bo‘lgan matn haqida gapirish mushkul. Shubhasizki, matn alohida va mustaqil birlik bo‘la olishi uchun uning boshlanish va tugallanish chegarasi bo‘lishi shart, ana shu ikki tomondan bo‘ladigan chegaralar orasidagi qism yaxlit butun bo‘la oladi. Shuning uchun ham aksariyat matn tadqiqotchilari bog‘lanishlilik va yaxlitlikning matnning ontologik xususiyatlari sirasiga kiritishni ma’qul deb biladilar. Ayni paytda ular yaxlitlik, eng avvalo, mazmuniy kategoriya bo‘lsa-da, ham sintaktik, ham ma’noviy bog‘lanishlilikka asoslanishini ta’kidlaydilar. Ammo shuni ham aytmoq kerakki, sintaktik bog‘lanishlilik ham ma’noviy-mazmuniy bog‘lanishliliksiz yuzaga chiqa olmaydi. Shunga ko‘ra bog‘lanishlilikni ham, yaxlitlikni ham matnning mazmuniy- sintaktik kategoriyasi sifatida baholash maqsadga muvofiq. O.I.Moskalskaya matnning yaxlitligi, uni tashkil etuvchi unsurlarning zich bog‘langanligi hozirgi tilshunoslikda matnning kogerentligi (lotincha cohaerens bog‘li, o‘zaro bog‘langan) bu tushuncha molekulyar fizikadagi kogeziya (ya’ni molekulalaming jismda bir-bin bilan qo‘shilishi) termini bilan ham juda obrazli bir tarzda ifodalanishini aytadi va shunday yozadi: "Matnning kogerentligi faqat mazmuniy hodisa emas. U bir paytning o‘zida o‘zaro shakl, mazmun va funksiya munosabatida bo‘luvchi struktur, mazmuniy va kommunikativ yaxlitliklar sifatida namoyon bo‘ladi. Tilshunoslik fani bugungi kunga qadar tilning barcha sath (fonologik, morfologik, sintaktik) larining har biri 26 bilan bog‘liq muammolar tadqiqida jiddiy yutuqlami qoiga kiritdi. Matn va uning tabiatini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar XX asr o‘rtalariga kelib paydo bo‘la boshladi. Bugungi kunda matnning maqomi, uning til sistemasidagi o‘mi, matnni lingvistik tahlil qilishda nimadan boshlamoq kerak, degan savollarga ham tilshunoslarning berayotgan javoblari bir-biriga unchalik mos kelmaydi. Masalan, matnning maqomini belgilash masalasida ham ba’zan turli xil fikrlarga duch kelamiz. Matnning belgilar tabiati nimalardan iboratligi, matnni nutqiy jarayon deb atash lozimmi yoki matnni nutqiy jarayonning natijasi sifatida talqin etish kerakmi, matnni og‘zaki nutq bilan yoki yozma nutq bilan bogiab o‘rganish kerakmi, degan masalalar xususida ham turlicha nuqtai nazarlarni uchratishimiz mumkin. Matn tilshunosligi masalalari juda ko‘plab tilshunoslarning e’tiborini tortgan. Jumladan, V,Matezius, F.Danesh, V.Dressler, P.Xartman, I.Kovtunova, I.Galperin, K. Gauzenblas, N.Pospe’ov, T. Silman, N. Shvedova, K. Solganik, L. Loseva, O.Moskatskaya, K.Abdullayev, N.Navro‘zova kabi xorijlik tilshunoslar matn kategoriyasi haqida muhim fikrlami ilgari surishgan. Matnnig nutq kategoriyasi ekanligi masalasi bevosita "nutqiy jarayonning o‘zi” va “nutqiy faoliyat natijasi tushunchalari bilan uzviy bog‘liqdir. Chex oümi K. Gauzenblas matnni ham nutqiy faoliyat sifatida, ham nutqiy faoliyat mahsuli sifatida og‘zaki nutqiy jarayon, deb talqin qiladi. LR Galperinninig fikricha, matn yozma nutq mahsulidir, og‘zaki nutq esa turli qaytariqlarni, uzun-yuluq gaplarni ham o‘z ichiga oladi va uni tekshiruv ob’yekti bola oladigan matn deb e’tirof etish maqsadga muvofiq emas. Matn tahlilini sintaksis yoki stilistikada o‘rganish lozimmi, yoxud buning uchun "matn tilshunosligi" deb ataluvehi yangi sohani ilmiy asoslash kerakmi, degan savollar ham fanda ayrim bahsmunozaralarga sabab bolgan O‘tgah asming 60-yillariga qadar gap sintaksisi lingvistik tahlilning eng yuqori pog‘onasi deb hisoblanar, lingvistik tadqiqotlar gap tahlili bilan tugatilar edi. Bir necha gaplaming mazmuniy va Struktur yaxlitligidan tashkil topgan matn esa ilmiy tahlilga tortilmas edi. Ma’lumki, gap tilning eng yuqori pog‘onasini tashkil etuvchi birlik sanaladi. Ammo gap nutqiy jarayonda eng kichik birliklar sirasiga kiradi. Shuning uchun ham gapni matnning qurilish materiali tarzida talqin etish maqsadga muvofiq. Dunyo tilshunosligida matn va uning lingvistik tabiati haqida qator fikrlar o‘rtaga tashlangan. Fransuz tilshunosi R.Bart: "Ichki bog‘lanishli bo‘lgan, muloqot maqsadida mazmunan o‘zaro birikkan gaplardan tashkil topgan nutqning har qanday parchasi matn deb ataladi" desa, polyak tilshunosi A.Boguslavskiy matnni bir necha gapdan tashkil topgan nutqiy material tarzida izohlaydi. Bunda u asosiy e’tiborini muallif nima haqida gapirayotgani va uning mazmuniga emas, balki mazkur matn qanday komponentlardan tuzilayotganiga 27 qaratadi. K.Kojevnikova tadqiqotlarida asosiy e’tibor matnning bog‘lanishli nutq mahsuli ekanligiga qaratiladi va uning mazmuniy jihatdan tugallangan bo‘lishi alohida uqtiriladi. Olimaning matn komponentlari o‘zaro ma’no jihatdan ham, grammatik jihatdan ham bog‘lanishli bo‘lishi haqidagi fikri e’tiborga molikdir. Bu jihatdan B. O‘rinboyev, R. Qo‘ng‘urov, J.Lapa sovlarning "Badiiy tekstning lingvistik tahlili" nomli o‘quv qo‘Harimasi alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda matn tiplari, ularning umumiy va o‘ziga xos belgilari matnning lisoniy tahlili metodologik tamoyillari, matn yaratish muamrnolari ifoda vositalarining tanlanishi va ularning matn tuzilishidagi roli singari dolzarb masaialar haqida ma’lumotlar beriladi. Ozbek tilshunosligida matu tadqiqi xususida gap ketganda, M. To‘xsanovning "Mikromatn va o‘zbek badiiy nutqida uning kogerentligini ifodalovchi vositalar" mavzusidagi nomzodlik ishini ta’kidlash joiz. A. Mamajonovning 1989-yilda nashr qilingan "Tekst lingvistikasi" nomli qo‘llanmasi ushbu masalaga bag‘ishlangan dastlabki o‘quv qo‘lianmasi ekanligi bilan diqqatga sazovor. Bu o‘quv qo‘llanmada matnning nazariy masalalari, uning maqomi, birliklari, matn turlari, matn tarkibiy qismlari, matn tarkibiy qismini bog‘lovchi vositalar kabi qator masaialar yoritilgan. M.Hakimovning "O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari" mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek tilining ilmiy uslubi matn kategoriyasi aspektida o‘rganilgan, gumanitar fanlarga oid ilmiy matnlarning sintagmatik va pragmatik xususiyatlari ochib berilgan. 28 III. XULOSA O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Karimov to‘g‘ri ta’kidlaganlaridek: „Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish davlat ishi ahamiyatiga molikdir“. Xulosa o‘rnida yana shuni ta’kidlab o‘tishimiz joizki, tinish belgilar zamirida katta ma’no-mazmunning talqini yotadi. Yuqoridagi keltirilgan misollardan ham ko‘rinib turibdiki, tinish belgilarining ahamiyati beqiyos. Katta katta roman, hikoya, esse, umuman olganda, barcha badiiy asarlarning ta’sirchanligini tinish belgilari amalga oshiradi. Tinish belgilarisiz bizning yozma shakldagi adabiyotimiz, hujjatlarimiz o‘z mazmuniga ega bo‘lmas edi. Ular quruq, hech qanday ma’noni kasb etmasdi. Biz har jumlamizni tilimiz orqali gapirayotganimizda, uning tasviri, yani qog‘ozdagi aksini, aynan, shu tinish belgilari bajaradi. Demak, tinish belgilari o‘zbek adabiy tilida asosiy mavzulardan biridir. Shu sabab ham, biz qator izlanishlarni o‘rganish mobaynida ko‘rdikki, o‘zbek yozuvi va uning tarkibiy qismlarida tinish belgilarining o‘rni beqiyosdir. Avvalo, nutq insonlarning bir-birlari bilan muloqot qilishlari uchun kerak bo‘ladigan asosiy vositadir. Tinish belgilari esa bizni nafaqat badiiy adabiyotni, balki ijtimoiy-siyosiy hujjatlami ham tayyorlashda xizmat qilishini bilib oldik. Davlatimiz mustaqillikni qo‘lga kiritganidan so‘ng olib borilayotgan islohotlarning barchasi yurt istiqboli uchun bo‘ldi. Bugungi kunda mamlakatimiz tomonidan ta’lim olishga katta e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu esa, o‘z navbatida, fuqorolarning savodli bo‘lishini ta’minlab berdi. Bu tilimizning rivojlanishiga ham sabab bo‘ldi. Hozirda yoshlarning malakali mutaxassis bo‘lib yetishishlarida barcha fanlarning o‘rni bor. Ammo ona tilisiz boshqa fanlarni o‘zlashtirish oson kechmaydi. Shunday ekan, tilni qanchalik yaxshi bilsak, kundalik hayotimizda va ish faoliyatimizda bu narsa yordam beradi. Og‘zaki nutqning aksi yozma matnda va uning tarkibida aks etadi. Ularni o‘z o‘rnida to‘g‘ri foydalanish esa bu tilimizga bo‘lgan hurmat va o‘zimizga bo‘lgan mas’uliyatdir. Xullas, zamonaviy tilshunoslik tobora kengayib, taraqqiy etib bormoqda. 29 IV. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. ziyo.uz 2. Turniyozov N, Yo‘ldoshev B "Matn tilshunosligi " S.2011 3. Ne’mat Turniyozov, Bekmurod Yo‘ldoshev, Matn tilshunosligi. 2011 4. Abdupattoyev M.T. O‘zbek matnida supersintaktik butunliklar 5. Filol.fan.nom....diss.avtoref. T., 1998. 2. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent, "O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi" 6. Davlat ilmiy nashriyoti, 2009. 7. Hakimov N. O ‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. - Toshkent, 2001.-506. 8. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati - Toshkent, - 2002-168b 9. I. Qo‘chqortoyev. Badiiy nutq stilistikasi, T., 1975 6. Karimov S. Karimov O‘zbek tilining badiiy uslubi, Samarqand, 1992. 30

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Matn va uning tadqiqi

Badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganish

O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить