Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 109.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Matn va uning tadqiqiy muammolari

Купить
Mavzu: “ Matn va uning tadqiqiy muammolari ” MUNDARIJA KIRISH.............................................................................................................3 I BOB. Matn haqida umumiy ma’lumot 1.1. Matn va uning turlari …………………………………………..................9 1.2. Matn lingvistikasi ................................................................…………….12 II BOB. Matnning tadqiqiy muammolari 2.1. O‘zbek tilshunosligida matn va uning tadqiqi. ......………………………20 2.2. Matn muammolari bilan shug ʻ ullangan olimlar …………………………24 XULOSA……………………………………………………………………..39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….41 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Bo‘lajak o‘qituvchi oldiga oldida til qoidalari va qonuniyatlarini yaxshi bilish, kasbga oid fan asoslari bilan atroflicha tanishish, o‘zlashtirish talabi qo‘yilgan. Bu talab “Davlat tili haqida”gi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi, “Kadrlar tayyorlash miliy dasturi haqida”gi Qonunlar, qolaversa Davlat ta’lim standartlarida aniq va ravshan belgilab qo‘yilgan. Chunki til qoidalarini yaxshi tushunish va bo‘lajak o‘qituvchiga ravon va to‘g‘ri, mustaqil fikrlash imkoniyatlarini keng ochadi. “Biz ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan bebaho vorislari sifatida ona tilimizni asrab-avaylashimiz, uni boyitish, nufuzini yanada oshirish ustida doimiy ishlashimiz zarur”. O‘quvchilarning savodxonligini oshirish ularning bilim ko‘lamini chuqurlashtirishimizda asosiy omil bo‘ladi. Yana shuni alohida ta’kidlash lozimki, sinf o‘quvchilariga matn bilan ishlash qobilyatini oshirish o‘rgatish orqali ularning og‘zaki va yozma nutqi shakllantiriladi.Matn bilan ishlash ko`nikmalarini yanada shakllantirishdir. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti asosida tuzilgan maxsus o‘quv dasturining asosiy talablaridan biri o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish bilan birgalikda matn bilan ishlash qobilyatini oshirish bilan birgalikda matn bilan ishlash qobilyatini oshirish, bilish faolligini oshirishdir. Bularni amalga oshirish uchun o‘quvchilarni til hodisalari haqida o‘ylashga, fikrlashga, mulohaza qilishga muhokama yuritishga, xulosa chiqarishga o‘rgatadigan samarali metod va usullardan foydalanish talab etiladi. Yangi mavzuni tushuntirishda til materialini kuzatish, tahlil qilish, uning muhim belgilarini aniqlash, taqqoslash, guruhlash va umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Ona tili ta’limi standarti ko‘rsatkichlari sinf o‘quvchilarining mustaqil fikrlay olish qobiliyatini, ifodalangan fikrni anglash va o‘z fikrini savodli, mantiqiy izchillikda bayon eta olishga o‘rgatish orqali belgilanadi. O‘zbek tilining sintaktik qurilishida matn bilan ishlash qobilyatini oshirish o‘rganish masalasi atroflicha 3 ishlanishni talab qiluvchi, nazariy va amaliy qimmati katta bo‘lgan dolzarb masalalaridandir. Kurs ishining maqsadi: U shbu kurs ishini yozishda o‘quvchilarni Matn va uning tadqiqiy muammolarilardan foydalanishga o‘rgatish asosiy maqsad qilib belgilandi. Kurs ishining vazifalari: Ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalar amalga oshirildi. o‘quvchilarini yozuvga o‘rgatish bo‘yicha adabiyotlar va internet ma’lumotlari o‘quvchilarni savod o‘rgatishning ilk davridayoq O‘zbek tilining sintaktik qurilishida matn bilan ishlash qobilyatini oshirish o‘rganish masalasi atroflicha yoritib beriladi Kurs ishining obyekti: Matn va uning tadqiqiy muammolarilardan foydalanish. Kurs ishining predmeti: O‘rgatish davrida o‘quvchilarni matn bilan ishlash qobilyatini oshirish to‘g‘ri qo‘llashm foydalanish va talaffuz qilish va o‘qishga o‘rgatishning shakl va mazmuni. Kurs ishining metodlari: izlanish va tahlil qilish , ona tilidan o‘quv dasturlari va darsliklarni o rganib chiqish, o‘qitish ‟ jarayonlarini kuzatib borish , o‘qituvchilar va o‘quvchilar bilan suhbat o‘tkazish, o‘quvchilar o‘rtasida anketa, og‘zaki so‘rovlar ishlari olib borish , mavzu yuzasidan tajriba-sinov o‘tkazish, tajriba- sinovdan olingan natijalarni tahlil qilish va umumlashtirish. Kurs ishining amaliy ahamiyati: matn bilan ishlash qobilyatini oshirish o‘rgatish yuzasidan ishlab chiqilgan metodik ishlar yordamida darsning tashkil etilishi bilim olishni yengillashtiradi , o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatadi. Kurs ishining amaliy tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta paragraf, xulosa , foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, 43 betni tashkil etadi. 4 I BOB. MATN HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT 1.1. Matn va uning turlari Hozirgi kunda tilga berilayotgan e tibor har doimgidan kuchliroq, chunkiʼ tilimiz kundan kunga yangilanyapti, yangidan-yangi qoidalar, terminlar kirib kelmoqda. Biz ushbu maqolada hozirgi eng ko p muhokamalarga sabab ʻ bo layotgan matn va punktuatsiya mavzusini tanladik. Demak, avval ular o zi nima ʻ ʻ ekanligi, ularning o ziga xos xususiyatlari, yoinki ularni qo llashda qo yiladigan ʻ ʻ ʻ xatoliklar haqida fikr yuritamiz. “Matn” atamasi ilmiy adabiyotlarda turlicha talqin qilinadi. O‘zbek tilining izohli lug‘atida “Matn” so‘zining arabchadan o‘zlashganligi, eskirgan kitobiy so‘z ekanligi va aynan tekst so‘zi anglatgan ma’noga tengligiga ishora qilinadi. Izohli lug‘atning 156-betida tekst so‘ziga quyidagicha ta’rif beriladi: yozilgan, ko‘chirilgan yoki bosilgan ijodiy, ilmiy asar, nutq, hujjat va shu kabilar yoki ularning bir parchasi; matn. Bu ta’rifda matnning asosiy х ususiyatlari to‘g‘ri ko‘rsatilgan. Faqat a х borot kommunikatsiya vositalarining taraqqiy etishi natijasida matn (tekst) so‘zi anglatadigan ma’no yanada ortganligini ko‘rishimiz mumkin. Hozirgi kunda matnga e’tibor ancha kuchaygan. Hozirgi kunda maktab darsliklariga ham qoidadanda ko ra ko proq ʻ ʻ matn kiritilayotgani bejizga emas, albatta. Chunki matn fikrlashni o stiradigan eng ʻ yaxshi vositalardan biri hisoblanadi. Hamma jumla ham matn bo la oladimi, degan ʻ savol tug iladi. Yo q, har bir jumla ham matn bo la olmaydi, uning o ziga xos ʻ ʻ ʻ ʻ xususiyatlari va talablari mavjud. I.R.Galperin, frazadan katta butunlikning tarkibiy qismi bo‘lgan gap bir paytning o‘zida ya х lit matnning ham tarkibiy qismi bo‘la olmasligini aytadi. Darhaqiqat, har qanday jumlalar yig indisi ham matn ʻ bo la olmaydi. Matnga qo yilgan sarlavha asosida, matndagi jumlalar mazmun ʻ ʻ jihatdan o zaro birikishi zarur. Agar unda bunday xususiyat bo lmasa, Galperin ʻ ʻ aytganidek, uni matn deya olmaymiz. Matnning qamrovi ancha keng, shuning uchun ham u eng katta sintaktik birlik hisoblanadi. Ma’no qamroviga ko ra bitta ʻ so z matn bo la oladimi, ya’ni atov so zlar matn bo lib keladi oladimi, degan savol ʻ ʻ ʻ ʻ paydo bo ladi. Chunki, uniyam ma’no qamrovi keng. Oddiygina, bahor ʻ deganimizda ko z oldimizda judayam ko p narsa gavdalandi. Lekin, u matn bo la ʻ ʻ ʻ 5 olmaydi, chunki matnga qo yilgan talablarga atov so zlar javob bera olmaydi.ʻ ʻ Unda abzast yo q, jumlalar yo q, demak u matn emas. Matn tarkibidagi uzvlarning ʻ ʻ o‘zaro munosabati gapdagi so‘zlarning bir-biri bilan bo‘lgan munosabatiga o‘ х shaydi. Matnda so‘zlar orasidagi munosabatdan ko‘ra gaplar o‘rtasidagi aloqadorlik muhim hisoblanadi 1 . Agar gaplararo ham mazmunan, ham shaklan aloqadorlik mavjud bo‘lmasa, matn butunligi haqida ham gapirish mumkin emas. Matnning o rganilishi qay tartibda kechganligi haqida ham to xtalib o tamiz. ʻ ʻ ʻ Demak, tilshunoslikda o‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab matn lingvistikasi yo‘nalishi tez sur’atlarda rivojlana boshladi. G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida matn lingvistikasi bo‘yicha davriy nashrlar, ilmiy maqolalar to‘plami, monografiya, o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar nashr qilindi. Rus tilshunosligida matn lingvistikasining shakllanishi va rivojlanishida I.R.Galperin, K.Kojevnikova, E.A.Referovskaya, G.Ya.Solganik, V.G.Gak, M.V.Lyapon, O.I.Maskalskaya, A.A.Metsler, O.L.Kamenskaya kabi olimlarning х izmati katta bo‘ldi. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Turniyozov, B.Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa O‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. O‘zbek til ilmida birinchilardan bo‘lib akademik G‘.Abdurahmonov matn nazariyasi, mohiyati va yechimlari haqida o‘z fikrlarini bildirgan, bir qator matn turlarini ajratib ko‘rsatgan. Matnning o rganilishi bu bilan to xtab qolmagan, hozirda ham ʻ ʻ bu kabi tadqiqotlar davom etib kelmoqda. 2 Matn – nutq ko`rinishi bo`lib, vazifasi jihatidan tugal nutqiy butunlikdir.Har bir matn murakkab tuzilish va mazmun mundarijasiga ega bo`lib, u og`zaki hamda yozma ijod namunasi hisoblanadi. Tilshunoslikda matn tilning alohida birligi (supersintaktik butunlik) va matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy ob'ekti sifatida talqin qilinadi. Matn so`z birikmasi va gapdan farqlanadi, chunki 1 Abdupattoev M.T. 0 ‘zbek matnida supersintaktik butunliklar. Filol.fan.nom. ...diss.avtoref. - T., 1998. 2 G‘. Abdurahmonov, D. Xo‘jayeva H о zirgi o‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2003, 33-bet 6 matnning ham o`z kategoriyasi va qonuniyatlari mavjud. Matn so`zining lug`aviy ma'nosida birikish, bog`lanish tushunchalarining borligi, shuning uchun matn tarkibi o`zaro qaysidir bog`lovchilar yordamida birikishni o`rganish “Matn tilshunosligi” sohasining asosiy muammolaridan biridir. Tilshunos E.Qilichev “Matnning lingvistik tah`lili” 3 nomli kitobida “Matn – hamma elementlari o‘zaro zich aloqada bo`lgan va avtor nuqtai nazaridan ma'lum bir maqsadga yo`naltirilgan nominativ-estetik axborotni ifodalovchi murakab tuzilma» degan ta'rifni beradi. I.Rasulov esa matnni quyidagicha ta'riflaydi: “Gapdan katta birlik murakkab sintaktik butunlik bo`lib, u fikran va sintaktik jihatdan o`zaro bog`liq bo`lgan gaplar birlashmasidan iborat. Unda fikr gapga nisbatan ancha to`liq bo`ladi” 4 . Matn hajm va mazmun belgisiga ko`ra ikkiga bo`linadi: 1. Hajm belgisiga ko`ra matn turlari. 2. Ifoda maqsadi va mazmun belgisiga ko‘ra matn turlari. 1. Hajm belgisiga ko`ra matn turlari. Matn gapdan ko`ra yirik hajmli aloqa vositasi , nutqiy faoliyat mahsuli, muayyan qonuniyatlar asosida shakllangan yozma nutq ko`rinishidir. Matn hajm belgisiga ko`ra ikkiga ajratiladi. Minimal matn (mikromatn) va maksimal matn(makromatn).Badiiy uslubda minimal matn deyilganda biror mavzuni yoritishga bag`ishlangan qatralar, xalq donishmandligini ifodalaydigan maqol, matal va aforizmlar, miniatyuralar, hajviy asarlar , nomalar, she'r va she'riy parchalar, umuman, kichik mavzuni qamrab oluvchi bir necha gaplardan iborat butunlik tushuniladi. Matnning ichki tomonini mazmun yaxlitligi, tashqi tomonini esa turli shakldagi bog`lamalar, sintaktik vositalar birlashtirib turadi. Maksimal matn deyilganda keng ko`lamdagi voqealarni yoritish ehtiyoji bilan yuzaga kelgan butunlik nazarda tutiladi. Badiiy uslubda hikoya, qissa, roman, epopeya kabi yirik hajmli asarlar maksimal matn hisoblanadi.Maksimal matn mikromatnlardan iborat. Eng kichik butunlik abzatsga , eng katta butunlik esa bob ( qism yoki fasl ) larga to ` g ` ri keladi . Bunday matn tarkibida epigraf , so ` zboshi ( muqadddima ), so ` ngso ` z ( epilog ) kabi yordamchi qismlar ham ishtirok etishi 3 Qilichev E. Matnning lingvistik tahiili. - Buxoro, 2000. - 36 b. 4 Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O‘zbek tili va adabiyoti . 7 mumkin . Ular asar mazmuni va g ` oyasiga , shuningdek , mavzuning tanlanishi va yoritilishiga oid ayrim masalalarga qo ` shimcha izoh , sharh bo ` lib keladi . Makromatnning eng kichik birligi abzatsdir . Abzats bir mazmuniy butunlik bo ` lib , “ matnning bir xat boshidan keyingi xat boshigacha bo ` lgan qismi ” hisoblanadi . 5 Oddiy kundalik hayotdagi so`zlashuv nutqida har doim ham yangidan matn yaratmaymiz. Ehtiyojimizga ko`ra turli matn turlaridan foydalanamiz. Ba'zan boshimizdan o`tgan yoki o`zimiz guvoh bo`lgan qoqealarni kimgadir aytib beramiz. Insonlar o`rtasidagi muloqot maqsadi va mazmuni shular bilangina chegaralanib qolmaydi. Inson hissiyotlarini, tuyg`ularini, hayajonlarini, azob va qayg`ularini ifodalash , shu orqali tinglovchi yoki kitobxonni ta'sirlantirishni istaydi.Anna shunday hollarda ba'zan mubolag`a ba'zan o`xshash – qiyoslash kabi tasviriy vositalardan foydalanamiz. 2.Ifoda maqsadiga va mazmuniga ko‘rabadiiy matnni quyidagi turlarga bo`lib chiqish mumkin: 1. Hikoya mazmunli matn. 2. Tasviriy matn. 3.Izoh mazmunli matn. 4. Didaktik matn. 5. Xabar mazmunli matn. 6. Buyruq mazmunli matn. 7. Hissiy ifoda mazmunli matn. 1.Hikoya mazmunli matnlar (Le texte narratif – narrativ matn). Bunday matnda muallif yoki asar qahramoni o`zi boshidan o`tkazgan eshitgan, ko‘rgan yoki guvoh bo`lgan biror voqeani hikoya qilib beradi. Xotiralar, esdaliklar, ertak va rivoyatlarni narrativ matn turiga kiritish mumkin. Hikoya tarzi , asosan , o ` tgan zamon shaklida , birinchi shaxs birlik yoki ko ` plikda ifodalanadi . 2. Tasviriy matnlar ( Le texte descriptif – deskriptiv matn ). Bunday matn tinglovchiga noma ' lum bo ` lgan biror kishi , joy , hayvonot va nabotot olamiga mansub mavjudot yoki qandaydir narsa - buyum hamda voqea - hodisani batafsil tasvirlab berish maqsadida tuzilgan bo ` ladi . Tasviriy matnda ham monologik nutq ko ` rinishi etakchilik qiladi . Partonimik tasvir bunday matnning eng xarakterli xususiyati hisoblanadi , ya ' ni tasvirlanayotgan ob ' ektning dastlab , birlamchi xususiyati tilga olinadi . Keyin unga aloqador xususiyatlar va qismlardan so ` z 5 O'rinboev B., Qong‘urov R., Lapasov J. Badiiy tekstning tahiili. - Toshkent: “O'qituvchi”, 1991. - 216 b. 8 yuritiladi . 3. Izoh mazmunli matnlar ( Le texte argumtntatif - argumentli matn ). Bunday matnda aytilayotgan fikrning ishonarliligini ta ' kidlash uchun turli dalil va izohlar keltiriladi . Asoslash , isbotlash, o`zini oqlashga urinish yoki himoya maqsadida har xil vajlarni keltirish argumentli matn turining o`ziga xos jihatlaridan hisoblanadi. 4. Didaktik matnlar (Le texte explicatif- eksplikativ matn). Kimgadir pand-nasihat qilish, uni turli hayotiy voqealar vositasida tarbiyalash yoki aytilganlardan xulosa chiqarishga o`rgatish istagi asosida tuzilgan matn eksplikativ yoki didaktik matn deyiladi.Maqsadga erishish uchun maqol, matal, aforizm, turli hayotiy voqealar , rivoyatlar, masallardan namuna sifatida foydalaniladi. 5. Xabar mazmunli matnlar ( Le texte informative - informativ matn ). Biror voqea - hodisa haqida xabar berish maqsadida tuzilgan yoki havola qilingan matng informativ matn hisoblanadi . Badiiy matnda informativlik o ` ziga xos tarzda bo ` ladi . Oddiy xabardan farqlanib , estetik maqsad yuklangan bo ` ladi . 6. Buyruq mazmunli matnlar ( Le texte injonctif - injonktiv matn ). Buyruq havmda maslahat ohangi etakchilik qiladigan , buyruq maylidagi gaplardan tuzilgan , biror ishni bajartirish yoki turli ta ' qiqlashlarni ifoda etadigan matn tipiga buyruq mazmunli matn deyiladi . Asosan qao ` ramonlar nutqida kuzatiladi . 7. Hissiy ifoda mazmunli matnlar ( Le texte expressif - ekspressiv matn ). Insonning ichki kechinmalarini , voqelikka munosabatini , o ` ziga xos pafos Bilan ifodalash maqsadida tuzilgan matnlar hissiy ifoda mazmunli matn deyiladi . 1.2. Matn lingvistikasi . 9 Ma ’ lumki , « Matn » atamasi ilmiy adabiyotlarda turlicha talqin qilinadi . “ O ‘ zbek tilining izohli lug ‘ ati ”1 da so ‘ ziga quyidagicha ta ’ rif beriladi : [ a . — yelka ; nutqning yozuvdagi ifodasi , tekst ] 1 Yozuvda yoki bosma holda shakllantirilgan mualliflik asari yoki hujjat . 2 Bosma nashrning rasm , chizma va izohlarsiz asosiy qismi . Bu ta ’ rifda matnning asosiy xususiyatlari to ‘ g ‘ ri ko ‘ rsatilgan . Faqat axborotkommunikatsiya vositalarining taraqqiy etishi natijasida matn so ‘ zi anglatadigan ma ’ no yanada ortganligini ko ‘ rishimiz mumkin . Kompyutyerda terilgan matn formati Word , RTF matn , oddiy matn , formatlangan matn , gipermatn kabilar ham iste ’ molda faollashdi . Bugungi kun tilshunosligida matn tilning alohida yirik birligi ( supersintaktik butunlik ) va matn tilshunosligi deb atalayotgan sohaning asosiy obyekti sifatida talqin qilinadi . Matnni tadqiq etishda uni so ‘ z birikmasi va gapdan farqlash lozimligi , matnning ham o ‘ z kategoriyasi va qonuniyatlari borligi aytiladi . Tilshunos M . X . Hakimov ilmiy matn tadqiqiga bag ‘ ishlangan dissertatsion ishida bu haqda shunday yozadi : “ Matn so ‘ zining lug ‘ aviy ma ’ nosida birikish , bog ‘ lanish tushunchalarining borligi , shuning uchun matn tarkibi o ‘ zaro qaysidir bog ‘ lovchilar yordamida birikishini o ‘ rganish « Matn tilshunosligi » sohasining asosiy muammolaridan biri bo ‘ lib qoldi . 6 Matn birliklarining o ‘ zaro bog ‘ lanishini ifoda etuvchi takror va uning bir necha ko ‘ rinishi , olmosh turkumiga oid ba ’ zi so ‘ zlar , gapning so ‘ roq shakliga xos bo ‘ lgan ko ‘ rinishining matn hosil qilishdagi vazifalari matn tilshunosligida alohida o ‘ rin tutadi . Mazkur ishda muallif « matn » atamasini « nutq », « kontekst » kabi boshqa lingvistik atamalardan farqlash lozimligini ta ’ kidlaydi . Nutq og ‘ zaki va yozma shakllarda namoyon bo ‘ ladi . Nutqning yozma shakli matn atamasi ifodalaydigan mazmunga muvofiq keladi . « Nutq subyektdan adresatga yo ‘ naltiriluvchi nutqiy faoliyat hisoblanadi . Matn esa faqat obyektiv informatsiyadan iborat bo ‘ lmay , balki o ‘ ziga pragmatik mazmunni ham qamrab olgan nutqning material ko ‘ rinishidir ». Tilshunos olim M . Arriv « Diskurs , ifoda ( recit ) va bular orasidagi aloqani maydonga keltiradigan butunlikka matn deyiladi » deydi . Ilmiy adabiyotlarda kontekst atamasi nutqiy vaziyat mahsuli deb 6 Hakimov M.X . 0‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. Toshkent, 2001.50b. 10 ko ‘ rsatiladi . « Kontekst – bu bir leksik yoki grammatik birlik asosida ifodalangan ma ’ no yoki tushunchani oydinlashtirish uchun keltirilgan , tuzilgan minimal nutq birligi . Qoida bo ‘ yicha bu – so ‘ z birikmasi , ba ’ zan gap , kamdan - kam abzas yoki yaxlit matnga teng keladi ». Masalan , tuyoq so ‘ zi hayvonga aloqador a ’ zo hisoblanadi : Loyi ko ‘ pirib yotgan yo ‘ lda ot taqalari , mol tuyoqlaridan hosil bo ‘ lgan chuqurchalarni limmo - lim to ‘ ldirgan sariq zardoblar jimirlab , yoniveridan sirqib yotardi ( P . Tursun ). Mazkur so ‘ z insonga nisbatan qo ‘ llanilganda salbiy ottenka birinchi planga chiqadi : Obro ‘ ying borida tuyog ‘ ingni shiqillatib qol . Kontekst so ‘ zlarning semantik ma ’ nosi reallashadigan o ‘ ziga xos maydon , nutqiy vaziyat hisoblanadi . Bu o ‘ rinda S . D . Katsnelsonning quyidagi fikrini keltirib o ‘ tish o ‘ rinli : « Borliqning mavjud dalillari lug ‘ atlarda berilganidek alohida so ‘ zlarda emas , balki nutqiy aloqalarda , tugal xabarlarda , matnlarda , ularning minimal bo ‘ lagi bo ‘ lgan gaplarda aks etadi ... So ‘ zlar va ular ma ’ nolarining ong va borliqqa munosabati gap orqali bog ‘ langan , gapdan tashqarida ular faqat potensial birlikdir , xolos . Ularni mexanizmning detallariga qiyoslash mumkin , ularning vazifasi faqatgina butun bir mexanizm bilan aloqada tushuniladi ». Tilshunos E . Qilichev « Matnning lingvistik tahlili » deb nomlangan kitobida « Matn – hamma elementlari o ‘ zaro zich aloqada bo ‘ lgan va avtor nuqtayi nazaridan ma ’ lum bir maqsadga yo ‘ naltirilgan nominativ – estetik axborotni ifodalovchi murakkab tuzilma » degan ta ’ rifni keltiradi . 7 I . R . Galperin matnning ma ’ lumot berish , bo ‘ linuvchanlik , kogeziya ( aloqalar sistemasi ), kontinium ( vaqt va makon izchilligi ), qismlar avtosemantiyasi , retrospeksiya va prospeksiya , modallik , yaxlitlik va tugallanganlik kabi sakkiz kategoriyasi mavjudligi haqida ma ’ lumot beradi . Umuman matn , deyilganda nutqiy jarayon mahsuli bo ‘ lgan , tugallangan , yozma shaklda mavjud bo ‘ lgan , adabiy shakllangan , superfrazali birliklardan tuzilgan , leksik , grammatik , logik , stilistik aloqalar bilan bog ‘ langan , aniq maqsadli va pragmatik qurilmali nutqiy asarni tushunmoq kerak . Tilshunos I . Rasulovning fikricha , gapdan katta birlik murakkab sintaktik butunlik bo ‘ lib , u fikran va 7 Qilichev E. Matnning lingvistik tahiili. - Buxoro, 2000. - 36 11 sintaktik jihatdan o ‘ zaro bog ‘ liq bo ‘ lgan gaplar birlashmasidan iborat . Unda fikr gapga nisbatan ancha to ‘ liq bo ‘ ladi . Hozirgi davrda matn turlari va ularga xos bo ‘ lgan belgixususiyatlarni aniqlash davom etmoqda . Biz matnning o ‘ ziga xos belgilari sifatida axborot berish , mustaqil gaplar yoki murakkab sintaktik butunlikdan tashkil topishi , tarkibiy qismlar orasida mazmuniy va sintaktik aloqalarning mavjudligi , makon va zamon izchilligi , yaxlitligi va tugallanganligi , bir umumiy mavzuga egaligi kabilarni tushunamiz . Matn ana shunday belgilarni o ‘ zida mujassamlashtirgan murakkab kommunikativ - sintaktik butunlikdir . Y . M . Lotman « matn ifodalilik ( ma ’ lum bir fikr ifodalangan bo ‘ lishi ), chegaralanganlik ( mazmun va ifodadagi me ’ yoriylikning bo ‘ lishi ) va struktural butunlik belgilariga ega bo ‘ lishi lozim » 8 ligini ta ’ kidlaydi . Ayniqsa , badiiy matn uchun mazkur belgilar favqulodda muhim ahamiyat kasb etadi . Shunga ko ‘ ra tilshunoslikda o ‘ tgan asrning 70- yillaridan boshlab matn lingvistikasi yo ‘ nalishi tez sur ’ atlarda rivojlana boshladi . G ‘ arbiy Yevropa mamlakatlarida matn lingvistikasi bo ‘ yicha davriy nashrlar , ilmiy maqolalar to ‘ plami , monografiya , o ‘ quv qo ‘ llanmalari , darsliklar nashr qilindi . Rus tilshunosligida matn lingvistikasining shakllanishi va rivojlanishida I . R . Galperin , K . Kojevnikova , E . A . Referovskaya , G . Y . Solganik , V . G . Gak , M . V . Lyapon , O . I . Moskalskaya , A . A . Metsler , O . L . Kamenskaya kabi olimlarning xizmati katta bo ‘ ldi . O ‘ zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko ‘ tarilishida N . M . Turniyozov , B . Yo ‘ ldoshev , A . Mamajonov , E . Qilichev , M . Hakimov , M . Yo ‘ ldoshev , S . Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi . Shu tariqa O ‘ zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda . II BOB . TILSHUNOSLIKDA MATN MUAMMOSINING O ‘ RGANILISHI . 2.1 O ` zbek tilshunosligida matn va uning tadqiqi 12 Insonlarning kishilik jamiyati sifatidagi alohida - alohida qavmlar tarzida birlashishi va birlikda ne - ne mushkulotlarni bartaraf etib , tamaddun deyiladigan taraqqiyot yo ‘ llarida muntazam odim otmog ‘ ida ular o ‘ rtasidagi kommunikatsiya , muloqotning o ‘ rni , shubhasiz , benihoya muhim . Kommunikativ faoliyatdan tamoman xoli bo ‘ lgan , a ’ zolari o ‘ zaro muloqot imkoniyatidan butunlay mahrum bo ‘ lgan kishilik jamiyatini tasavvur ham etib bo ‘ lmaydi . Necha ming yillardir, odam bolasi o‘rganadi, o‘rgatadi, tajribalarini to‘playdi, saqlaydi va boshqalarga yyetkazadi. Albatta, bu faoliyatlarning, hech bir istisnosiz, barchasi – o‘rganish va o‘rgatish ham, tajriba-axborotlarni to‘plash va saqlash ham, ularni boshqalardan olish va boshqalarga berish ham til vositasidagi muloqot (og‘zaki va yozma) orqali amalga oshadi. Zotan, tilning mohiyatiga daxldor bo‘lgan bosh vazifasining kommunikativ vazifa ekanligi bugun faqat mutaxassisgagina emas, balki barchaga besh qo‘lday ma’lum bir haqiqat. Ammo mazkur kommunikativ aloqaning, nutqiy muloqotning lisoniy-mantiqiy, ijtimoiy-ruhiy, tarixiy-estetik mexanizmlari, ular bilan bog‘liq qoida-qonuniyatlar, o‘ziga xosliklar tegishli fanlar (tilshunoslik, adabiyotshunoslik, mantiq, sotsiologiya, estetika kabi) tomonidan to‘laligicha o‘rganib bo‘lingan emas. Bu boradagi juda ko‘plab muammolar hamma zamonlarda olimlarning e’tiborida bo‘lib kelganligiga qaramay, hamon bahs-u munozaralarga sabab bo‘ladi, ilgari surilgan turli fikrlar goh birovlar tomonidan e’tirof etilsa, goh jiddiy e’tirozlarni tug‘dirib keladi. Tabiiyki, har qanday nutqiy kommunikatsiyaning yuzaga kelishi, voqelanishida uch asosiy unsurning ishtiroki majburiydir, ya’ni so‘zlovchi (yozuvchi) – axborot (matn) – tinglovchi (o‘quvchi). To‘g‘ri, nutqiy kommunikatsiyada nutqiy sharoit, axborot kanali (ovoz, yozuv, magnit yozuvi, telefon kabi), muloqot a’zolarining maqomi, yoshi va boshqa belgilari, shuningdek, boshqa turli g‘ayrilisoniy vositalarning ham o‘rni benihoya muhim va hal qiluvchi ahamiyatga ega. Lekin mazkur uch unsur nutqiy kommunikatsiyaning asosiy ustunlaridir, ularning birortasisiz muloqot jarayoni voqe bo‘lolmaydi. Tilshunoslik ayni kommunikatsiya jarayonida ikki tomon (so‘zlovchi, tinglovchi) o‘rtasilagi “berish-olish”ning asosiy predmeti bo‘lgan axborotning lisoniy ifodalanishi va anglanishi masalasiga mutlaqo tabiiy ravishda 13 birinchi darajali diqqatni qaratdi. Zotan, har qanday kommunikatsiyaning pirovard va bosh maqsadi ayni shu axborotning “harakati”dir, bu “harakat” esa til vositasida bo‘ladi. Shuning uchun ham tilshunoslik xuddi shu “harakatdagi axborot”ning asosiy va yirik birligini izladi, natijada gapni ana shunday yirik birlik sifatida uzoq davrlar e’tirof etib keldi. Ma’lumki, tilshunoslik o‘z o‘rganish obyektini alohida- alohida bo‘limlarga ajratgan, ya’ni fonetika-fonologiyada tovush (fonema)lar, mofologiyada morfemalar, leksikologiyada leksemalar, sintaksisda esa sodda va qo‘shma gaplar o‘rganiladi. Aytish mumkinki, an’anaviy tilshunoslikda tilning eng yuqori sathidagi eng oliy va oxirgi birlik gap deb qarab kelinadi. Polyak tilshunosi M.R.Mayenovaning ta’biri bilan aytganda, “Gap tugagan joyda tilshunoslik o‘z kuzatishlarini tugatadi” degan hukm yaqin davrlargacha ochiq haqiqat hisoblangan. Ko‘p gaplardan tarkib topgan matnlar keng ma’nodagi grammatika doirasi bilan batamom va to‘laligicha chegaralanuvchi bu fan sohasi kuzatishlaridan chetda qoladi”. Aslida agar “gap tugagan joyda tilshunoslik o‘z kuzatishlarini tugatsa”, ya’ni faqat gapni kommunikativ birlik deb hisoblasa, bunday tilshunoslik gapning semantik-kommunikativ mohiyatining ichiga bemalol va to‘la kirib borishga qiynaladi. Har qanday alohida olingan gapning lisoniy- mantiqiy mag‘zini chaqib bo‘lmaydi. Har qanday so‘zning ma’nosi aniq bir kontekstda reallik kasb etgani kabi gapning ham boshqa gaplar bilan munosabatidan tashqarida mazmunini xolis baholash mushkul. Eng odiiy bir misolni ko‘raylik: Sayyohlar ertaga o‘sha shaharga boradilar gapidagi mazmunni anglash uchun undan oldin qo‘llangan (yoki qo‘llanishi mumkin bo‘lgan), aytaylik, Samarqand shahrining tarixiy obidalari haqidagi film namoyish etildi qabilidagi qandaydir gap bo‘lishi lozim. Ko‘rinadiki, birinchi gapni mutlaqo mustaqil kommunikativ birlik deb bo‘lmaydi, demakki, tilshunoslikning chegarasi bu yyerda tugamasligi, undan tashqariga chiqishi kerak. Sintaksisni faqat gap (va so‘z birikmasi) haqidagi ta’limot tarzida talqin qilish mazkur chegaraning ustuni bo‘lib kelganligi ma’lum. Holbuki, sintaksisga “nutq tuzish haqidagi fan” sifatida qarash juda ko‘p muammolarga oydinlik kiritishi idrok etila boshlaganiga ham ancha bo‘ldi. Bog‘li nutq, yaxlit nutqiy asar, matnni o‘rganish, ya’ni matnga gap – 14 period – yanada yirikroq parcha – yaxlit butunlik tarzidagi darajalanishda yondashish antik davrdan – Aristotel va uning izdoshlaridan boshlangan. Rus tilshunosligida matn (“tekst”) tushunchasining rivoji o‘tgan asrning 40-yillariga to‘g‘ri keladi. 1947- yilda A.I.Belich o‘zining tilshunoslik fanlarining tasnifiga bag‘ishlangan maqolasida til faktlarining grammatik tavsifida ma’no umumiyligi asosida bog‘langan va muayyan sintaktik-semantik yaxlitlik tarzida namoyon bo‘ladigan gaplarning butun zanjiriga alohida o‘rin berilishi lozimligiga va bu “matn” tushunchasining yuzaga kelishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga molik ekanligiga e’tiborni qaratgan, ana shunday gaplar zanjiridagi o‘zaro munosabat va aloqalarni tilshunoslikning sintaksis bo‘limida o‘rganishning maqsadga muvofiqligini ta’kidlagan. Gapdan katta birliklar, ya’ni “gaplarning hamkorligi” masalasi nemis tilshunosligida ham 1949- yilda ko‘tarilgan. Gaplar o‘rtasidagi aloqalarni struktural shakllantiruvchi leksik takror, artikl, olmoshlar, ellipsis, fe’l zamonlari, takror bog‘lovchilar, so‘roq so‘zlar kabi eng muhim vositalarni tadqiq etgan ishida K.Boost shunday yozadi: “Bir gapdan boshqasiga tortilgan iplar shu qadar ko‘p va shunady pishiq to‘rni hosil qiladiki, gaplarning chatishishi, ularning yagona to‘r sifatida o‘rib to‘qilganligi haqida gapirish mumkin, chunki har bir alohida gap boshqalari bilan chambarchas bog‘langan”. O‘tgan asr 60-yillarining ikkinchi yarmidan boshlab “matn lingvistikasi” degan yo‘nalish katta sur’at bilan rivojlanish pallasiga kirdi. Yaxlit nutqiy butunlik sifatidagi matn va uni tashkil etuvchi unsurlar, omillar, xususiyatlari turli nuqtayi nazarlardan tadqiq etila boshlandi. Bu soha atrofida o‘ziga xos, aytish mumkin bo‘lsa, juda katta “shov- shuv” paydo bo‘ldi. Hatto ayrim mutaxassislar matn lingvistikasini tilshunoslikning alohida sohasi emas, balki umuman, tilshunoslikning poydevori, bazasi deb hisobladilar. G‘arbiy YYevropa mamlakatlarida matn lingvistikasi bo‘yicha davriy nashrlar va ilmiy to‘plamlar nashr etildi, maxsus ilmiy jamoalar tuzildi. Matn lingvistikasi shu tarzda shakllanib, rivojlanib bormoqda. Ammo rus tilshunosligida matn lingvistikasi o‘zining o‘rganish doirasiga keragidan ortiq ko‘p 15 masalalarni qamraganligi, boshqa fan sohalarining muammolariga aralashayotganligi, gap tushunchasini go‘yoki inkor etayotganligi kabi da’volar bilan aytilgan tanqidiy fikrlar ham yo‘q emas. Masalan, taniqli rus filologi R.A.Budagov dunyoning bir qator mutaxassislari tomonidan matn lingvistikasi bo‘yicha yaratilgan tadqiqotlar jamlangan to‘plamning nashr etilishi munosabati bilan yozgan “Matn lingvistikasi” qay darajada lingvistikadir?” deb nomlangan maqolasida matn lingvistikasi insonning matnni yaratish, tuzish, tushunish, tarkiblash, kompozitsion yaxlitligini idrok etish kabi qobiliyatlarni o‘rganmoqchi bo‘ladi, holbuki, bu boshqa fanlarning vazifalarini o‘z zimmasiga olish bo‘ladi qabilida e’tiroz bildiradi. Matnning hajmini chegaralash masalasida ham bu yo‘nalishning yo‘li to‘g‘ri emasligini aytadi. U shunday yozadi: “Matn lingvistikasi” yaratuvchilarining ilk niyatlari juda ham ezgu edi. Ilmiy-texnik taraqqiyotga, axborot asri talablariga javob berish. Tilda faqat kichik birliklargina emas, yirik birliklar ham mavjud ekanligini ko‘rsatish. Matn oqimida gaplarning qo‘shilish shakllari va vositalarini tadqiq etish. Bularning bari diqqatga sazovor va ularni qo‘llab-quvvatlash kerak. Boshqa narsa – har jihatdan an’anaviy (deyiladigan) tilshunoslikka o‘xshamaslikka intilish - prinsipial e’tiroz tug‘diradi... YAnada qaltis, zaif joyi tilning yirik va kichik birliklarini bir-biriga qarama-qarshi qo‘yishdir. Ayni paytda gapning, so‘z yoki so‘z birikmasining strukturasini nafaqat tadqiq etmasdan, balki hatto u bilan qiziqib ko‘rmasdan turib, gaplarning qo‘shilish tamoyillarini o‘rganish mumkin emas...” Bunday e’tirozlarga qo‘shilib bo‘lmaydi, chunki matn lingvistikasi matnni asosiy birlik deb hisoblar ekan, gaplar yoki so‘z birikmalarining mavjudligini, ularning o‘ziga xosliklarini, matn tarkibidagi o‘rnini, umuman, an’anaviy tilshunoslik yutuqlari sifatida tan olingan qoidalarni aslo inkor etmaydi. Bu e’tiroz va tanqidiy fikrlarni mavjud muammolarga yanada sinchkovlik va hushyorlik bilan yondashish zaruriyatini unutmaslikka da’vat tarzida tushunish maqsadga muvofiq. Turkiyshunoslikda matn masalasi birinchi o‘laroq o‘tgan asr 70-yillarining boshida taniqli tatar tilshunosi M.Zakiyev tomonidan qo‘yilgan. Dastlab u bog‘li nutqni mustaqil gaplar o‘rtasidagi aloqani o‘rganmasdan tadqiq etib bo‘lmasligini, chunki bog‘li nutq hamisha turli usullar bilan o‘zaro bog‘langan 16 gaplar zanjiridan iborat bo‘lishini, shunga ko‘ra bog‘li nutqda gapdan yirik va murakkab bo‘lgan “murakkab sintaktik butunlik” deb ataladigan birliklar ajratilishini (ular abzasning qismi, abzas, yaxlit bob, ba’zan hatto yaxlit asar va sh.k.ga teng bo‘lishini) ta’kidlaydi va yozadi: “Bog‘li nutqda murakkab sintaktik butunlikni ajratish sof metodik maqsadni nazarda tutadi; u nutqning asosiy birligi bo‘la olmaydi va boz ustiga gapga qarama-qarshi qo‘yilishi mumkin emas”. 1974- yilda nashr etilgan darsligida esa murakkab sintaktik butunliklarni “sintaktik butunliklar” (“sintaksik b ө tenn ә r”) deb nomlaydi va quyidagilarni yozadi: “Sintaktik butunliklar, ya’ni mustaqil jumlalarning bog‘lanishini o‘rganish turkiy tillarda hali to‘la yo‘lga qo‘yilgani yo‘q. Holbuki, bu masala til ilmi uchungina emas, balki adabiyot ilmi uchun ham juda ahamiyatlidir. Chunki mustaqil jumlalarning bog‘lanishini bilmasdan turib, matnni, asarni, uning ayrim bo‘laklarini, abzaslarini tugal uyushgan bir butun qilib tuzish juda qiyin”. 1984- yilda bosilgan o‘quv qo‘llanmasida olim matn lingvistikasi muammolarini atroflicha yoritgan va matnning yaxlit birlik ekanligini e’tirof etgan. Kitobga “Matn sintaksisi” nomi bilan maxsus bo‘lim kiritgan va unda matn turlari, matnning mazmuniy, kommunikativ, struktur, grammatik butunligi, matn kompozitsiyasi, matn sintaksisi va lingvistik kategoriyalar kabi masalalar bo‘yicha fikrlar bayon qilingan. Ozarbayjon tilshunosligida matn sintaksisi va uning o‘ziga xosliklari masalasi K.M.Abdullayev tomonidan atroflicha monografik planda tadqiq etilgan. Ozarbayjon tilidagi matn, uning kommunikativ, struktur-semantik xususiyatlari, matn birliklari mavjud qarashlar va original kuzatishlar asosida tahlil etilgan. O‘zbek tilshunosligida ham matn va uning tadqiqi borasida ancha-muncha ishlar qilingan. O‘zbek til ilmida birinchilardan bo‘lib akademik G‘.Abdurahmonov 1980-yilning 10-12-sentyabrida Toshkentda bo‘lib o‘tgan sobiq Ittifoq turkiyshunoslarining III konferensiyasida matn nazariyasiga bag‘ishlangan ma’ruza qilib, muammoning mohiyati va yechimlari haqida o‘z fikrlarini bildirgan, bir qator matn turlarini ajratib ko‘rsatgan edi. Ulkan tilshunos A.G‘ulomov matnning mohiyati bo‘yicha o‘zining qimmatli fikrlarini bayon qilgan. U dunyo tilshunosligida kechayotgan jarayonlardan muttasil boxabar keng qamrovli olim 17 sifatida “Hozirgi O‘zbek adabiy tili. Sintaksis” darsligi (M.Asqarova bilan hamkorlikda) ni qayta ishlab, to‘ldirib, uchinchi nashrini tayyorlar ekan, matn masalasini chetlab o‘tolmaydi, ixcham bir tarzda bo‘lsa-da, matn haqidagi qarashlarini kitobga kiritadi. A.G‘ulomov gapdagi fikr tugalligining nisbiy ekanligini, asarda mazmun to‘liqligi butun matndan anglashilishini ta’kidlab, uch abzasdan tashkil topgan yaxlit matnni misol qilib keltiradi va undan kelib chiqib, quyidagilarni yozadi: “1. Fikr bayon qilish gap (sodda gap va qo‘shma gap) doirasi bilangina chegaralanmaydi. To‘liq fikrni, odatda, gapdan yirik bo‘lgan sintaktik butunlik beradi. Gap bu butunlik sostavida uning bir komponenti sanaladi. 2. Bu komponent shu butunlikdagi boshqa komponentlar bilan har jihatdan (mazmun, grammatik) turli vositalar orqali bog‘langan bo‘ladi. Uning o‘z kompozitsiyasi va stilistik xususiyatlari saqlangan bo‘ladi. 3. Sodda gap butunlik sostavida ma’lum sharoitlarda o‘zicha bir abzasni tashkil qilishi mumkin... 4. Bunday sintaktik butunlik, sintaktik konstruksiya tekst sanaladi. Ayrim - uzuq gap nisbiy tugal fikrni ifodalaydi, tekst butun bir kompleksning mundarijasini bildiradi. 5. Tekst bir butunlik bo‘lganligidan, u o‘z mundarijasiga mos keladigan ayrim sarlavhalarga ega bo‘lishi ham mumkin. Tekst ayrim segmentlarga – qismlarga (ayrim parchalarga, abzaslarga, gaplarga) bo‘linadi). Demak, tilning aloqa-aralashuv vositasi ekanligini tekst yana ham aniq ko‘rsatadi. Nutq tekst tusida namoyon bo‘ladi. 6. Tekst – yirik nutq parchasi, abzas esa tekstning bo‘lagi. Tekstning hamma ko‘rinishlari (maksimal tekst va minimal tekst) ma’lum bir temani (mundarijani) tugal ifodalaydi. Demak, u – yuqori darajadagi sintaktik birlik. Tekstning bu xususiyatlarini hisobga olib, ba’zi tekshiruvchilar uni lingvistikaning mustaqil bir sohasi sifatida (tekst grammatikasi, tekst lingvistikasi kabi nomlar bilan) ajratishni zarur deb biladilar. Ba’zilar esa uni tekst sintaksisi deb atab (so‘z birikmasi sintaksisi, sodda gap sintaksisi kabi), gap sintaksisining davomi sifatida qarab, bu bilan sintaksis terminining mazmunini kengaytirishni, asosiy sintaktik birlik sifatida gapdan ko‘ra katta sintaktik butunlik deb qarash kerakligini ta’kidlaydilar: bunda sintaksisning yuqori chegarasi qo‘shma gap sintaksisi emas, balki tekst sintaksisi bo‘ladi. Tekshiruvchilarning ko‘pchiligi bu sohani birinchi 18 qarash bo‘yicha yoritmoqdalar. Tekst sintaksisi O‘zbek tilshunosligida hali o‘rganilmagan.” Ko‘rinadiki, A.G‘ulomov O‘zbek tili faktlaridan kelib chiqqan va dunyo tilshunosligidagi turli qarashlarni inobatga olgan holda matnning tabiati va mohiyatini aniq ko‘rsatib bergan. Mazkur olti bandda birma-bir qayd etilgan qoidalar matnning asosiy umumiy xususiyatlarini o‘z ichiga olgan. M.To‘xsonov o‘zining nomzodlik dissertatsiyasida makromatn va mikromatnni farqlagan holda O‘zbek tilidagi mikromatn tarkibidagi unsurlarni bog‘lovchi vositalar sistemasini tadqiq etgan. Ammo ta’kidlash lozimki, garchi tadqiqotchi o‘z oldiga badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganishni maqsad qilib qo‘ygan bo‘lsa-da, ishda mikromatnning kogerentligi umumiy tarzda tekshirilgan, ya’ni aynan badiiy nutqdagi matnning bu boradagi o‘ziga xosligi bilan bog‘liq jihatlarga e’tibor qaratilgan emas. Lekin shunga qaramasdan, bu ish O‘zbek tilshunosligidagi mikromatn va uning kogeziyasini monografik aspektda o‘rganishga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlardan ekanligi bilan diqqatga sazovordir. O‘zbek tilshunosligida matn lingvistikasi bo‘yicha umumlashtiruvchi, ta’limiy xaraktyerdagi ilk ishlardan biri A.Mamajonov tomonidan yaratilgan. Uning filolog-talabalar uchun mo‘ljallangan “Tekst lingvistikasi” nomli maxsus kursida matn haqidagi ilmiy qarashlar tahlil etilgan, matn tushunchasining mohiyati, tiplari va birliklari, bu birliklarning bog‘lanishi va bog‘lovchi vositalari, matn birliklariaro sinonimiya, sintaktik-stilistik figuralar masalalari bayon qilingan. Keyinroq shogirdi M.Abdupattoyev bilan hamkorlikda nashr yettirgan “Matn sintaksisi” nomli o‘quv qo‘llanmasida matnning struktur-semantik va stilistik jihatlari, matn birliklaridagi tema-rematik munosabat atroflicha tahlil qilingan, tegishli xulosalar umumlashtirilgan. N.Turniyozovning “Matn lingvistikasi” nomli qo‘llanmasi ham ana shunday ta’limiy xaraktyerdagi ishlardan bo‘lib, unda tegishli o‘quv rejasiga muvofiq matn haqida umumiy ma’lumot, mikro- va makromatn tushunchalari, matn uzvlari orasidagi turli munosabatlar kabi mavzular bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar berilgan. Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan O‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi “ilmiy matn va uning 19 birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ularning o‘ziga xos xususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifning xususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash”dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. O‘zbek tilshunosligida ham matn va uning tadqiqi borasida anchamuncha ishlar qilingan. O‘zbek til ilmida birinchilardan bo‘lib akademik G‘.Abdurahmonov 1980 yilning 10-12sentyabrida Toshkentda bo‘lib o‘tgan sobiq Ittifoq turkiyshunoslarining III konferentsiyasida matn nazariyasiga bag‘ishlangan ma’ruza qilib, muammoning mohiyati va yechimlari haqida o‘z fikrlarini bildirgan, bir qator matn turlarini ajratib ko‘rsatgan edi. Ulkan tilshunos A.G‘ulomov matnning mohiyati bo‘yicha o‘zining qimmatli fikrlarini bayon qilgan. U dunyo tilshunosligida kechayotgan jarayonlardan muttasil bo х abar keng qamrovli olim sifatida “Hozirgi O‘zbek adabiy tili. Sintaksis” darsligi (M.Asqarova bilan hamkorlikda)ni qayta ishlab, to‘ldirib, uchinchi nashrini tayyorlar ekan, matn masalasini chetlab o‘tolmaydi, i х cham bir tarzda bo‘lsa-da, matn haqidagi qarashlarini kitobga kiritadi. A.G‘ulomov gapdagi fikr tugalligining nisbiy ekanligini, asarda mazmun to‘liqligi butun matndan anglashilishini ta’kidlab, uch abzatsdan tashkil topgan ya х lit matnni misol qilib keltiradi va undan kelib chiqib, quyidagilarni yozadi: 8 “1. Fikr bayon qilish gap (sodda gap va qo‘shma gap) doirasi bilangina chegaralanmaydi. To‘liq fikrni, odatda, gapdan yirik bo‘lgan sintaktik butunlik beradi. Gap bu butunlik sostavida uning bir komponenti sanaladi. 2. Bu komponent shu butunlikdagi boshqa komponentlar bilan har jihatdan (mazmun, grammatik) turli vositalar orqali bog‘langan bo‘ladi. Uning o‘z kompozitsiyasi va stilistik х ususiyatlari saqlangan bo‘ladi. 3. Sodda gap butunlik sostavida ma’lum sharoitlarda o‘zicha bir abzatsni tashkil qilishi mumkin… 8 20 4. Bunday sintaktik butunlik, sintaktik konstruktsiya tekst sanaladi. Ayrim - uzuq gap nisbiy tugal fikrni ifodalaydi, tekst butun bir kompleksning mundarijasini bildiradi. 5. Tekst bir butunlik bo‘lganligidan, u o‘z mundarijasiga mos keladigan ayrim sarlavhalarga ega bo‘lishi ham mumkin. Tekst ayrim segmentlarga – qismlarga (ayrim parchalarga, abzatslarga, gaplarga) bo‘linadi). Demak, tilning aloqa-aralashuv vositasi ekanligini tekst yana ham aniq ko‘rsatadi. Nutq tekst tusida namoyon bo‘ladi. 6. Tekst – yirik nutq parchasi, abzats esa tekstning bo‘lagi. Tekstning hamma ko‘rinishlari (maksimal tekst va minimal tekst) ma’lum bir temani (mundarijani) tugal ifodalaydi. Demak, u – yuqori darajadagi sintaktik birlik. Tekstning bu х ususiyatlarini hisobga olib, ba’zi tekshiruvchilar uni lingvistikaning mustaqil bir sohasi sifatida (tekst grammatikasi, tekst lingvistikasi kabi nomlar bilan) ajratishni zarur deb biladilar. Ba’zilar esa uni tekst sintaksisi deb atab (so‘z birikmasi sintaksisi, sodda gap sintaksisi kabi kutubxonasi 13 gap sintaksisining davomi sifatida qarab, bu bilan sintaksis terminining mazmunini kengaytirishni, asosiy sintaktik birlik sifatida gapdan ko‘ra katta sintaktik butunlik deb qarash kerakligini ta’kidlaydilar: bunda sintaksisning yuqori chegarasi qo‘shma gap sintaksisi emas, balki tekst sintaksisi bo‘ladi. Tekshiruvchilarning ko‘pchiligi bu sohani birinchi qarash bo‘yicha yoritmoqdalar. Tekst sintaksisi O‘zbek tilshunosligida hali o‘rganilmagan” 1 . Ko‘rinadiki, A.G‘ulomov O‘zbek tili faktlaridan kelib chiqqan va dunyo tilshunosligidagi turli qarashlarni inobatga olgan holda matnning tabiati va mohiyatini aniq ko‘rsatib bergan. Mazkur olti bandda birma-bir qayd etilgan qoidalar matnning asosiy umumiy х ususiyatlarini o‘z ichiga olgan. M.To‘ х sonov o‘zining nomzodlik dissertatsiyasida makromatn va mikromatnni farqlagan holda O‘zbek tilidagi mikromatn tarkibidagi unsurlarni bog‘lovchi vositalar sistemasini tadqiq etgan. 2 Ammo ta’kidlash lozimki, garchi tadqiqotchi o‘z oldiga badiiy nutqdagi mikromatnni o‘rganishni maqsad qilib qo‘ygan bo‘lsa-da, ishda mikromatnning 21 kogerentligi umumiy tarzda tekshirilgan, ya’ni aynan badiiy nutqdagi matnning bu boradagi o‘ziga х osligi bilan bog‘liq jihatlarga e’tibor qaratilgan emas. Lekin shunga qaramasdan, bu ish O‘zbek tilshunosligidagi mikromatn va uning kogeziyasini monografik aspektda o‘rganishga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlardan ekanligi bilan diqqatga sazovordir. O‘zbek tilshunosligida matn lingvistikasi bo‘yicha umumlashtiruvchi, ta’limiy х arakterdagi ilk ishlardan biri A.Mamajonov tomonidan yaratilgan. Uning filolog-talabalar uchun mo‘ljallangan “Tekst lingvistikasi” nomli ma х sus kursida matn haqidagi ilmiy qarashlar tahlil etilgan, matn tushunchasining mohiyati, tiplari va birliklari, bu birliklarning bog‘lanishi va bog‘lovchi vositalari, matn birliklariaro sinonimiya, sintaktik- stilistik figuralar masalalari bayon qilingan. 3 Keyinroq shogirdi M.Abdupattoyev bilan hamkorlikda nashr yettirgan “Matn sintaksisi” 9 nomli o‘quv qo‘llanmasida matnning struktur-semantik va stilistik jihatlari, matn birliklaridagi tema-rematik munosabat atroflicha tahlil qilingan, tegishli х ulosalar umumlashtirilgan. N.Turniyozovning “Matn lingvistikasi” nomli qo‘llanmasi ham ana shunday ta’limiy х arakterdagi ishlardan bo‘lib, unda tegishli o‘quv rejasiga muvofiq matn haqida umumiy ma’lumot, mikro- va makromatn tushunchalari, matn uzvlari orasidagi turli munosabatlar kabi mavzular bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar berilgan. 3. Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan O‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi “ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ularning o‘ziga х os х ususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifning х ususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash”dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik х ususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. M.Hakimov O‘zbek tilidagi matnning pragmatik talqiniga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasida esa matnni lingvistik pragmatika, G‘arb falsafiy tilshunosligida shakllangan nutqiy akt nazariyasidan kelib chiqqan holda o‘rgangan va matnda ochiq va yashirin ifodalanadigan mazmunlarning o‘ziga х os qonuniyatlarini 9 Abdupattoev M.T. 0 ‘zbek matnida supersintaktik butunliklar. Filol.fan.nom. ...diss.avtoref. - T., 1998. 22 ko‘rsatib bergan, ularning semantik, sintaktik, presuppozitsional va pragmatik me х anizmlariga da х ldor qoidalarni konkretlashtirgan. Dissertatsiyada O‘zbek tilidagi matn lingvistikasi muammolariga nazariy jihatdan oydinlik kiritilgan, bir qator tamoman yangi fikrlar ilgari surilgan. Ammo g‘arbcha yoki g‘arb falsafiy tilshunosligi talqinida qo‘llangan O‘zbekcha atamalar shunchalik ko‘p va ularni birdaniga anglab olish biroz qiyinki, muallif dissertatsiya o х irida “tadqiqot yo‘nalishiga oid atamalar izohi”ni berishga majbur bo‘lgan Keyingi yillarda O‘zbek tilshunosligida matn masalasining u yoki bu jihati tadqiqiga da х ldor bir qator ilmiy maqolalar ham e’lon qilindi. Matn mummaolarini o‘rganish va uning ya х lit ilmiy nazariyasini yaratishning х orijdagi faollaridan biri nemis tilshunosi R.Harveg 1974 yilda matn lingvistikasining tilshunoslikda to‘liq asoslanishi uchun kamida yuz yil kerak bo‘lishini ta’kidlagan edi. Ammo bugun bu gapning aytilganiga hali 40 yil ham bo‘lgani yo‘q. Lekin butun dunyoda muntazam va qizg‘in olib borilgan jiddiy ilmiy izlanishlar, tadqiqotlarning tabiiy natijasi o‘laroq bo‘ladimi, baribir, shunday bir yo‘nalish alohida fan va o‘quv predmeti sifatida shakllanganligi keng e’tirof etilgan va buni hech kim inkor qilmaydi. Demak, shunga ko‘ra, tilshunoslikda matnga doir yaratilgan tadqiqotlarni uch katta guruhga bo‘lish mumkin: a) matnning formalgrammatik va ma’no qurilishiga oid ishlar; b) matnni turlicha idrok qilishga sabab bo‘ladigan matn qurilishining shakliy va konseptual х ususiyatlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar; v) matnning o‘zini idrok qilishga oid ishlar. Yana shuni ta’kidlab aytish mumkinki, bugungi kunga kelib matnni o‘rganishning yigirmadan ortiq usullari, metodlari ishab chiqilgan va ular tilshunoslik fanida keng qo‘llanmoqda. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Turniyozov, B.Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa O‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Х ususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakul ь tetlari magistrantlariga “Matn lingvistikasi” fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad - 23 bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazariy masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ularning kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi - matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat. Ushbu fan talabalarni nazariy jihatdan yetuk muta х assis bo‘lishlari uchun х izmat qiladi. Matnning lingvopoetik tahlili kursining asosiy tushunchasi badiiy matndagi badiiy ma'no va badiiy mazmunni aniqlash asosida lingvopoetik butunlik sifatidagi matnni baholashdan iborat. Badiiy matnning lisoniy tahlili maxsus tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim. Badiiy matndagi poetik aktuallashuv fonografik , leksik, morfologik va sintaktik vositalarning har birida o‘ziga xos tarzda kechadi. Badiiy matnning lisoniy–estetik butunlik sifatidagi tabiati ham shakliy, ham semantik mohiyatga ega bo‘lgan integrativ munosabatlarning mavjudligiga ko‘ra yuzaga keladi."Matnning lingvopoetik tahlili” fanining vazifalari: talabalarni matn va uning tiplari, badiiy matn va uning qismlarini bog‘lovchi vositalar, badiiy nutq uslubi va uning ko‘rinishlari, badiiy matnning fonetik-fonologik , leksik-grammatik xususiyatlari , ko‘chimlar hamda badiiy matnni tadqiq etish tamoyillari bilan tanishtirish hamda mazkur kurs bo‘yicha olgan nazariy bilimlarini badiiy asarlardan tanlangan matnlar tahlilida sinab ko‘rish. Matn qanday ma'no anglatishiga ko‘ra juda ko‘p turlarga bo‘linadi: maksimal matn, minimal matn, og‘zaki, yozma, erkin strukturali, turg‘un strukturali, hikoya matni , tasviriy matn, muhokama mantni, badiiy matn, nobadiiy matn va hokazo. Bugungi kunda tilshunoslikda " Matnning lingvopoetik tahlili" fanining tutgan o‘rni beqiyosdir. Chunki matnni tahlil qilishda, uni tushunishda bu fan katta ahamiyatga ega. 24 2.2.Matn muammolari bilan shug‘ullangan olimlar Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan O‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi “ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ularning o‘ziga х os х ususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifning х ususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash”dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik х ususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. M.Hakimov O‘zbek tilidagi matnning pragmatik talqiniga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasida esa matnni lingvistik pragmatika, G‘arb falsafiy tilshunosligida shakllangan nutqiy akt nazariyasidan kelib chiqqan holda o‘rgangan va matnda ochiq va yashirin ifodalanadigan mazmunlarning o‘ziga х os qonuniyatlarini ko‘rsatib bergan, ularning semantik, sintaktik, presuppozitsional va pragmatik me х anizmlariga da х ldor qoidalarni konkretlashtirgan. Dissertatsiyada O‘zbek tilidagi matn lingvistikasi muammolariga nazariy jihatdan oydinlik kiritilgan, bir qator tamoman yangi fikrlar ilgari surilgan. Ammo g‘arbcha yoki g‘arb falsafiy tilshunosligi talqinida qo‘llangan O‘zbekcha atamalar shunchalik ko‘p va ularni birdaniga anglab olish biroz qiyinki, muallif dissertatsiya o х irida “tadqiqot yo‘nalishiga oid atamalar izohi”ni berishga majbur bo‘lgan Keyingi yillarda O‘zbek tilshunosligida matn masalasining u yoki bu jihati tadqiqiga da х ldor bir qator ilmiy maqolalar ham e’lon qilindi. Matn mummaolarini o‘rganish va uning ya х lit ilmiy nazariyasini yaratishning х orijdagi faollaridan biri nemis tilshunosi R.Harveg 1974 yilda matn lingvistikasining tilshunoslikda to‘liq asoslanishi uchun kamida yuz yil kerak bo‘lishini ta’kidlagan edi. Ammo bugun bu gapning aytilganiga hali 40 yil ham bo‘lgani yo‘q. Lekin butun dunyoda muntazam va qizg‘in olib borilgan jiddiy ilmiy izlanishlar, tadqiqotlarning tabiiy natijasi o‘laroq bo‘ladimi, baribir, shunday bir yo‘nalish alohida fan va o‘quv predmeti sifatida shakllanganligi keng e’tirof etilgan va buni hech kim inkor qilmaydi. Demak, shunga ko‘ra, tilshunoslikda matnga doir yaratilgan tadqiqotlarni uch katta guruhga bo‘lish mumkin: 25 a) matnning formalgrammatik va ma’no qurilishiga oid ishlar; b) matnni turlicha idrok qilishga sabab bo‘ladigan matn qurilishining shakliy va konseptual х ususiyatlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar; v) matnning o‘zini idrok qilishga oid ishlar. Yana shuni ta’kidlab aytish mumkinki, bugungi kunga kelib matnni o‘rganishning yigirmadan ortiq usullari, metodlari ishab chiqilgan va ular tilshunoslik fanida keng qo‘llanmoqda. O‘zbek tilshunosligiga matn nazariyasining olib kirilishi va yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishida N.M.Turniyozov, B.Yo‘ldoshev, A.Mamajonov, E.Qilichev, M.Hakimov, M.Yo‘ldoshev, S.Boymirzayevaning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa O‘zbek tilshunosligida ham matn har tomonlama turli aspektlarda tadqiq qilindi va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Х ususan, ko‘p yillardan beri OTM filologiya fakul ь tetlari magistrantlariga “Matn lingvistikasi” fani o‘qitib kelinmoqda. Mazkur fanni o‘qitishdan asosiy maqsad - bo‘lajak o‘qituvchi va tilshunos olimlarga matn lingvistikasi fanining ilmiy-nazariy masalalari bo‘yicha atroflicha bilim berish bilan birga ularning kelajakdagi ish faoliyatlarida amaliy ahamiyat kasb etuvchi lingvistik bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish va rivojlantirishdan iborat. Mazkur fanning vazifasi - matn lingvistikasining ilmiy-nazariy masalalari, matnning tilshunoslikda o‘rganilishi, matn birliklari, matn tiplari, matnda parsellyatsiya hodisasi, matnning tarkibi qismlarini bog‘lovchi vositalar, matnning lingvostatistik tahlili hamda matnning kommunikativpragmatik mazmuni bo‘yicha bilimlarga o‘rgatishdan iborat. Ushbu fan talabalarni nazariy jihatdan yetuk muta х assis bo‘lishlari uchun х izmat qiladi. Matnning lingvopoetik tahlili kursining asosiy tushunchasi badiiy matndagi badiiy ma'no va badiiy mazmunni aniqlash asosida lingvopoetik butunlik sifatidagi matnni baholashdan iborat. Badiiy matnning lisoniy tahlili maxsus tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim. Badiiy matndagi poetik aktuallashuv fonografik, leksik, morfologik va sintaktik vositalarning har birida o‘ziga xos tarzda kechadi. Badiiy matnning lisoniy–estetik butunlik sifatidagi tabiati ham shakliy, ham semantik mohiyatga ega bo‘lgan integrativ munosabatlarning mavjudligiga ko‘ra yuzaga keladi."Matnning lingvopoetik tahlili” fanining vazifalari: talabalarni matn 26 va uning tiplari, badiiy matn va uning qismlarini bog‘lovchi vositalar, badiiy nutq uslubi va uning ko‘rinishlari, badiiy matnning fonetik-fonologik, leksik-grammatik xususiyatlari, ko‘chimlar hamda badiiy matnni tadqiq etish tamoyillari bilan tanishtirish hamda mazkur kurs bo‘yicha olgan nazariy bilimlarini badiiy asarlardan tanlangan matnlar tahlilida sinab ko‘rish. Matn qanday ma'no anglatishiga ko‘ra juda ko‘p turlarga bo‘linadi: maksimal matn, minimal matn, og‘zaki, yozma, erkin strukturali, turg‘un strukturali, hikoya matni, tasviriy matn, muhokama mantni, badiiy matn, nobadiiy matn va hokazo. Bugungi kunda tilshunoslikda " Matnning lingvopoetik tahlili" fanining tutgan o‘rni beqiyosdir. Chunki matnni tahlil qilishda, uni tushunishda bu fan katta ahamiyatga ega. Matn ta’rifi masalasi matn lingvistikasining eng muhim va dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Chunki tilshunoslikda bu masalada yagona fikrning o‘zi yo‘q. Zero, “Ammo hayratlanarlisi shundaki, - deb yozadi rus tilshunosi E.S.Kubryakova, - bu fan sohasi o‘zining bosh ob’ekti – matnning umume’tirof etilgan ta’rifiga ega emas va bu yo‘nalishdagi deyarli har bir tadqiqot tekstning nima ekanligi va bu termin bilan ifodalanadigan hodisaning qanday belgi yoki xususiyatlar bilan xarakterlanishi haqidagi mulohazalar bilan boshlanadi.” 42 Biz ham matn ta’rifi, uning asosiy belgi-xususiyatlariga to‘xtalishini maqsadga muvofiq deb bildik. Avvalo shuni ta’kidlash lozimki, matn tushunchasini material jihatdan tayinetish va ta’riflashda mutaxassislar o‘rtasida yagona fikr yo‘q, aksincha, bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki xil qarash mavjud. Ayrim tilshunoslar faqat yozma shakldagi yaxlit nutq yoki nutq parchasini matn deb hisoblaydilar. Masalan, rus tilshunosi L.M.Loseva “matn” tushunchasini aniqlashda barcha matnlar uchun xos bo‘lgan belgilardan kelib chiqish lozimligini aytadi va bu belgilarning birinchisi sifatida uning yozma shaklda bo‘lishini alohida qayd etadi. Matnni lingvistik tadqiqot ob’ekti sifatida rus tilshunosligida ilk o‘laroq batafsil o‘rganganlardan biri I.R.Galperin “matnning ontologik va funksional belgilarini namoyon etadigan etakchi jihatlar”dan biri sifatida “yozma 27 hujjat tarzida reallashadigan tugallanganlik”ni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi. Uningcha, matn yozuvda qayd etilgan nutqiy asardir. Ammo matnning yozma yoki og‘zakiligi uning ontologiyasi va funksiyasiga nechog‘lik bog‘liq yoki bog‘liq emasligi muallif tomonidan aniq-tiniq ko‘rsatib berilmagan. Matnning mohiyati va kommunikatsiya jarayonida bajaradigan vazifasi faqat yozuv bilan chegaralanadigan bo‘lsa, bu yirik kommunikativ birlikning tildagi o‘rni qanday belgilanishi haqidagi masala ochiq qolgan. Aytish kerakki, matn lingvistikasi muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan juda ko‘pchilik tilshunoslar matnning yozma ham, og‘zaki ham bo‘laverishi mumkinligini aytadilar. Chindan ham, ayni shu fikr ilmiy-mantiqiy jihatdan to‘la asosga ega va u matnning mavjud mohiyatini to‘g‘ri aks ettiradi. Z.Y.Turayeva matn lingvistikasining umumiy nazariyasiga ko‘ra uning predmeti sifatida og‘zaki yoki yozma nutq mahsuli bo‘lgan matnni olish mumkinligini aytadi, ammo matnni tor ma’noda, ya’ni faqat yozma nutq mahsuli sifatida talqin qilish maqsadga muvofiq ekanligini ta’kidlaydi. U I.R.Galperin tomonidan ilgari surilgan yozma matn talqinini ma’qullaydi va quyidagicha yozadi: “Agar og‘zaki nutqqa tovushlar orqali namoyon bo‘lish xos bo‘lsa, matn uchun grafik gavdalanish xarakterlidir. Agar og‘zaki nutqni bir yo‘nalishlilik (“lineynost”) farqlab tursa, matnga ko‘p o‘lchovlilik xosdir. Og‘zaki nutq bir yo‘nalishlidir, chunki u faqat tovush orqali gavdalana oladi. Yozuv (grafik yoki magnit tasmasidagi) uning sifatini o‘zgartiradi. Shunday qilib, og‘zaki nutq qaytishsizdir, ya’ni aytildimi, uning biror parchasiga qaytish mumkin emas. Matn ko‘p o‘lchovlidir, chunki uning istalgan bo‘lagiga ko‘p marta qaytish mumkin. Agar nutq harakat, jarayon bo‘lsa, matn ikkiyoqlama tabiatga ega, ya’ni u ham tinch holatda, ham harakatda bo‘la oladi. Agar nutqning zamonda mavjudligi shu nutqning talaffuz vaqti bilan chegaralangan bo‘lsa, matnning mavjudligi amaliy jihatdan hech narsa bilan chegaralanmagan.” O‘zbek tilshunosligidagi bu yo‘nalishdagi ishlarga e’tibor qilinsa, ularda ham yuqoridagiga o‘xshash mulohazalar yo‘q emas. Masalan, M.Hakimovning nomzodlik dissertasiyasida mana bunday fikrlarni o‘qish mumkin: “...Nutq – bu so‘zlovchining nutqiy jarayoni bilan aloqador bo‘lgan hodisa sifatida ifoda etilsa, matn (tekst) ham ana 28 shu nutqiy hodisaning yozilgan (“bosma harf orqali aks etgan”) parchasidir... “Nutq” o‘zining yozma shaklida “matn” atamasiga teng keladi... Har qanday nutqning yozma shakli matn tushunchasi mohiyatini ifoda etadi... Tekst – og‘zaki nutq, kontekstga nisbatan stabillashgan, ma’lum qoida, qonuniyatlar va adabiy til me’yorlari asosida shakllangan yozma nutq... Matn bir vaqtning o‘zida emas, balki bir necha asr avvalgi va keyingi shaxslar o‘rtasidagi aloqa munosabatini yuzaga chiqaruvchi vositadir.” 10 Tabiiyki , bunday anchayin keskin fikrlar munozaralidir . Avvalo , aytish joizki , kishilar o ‘ rtasidagi aloqa – kommunikatsiya matnlar vositasida amalga oshar ekan ( va bu hol matn lingvistikasining yaratuvchilari , umuman , matn tadqiqotchilarining aksariyati tarafidan e ’ tirof etilgan ekan ), matnni faqat yozma shakl bilan chegaralash shakllanib ulgurgan mavjud matn nazariyasi qoidalariga zid bo ‘ lishi turgan gap . Axir , kishilar o ‘ rtasidagi har qanday kommunikatsiya faqat va faqat yozma shaklda amalga oshishini tasavvur etib bo ‘ lmaydi . Sintaksisning asosiy birligi gap ekanligi hamisha e ’ tirof etilgan , matn yoki uning birliklari gapdan yirik , oliy sintaktik - kommunikativ birliklar hisoblanishi lozimligi bugungi matn lingvistikasining asosiy qoidalaridan biriga aylanib ulgurdi . Shunday ekan , faqat yozuvda aks etgan gapnigina gap deb , og ‘ zaki nutqdagi gapni gap bo ‘ lolmaydi deyish to ‘ g ‘ ri bo ‘ lmasligini isbotlab o ‘ tirishning hojati yo ‘ q , albatta . Agar faqat yozuvda ifodalangan yaxlit nutqnigina matn deyiladigan bo ‘ lsa , mantiq gapni ham faqat yozuvdagisinigina tan olish kerakligini taqozo etadi . Ammo buning mumkin emasligi tabiiy . Og ‘ zaki nutqning bir yo ‘ nalishliligi , yozma ( harflar yoki magnit tasmasida ) nutq ( matn ) ning ko ‘ p yo ‘ nalishliligi , og ‘ zaki nutqning “ qaytishsizligi ”, yozma nutqning esa “ qaytishliligi ”, ya ’ ni uning istalgan bo ‘ lagiga har qachon qaytish mumkinligi haqidagi da ’ vo - dalil ham asosli emas . Chunki bu “ qaytish ” tushunchasi faqat vizual - amaliy mohiyatga ega , nutqiy asar ( matn ) ning mohiyatiga aslo daxldor emas . Agar faqat yozma nutqdagina oldingi qismlarga qaytish mumkinu og ‘ zaki nutqiy yaxlitlikda uning oldingi qismlariga qaytishning imkoni bo ‘ lmasaydi , unda 10 Hakimov M. O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari. Nomzodlik dissertatsiyasi. Toshkent-1993, 7-bet 29 hech qanday og ‘ zaki nutqni tushunish , demakki , og ‘ zaki nutqiy kommunikatsiya mutlaqo mumkin bo ‘ lmasdi . Chunki so ‘ zlovchi muayyan yaxlit bir fikr , mavzuni og ‘ zaki bayon qilar ekan , ayni bayon jarayonining har bir onida uning o ‘ zi ham , xuddi shuningdek , tinglovchi ham mazkur nutqning oldingi istalgan parchasiga qayta oladi , nafaqat qayta oladi , balki oldingi qismlar ularning xotirasida turadi . Agar shunday bo ‘ lmasa , ya ’ ni nutq butunisicha ham so ‘ zlovchining , ham tinglovchining xotirasida turmasa , nutqni tuzish ham , uni mazmunan anglash ham imkonsiz bo ‘ ladi . Tabiiyki , so ‘ zlovchi ayni talaffuz jarayonidagina o ‘ z nutqiga hokim bo ‘ lsa , tinglovchi nutqning ayni eshitib turgan onidagi parchasinigina tushunsa , nutqning oldingi qismlari ularning har ikkichining ham “ esidan chiqib qolaversa ”, ular bir - birlarini tushunish imkoniyatidan tamomila mahrum bo ‘ lib qolaveradi . To ‘ g ‘ ri , og ‘ zaki nutqning so ‘ zlangan paytidagina mavjud ekanligini , yozma nutqning esa zamon nuqtai nazaridan chegaralanmaganligini hech kim inkor etmaydi , ammo bu og ‘ zaki nutqni eslash , xotirada saqlash , umuman , uni yoki uning muayyan parchalarini tiklash ilojsiz degani emas . Yaxlit og ‘ zaki nutq faqat yozma shaklga olingandagina matn yuzaga keladi tarzidagi hukm daryoda oqib turgan suv suv emas , balki bu “ modda ” faqat shishaga solingandagina suv paydo bo ‘ ladi deganday bir gapdir . Dunyoda biron - bir , kattadir - kichikdir , xalq yoki qavm yo ‘ qki , uning necha asrlardan beri og ‘ zaki shaklda avloddan - avlodga o ‘ tib yashab kelayotgan rang - barang so ‘ z san ’ ati durdonalari bo ‘ lmasin . Masalan , bir qo ‘ shiq yoki ertakni faqat qog ‘ ozga yoki magnit tasmasiga ( yoki multimedia shakliga ) tushirilganda matn , ammo og ‘ zaki shaklida matn bo ‘ la olmaydi deyish matn tushunchasini til doirasidan tashqariga chiqarib yuborishi tayin . Og ‘ zaki nutqiy asarni muayyan vositalar ( yozuv , magnit tasmasi , multimedia kabi ) yordamida qayd etish axborotning zamon va makonda saqlanishini ta ’ minlash imkoniyatlaridir , lekin , garchi yozma nutq muayyan tayyorgarlik bilan amalga oshiriladi , shuning uchun u ravon va ishlangan nutq deyilsa - da , buning til birliklarining tabiatiga bevosita jiddiy o ‘ zgartirish kiritadigan ta ’ siri to ‘ g ‘ risida gapirib bo ‘ lmaydi . Aytish lozimki , tayyorgarliksiz spontan og ‘ zaki nutq va tayyorgarlik bilan ishlangan yozma nutq o ‘ rtasida muayyan struktur - uslubiy 30 farqlar , o ‘ ziga xosliklarning mavjudligi tabiiy , ammo bu o ‘ ziga xosliklar birining mahsulini matn emas , ikkinchisining mahsulini esa matn deyishga hech bir asos bo ‘ lolmaydi . Matnning semantik - struktur tuzilishini rus tilidagi og ‘ zaki va yozma nutq misolida batafsil tadqiq etgan R . A . Karimova doktorlik diisertatsiyasida matn faqat grafik , yozma shakldagina emas , balki og ‘ zaki shaklda ham namoyon bo ‘ ladigan nutqiy asar ekanligini , bunda og ‘ zaki shakl genetik asos ekanligini alohida ta ’ kidlaydi va faktlarning tahlillaridan kelib chiqqan holda “ bir qarashda matn makonining qarama - qarshi nuqtalarida joylashganday ko ‘ rinadigan og ‘ zaki spontan matn va yozma matn ( badiiy matn ) umumiy xususiyat – muayyan tuzilishga ega ” degan nazariy xulosaga keladi . 11 Shubhasizki , og ‘ zaki nutq birlamchi , yozma nutq esa ikkilamchidir , shuning uchun ham yozma matn uchun og ‘ zaki nutqning “ genetik asos ” bo ‘ lishi aksiomadir . Bu o ‘ rinda O . V . Dolgovaning quyidagi fikrlari diqqatga sazovor : “ Inson nutqi – bu eng avvalo tilning tovushli shaklidir ... Filolog uchun tovushli nutqni o ‘ rganish zarurligi haqidagi fikrning barqarorlashuvi og ‘ zaki va yozma nutq munosabati muammosini hal qilishdaagi birinchi qadam bo ‘ lgan . Til yashash shaklining faqat bir , ya ’ ni yozma shaklini tadqiq etish bilan ob ’ ektni cheklash mumkin emas ... Fanning istiqboldagi muvaffaqiyatli taraqqiyoti uchun rivojlangan adabiy tilda yozma va og ‘ zaki shakllar bir butunlikdaligini va ular ichki nutq orqali bir - biri bilan chambarchas bog ‘ liq ekanligini aniqlashtirib olish muhimdir . Yozma matnni o ‘ qiganda biz uni faqat ko ‘ zimiz bilan idrok etmaymiz , balki uni ichki nutqimiz tarzida “ aytamiz ” ham . Yozuvda bir qator eng sodda sintaktik munosabatlar punktuatsiya orqali ifodalanadi . Har qanday matnning yozma shakli , uning ontologiyasi tirik insonlarning mavjudligiga bog ‘ liq , ular yozma matnga qarab , o ‘ zlarining ichki nutqlarida uning talaffuzini aks ettira oladilar . Ichki nutq haqidagi ta ’ limotsiz mohiyatan tilshunoslik umuman mavjud bo ‘ la olmaydi .” Demakki, tovushli nutq (ichki va tashqi) diqqat markazida turmas ekan, matnni ilmiy o‘rganish, matn nazariyasini tasavvur etish, matn lingvistikasini rivojlantirish mumkin emas. 11 Karimova R.A. O‘zbek tili uslubshunosligining hozirgi bosqichdagi konferensiya materiallari. - Samarqand: SamDU nashri, 1999.- 69 b. 31 Dunyo tilshunosligida matn muammolari tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarning ko‘pchiligida “diskurs” termini bot-bot qo‘llanadi. V.Xegay haqli ravishda ta’kidlaganidek, bu termin matn lingvistikasi bilan bir qatorda adabiyotshunoslik, sotsiologiya, siyosatshunoslik, falsafa, mantiq, psixologiya kabi fan sohalarida keng ishlatilib kelinayotgan bo‘lsa-da, matn lingvistikasining o‘zida ham yagona, ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan talqini, ma’nosi yo‘q, xilma-xil farqli tushunchalar ifodasi uchun istifoda qilinadi. Dastlab “diskurs” va “matn” terminlari ayni bir tushuncha uchun qo‘llangan bo‘lsa, keyinroq “matn” yozma kommunikatsiyaga nisbatan, “diskurs” esa og‘zaki kommunikatsiyaga nisbatan ishlatilgan. Masalan, golland tilshunoslari T.A. van Deyk va V.Kinchlar “keyingi yillarda bir qator gumanitar va ijtimoiy fanlarda bog‘li nutq yoki diskursni o‘rganishga bo‘lgan qiziqish ortgan”ligini ta’kidlar ekan, “diskurs”ni “bog‘li nutq”ning sinonimi sifatida qo‘llaydi. Bog‘li nutq deganda, albatta, matn tushuniladi, ko‘rinadiki, “matn” va “diskurs” terminlari teng ma’noli so‘zlar sifatida ishlatilgan. “Matn” va “diskurs” terminlarini bir-biridan farqli tushunchalar ifodasi uchun qo‘llash ham keng tarqalganligini kuzatish mumkin. Tadqiqotchilar fransuz filologiyasida “diskurs” termini bir-biridan farqli to‘rt xil ma’noda qo‘llanishini aytadilar. A.I.Gorshkov alohida ko‘rsatib o‘tganidek, lingvistik adabiyotlarda “diskurs” terminining qat’iy bir ma’nosi yo‘q, u ifodalaydigan hodisalar diapazoni juda keng, ya’ni “matnning qismi”dan yaxlit “nutq”qacha bo‘lgan hodisalarni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu so‘zning ma’nosi fransuzcha discours – “nutq”, “so‘zlash” demakdir. Uning qayd etishicha, “diskurs” so‘zi “matnning qismi” ma’nosida termin bo‘la oladi, ammo u matn muammosi turlicha nuqtai nazarlardan turib tadqiq etilgan juda ko‘p lingvistik adabiyotlarda “frazadan katta birlik”, “murakkab sintaktik butunlik”, “matn komponenti”, “registr”, “jumla”, “prozaik strofa”, “sintaktik kompleks”, “monologik jumla”, “kommunikativ blok” kabilar bilan sinonim bo‘lar ekan, “diskurs” terminiga ehtiyoj yo‘qligini ta’kidlaydi. Biz ham shunday deb hisoblaymiz. “Diskurs” termini haqidagi mazkur mulohazalardan maqsad bu so‘zning asl ma’nosi “nutq”, “so‘zlash” ekanligini, adabiyotlarda bu terminning 32 “matn”ga sinonim sifatida qo‘llanganligini ta’kidlash va shu tarzda matnning yozma ham, og‘zaki ham bo‘laverishiga yana bir marta urg‘u berishdan iborat edi. Demak, matn og‘zaki yoki yozma shakldagi yaxlit nutqiy asardir. Matnning ham til, ham nutq birligi ekanligi haqidagi qarash, yuqorida ta’kidlab o‘tganimiz kabi, tadqiqotchilarning asosiy ko‘pchiligi tomonidan tan olingan. Gap qoliplari tilda mavjud bo‘lgani va bu qoliplarning bevosita realizatsiyasi nutqda voqe bo‘lgani singari til sistemasida matn yaratishning ham umumiy qoidalari, qoliplari, “formulalari” bor. Mazkur qoliplar asosida nutqda matn yaratiladi. Shuning uchun ham gap qanchalik ham til, ham nutq hodisasi bo‘lsa, matn ham shunchalik ham til, ham nutq hodisasidir. To‘g‘ri, gapga xos qonuniyatlar, qoidalar, kategoriyalarni matnga bevosita tatbiq etish mumkin emas. Chunki aytilganiday, matn gapdan yirik, oliy kommunikativ birlik va uning yaratilishida mutlaqo farqli qonuniyatlar amal qiladi. O.L.Kamenskaya juda o‘rinli ta’kidlaganidek, matn strukturasining til qonuniyatlari bilan chegaralanishi bir qadar kuchsiz, ayni shu xususiyat anchayin katta hajmdagi matnda eng murakkab fikr-g‘oyani batafsil bayon qilishga imkoniyat beradi. Lekin matn strukturasining til qonuniyatlari bilan kuchsiz chegaralangan bo‘lishiga qaramasdan, uning uzvlari o‘rtasidagi aloqa majburiydir, ayni paytda bu aloqa o‘ziga xos xarakterga ega. Matnlarni tuzishning umumiy qoidalari, albatta, bor, biroq bu qoidalarning tabiati gap tuzish qoidalaridan nisbatan kuchsiz qat’iyligi bilan farq qiladi. Ammo til va nutqqa munosabati masalasida gap va matn o‘rtasida muayyan o‘xshashlikning Nemis tilshunosi V.Dressler til sistemasining birligi bo‘lgan matnni (“tekstema”, “potensial matn”, “emik matn”) va nutq birligi bo‘lgan matnni (“aktual matn”, “konkret talaffuz qilingan matn”, “etik matn”) farqlash lozimligini alohida ta’kidlaydi. M.Xellidey tilning matn yaratuvchilik vazifasini tilning boshqa asosiy vazifalari qatorida unga organik xos bo‘lgan vazifa sifatida qaraydi va uni faqat nutq doirasi bilan chegaralab bo‘lmasligini aytadi.Umuman, aytish mumkinki, matn ham til birligi, ham nutq birligidir degan qarash. Tilshunoslikda til strukturasining sathlari masalasi har qanday tadqiqot uchun muhim ekanligi ma’lum. Til tadqiqi jarayonida tahlilning turli bosqichlarida 33 fonologik, morfologik, sintaktik va leksik-semantik sathlar farqlanadi. Matn mazkur sathlar ierarxiyasida qaerdan joy oladi? Umuman, matn til strukturasining alohida sathi bo‘la oladimi? Uzoq vaqtlar, matn lingvistikasi keng rivoj topgunga qadar tilshunoslikda bu masalada bir fikr ustivor edi, ya’ni til birliklarining ierarxik (pog‘onali) strukturasida oliy birlik sifatida gap e’tirof etilgan. Masalan, mashhur fransuz tilshunosi E.Benvenist gapni segmentlash (bo‘laklarga ajratish) mumkinligini, ammo uni biron-bir boshqa yuqori sath birligining tashkil etuvchisi sifatida qarab bo‘lmasligini ta’kidlaydi va shunday deb yozadi: “Gap faqat biron-bir boshqa gapdan oldin yoki keyin kelishi, ular bilan ketma-ketlik munosabatida bo‘lishi mumkin. Gaplar guruhi gap sathiga nisbatan alohida sath birligini shakllantira olmaydi. Kategorematik (gap) sathdan yuqorida joylashgan til sathi yo‘q.”Rus tilshunosi M.Y.Blox til birliklari va til sathlari munosabatini yaxlit sistema tarzida tadqiq etar ekan, tilning eng kichik birligidan tortib, eng yirik birligi - matngacha bo‘lgan ierarxiyaning mohiyatiga alohida e’tibor beradi. Ayniqsa, gap va matnning til sathlariga munosabati masalasida aniq va asosli fikrlarni bayon qiladi. U gapni sath shakllantiradigan birlik sifatida “propozema” deb nomlaydi (gapning semantik asosini ifodalovchi “propozitsiya” so‘zidan) va propozematik sath til belgisi segmentining oxirgi yuqori chegarasi emasligini, propozematik sath ustida mustaqil gaplarning sintaktik birikuvi natijasida shakllanadigan “cuprapropozematik sath” turishini aytadi. Mazkur ikki sathni nomlashda (“propozematik” va “suprapropozematik”) muallifning umumlashtiruvchi jihat, ya’ni har ikkisida ham propozemani nazardan qochirmaganligi diqqatga sazovor. Ba’zi tadqiqotchilar matnga alohida sath sifatida qarash mumkinligini aytadilar, ammo ayni paytda matn tilning emas, balki nutqning sathi bo‘la olishini ta’kidlaydilar. Bunda matnning nutq jarayoni hodisasi sifatida sistemaliligiga urg‘u beradilar. Bunday talqindan kelib chiqiladigan bo‘lsa, tabiiyki, mantiqan matnga til hodisasi emas, balki faqat nutq hodisasi sifatida qarash lozim. Holbuki, matnning mohiyatan, eng avvalo, til hodisasi ekanligi bugungi matn lingvistikasida deyarli e’tirof etib bo‘lingan bir haqiqatdir. Shuningdek, matnning asosiy va birlamchi til belgisi ekanligi haqidagi qarash ham 34 tilshunoslikda turg‘unlashgan. Shuning uchun ham matn faqat nutq sathiga oiddir degan fikrga qo‘shilish qiyin. Bu munosabat bilan O.L.Kamenskayaning “Matn va kommunikatsiya” nomli kitobida til sistemasida alohida matn sathining mavjudligini ko‘rsatish maqsadidagi bir qiyosini shu o‘rinda keltirish joiz. Uning fikricha, til birliklarining kommunikativ vazifani bajarishdagi ishtiroki darajasi ham til sistemasini pog‘onalashtirish (stratifikatsiya) uchun asos hisoblanadi. Ana shundan kelib chiqqan holda u til sistemasidagi sathlarni ajratish va asoslashning maqbul tamoyillaridan biri til strukturasini bilim strukturasi bilan qiyoslash bo‘lishi mumkinligini aytadi. Uningcha, insoniyat to‘plagan bilimlarning hajmi favqulodda ulkan va bu bilim muayyan tarkiblanishga ega. Bilim strukturasi modelida eng yuqori umumlashgan sathni shartli ravishda “dunyo haqidagi jami bilim” deyish mumkin. Dunyo haqidagi jami bilim konkret fanlar bilim sohasiga (tilshunoslik, fizika kabi), shuningdek, kundalik turmush bilimlariga ajraladi, bu eng yuqoridan keyingi quyi sath bo‘ladi. Har qanday bilim sohasidagi konkret bilim hamisha tarkiblangan bo‘ladi. U ayrim ilmiy qoidalar (nazariyalar) va faktlar – mazkur modelda yana bir sathni tashkil etuvchi “bilim fragmentlari”dan tarkib topadi. Bilim fragmentlari, o‘z navbatida, mazkur modelda yana bir alohida sathni tashkil etuvchi ayrim hukmlar – muayyan ob’ektlar va ular o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi bilimlardan tuziladi. Hukmlar esa bilimning yanada quyi sathini yuzaga keltiruvchi tushunchalar – ob’ektlar yoki ular o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi elementar bilimlardan hosil bo‘ladi. Tushunchalar, o‘z navbatida, keyingi sath elementlarini yuzaga keltruvchi tugallanmagan tushunchalar – ob’ekt yoki munosabatlar haqidagi tugallanmagan bilimlardan tashkil topadi Ana shu mulohazalardan keyin O.L.Kamenskaya til kommunikatsiya vositasi sifatida ayni paytda bilimni namoyon qilish (ob’ektivatsiya) usullaridan biri ekanligiga suyangan holda, “til sistemasi strukturasi muayyan darajada bilimning umumlashgan strukturasi bilan o‘xshash bo‘lishi tabiiy”ligini ta’kidlaydi. U shu asosda bilim strukturasidagi pog‘onalashtirish bilan til sistemasidagi pog‘onalashtirish o‘rtasida mutanosiblik borligini aniqlaydi. Ko‘rinib turganiday, O.L.Kamenskaya tegishli bilim sathlariga mutanosib ravishda 35 til sistemasida ettita sathni farqlamoqchi bo‘ladi. Ammo bu mulohazalarda muayyan mantiq mavjud bo‘lsa-da, “matnlarning butun jami” va “matnlar turkumi” ni alohida eng yuqori til sathlari sifatida ajratish munozaralidir. Bundoq o‘ylab ko‘rilsa, “matnlarning butun jami” degani umuman til degani bo‘lib chiqadi, “matnlar turkumi” esa u yoki bu sohaning tili (uslubi)ni nazarda tutayotganini sezmaslik mumkin emas. Tilning sathlari haqida gap borar ekan, tilning o‘zini ham alohida, mustaqil pog‘ona tarzida talqin etish, har holda, muayyan bir sistema birliklarini pog‘onalashtirish mantig‘iga zid ekanligini isbotlash o‘tirishning hojati yo‘q. Bu o‘rinda shuni ham eslab o‘tish mumkinki, amerika deskriptiv tilshunosligining ba’zi vakillari ishlarida matn til strukturasi sathlari qatoriga kiritilmaydi, ularning ba’zi birlari esa matn strukturasini til strukturasi bilan tenglashtiradilar. Albatta, bunday qarash ham munozaralidir, agar til strukturasi matn strukturasi bilan teng deb qaralsa, unda til deyiladigan benihoya murakkab va o‘ziga xos sistema juda jo‘n va kichik bir narsaga aylanib qolgan bo‘lardi. Matn har qanday nutqiy kommunikatsiyaning bosh, oliy birligi sifatida muayyan bir murakkab, ayni paytda to‘liq ma’nodagi belgidir. Yaxlit til sistemasini belgi bilan tenglashtirish jiddiy ilmiy-nazariy asosga ega bo‘lolmaydi. O.L.Kamenskayaning o‘zi ham, ilgari aytib o‘tilganiday, boshqa tadqiqotchilar ham har qanday nutqiy kommunikatsiyaning bosh, asosiy birligi matn ekanligini muntazam ta’kidlaydilar. Tugal axborot jarayoni matn shaklida namoyon bo‘ladi. Tilning boshqa quyi sathlari birliklari esa kommunikatsiyada bilvosita, ya’ni matn tarkibiga kirgan holdagina ishtirok etadi. Shuning uchun ham matnni til sathlari pog‘onalarining eng yuqori pog‘onasi birligi sifatida talqin etish tilshunoslikda barqarorlashib bormoqda. Bu o‘rinda shunday savol ham tug‘ilishi mumkin: mazkur eng yuqori sathni matn sathi degan ma’qulmi yoki boshqacha nomlash maqsadga muvofiqmi? Til sistemasining fonologik – morfologik – leksik – sintaktik sathlar tarzidagi ierarxiyasining davomi - yuqori pog‘onasi sifatida matn sathi ajratilsa, bu sath sintaktik sathdan tamomila farqli bir sath maqomida bo‘lib qoladi. Aslida bu sathda ham sintaktik mohiyat mavjud. Zotan, sintaksisning faqat gap doirasi bilan cheklanishi to‘g‘ri emasligi, umuman, “sintaksis nutq tuzish haqidagi fan” 36 (O.V.Dolgova) ekanligi e’tirof etilar ekan, tabiiyki, matnni sintaksisdan tamoman tashqariga chiqarib bo‘lmaydi. Rus tilshunosi G.A.Zolotova “Matn sintaksisi” ilmiy maqolalar to‘plamiga mas’ul muharrir sifatida yozgan kirish so‘zida shunday ta’kidlaydi: “Tabiiyki, sintaksis so‘zi matnga nisbatan tor grammatik ma’noda emas, balki anchayin keng ma’noda qo‘llanadi. Chunki bunda gap doirasidan tashqariga chiqadigan aloqalar ham, ayni paytda nutqiy butunliklar va ularning parchalarining konstruktivligi, bog‘langanligi belgilarining realizatsiyasi ham nazarda tutiladi. Ana shularni inobatga olganda, til sistemasining oliy sathi sifatida ajratiladigan sathni matn sathi deb emas, balki makrosintaktik sath deb nomlash maqsadga muvofiq ko‘rinadi. Demak, matn til strukturasida alohida – oliy sintaktik sath bo‘la oladi. Umuman, til sistemasidagi sathlarning pog‘onalanishini quyidagicha ko‘rsatish mumkin: fonologik sath – morfologik sath – leksik sath – mikrosintaktik sath – makrosintaktik sath Matn ana shunday makrosintaktik sathga oid hodisa sifatida benihoya murakkab va o‘ziga xos butunlikdir. Shuning uchun ham matn lingvistikasi muammolari bilan shug‘ullangan olimlar tomonidan matnning turlicha ta’riflari ilgari surilgan. Benihoya katta miqdordagi lingvistik adabiyotlarda bir-biridan anchayin keskin farqlanadigan definitsiyalarni ham uchratish mumkin. Misol tariqasida yuqorida tahlil etib o‘tganimiz - matnning yozma yoki og‘zakiligi, uning tilga yoki nutqqa oidligi haqidagi bahslarni eslashning o‘zi kifoya. Mazkur ta’riflarda bu murakkab va serqatlam butunlikning barcha jihatlari to‘lasicha qamrab olingan, unga xos mohiyat har taraflama va xolis ochib berilgan, yagona, yaxlit umumlashmalar qilingan deyishga hali erta. Z.Y.Turayeva juda o‘rinli qiyoslaganidek, “so‘z” va “gap” tushunchalarini ta’riflashga urinish necha asrlardan beri davom etib kelayotgan bo‘lsa, bugun ular qatoriga “matn” tushunchasi ta’rifini ham qo‘shish mumkin. Albatta, matn gapdan yirik sintaktik birlik, shuning uchun ham uning tarkibida birdan ortiq gapning bo‘lishi tabiiy. Ammo bu birdan ortiq gaplarning bir-biri bilan munosabati qanday bo‘ladi? Amerika tilshunoslari Kats va Fodor konsepsiyasiga ko‘ra, matn – bu, aslini 37 olganda, “gap-yadro” tarzidagi qismlari o‘zaro pronominal va bog‘lovchi so‘zlar yordamida bog‘langan “uzun gap”dir. Bu “uzun gap”, ya’ni matn qismlari bo‘lmish gaplar o‘rtasida grammatik, mazmuniy-mantiqiy va yana bir qancha jihatlardan bog‘lanishlilikning mavjudligi matn tadqiqotchilarining deyarli barchasi tomonidan qayd etiladi. Masalan, chex tilshunosi K.Kojevnikova matn muammolariga bag‘ishlangan tadqiqotlarda qarashlar qanchalik xilma-xil bo‘lmasin, faqat bir masalada, ya’ni “matnni bog‘lanishliliksiz tasavvur etib bo‘lmasligi borasida mutlaq yakdillik kuzatilishi”ni ta’kidlaydi. Yana bir chex tilshunosi D.Brchakova bog‘lanishlilik kommunikatsiyaning aosiy shartlaridan biri ekanligini, muayyan qismi oldingi qismlardagi axborot oqimini o‘z ichiga olgan, mavzuiy birlik namoyon bo‘lgan matn bog‘lanishli bo‘lishini aytib quyidagilarni yozadi: “Bog‘lanishlilik semiologik kategoriya sifatida matnning lingvistik tahliliga daxldor universaliyalar sirasiga kiradi. Uni birdan ortiq gapdan tashkil topgan matn parchasida ko‘rish mumkin. Bog‘lanishlilikning mohiyati bir mavzu haqidagi axborotni matnning bir segmentidan ikkinchisiga o‘tkazishdir. Albatta, bog‘lanishlilikning bunday talqinida sintaktik jihat inkor etilmasa-da, har holda, mazmuniy-mantiqiy yondashuv birinchi planga chiqqan. Bu o‘rinda matnning bog‘lanishliligi bilan bevosita aloqador matnning yaxlitligi masalasi ham alohida diqqatga molik. Zotan, muayyan butunlikni tashkil etadigan barcha unsurlar o‘rtasida bog‘lanishlilikning mavjudligi natijasi o‘laroq bu butunlikning yaxlitligi yuzaga keladi. Vengriyalik olim Z.Kano nemis tilshunosi X.Izenbergning fikrlariga suyangan holda matnning chegaralanganligi, yopiqligi haqidagi masala matn nazariyasining asosiy masalalaridan biri ekanligini aytadi. Uningcha, agar matnning har ikki tomonidan qandaydir bir tarzda yopiq ekanligini isbotlab bo‘lmasa, maxsus til strukturasi bo‘lgan matn haqida gapirish mushkul. Shubhasizki, matn alohida va mustaqil birlik bo‘la olishi uchun uning boshlanish va tugallanish chegarasi bo‘lishi shart, ana shu ikki tomondan bo‘ladigan chegaralar orasidagi qism yaxlit butun bo‘la oladi. Shuning uchun ham aksariyat matn tadqiqotchilari bog‘lanishlilik va 38 yaxlitlikning matnning ontologik xususiyatlari sirasiga kiritishni ma’qul deb biladilar. Ayni paytda ular yaxlitlik, eng avvalo, mazmuniy kategoriya bo‘lsa-da, ham sintaktik, ham ma’noviy bog‘lanishlilikka asoslanishini ta’kidlaydilar. Ammo shuni ham aytmoq kerakki, sintaktik bog‘lanishlilik ham ma’noviy-mazmuniy bog‘lanishliliksiz yuzaga chiqa olmaydi. Shunga ko‘ra bog‘lanishlilikni ham, yaxlitlikni ham matnning mazmuniy-sintaktik kategoriyasi sifatida baholash maqsadga muvofiq. O.I.Moskalskaya matnning yaxlitligi, uni tashkil etuvchi unsurlarning zich bog‘langanligi hozirgi tilshunoslikda matnning kogerentligi (lotincha cohaerens – bog‘li, o‘zaro bog‘langan) nomini olganligini, bu tushuncha molekulyar fizikadagi kogeziya (ya’ni molekulalarning jismda bir-biri bilan qo‘shilishi) termini bilan ham juda obrazli bir tarzda ifodalanishini aytadi va shunday yozadi: “Matnning kogerentligi faqat mazmuniy hodisa emas. U bir paytning o‘zida o‘zaro shakl, mazmun va funksiya munosabatida bo‘luvchi struktur, mazmuniy va kommunikativ yaxlitliklar sifatida namoyon bo‘ladi 39 XULOSA Til tabiatiga , vazifasi va tuzilishiga (ichki qurilishiga) ko‘ra murakkab ijtimoiy-tarixiy, ijtimoiy - psixik Hodisa blib, jamiyatga tengi yo‘q aloqa vositasi sifatida xizmat qiladi. Til jamiyat taraqqiyotining ramzi, mezoni, ko‘zgusi sifatida faollik ko‘rsatadi. Til ilmiy-nazariy tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘nlab ko‘rinishlarda qator fanlar bilan hamkorlikda ish olib boradi. Bu jarayonda, ayniqsa, til va jamiyat, til va tarix, til va taraqqiyot, til va tafakkur, til va ma naviyat, til sistemasi, til va nutq kabi murakkab siyosiy-falsafiy,ʼ ilmiy masalalar borki , ular nazariy tilshunoslikning - umuman jahon tilshunosligi fanining doimiy diqqat markazida turadi, turli fan vakillarining bevosita o‘rganish, tadqiq qilish ob ekti hisoblanadi. Umum tilshunoslikda tilni nazariy va amaliy ʼ jihatdan o‘rganishda tilning sistem tuzilishga egaligi, til va nutqning dialektik munosabati, til va nutq birliklarining tilni aloqa quroli sifatida harakatga keltirishi kabi qator muammolar borki, ular umuman tilshunoslik fanining - ham nazariy, ham amaliy tilshunoslikning eng muhim, eng asosiy, eng dolzarb masalalaridan hisoblanadi. А ytilganlarga ko‘ra ushbu orfagrafik xarakterdagi ishda nazariy tilshunoslikning ayrim muhim va murakkab muammolari haqida fikr yuritdik, ularning ayrim jihatlarini u yoki bu darajada yoritdik. Xulosa o‘rnida yana shuni ta’kidlab o‘tishimiz joizki, tinish belgilar zamirida katta ma’no-mazmunning talqini yotadi. Yuqoridagi keltirilgan misollardan ham ko‘rinib turibdiki, tinish belgilarining ahamiyati beqiyos. Katta- katta roman, hikoya, esse umuman olganda barcha badiiy asarlarning ta’sirchanligini tinish belgilari amalga oshiradi. Tinish belgilarisiz bizning yozma shakldagi adabiyotimiz, hujjatlarimiz o‘z mazmuniga ega bo‘lmas edi. Ular quruq, hech qanday ma’noni kasb etmasdi. Biz har jumlamizni tilimiz orqali gapirayotganimizda, uning tasviri, yani qog‘ozdagi aksini, aynan, shu tinish belgilari bajaradi. Demak, tinish belgilari O‘zbek adabiy tilida asosiy mavzulardan biridir. Shu sabab ham, biz qator izlanishlarni o‘rganish mobaynida ko‘rdikki O‘zbek yozuvi va uning tarkibiy qismlarida tinish belgilarining o‘rni beqiyosdir. Avvalo, nutq insonlarning bir-birlari bilan muloqot 40 qilishlari uchun kerak bo‘ladigan asosiy vositadir. Tinish belgilari esa bizni nafaqat badiiy adabiyotni, balki ijtimoiy-siyosiy hujjatlarni ham tayyorlashda xizmat qilishini bilib oldik. Davlatimiz mustaqillikni qo‘lga kiritganidan so‘ng olib borilayotgan islohatlarning barchasi yurt istiqboli uchun bo‘ldi. Bugungi kunda mamlakatimiz tomonidan ta’lim olishga katta e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu esa o‘z navbatida fuqorolarning savodli bo‘lishini ta’minlab berdi. Bu tilimizning rivojlanishiga ham sabab bo‘ldi. Hozirda yoshlarning malakali mutaxassis bo‘lib yetishishlarida barcha fanlarning o‘rni bor. Ammo ona tilisiz boshqa fanlarni o‘zlashtirish oson kechmaydi. Shunday ekan tilni qanchalik yaxshi bilsak kundalik hayotimizda va ish faoliyatimizda bu narsa yordam beradi. Og‘zaki nutqning aksi yozma matnda va uning tarkibida aks etadi. Ularni o‘z o‘rnida to‘g‘ri foydalanish esa bu tilimizga bo‘lgan hurmat va o‘zimizga bo‘lgan mas’uliyatdir. Shak - shubhasiz , o`zbek tilshunosligida ham, rus tilshunosligi kabi, fanimizning ushbu murakkab ilmiy- nazariy, falsafiy sohasi bulgan umumiy tilshunoslik buyicha o‘nlab ishlar maydonga keladi. Bu - davr talabi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbek iston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov t o‘g‘ ri ta’kidlaganlaridek: ,,Xalqning milliy madaniyati va o‘ ziga xosligini ifoda etuvchi vosita b o‘ lmish O‘zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va t o‘ liq r o‘ yobga chiqarish davlat ishi ahamiyatiga molikdir.” Gapda tinish belgilari yozuv madaniyatini shakllantirish va takomillashtirishda katta ahamiyatga ega.Tinish belgilari yozuvning boshqa vositalari hamda til birliklaribilan ko‘rsatish mumkin bo`lmagan turlicha fikriy munosabatlarni psihologik va innavatsiyon holatlarni ifodalashda ham katta ahamiyatga ega.Bundan tashqari tinish belgilari matndagi fiklarni yozma ravishda ifoda etish uchun muhim bo`lgan qismlarga ajratishga yordam beradi. Nutqning semantik tuzilishini ko`rinadigan qiladi ,alohida gaplarni va ularning qismlarini ta’kidlab intonatsiyani ko`rsatishga xizmat qiladi. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI 1. Ilmiy adabiyotlar: 1.Abdupattoev M.T. 0 ‘zbek matnida supersintaktik butunliklar. Filol.fan.nom. ...diss.avtoref. - T., 1998. 2.A.Mamajanov Tekst lingvistikasi. -Toshkent-1989,15-bet 3.A. Nurmonov Hozirgi O‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2013, 93-bet 4.Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent 5.Erkaboyeva N. O‘zbek tilidan ma’ruzalar to‘plami. Toshkent, 2018. 6.Hamroyev M.A. Ona tili. Toshkent , 2007. 7.Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. - Toshkent, 2002.-168 b. . 8.Hakimov N4. O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. - Toshkent, 2001. - 50b. 9. Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. - Toshkent, 2002.-168 b. Matn va uning talqini, xalqaro ilmiy - nazariy konferensiya materiallari. - Samarqand:SamDCHTI nashri, 2000. - 256 b. 10.Hakimov M. O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlari. Nomzodlik dissertatsiyasi. Toshkent-1993, 7-bet 11. I.Qo‘chqortoev. Badiiy nutq stilistikasi, T., 1975 12.Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. T.: “Talqin”, 2005. 13.Karimov S. 0 ‘zbek tilining badiiy uslubi, Samarqand, 1992 14.Mamadieva M . Ilmiy matnning sintaktik xususiyatlari. T ., 2008 15.Mamajonov A. Tekst lingvistikasi / Q‘quv qo‘llanmasi. - Toshkent, 1989.- 62 b. Matn va uning lisoniy tahliliga oid tadqiqotlar, xalqaro ilmiy - nazariy Matn va uning talqini, xalqaro ilmiy - nazariy konferensiya materiallari. - Samarqand:SamDCHTI nashri, 2000. - 256 b. 16.Mukarramov. Hozirgi O‘zbek adabiy tilining ilmiy stili T., “Fan”, 1984 17.Muxamedova D. Mikromatn haqida ayrim mulohazalar // Til va adabiyot 42 ta’limi, 1998, 1-son, 45-49-betlar onferensiya materiallari. - Samarqand: SamDU nashri, 1999.- 69 b. 18.M.Mirtojiyev Hozirgi O‘zbek tili. -Toshkent-1992, 63-bet 19. Mukarramov. Hozirgi O‘zbek adabiy tilining ilmiy stili T., “Fan”, 1984 20.Nurmonov А va boshqalar. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. T.: “ILM ZIYO”, 2013. 21.Qodirov P. Xalq tili va realistik proza, T., “Fan”, 1973 22. Qilichev E. Matnning lingvistik tahiili. - Buxoro, 2000. - 36 b. 23.Qo‘ng‘urov R. 0 ‘zbek tilining tasviriy vositalari, T., 1977 24. Qodirov P. Xalq tili va realistik proza, T., “Fan”, 1973 25. Qilichev E. Matnning lingvistik tahiili. - Buxoro, 2000. - 36 26. Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. 0 ‘zbek tili va adabiyoti. 27.S.Muhamedova, M.Saparniyazova Matn lingvistikasi. -Toshkent-2011, 45-bet 28.“O ‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009. Hakimov A . 0‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. Toshkent, 2001.50b. 29. O‘rinboev B., Qong‘urov R., Lapasov J. Badiiy tekstning tahiili. - Toshkent: “O‘qituvchi”, 1991. - 216 b. 30.O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1981, 452-bet 31.O‘rinboev B., Qong‘urov R., Lapasov J. Badiiy tekstning tahiili. - Toshkent: “O‘qituvchi”, 1991. - 216 b. 32.G‘. Abdurahmonov, D. Xo‘jayeva H о zirgi O‘zbek adabiy tili. -Toshkent-2003, 33-bet 2.Internet manbalari: 33. https://www.edu.uz 33. https://www.ziyo.net.uz 34. https://www.arxiv.uz 43

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Matn haqida umumiy ma’lumot

1.1. Matn va uning turlari

1.2. Matn lingvistikasi

II BOB. Matnning tadqiqiy muammolari

2.1. O‘zbek tilshunosligida matn va uning tadqiqi

2.2. Matn muammolari bilan shugʻullangan olimlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить