Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzish tartibi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	119.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzish tartibi

Купить

Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzish tartibi 5340900 -“Buxgalteriya hisobi va audit” - ta’lim yunalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA: Kirish ......................................................................................... 3 I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida auditorlik hisobotini tuzishning nazariy – xuquqiy asoslari 6 1.1. Mamlakatimizda auditorlik tekshiruvlarini tashkil etishning huquqiy asoslari.............................................. ................... ........ 6 1.2. Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisoboti tuzishning maqsadi va vazifalari........................ ....... ... 14 II bob. O’zbekistonda maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzishning amaliy jihatlari 21 2.1. Auditorlik tekshiruvlar i natijalarini umumlashtirish va b aholash . 21 2.2. Maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda auditorlik hisoboti va uni tuzish tartibi

Kirish Mavzuning dolzarbligi : Kichik biznes va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishda iqtsodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish natijasida biznesni muvafaqqiyatli rivojlantirishga yordam beradigan, xo’jlik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy hisobotlarining ishonchligi to’g’risida xulosa beradigan hamda hisobotni yaxshilash maqsadida ularga maslahat, yo’l-yo’riq va boshqa turlardagi amaliy yordam ko’rsatadigan professional xizmatning yangi shakli – auditorlik faoliyatiga ehtiyoj yanada kuchaymoqda. Hozirgi kunda mamlakatimzda iqtisodiyotni modernizatsiyalashda korxonalarga yangi texnika va texnologiyalarni olib kirish va ularning faolyatini yanda rivojlantirish hamda aniq maqsadlarda tashkil etilayotganligini zamonaviy auditorlik tekshiruvi natijalarini o’zida aks ettirgan auditorlik h

bo’yicha auditorlik hisobotini tuzish yuzasidan taklif va tavsiyalar berishdan iborat 2 . Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqqan holda, bitiruv malakaviy ishida quyidagi vazifalar belgilanadi:  mamlakatimizda auditorlik tekshiruvlarini tashkil qilishning me’yoriy- huquqiy asoslarini o’rganish ;  maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisoboti tuzishning maqsadi va vazifalarini o’rganish;  maxsus maqsaddagi auditorlik tekshiruvlar natijalarini umumlashtirish va b aholash ni o’rganish ;  maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda auditorlik hisoboti va uni tuzish tartibi yuzasidan ilmiy-amaliy tavsiyalar berish;  maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda auditorlik xulosasi va uni tuzish tartibini o’rganish;  auditorlik faoliyatining xalqaro standartlari asosida auditorlik hisobotini tuzish

maqsaddagi tekshiruv yuzasidan auditorlik hisoboti tuzishni takomillashtirish masalalari, shuningdek auditorlik hisobotini tuzish bo’yicha javobgarlikni oshirish masalalari ilmiy asoslab berilgan. Bitiruv malakaviy ishimizning xulosa qismida maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzish tartibi mvzusini o’rganish yuzasidan mustaqil ilmiy-amaliy asoslangan taklif va tavsiyalar berilgan. 6

I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida auditorlik hisobotini tuzishning nazariy – xuquqiy asoslari 1.1. Mamlakatimizda auditorlik tekshiruvlarini tashkil etishning huquqiy asoslari Mamlakatimizda keyingi paytlarda auditorlik faoliyatini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunga (yangi tahriri) muvofiq «Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va auditorlik tekshirishlarining ahamiyatini oshirish to’g’risida» Vazirlar Mahkamasining Qarori tasdiqlandi. Buning natijasida malakali auditorlarni tayyorlash, qayta tayyorlash hamda auditorlik faoliyatini litsenziyalashda jiddiy o’zgarishlar sodir bo’ldi. Bu o’z navbatida auditorlar va auditorlik tashkilotlarini huquq va mas’uliyatlarini yanada oshirdi va ular o’rtasida raqobat kuchaydi. U

avvalo, mamlakatimiz iqtisodiyotining yuqori barqaror o’sish sur’atlari va makroiqtisodiy mutanosibligi saqlanib qolayotganini qayd etishimiz zarur 1 ” deb t’akidlaganlar. Shunga qaramasdan, mamlakatimizda auditorlik faoliyatining rivojlanishi ancha murakkab va qiyin, ko’plab jihatlari bo’yicha esa sust hamda ziddiyatli kechmoqda Bunday holatnin sabablari auditorlik firmalarida buxgalteriya hisobining nazariy masalalari, huquqiy-me’yoriy hamda tizimli tartibga solishning boshqa imkoniyatlari etarli darajada amaliyotda ishlatilmayapti. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti munosabatlarining shakllanishi va rivojlanishi natijasida turli mulkchilik shaklidagi auditorlik firmalarida moliyaviy-xo’jalik faoliyatini samarali tashkil etish va ularga professional hisob xizmatlartni ko’rsatishni takomil

tashkiloti u bilan fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnoma tuzgan bo’lsa, u auditorlik tekshiruvi o’tkazishga jalb etilishi mumkin. Auditorlik faoliyatining maqsad va vazifalari tavsifidan kelib chiqib, uni quyidagicha tasniflash mumkin(1-chizma). Auditorlik faoliyatini litsenziyalashtirish (ruxsatnoma berish) va auditor malaka sertifikatini berishning yangi tartibi joriy etildi. Bunday chora-tadbirlarning amalga oshirilishi albatta auditorlik tekshirishlarning sifatini yanada yaxshilash imkoniyatini yaratdi. Auditorlik tashkilotlarga auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziya mahsus vakolatli davlat organ – Moliya Vazirligi tomonidan beriladi va auditorlik faoliyatini maxsus ruxsatnoma (litsenziya) asosida 9Auditorlik faoliyati Buxgalteriya hisobini yo’lga qo’yish, qayta tiklash

amalga oshiriladi. Auditorlik tashkilotlarida malaka sertifikatiga ega bo’lgan auditorlar faoliyat ko’rsatadi. O’zbekiston Respublikasda auditor malaka sertifikatini olish tartibi quyidagi talablar asosida amalga oshiriladi: - oliy iqtisodiy ma’lumotning buxgalteriya hisobi, auditorlik, moliyaviy yoki soliq nazorati sohalarida amaliy ish, dars berish staji kamida 3 yil bo’lishi; - yoki oliy noiqtisodiy yoki o’rta maxsus iqtisodiy ma’lumot bilan auditor, bosh buxgalter , revizor yoki soliq inspektori sifatida kamida 5 yillik ish stajining borligi. Bunday ish stajiga ko’rsatilgan ishlarda xodimlar shtatida yoki o’rindoshlik sifatida ishlagan davrlari, shuningdek, auditorning yordamchisi sifatida ishlagan vaqti ham kiradi; - auditorlarni tayyorlash markazlarida O’zbekiston Respublikasi Moliya

Tashkiliy jihatdan auditorlik tekshirishlari majburiy va tashabbus bilan o’tkaziladigan auditga ajratiladi. 90-yillardan keyin auditorlik tashkilotlarining mijozlari auditorlarning dalolat berish vazifasiga muhim ehtiyoj sezib, o’z tashabbuslari bilan tekshirish o’tkazishga qaror qabul qila boshladilar. Bunday vaziyatning sabablari o’sha vaqtda ham, hozir ham quyidagicha: a) muassasalarning rahbar yoki bosh buxgalteri almashuvi; b) xo’jalik va soliq huquqlari beqaror va ba’zan mantiqqa zid rivojlanish sharoitda malakali iqtisodiy-huquqiy maslahat olish zarurati ; v) ayrim kompaniyalarda ularning faoliyati rivojlanib kengayishi sari, shuningdek, filiallari paydo bo’lishi bilan moliya ishlarini boshqarishdagi qiyinchiliklar; g) mavjud g’oyat chalkash va ba’zan shavqatsiz soliq qonunlari doir

Auditorlik tashkilotlari ularning zimmasiga yuklatilgan vazifalarga muvofiq moliyaviy hisobotlar hamda u bilan bog’liq bo’lgan moliyaviy axborotlarning qonunchilikka muvofiqligi va ishonchliligini auditorlik tekshiruvlaridan o’tkazadi, shuningdek professional xizmatlar ko’rsatadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyati samaradorligini tahlil qilish va baholashda auditorlik tashkilotlari, avvalambor daromadlilik (rentabellik), kapitaldan foydalanish darajasi, moliyaviy barqarorligi, to’lov qobiliyati va o’zini- o’zi moliyalash darajasi, ishdagi faollik mezonlaridan kelib chiqadi. “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi qonun 6-moddasiga asosan asosan auditorlik tashkiloti quyidagi huquqlarga egadir:  auditorlik tekshiruvi o’tkazish to’g’risida qaror qabul qilish uchun xo’jalik yurituvchi su

Auditorlik faoliyatini me’yoriy tartibga solish tizimi O’ zbekist o n Respublikasi Konstitutsiyasi “ A uditor l i k faoliyati to’g’risidagi » O’zbekiston respublikasi Qonuni O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Qarorlari va boshqa hujjatlari O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari O’ zbekist o n Respublikasi Moliya Vazirligi tasdiqlagan auditorlik faoliyatining milliy standartlari, nizomlari, yo’riqnomalari va qoidalari O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tasdiqlangan mustaqil bank auditi o’tkazishga qo’yilgan talablari bo’yicha me’yoriy hujjatlari 2-chizma . Auditorlik faoliyatini me’yoriy tartibga solish tizimisub’ektga professional xizmatlar ko’

Ushbu yaratilgan baza mamlakatimizda auditorlik faoliyatini rivojlantirishda muhim bosqichlarini bosib o’tishga asos bo’ldi. Auditorlik tashkilotlari:  auditorlik faoliyatini amalga oshirishda qonun hujjatlarida belgilangan litsenziya talablari va shartlariga amal qilishi;  auditorlik tekshiruvini o’tkazish bo’yicha shartnoma tuzishdan avval buyurtmachining talabiga ko’ra auditorlik faoliyatini amalga oshirishga tegishli litsenziya, auditor (auditorlar)ning malaka sertifikatini ko’rsatishi;  xo’jalik yurituvchi sub’ektning talabiga ko’ra auditorlik tekshiruvini o’tkazish bo’yicha qonun hujjatlaridagi talablar, auditorning fikr-mulohazalari asoslanadigan huquqiy normalar to’g’risida axborot taqdim etishi;  auditorlik tekshiruvini amalga oshirishda olingan axborotlarni sir saqlashi;  au

organlar o’rtasida tuzilgan shartnoma asosida turli tekshiruvlarni o’tkazishda mutaxassislar sifatida ishtirok etishlari mumkin. Auditorlik tashkilotlari ochiq aktsiyadorlik jamiyati shaklidan tashqari barcha tashkiliy-huquqiy shaklda tashkil etilishi va faoliyat yuritishi mumkin, bunda ustav kapitalining 51 foizdan kam bo’lmagan miqdori mazkur auditorlik tashkilotining bir yoki bir nechta shtatdagi auditorlariga tegishli bo’lishi shart. Auditor (auditorlar) faqat bitta auditorlik tashkilotining ta’sischisi bo’lishi mumkin. Auditorlik tashkilotini auditor malaka sertifikatiga ega bo’lgan rahbar boshqaradi va attestatsiyadan o’tmagan rahbar ikki yil mobaynida auditorlik tashkiloti rahbari sifatida faoliyat yuritish huquqiga ega emas. Auditorlik tashkilotlari auditorlik tekshiruvini o’tkazis

Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisoboti tuzishning maqsadi – iqtisodiyoti modernizatsilash sharoitida xo’jalik sub’ektlar moliyaviy- xo’jalik faoliyatini amaldagi qonunchilikka asosan atroflicha o’rganish va uning natijalari bo’yicha auditorlik hisobotini tuzishdan iborat 1 (3-chizma). Auditor o’z oldiga qo’ygan maqsadiga erishish uchun avvalo, halollik, xolislik, kasbiy layoqat va odob, maxfiylik va albatta, mustaqillik tamoyillariga rioya qilishi shart. Keltirib o’tilgan bu tamoyillar O’zbekiston Respublikasi “Auditorlarning kasbga oida ahloq Kodeksi”da alohida qayd etilgan. Auditor xo’jalik tizimining kuzatuvchi sifatida axborot xatarini kamaytirishi zarur. Bu vazifani bajarish tekshirish natijalariga va auditorning professional mulohaza yuritish qobiliyatiga as

Jamoatchilik istaklariga to’la rioya qilmaslik va tushuntirish ishlarining etarli emasligi Auditorlar vazifalarini tushuntirishdagi tafovutlar Jamoatchilik ishonchining kamayishi Sudda va suddan tashqari hal qilishdunyoqarash, yuksak axloqiy fazilat va nazorat ishining ma’lum ko’nikmalari talab qilinadi. Kengaytirilgan dasturda amalga oshiriladigan audit juda murakkabligi sababli odatda nazorat-taftish tadbirlarini mutaxassislar guruhi bajaradi, mutaxassislarning har biri biror kasb sohasida chuqur bilimli bo’ladi. Masalan, savdoda auditorlar guruhida buxgalterlar, tovarshunoslar, iqtisodchilar, iqtisodiy axborotni ishlashning avtomatlashtirilgan tizimi mavjud bo’lsa, ma’lumotlarni informatsion texnologiya mutaxassislari kiritadi. Umuman auditni tashkil etishning bunday shakli nazorat sama

Keyinchalik O’zbekistonda ham bozor munosabatlari rivojlangan sari yuqorida aytilgan va shunga o’xshash tafovutlar kengayishi mumkin. Shu sababli auditning tashkiliy-yuridik va iqtisodiy asoslarini ishlab chiqish va ularni auditorlik xulosalaridan foydalanuvchilarning kutishlaridagi ob’ektiv tafovutlarni hisobga olib takomillashtirish lozim. Auditor vazifasini anglashda tafovut faqat auditor va mijozlar o’rtasida bo’lib qolmaydi. Bir qancha hollarda (ayniqsa sudda va suddan tashqari hal qilishda) bizdan ko’ra ko’proq g’arb uchun harakterli bo’lgan bu tafovutlar uchinchi shaxslarning manfaatlariga daxldor bo’ladi, shuningdek keng jamoatchilik diqqatini jalb qiladi. Auditorlar dalolat berish vazifasini bajarar ekanlar buxgalteriya hisobotining to’g’riligi va ob’ektivligi to’g’risida fikr bil

buzilishlarni ochib tashlashga samaradorlikni kutishlari mumkin. Biroq, tajribali auditor, ayniqsa endi ishlay boshlagan auditor bu sohalarda hamisha samarali ishlay olmasligini ko’rsatmoqda. Tekshiriladigan xo’jalik tizimining ma’muriyati auditorlar oldiga ehtimol tutilgan suiste’mollik faktlarini va ularning oqibatlarini aniqlash vazifasini qo’ysa - bu boshqa gap. Masalan, avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatuvchi yirik bazaning ma’muriyati o’z hududida joylashgan ikkita nomustaqil transport d o’ konida chakana savdo to’g’ri yuritilayotganini tekshirishni iltimos qildi. (Bu auditorlarning mijoz bilan kelishilgan tadbirlari bo’yicha xizmati deyiladi). Bunday topshiriqni bajarish uchun, shubhasiz tekshiruvchilar alohida auditorlik testlari va tadbirlarini ishlab chiqishlari nazoratning tov

vujudga kelishi mumkin; g) kasbiga doir faoliyat bilan shug’ullanayotgan auditorlarning mustaqilikka erishishga intilishi, ular duch keladigan salbiy omillarni ishonchli bartaraf etishlari uchun asos bo’lib xizmat qilishi lozim. Auditorlar mustaqilligini muhim ahamiyatga molikligi sababli kasbimizning ko’plab vakillari uni yangi tahrirdagi «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonunga qo’shimcha kiritish lozimligini taklif qilmoqdalar. Bu mualliflar O’zbekiston uchun yangi bo’lgan bu tamoyilni esga olgan bo’lsalar ham uni talqin etishda darhol ikki xil ma’no chiqishiga yo’l qo’ydilar: «Mustaqillik» degan aniq tushunchaning qonunida yo’qligi auditorlik qonunda «mustaqil tekshirish» degan ta’rifida chalkashlikka olib kelishi mumkin. Jahon tajribasida bir qancha omillar va vaziyatlar ta’siri n

maqsadga ma’lum darajada erishsa bo’ladi. Masalan, auditor xizmati uchun ko’p xollarda uni yollagan mijoz shaxsini o’zi haq to’lashiga qaramay auditor bu ishni bajarish uchun etarli darajada mustaqil bo’lishi mumkin va lozim. Bundan tashqari auditorga tekshirilayotgan xo’jalik tizimi tomonidan haq to’lanishi agar bu tizim ma’muriyati jinoiy ishlarga botib qolmagan bo’lsa taklif etilgan mutaxassisga alohida ishonch bildiradi, hatto o’z x o’ jaligi juda shubhali, xatarli zonalarni mufassal, chuqur tadqiq etish tashabbuskori bo’lishi ham ehtimoldan holi emas. Boshqacha aytganda auditorning mustaqilligi (xizmati uchun mijozdan haq oladigan notarius yoki vrachning mustaqilligi kabi) umuman fuqarolik jamiyati intilishi lozim bo’lgan maqsaddir, bu yaqinlashish ma’lum darajada mumkin va juda zarur

xizmatining sifatli o’tkazilishini rag’batlantirishdan iboratdir. 22

II bob. O’zbekistonda maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha auditorlik hisobotini tuzishning amaliy jihatlari 2.1. Auditorlik tekshiruvlar i natijalarini umumlashtirish va b aholash So’nggi yillarda dunyoning ko’pgina mamlakatlarida audit sohasi moliyaviy bozorning muhim elementlaridan biri sifatida jiddiy ravishda isloh qilinmoqda. Bizning fikrimizcha, ushbu hodisaga tadbirkorlik tizimlarining faoliyat yuritishi va rivojlanishining ob’ektiv sharoitlarining o’zgarishi, xususan kelgusida global dolzarb vazifalarni echish doirasida integratsiya jarayonlarining faollashuvi, auditorlik faoliyatining dunyoning iqtisodiyoti ko’proq modernizatsiyalashgan mamlakatlari hamda hududiy va xalqaro iqtisodiy birlashmalarni shakllantirishga intilishi, so’nggi yillarda biznes faoliyatini rivojlanti

auditorlar taxmin va hisob-kitoblarga asoslangan moliyaviy axborotlarni baholaydilar. 5-chizma: O’zbekistonda auditorlik tekshiruvlar natijalarini baholash ishlari Ta’kidlash joizki, tekshiruv natijalari va xo’jalik yurituvchi sub’ekt mutaxassislarining hisob-kitoblarini baholashda auditorlar ma’lum darajada professional ehtiyotkorlikka rioya qilishlari zarur. Auditor quyidagi hollardagi kabi, katta nomuvofiqliklar mavjudligini ko’rsatuvchi holatlarni ob’ektiv baholashi zarur:  xo’jalik yurituvchi sub’ekt xodimlariga ma’lum bo’lgan, ammo auditor tomonidan ochilmagan xatolarni aniqlash faktlari;  tekshiruv uchun zarur bo’lgan, auditorga o’z vaqtida taqdim qilinmagan 24Audit natijalarini baholash ishlariishchi hujjatlarni sharhlash va yakuniy ishchi hujjatlarni tayyorlash ishchi hujjatlarn

dastlabki hujjatlar yoki ma’lumotlarga doir xo’jalik muomalalari;  mutaxassislarning hisob-kitoblaridagi nomuvofiqliklar;  inventarizatsiya natijasida aniqlanib, dalolatnoma va taqqoslash vedomostlari bilan rasmiylashtirilgan, lekin etarli darajada tahlil qilinmagan va tuzatilmagan katta tafovutlar;  katta tafovutlarning tasdiqlanmaganligi va auditor so’rovlariga kutilgan javoblar olinmaganligi;  tekshiruv uchun tanlab olingan, zarur dastlabki hujjatlar yoki tegishli ruxsat etuvchi ko’rsatmalar taqdim qilinmagan xo’jalik muomalalari. Auditor to’plangan dalillar etarliligini baholashda ushbu holatlar aniqlangan bosqichni (rejalashtirish, audit o’tkazish) hisobga olishi kerak. Shuningdek, katta xatolar xatarini dastlabki baholash va batafsil tekshirish rejalari ham e’tiborga olinishi loz

mumkin. Shundan so’ng auditor to’lovi tasdiqlangan va tasdiqlanmagan qarzlar summalarining katta - kichikligini baholaydi . Buxgalteriya hisoboti tuzilgan kundan oldin olingan barcha schyotlar (etkazib berilgan tovarlar, bajarilgan ish va ko’rsatilgan xizmatlar uchun) joriy davrdagi hisobda va shu davr uchun tuzilgan hisobotda aks ettirilishi kerak. Shuning uchun buxgalteriya balansi tuzilgan sanadan so’ng tayyorlangan materiallar harakati to’g’risidagi hisobotlar va schyotlardagi sanalar, mulklar va majburiyatlarning balansda to’g’ri aks ettirilganligini tekshirish maqsadida taqqoslanishi maqsadga muvofiq. Agar debitor va kreditor qarzlarning miqdori xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliyaviy ahvoli uchun sezilarli darajada bo’lsa, auditorlar hisobga olishning to’g’riligi va aniqligini tekshir

Bunda audit o’tkazish chog’ida kontragentlardan tasdig’ini olish zarurligi to’g’risida guvohlik beradigan omillarni belgilab qo’yish kerak: xaridlarni ichki nazorat qilish tuzilmasining bo’shligi; moliyaviy muammolar; tovar-moddiy boyliklar bo’yicha qoldiqlar chiqarishda yoki qarzdorlarni tekshirishda yo’l qo’yilgan xatolar to’g’risidagi faktlar; bir necha mol etkazib beruvchilardan qilingan katta xaridlar; xaridlar to’g’risidagi hisobot buxgalteriya balansini tuzish sanasiga tayyorlanmagan. Tasdiqlash ishlarining natijalarini umumlashtirib, eng avvalo, ularning ishonchliligini baholash zarur. Bunda qarzlarning yozma va og’zaki shaklda tasdiqlangan miqdori va ahamiyatliligi baholanadi. Yozma shaklda olingan dalil-isbotlarni eng ishonchli deb tan olish qabul qilingan. Yozma tasdiqlarning is

ketayotgan to’lanmay qolgan schyotlar va mol etkazib beruvchilar bilan hisob- kitoblar bo’yicha debet qoldiqlarning aniqlangan summalariga ma’lumotlar muvofiqligi to’g’risida tasdiq olinishi mumkin. Bu holda auditor analitik hisob ma’lumotlarining ishonchliligi haqida etarli dalillarga ega bo’ladi. Agarda olingan tasdiqlar natijalariga ko’ra kontragentda bunday qarzdorlikning yo’qligi aniqlansa, u holda auditor analitik hisob ma’lumotlarini ishonchsiz deb baholashi mumkin. Analitik hisob registrlari ma’lumotlarini Bosh daftar bilan taqqoslash mijoz tomonidan vaqti-vaqti bilan o’tkaziladigan nazorat tadbiri bo’lib hisoblanadi. Qoidaga ko’ra, auditorlar qilingan taqqoslashlarni, aniqlangan g’ayrioddiy summalarni tahlil qiladi, jami summalarni qayta jamlab chiqadi. Auditorlik tashkiloti esa,

bajarilmasligi oqibatida ko’rilgan zararlar;  xom ashyolar, materiallar va ishlab chiqarish chiqitlaridan oqilona foydalanish;  korxona jamoasi maqsadlarning tizimi, har bir xodimga vazifalarning oqilona taqsimlanishi;  ham iqtisodiy, ham ijtimoiy maqsadlarga etishishda barcha xodimlar (ishchidan tortib bosh direktorgacha) iqtisodiy manfaatlarni ta’minlaydigan mehnatga haq to’lash tizimi;  mahsulot chiqarish va sotish haqidagi hisobot ma’lumotlarining buxgalterlik hisobi va dastlabki hujjatlar ma’lumotlariga to’g’ri kelishi;  mahsulotlar hisobotiga hisobot davrida tayyorlanib tugallanmagan mahsulotlarning kiritilmaganligi va hisobotlarda boshqa qo’shib yozish hamda chalkashliklarga yo’l qo’yilmaganligi. Auditorlik tekshiruvlari tajribasi shuni ko’rsatmoqda-ki, xo’jalik yurituvchi sub’

nomuvofiqliklar va ularni bartar a f qilish bo’yicha auditorlik tashkilotining tavsiyalari auditorlik hisobotining xotima qismida aks ettirilishi lozim. Boshqa tomondan, auditor buxgalteriya hisobotining ishonchliligi va uning korxonadagi haqiqiy ahvoliga mos kelishi haqida fikr-mulohazalar bildirishi zarur. Hisob siyosati aks ettirilishining ishonchliligi to’g’risida auditorning fikri korxona kontragentlari xulosalari va hatti-harakatlarining asosi hisoblanadi. Buxgalteriya hisobotlaridan foydalanuvchilar nafaqat raqamlarning, balki ularga berilgan izohlarga ham ya’ni hisob siyosatining mohiyatini ochib beradigan axborotlarning ishonchliligiga ham ishonch hosil qilishi lozim. Chunki ularga asosan moliyaviy hisobot shakllantiriladi. Masalan, O’zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi tomoni

nomuvofiqligi aniqlanganida auditorlik hisobotining xotima qismida maxsus izohlar berilishi zarur. 2.2. Maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda auditorlik hisoboti va uni tuzish tartibi Auditning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, umumlashtirilgan va baholangan tekshiruv natijalarini kamida ikkita hujjat bilan rasmiylashtirish maqsadga muvofiqdir: 1. Audit haqidagi shartnomada ko’zda tutilgan davr ichidagi korxonaning moliya-xo’jalik faoliyatini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish to’g’risida hisobot; 2. Buxgalteriya balansi va moliyaviy hisobot bo’yicha auditorlik xulosasi. O’zbekiston Respublikasining «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunida belgilanishicha: auditorlik hisoboti auditorlik tekshiruvining borishi, buxgalteriya hisobini yuritishning belgilangan tartibidan aniqlangan chetga

Auditorlik hisoboti moliyaviy hisobotni auditorlik tekshiruvidan o’tkazgan auditor(lar) tomonidan betma-bet imzolanishi lozim. Auditorlik hisoboti auditorlik tekshiruvining buyurtmachisiga, buyurtmachining barcha zarur rekvizitlari ko’rsatilgan holda jo’natiladi. Auditorlik hisobotining kirish qismi da auditorlik tashkilotining rekvizitlari, shu jumladan auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan litsenziyaning raqami va sanasi, auditorlar va auditorlik tekshiruvida qatnashgan boshqa shaxslar haqida ma’lumotlar, hamda auditorlik tekshiruvini o’tkazish uchun asos va xo’jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatining umumiy tavsifi ko’rsatiladi. Auditorlik hisobotining tahliliy qismi auditorlik faoliyati milliy standartiga tayanadi va quyidagilarni o’z ichiga oladi:  xo’jalik yurituvchi s

belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash;  buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlash tartibini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish jarayonida aniqlangan katta qoidabuzarlik holatlarini bayon qilish. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirish chog’ida qonunchilikka rioya qilinishini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:  xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan sodir etilgan moliya-xo’jalik muomalalarining qonunchilikka mos kelishini baholash;  xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan amalga oshirilgan moliya-xo’jalik muomalalarini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish jarayonida aniqlangan katta nomuvofiqliklarni bayon qilish. Soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni hisoblash hamd

qonunchilikka muvofiq javobgarlikka tortiladi 1 . Auditorlik tekshiruvining natijalari asosida tuzilgan hisobotda korxona moliya-xo’jalik faoliyati va uning natijalarining umumiy ahvoli, shuningdek, buxgalteriya hisobini yuritish va hisobot tuzishning holati, tahlil ishlarining darajasi hamda korxonadagi hisob-tahlil xodimlarining tavsifi aks ettiriladi. Auditorlik hisoboti ma’lumotlari korxona bozor sharoitlariga qanday moslashayotganligi va muvaffaqiyatli rivojlanishi hamda foydasini ko’paytira olishga qodirligini yoki aksinchaligini bildirishi lozim. Albatta, tekshirilayotgan korxonadagi ahvol bezab ko’rsatilmasdan, auditorga taqdim qilingan axborot haqiqiy bo’lgandagina ehtiroslarga berilmagan va real auditorlik hisoboti hamda xulosa shakllanadi. Aks holda, auditorlik tekshiruvi befoyd

Shu bilan birga auditorlarga u yoki bu noxush faktlarni boshqacha qilib yoritishga yoki tekshiruvchilar uchun qulay xulosa tuzib berishga majburlash maqsadida ruhiy, jismoniy yoki boshqacha taz’yiqlar o’tkazgan hollarda ular qat’iylik va printsipiallik bilan ish tutishlari lozim. Auditor aniqlangan xato yoki kamchiliklar to’g’risida korxona rahbariyatiga bildiradi va ularni tuzatish bo’yicha aniq tavsiyalar beradi. Auditorlik tekshiruvi jarayonida auditor moliyaviy hisobot mijozning moliyaviy holatini to’g’ri aks etishiga kafolat olish maqsadida, muayyan muolajalarni amalga oshiradi. Shuning bilan bir qatorda, hisobotda bir qator buzib ko’rsatishlar aniqlanmasdan qolib ketish xafvi borligini inkor qilib bo’lmaydi. Auditorning moliyaviy hisobotda ahamiyatli darajada buzib ko’rsatishlar mavj

yoki noto’g’ri qarorlar qabul qilishi mumkin) yoki ahamiyatsiz bo’lishi mumkin. Audit o’tkazish jarayonida auditorlik tashkiloti moliyaviy hisobotni buzib ko’rsatish tavakkalchiligini baholashi lozim. Bunda ataylab va bilmagan holda ham buzib ko’rsatish paydo bo’lishiga ta’sir etuvchi muayyan omillar mavjudligini nazarda tutish kerak. Buzib ko’rsatishlar paydo bo’lishiga sabab bo’lgan iqtisodiy sub’ektning ichki xo’jalik yuritish faoliyatiga mansub omillar quyidagilardir: - iqtisodning inqiroziy tarmoqlariga katta miqdorda moliyaviy qo’yilmalarni amalga oshirish; - iqtisodiy sub’ekt sotuvlari (ishlab chiqarish) hajmining tez o’sishiga yoki foydaning ko’p miqdorda kamayishiga aylanma mablag’larning nomuvofiqligi; - ma’lum bir vaqt mobaynida iqtisodiy sub’ektning bir yoki bir nechta buyurtma

- tarmoq inqiroz holatida bo’lishi munosabati bilan iqtisodiy sub’ekt inqiroz holatiga tushib qolish ehtimolining oshishi; - iqtisodiy sub’ektning ishlab chiqarish faoliyati, ishlab chiqarish texnologik xususiyatlari. Tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotida buzib ko’rsatish mavjud bo’lishini hisobga olib, auditor tashkiloti auditorlik muolajalarini ishlab chiqish jarayonida moliyaviy hisobotdagi buzib ko’rsatish tavakkalchiligini baholaydi. Shuning bilan bir qatorda, auditorlik tashkiloti moliyaviy hisobotda buzib ko’rsatish mavjud ekanligi holatlarini ataylab izlab topishi tavsiya etilmaydi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotida buzib ko’rsatish aniqlangan holda auditorlik tashkiloti ularni tekshirilayotgan hisobotga barcha ahamiyatli tomonlard

- aniqlangan buzib ko’rsatishlar ahamiyatliligi darajasidan; - tekshiruv davom etganda buzib ko’rsatishlar kelib chiqishi tavakkalchiligi va buzib ko’rsatishlar aniqlanmay qolinishi tavakkalchiligidan. Agar auditor holatlar bo’yicha ahamiyatli buzib ko’rsatishni aniqlasa, u ushbu masalani xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyati bilan muhokama qilishi lozim. Rahbariyat bilan masala yuzasidan muhokama o’tkazilganda auditor boshqa ma’lumotlar va rahbariyatning auditor so’rovlariga javoblari asoslanganligiga har doim ham to’g’ri baho bera olmaydi va, shu bois, u haqiqatdan ham fikrlar va mulohazalarda farqlar mavjudligini ko’rib chiqishi lozim. Agar auditor holatlar bo’yicha ahamiyatli so’zsiz buzib ko’rsatishlar mavjudligiga haqiqatdan ham ishonch hosil qilsa, u rahbariyatdan malakaviy uchinc

Auditorlik tashkiloti moliyaviy hisobotda aniqlangan buzib ko’rsatishlar to’g’risidagi ma’lumotlarni majburiy audit o’tkazishda moliyaviy hisobot to’g’risidagi auditorlik xulosasiga, turli maqsadlar yo’nalishida o’tkazilgan tashabbusli audit o’tkazishda esa - auditorlik hisobotiga kiritishi lozim. Agar buxgalterlik (moliyaviy) hisobni yuritish, tegishli hisobotlarni tuzish va O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga rioya qilish bo’yicha ko’rsatilgan kamchiliklar audit o’tkazish chog’ida buyurtmachi korxona tomonidan tuzatilmasa, buxgalterlik (moliyaviy) hisobotning ishonchliligini tasdiqlash mumkin emasligi to’g’risida auditorlik tekshiruvining xulosasida yoziladi. 2. 3. Maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda auditorlik xulosasi va uni tuzish tartibi O’zbekistonda auditorlik xulosasi moliyaviy h

Auditorlik tashkiloti tomonidan ishlab chiqiladigan auditorlik xulosasini tayyorlash ishlarida auditorlik faoliyatining milliy standartlari (AFMS) qoidalarining talablarini inobatga olish zarur. Auditorlik xulosasini tayyorlashda asosan № 70 - «Auditorlik hisoboti va moliyaviy hisobot to’g’risida auditorlik xulosasi» nomli auditorlik faoliyati milliy standartidan (AFMS) foydalaniladi. Maxsus maqsaddagi tekshiruvlarda audit natijalari korxonadagi jarayonlar va moliya-xo’jalik faoliyati natijalarini tashkil etish va hisobga olishni holisona aks ettirishi lozim. Boshqacha qilib aytanda, auditorlik tekshiruvi mumkin qadar ob’ektiv bo’lib, uning xulosasi ma’lum ma’noda xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyati ustidan chiqarilgan «hukm» hisoblanadi. Shuningdek, davlat organlari topshirig’iga bino

o’tkazilgan moliyaviy hisobotlar ro’yxati, sanasi va hisobot davri ko’rsatilgan holda aks ettirilishi lozim. Shuningdek, kirish qismida auditorlik tekshiruvidan o’tkaziladigan hisobotning tayyorlanishi va ishonchliligi uchun ma’suliyat xo’jalik yurituvchi sub’ekt rahbariyatiga yuklatilishi, mazkur moliyaviy hisobot bo’yicha berilgan auditorlik xulosasi uchun esa auditorlik tashkiloti javobgar ekanligi ko’rsatilishi lozim. 2. Auditorlik xulosasining ta’kidlovchi qismi da auditorlik xulosasi AFMSga muvofiq o’tkazilganligi ta’kidlanishi lozim. Ta’kidlovchi qism moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy axborotlarning ishonchliligini va qonunchilikka, hamda xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliya- xo’jalik faoliyatining haqiqiy ahvoliga muvofiqligini baholashini ko’rsatishi lozim. Shuningdek, ta’kidlov

muomalalarining O’zbekiston Respublikasi qonunchiligi talablariga muvofiqligini ishonarli aks ettiradi degan fikrga kelingan vaqtda tuzilishi lozim. Salbiy auditorlik xulosasi moliyaviy hisobot korxonaning moliyaviy ahvoli to’g’risida ishonarli ma’lumot bermagan va buxgalterlik hisoboti hamda uning moliya-xo’jalik faoliyati hisobi amaldagi me’yoriy qonunchilik talablariga mos kelmagan holda yuritilgan vaqtda tuziladi. Bunday xato-kamchiliklar o’z vaqtida tuzatilmasa moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarni chalg’itishi mumkin. Salbiy auditorlik xulosasi tuzish auditorlik amaliyotida kamdan-kam uchraydigan holat bo’lib, bunga quyidagi muayyan vaziyatlar sabab bo’lishi mumkin: - auditor tomonidan aniqlangan buxgalteriya hisobotidagi xato-kamchiliklar jiddiy va salmoqli bo’lgan holatlar; ayrim

bartaraf qilish maqsadida moliyaviy hisobotga o’zgartishlar kiritish to’g’risida bildirilgan fikrga noroziligi sabab bo’ladi. Auditorlik tekshiruvi natijasida aniqlangan xato-kamchiliklar xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan tuzatilganda salbiy auditorlik xulosasi tuzilmaydi. Auditor buxgalterlik hisobi va hisobotining sifati to’g’risida ishonch bilan auditorlik xulosasi tuza olish uchun etarli darajada ishonchli dalillar t o’ play olmagan vaqtda xulosa tuzmaydi. Bunday holat auditorlik tekshiruvi hajmining cheklanganligi oqibatida moliyaviy hisobot to’g’risida fikr bildirish uchun auditorlik dalil-isbotlar etarli bo’lmaganida yuzaga keladi. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq shartnoma tuzuvchi auditorlik tashkiloti va mijoz-korxona tadbirkorlik sub’ektlari sifatida teng huqu

Auditorlik xulosasi tuzishdan voz kechish ariza ko’rinishida bo’lib, «Auditorlik tashkilotining auditorlik xulosasi tuzishdan voz kechish to’g’risidagi arizasi» deb nomlanadi. Agar salbiy xulosa tuzilsa yoki xulosa tuzilmasa, auditor ta’kidlovchi qismda tekshiruv natijalarini, aniqlangan amaldagi qonunchilik buzilishi faktlarini va korxona faoliyatidagi boshqa kamchiliklarni batafsil bayon qiladi. Auditorlik xulosasi kamida uch nusxada tuzilib, uning ikki nusxasi auditorlik tekshiruvi buyurtmachisi ya’ni korxona rahbariyatiga taqdim qilinadi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar auditorlik tekshiruvi yakunlanganidan so’ng 15 kun ichida auditorlik xulosasining bir nusxasini o’zlari joylashgan hududdagi soliq organiga taqdim qiladilar. Auditorlik xulosasi moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchu

h odimlariga yuklatiladi. Shu boisdan, korxona rahbari va moliya-hisob xizmati xodimlari oldindan, auditorlik xulosasini oxirgi tahrirda tuzgunga qadar tanishib chiqishlari, agarda ularda ayrim holatlarga nisbatan norozilik, mulohaza yoki qandaydir takliflari bo’lsa, ushbu bildirilgan fikrlar diqqat bilan eshitilib, korxona xodimlari ishtirokida muhokama qilinishi va asoslangan holda chiqarib tashlanishi yoki e’tiborga olinib, xulosaning oxirgi ta h ririda inobatga olinishi lozim. Korxona bir oy ham o’tmasdan so’ng qayta tekshirish natijasida ijobiy xulosa olsa, bu hol auditorlarga ishonchsizlik bildirishga olib kelishi mumkin. Bu xuddi oylab darsga qatnashmagan, qobiliyatsiz talabaning imtihonda mutlaqo savodsizligini namoyon qilib, «qoniqarsiz» baho olganidan so’ng, ertasiga ba’zi bir sa

Navbatdagi tekshiruvdan oldin ushbu materiallar tekshiruv eng boshidan aniq maqsadga yunaltirilgan va samarali bo’lishi, buning ustiga uni mazkur korxonani tekshirishda oldin ishtirok etmagan, yangi xodimlar o’tkazsa, ularga yaqindan yordam berishi mumkin. Bulardan tashqari, oydinlashtirilishi lozim bo’lgan ayrim savollar yoki tekshirilayotgan korxona tomonidan da’volar (masalan, auditorlar tomonidan mijoz-korxonaning hisob va hisobotlarini tekshirish natijalari bo’yicha salbiy xulosa aniqlanganda) paydo bo’lishi mumkin. Bunday hollarda haqiqatni qaror toptirish uchun auditorlik hisoboti va xulosasidagi ishchi materiallarga murojaat qilinadi. «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunga muvofiq auditorlik tekshiruvini o’tkazmay tuzilgan yoxud auditorlik tekshiruvi natijalari bo’yicha tuzil

Buxgalteriya h isoboti t o’g’ risida ishonchli axborot olishdan manfatdor tomonlar Ichki Tash q i Ma’muriyat H amkor tashkilotlar Kuzatish kengashi Korxona xodimlari Investorlar Mol etkazib beruvchilar - xaridorlar Davlat moliya xizmatlari Banklar-kreditorlarIII bob. Iqtisodiy munosabatlarni yanada rivojlantirishda maxsus maqsaddagi tekshiruv yuzasidan auditorlik hisoboti tuzishni takomillashtirish 3.1. Auditorlik faoliyatining xalqaro standartlari asosida auditorlik hisobotini tuzish hamda taqdim etishni takomillashtirish Auditor o’z vazifasini bajarar ekan hisobotdagi axborotning har bir alohida elementi ishonchliligini tasdiqlovchi alohida dalillarni to’playdi va dalillarni nazorat qilishda testlash chog’ida hamda u yoki bu xo’jalik operatsiyalarining mohiyatini tekshirish chog’ida to’p

dalillarni olishni hohlaydilar. Buni ular o’zlari mustaqil qilishlari yoki tegishli tekshirish o’tkazishni boshqa mustaqil mutaxasislarga topshirishlari mumkin. Umuman ishonchli buxgalteriya axboroti muhim ijtimoiy vazifani bajaradi. Bu axborot bozor iqtisodiyotida (sanab o’tilgan foydalanuvchilar orqali) mehnat, tovarlar, kapital bozori samaradorligini oshirishga yordam beradi. Biroq buxgalteriya axborotining ishonchliligi faqat auditga emas, mamlakatdagi hisob siyosatiga ham bog’liqdir. Auditorlik hisobotining shakli va mazmuni bir xillik bo’lishiga rioya qilish lozim, chunki bu ushbu hisobot o’quvchilar (foydalanuvchilar)ning tushunishiga va g’ayriodatiy vaziyatlar vujudga kelganda ularni solishtirishga yordam beradi. Auditorlik hisobot tegishli sarlavhaga ega bo’lishi lozim. Sarlavhada

buxgalteriya hisobining tegishli tamoyillari va usullarini aniqlashni talab qiladi. Bundan farqli holda, auditorning mas’uliyati moliyaviy hisobot bo’yicha o’z fikrini bildirish maqsadida ushbu moliyaviy hisobotning auditini o’tkazishdan iborat bo’ladi. Auditorlik hisoboti audit AXSga yoki tegishli milliy standartlarga yoki amaliyotga muvofiq o’tkazilganligini ko’rsatish yo’li bilan auditning qo’lamini yoritish lozim. “qo’lam” atamasi auditorga ushbu vaziyatlarda kerakli bo’lgan auditorlik muolajalarini bajarish uchun imkoniyatlarni taqdim etishga taalluqli. Bunday tasdiq o’quvchi (foydalanuvchi)da audit belgilangan standartlar yoki qabul qilingan amaliyotga muvofiq o’tkazilganligiga ishonch hosil qilish uchun kerak. Agar boshqa narsa ko’rsatilmagan bo’lsa, auditor auditorning manzilida ko

buxgalteriya hisobi tamoyllarini baholashdan hamda moliyaviy hisobot umumiy taqdim etilishiga baho berishdan iborat. Auditorlik hisoboti moliyaviy hisobot Moliyaviy hisobotni taqdim etish bo’yicha kontseptual asosga muvofiq haqiqiy va ishonchli aks etilganligi (yoki barcha muhim javhalar bo’yicha ishonchli taqdim etilgan) hamda, o’rinli bo’lgan joyda, moliyaviy hisobot qonunchilik talablariga muvofiqligi to’g’risida auditorning fikrini aniq bayon etishi lozim. Auditorning fikrini ifodalash uchun bir-biriga ma’nosi teng bo’lgan “haqiqiy va ishonchli aks etadi” yoki “barcha muhim javhalar bo’yicha ishonchli taqdim etilgan” degan atamalardan foydalaniladi. Ikkala atamalar ham, boshqalarning ichida, auditor faqat moliyaviy hisobot uchun muhim hisoblangan masalalarni ko’rib chiqishligini ko’rsa

hisobotida moliyaviy hisobot paydo bo’lgan mamlakat standartlariga izohlanishi lozim. Bunday ta’kidlash moliyaviy hisobotni tayyorlashda buxgalteriya hisobining qanday tamoyillari qo’llanilganligini foydalanuvchi yaxshiroq tushunishi uchun yordam beradi. Aniq boshqa mamlakatda foydalanish uchun tayyorlangan moliyaviy hisobot bo’yicha (masalan, xalqaro moliyalashtirishda hisobot boshqa mamlakatning tiliga tarjima qilingan va valyutasiga o’tkazilgan taqdirda) auditorlik hisobtini tayyorlashda auditor tayyorlangan moliyaviy hisobot paydo bo’lgan mamlakat buxgalteriya hisobi tamoyillariga asoslanish kerakligini va moliyaviy hisobotda tegishli yoritishlar amalga oshirilganligini ko’rib chiqadi. Auditor hisobotga audit yakunlangan paytdagi sanani qo’yishi lozim. Bu o’quvchi (foydalanuvchi)ga aud

qaramasdan, alohida, masalan, moliyaviy hisobot uchun ahamiyatli bo’lgan ko’p sonli noaniqliklar mavjud bo’lgan vaziyatlarda, auditor tushuntirish bandini kqshmaslikni o’rinli hisoblab fikr bildirishni rad etishi mumkin. Moliyaviy hisobotga ta’sir etuvchi masalalar yuzasidan tushuntirish bandini qo’llashdan tashqari, auditor, shuningdek, moliyaviy hisobotga ta’sir etuvchi masalalardan farqli masalalar yuzasidan tushuntirish bandidan foydalanish, band- fikdan keyin joylashtirish afzalr oq hisoblanadi, yo’li bilan auditorlik hisobotini modifikatsiyalashtirishi mumkin. Masalan, tarkibida audit qilingan moliyaviy hisobot bo’lgan hujjatlardagi boshqa ma’lumotga tuzatishlar kiritish kerak bo’lsa, sub’ekt esa ushbu tuzatishlar kiritishdan bosh tortgan taqdirda, auditor auditorlik hisobotiga muhim

bunda auditor fikr bildirishni rad etish lozim deb hisoblaganda, u, odatda, agar bu qonunchilikka oid hujjatlar bilan ko’zda tutilmagan bo’lsa, audit bo’yicha bunday cheklovlar bilan kelishuvni qabul qilmaydi. Bundan tashqari, cheklov auditorning qonun bilan belgilangan majburiyatlarini buzgan taqdirda, qonunchilikka asosan tayinlangan auditor audit bo’yicha bunday kelishuvni qabul qilmaydi. Qo’lamni cheklash vaziyatlardan kelib chiqishi mumkin (masalan, auditorning ishlash muddati auditorga tovar-moddiy zahiralarni inventarlash yuzasidan kuzatish imkonini bermagan taqdirda). Auditorning fikri bo’yicha, sub’ektning hisob yozuvlari mos bo’lmagan yoki auditor tavsiya qilingan auditorlik muolajalarini bajara olmagan taqdirda, audit ko’lamini cheklash vujudga kelishi mumkin. Bunday vaziyatlard

muddatda yilning so’nggi ikki oyi hisob registrlari yuritilishini tugallash, hisobot tayyorlash va bu soliqlarni o’tkazishda mijoziga yordam berishga kirishdi, lekin beparvoligi tufayli kelishilgan muddatda mijozga bunday xizmat ko’rsata olmadi. Ikkala holda ham auditorlik-buxgalteriya tashkiloti yo’l qo’ygan beparvoligi uchun javobgar bo’lishi mumkin. Iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda auditorlar mijozlar oldidagi o’z burchlarini tegishlicha puxta bajargani uchun tez-tez javobgarlikka tortadilar. Yuqorida keltirilgan dalillarga muvofiq soliqlar va byudjetdan tashqari fondlarga to’lovlar bo’yicha o’z vaqtida va to’g’ri hisob-kitob qilinganini tasdiqlashni auditor xulosasining yakunlovchi qismiga kiritish to’g’risidagi mijozlar iltimosi hamisha ham asosli emas; bunday tasdiqlash soliq x

ikkalasiga ham umumiydir, shu sababli tomonlardan biri o’z burchini bajarmasa ikkala tomon javob berishi kerak. Auditorning mijoz oldidagi mas’uliyati (javobgarligi), bizningcha, quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:  t ekshirishni malakasiz o’tkazgani uchun javobgarlik, tekshirish o’tkazishga ketgan xarajatlarni to’lash bilan ifodalanadi. Biroq tekshirish va qayta tekshirishning asosiy xulosalari o’xshasa, mijoz tomonidan asossiz har a katlarga yo’l qo’ymaslik uchun qayta tekshirish h arajatlari mijoz zimmasiga yoziladi ;  a uditor tomonidan berilgan qonunga zid tavsiyalarning mijozga keltirilgan noqulay oqibatlari uchun javobgarlik ;  sh artnomada tekshirishning aniq muddati ko’rsatilgan bo’lsa, tekshirish o’z vaqtida o’tkazilmagani va bu buzilish hisobot topshirish muddati o’ tib ke

Auditorlar ham, soliq inspektsiyasi va boshqa tekshiruvchi organlarning vakillari bu xatarning mavjudligiga, uning katta-kichikligiga ta’sir qilishga majbur emas, bunga qodir ham emas, bu xatar darajasi k o’p omillar bilan belgilanadi. Tekshirilayotgan iqtisodiy sub’ekt ma’muriyati tekshirilayotgan yilda yaxshi asoslanmagan yoki noto’g’ri iqtisodiy (xo’jalik) qaror qabul qilgan bo’lsa, bu qarorlar uchun o’ tgan yilgi natijalarga dalolat beruvchi auditor qanday javob bersin? Bundan tashqari, soliq inspektsiyasining auditor tavsiyasi natijasida oldi olingan jazo jarimasi miqdorini auditorlik tekshirishiga to’lagan haqiga qiyoslashga, solishtirishga auditorlar nima uchun majbur bo’lishlari kerak? Auditorlarning k o’pchiligi audit chog’ida muhim noaniqliklar aniqlanmagan bo’lsa va shu tufayli

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar M ahkamasining 2000 yil 22 sentyabrdagi 365-sonli Qarorida «Auditorlik xulosalarini soliq organlari va boshqa nazorat organlari tomonidan hisobga olish tartibi to’g’risida»gi Nizomning 8-bandida auditorning javobgarligi quyidagicha belgilangan: Soliq organlari va boshqa nazorat organlari tomonidan belgilangan tartibda o’tkazilgan tekshirishda auditorlik xulosasining xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliya- xo’jalik faoliyatining natijalariga muvofiq emasligi aniqlangan taqdirda, ushbu auditorlik tashkiloti, shuningdek, bunda aybdor bo’lgan shaxslar qonunda nazarda tutilgan javobgarlikka tortiladi. Bunda soliq organlari va boshqa nazorat organlari tegishli auditorlik tashkilotlari tomonidan amaldagi qonun hujjatlari qoidalarining buzilishi holatlari aniqlanganli

Natijada javobgarlik masalasi hal etilgan bo’ladi. Audit tadbirkorlik faoliyatining bir turi bo’lgani sababli yuqorida keltirilgan gaplarni unga nisbatan qo’llanishi mumkin. Ammo biz audit o’tkazish uchun tuzilgan shartnoma pudrat shartnomasidan keskin farq qiladi, degan xulosaga kelgan ekanmiz, noto’g’ri auditorlik xulosasi berishga olib keladigan sabablarni ham tadqiq etish mantiqdandir. Bu sabablardan ba’zilarini sanab o’ tamiz va tasniflaymiz: 1. Auditorning ehtiyotsizligi, beparvoligi, sovuqqonligi (tekshirish chog’ida hisob yuritishdagi hisobot natijalariga muhim ta’sir o’tkazadigan nuqsonlar, hatto, vijdonli ishlaydigan auditorning ham e’tiboridan chetda qolishi mumkin); a) tekshiruvchilar malakasi etarli darajada emasligi tufayli jiddiy xatolar yoki buzilishlarni ko’rmay o’tkazib y

mas’uliyati muammosini tadqiq etish shunday xulosaga olib keladiki, shunday xatarlar mavjudki, ular noqulay vaziyatda salbiy natijaga-tadbirkorlik nochor ahvolga tushishiga olib keladi. Bunda quyidagilarni farqlash mumkin: 1. Tadbirkorlikning o’ziga xos bo’lgan xatarlar. Ular maxsus adabiyotda, masalan sug’urtaga doir adabiyotda to’la-to’kis o’rganiladi. 2. Iqtisodiy sub’ektlarning tadbirkorlik qurbi yo’qligi. Mijozning ma’muriyati boshqaruv borasida etarli asoslanmagan qaror qilishi, uning faoliyati tarmog’ida raqobat kurashi avj olishi mumkinligi va shu kabilar. 3. Auditorning tadbirkorlik qurbining yo’qligi. Agar auditor tekshirish chog’ida tegishlicha puxta ishlamagan bo’lsa va to’g’ri kelmaydigan xulosa bersa, u holda audit ishonchsiz hisoblanadi. Mijozlarning iqtisodiy qurbi yo’qligi

javobgarlik (xujjatlarni, hisob-kitoblarni o’z vaqtida to’lab berish, xodimlardan tushuntirish olishga imkon berish va boshqalar);  tekshirish uchun taqdim etilgan axborotning (shu jumladan, realizatsiya qilingan mahsulot, olingan daromad xajmiga doir axborotning) to’laligi va ishonchliligi uchun javobgarlik;  soliqlar, yig’imlar va boshqa majburiy to’lovlarni yashirgani, kamaytirgani, o’z vaqtida hisoblamagani va o’tkazmagani uchun javobgarlik;  tekshiriladigan tashkilot rahbarining buxgalteriya hisobi va hisobotning holati uchun javobgarligi va boshqalar. Auditning ichki xususiyatiga xos bo’lgan xatar mijoz buxgalteriyasi bajargan ish hajmiga mos keladigan yoki undan ko’proq hajmda tekshirish o’tkazish orqaligina iloji boricha kamaytirilishi mumkin. Lekin tekshiruvchilar tomonidan qay

buxgalteriya hisobotidagi axborotga munosabatini o’zgartirishi ularning o’ziga o’zi jiddiy zarar keltiradigan harakatga undashi mumkin. Lekin Mamlakatimizda hozircha amal qilayotgan «Xo’jalik shartnomalarini buzish natijasida etkazilgan zarar miqdorining aniqlashning muvaqqat usuli» auditorning o’ziga xos xususiyatlarini shu jumladan auditorlarning uchinchi shaxslar oldidagi mas’uliyatiga doir xususiyatlarini hisobga olmaydi. Lekin bozor rivojlangan sari auditorlarning mas’uliyati jumladan uchinchi shaxslar oldidagi mas’uliyati masalalari katta ahamiyatga ega bo’ladi. Shunday qilib, uchinchi shaxslar sonining ko’paytirilishi, shuningdek auditorlik tashkilotlari ularga etkazgan zararni qoplash haqida sud chiqargan ajrim adolatlidir. Buning sabablar bor: Auditor tekshirayotgan iqtisodiy sub’

bir xil dalolat berish vazifasini bajarishi bilvosita tan olingan (ularga O’zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining bitta moddasi bag’ishlangan). 2. Mazkur huquqiy munosabatlar, yani jinoiy javobgarlikka tortish xususiy notariusga ham xususiy auditorga ham taalluqlidir. Bizningcha, bu to’g’ri, chunki ma’muriyat bilan xususiy tarzda ishlaydigan auditorlar o’rtasidagi munosabatlar juda murakkab (ularni aldash, sotib olish, qo’rqitish oson). 3. Boshqa ko’p iqtisodiy subektlar bunday “mustaqil” auditor orqali bu auditorni o’qishiga homiylik qilgan va uning tekshirish materiallaridan jinoiy maqsadlarda foydalanadigan nazorat ostiga tushib qolishi mumkin. 4. O’z faoliyati vazifalariga zid ravishda vakolatlaridan foydalanish (ya’ni, auditorning mijozni yoki uchinchi shaxslarni ongli ravishda a

javobgarlikka) tortilishiga mamlakatimizda auditning rivojlanishga salbiy ta’sir qilgan bo’lur edi. Shu bilan bir vaqtda auditorlar bu yangilikni ijobiy baholashlari lozim. Jinoiy javobgarlikka tortish extimoli auditorlarimiz g’arb auditorlari kabi puxta va halol ishlashlariga, shu maqsadda barcha mavjud imkoniyatlardan foydalanishlariga ko’maklashmog’i kerak. O’zbekistonda bozor munosabatlarining rivojlanishi muqarrar ravishda auditorlarni sud javobgarligiga (jumladan asosiy ravishda) tortish vaziyatiga olib keladi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarning tajribasi shuni ko’rsatadiki, auditorlarni sud ta’qibiga tortishning Ko’pchilik xollari iqtisodiy sub’ektdagi tekshiruvchilar aniqlay olmagan su’iste’mollar va kamomadlar bilan bog’liq. Auditorlar va auditorlik tashkilotlarining d

X u l o s a Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni yanada rivojlanishi sharoitida mulkchilikning xilma-xil shakllarining vujudga kelishi hamda xo’jalik yuritishning zamonaviy usullarining joriy etilishi maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha tekshiruvlar natijasida auditorlik hisobotini tuzish va xulosasini tuzish hamda taqdim etish borasida ham ma’lum bir muammolarni vujudga keltirdi. Ushbu bitiruv malakaviy ishini o’rganishimiz jarayonida maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha tekshiruvlar natijasida auditorlik hisobotini tuzish va auditorlik xulosasini rasmiylashtirish bo’yicha quyidagicha ilmiy – amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. I. Maxsus maqsaddagi audit shartnomasi bo’yicha tekshiruvlar natijasida auditorlik hisobotini tuzishda tomonlarning huquqlari va burchlarini tarti

dalillar to’plash. Oldingi auditorlik tekshirishlarining natijalari yuzasidan chiqarilgan xulosalar (nazorat tizimi samaradorligi baholash uchun asos sifatida); ichki nazorat tizimining bo’sh joylari borligi to’g’risida auditorlik dalillarining mavjudligi; ma’muriyatga yoziladigan xatda shu bo’sh joylarni ko’rsatish; joriy yilda ichki auditorlar yordamida shu bo’sh joylarni o’rganish va mustahkamlash; mustaqil auditor yordamida bo’sh joylarni tugatish imkoniyati; nazorat tizimining shu uchastkasi o’z holiga tashlab qo’yilgani yoki aksincha – yaqinda tahlili qilingan va bu sohada ishlarning ahvoli mustahkamlangani. Hisobotning o’zi tahlil qilishga auditorlik tadbirlariga, to’plangan dalillarga asoslangan xulosalar; foydanilgan usullarni baholashdagi sub’ektivlik darajasi; hisobot mijoz firm

Купить