Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 105.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Media diskursda intertekstuallik

Купить
MEDIA DISKURSDA INTERTEKSTUALLIK mavzusidagi KURS ISHI REJA: KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. INTERTEKSTUALLIKNING TILSHUNOSLIKDAGI TADQIQI VA TASNIFI MASALASI………………………………………………………5 1.1 . Intertekstuallikning o‘rganilish tarixi………………………………………8 1.2. Intertekstlarning ta’rifi va tasnifi masalasi………………………………14 II BOB. MEDIA DISKURS VA TILSHUNOSLIK…………………………14 2.1. Mediamatnlarning dunyo tilshunosligida o‘rganilishi……………………15 2.2. O‘zbek tilida media diskursni o‘rganilishi…………………………………21 Xulosa……………………………………………………………………………27 Foydalanilgan adabiyotlar r o‘yxati…………………………………………29 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Hammaga ma’lumki, har bir sohada o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Tilshunoslik fanlari ham bundan mustasno emas. Til shaffof hodisadir. Shu bilan birga doim harakatda va o‘zgarib turadi. Ba’zan boshqa fanlarga nisbatan ilgarilab ketsa, ba’zan ancha orqada qolishini kuzatmoqdamiz. Zamonaviy tilshunoslik sohasida bir qancha fanlar rivojlanmoqda. Bugungi kunda butun dunyo tilshunosligida ilmiy tadqiqotlar qiyosiy-tarixiy, sistem- struktur va antropotsentrik paradigma asosida olib borilayotganligi o‘zbek tilshunosligida ham ilg’or metodlarga asoslanib harakat qilishni talab etmoqda. Jahon tilshunosligida antroposentrik paradigma tarkibidagi pragmalingvistikaning muhim tushunchalaridan biri sanalgan mediamantdagi intertekstuallikning barcha turi o‘rganilishiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbek tilshunosligida ham media- diskursdagi intertekstuallik hodisasining ayrim jihatlari, muayyan til sathlaridagi xos xususiyatlari tadqiq qilingan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev:”Milliy ma’naviyatimizni rivojlantirish, uni xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz hayotiga sindirishda ijtimoiy- gumanitar fanlarning ahamiyati juda katta. Afsuski, bu fanlar rivoji zamondan ortda qolmoqda . Xususan, biz uchun nihoyatda dolzarb b o‘lgan tarix hamda filologik fanlar bundan mustasno emas”,- deb aytib o‘tadi. Zamonaviy tilshunoslikning keng o‘rganilgan sohalaridan biri psixolingvistika, pragmalingvistika, lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik va boshqalar. Lekin haligacha bu mavzularga doir muammolar t o‘liq hal etilgan emas. Bunday muammolardan biri media- diskursdagi intertekstuallik masalasidir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. . O‘zbek tilidagi mediamatnlarni va mediamatnlardagi intertekstuallikni tadqiq etish, unversal va milliy- madaniy intertekstuallikni, so‘z va birikma shaklidagi, gap shaklidagi intertekstual birliklarni aniqlash, asoslashdan iborat. Dissertatsiya maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: 3 - jahon va o‘zbek tilshunosligida mediamatn va intertekstuallikni o‘rganish; - uning ta’rif va tasnifini yoritib berish; - o‘zbek tilida media- diskurs va intertakstuallini yoritib berish; - mediamatnlardagi s o‘z va birikma shaklidagi intertekstual birliklarni tahlil qilish; - gap shaklidagi intertekstual birliklarni izohlash; - intertekstual birliklar mavjud b o‘lgan mediamatnlarni unversal va milliy- madaniy xususiyatlarini ochib berish. Kurs ishining obyekt va predmeti. Ushbu ishning obyektini media-diskurs tashkil qilsa, predmeti intertekstuallikning semantik xususiyatlari : unversal va milliy- madaniy intertekstual birliklar, so‘z, birikma va gap shaklidagi intertekstuallik. Kurs ishi mavzusi b o‘yicha adabiyotlar sharhi. O‘zbek tilida media- diskursdagi intertekstuallik mavzusini yoritish uchun jahon hamda o‘zbek tilshunosligida shu mavzuga yaqin mavzular yuzasidan qilingan tadqiqotlar bilan tanishib chiqildi. Jumladan, M. Y o‘ldashev, D. Xudoyberganova , N. Mahmudovlarning tadqiqotlaridan nazariy va ilmiy jihatdan o‘rganilgan. Dunyo tilshunosligida Y. Kristeva, Yuriy Velykoroda, Oksana Moroz, E.V.Shcheyeva, O.Y.Starodubova kabi olimlar intertekstuallik va media- diskursning nazariy tomonlarini yoritgan. Shuningdek, tadqiqot davomida tanishilgan Sh.Safarovning “Pragmalingvistika” kitobida diskurs kabi masalalarga bag’ishlangan o‘rinlar mavjud. Bundan tashqari M. Xomidova o‘zining “Badiiy matn persepsiyasida intertekstuallik” nomli tadqiqotida intertekstuallikni ochib beradi va olimlar fikrlarini izohlab beradi. Jahon tilshunosligada mediamatn va intertakstuallik masalalari keng o‘rganilgan, asosa, rus va nemis tillaridagi ma’lumotlarda uchratish mumkin. D.Xudoyberganova “O‘zbek tilidagi badiiy matnlarning antroposentrik talqini“ nomli doktorlik dissertatsiyasining 4 - bobida linvokulturologiyaning asosiy tushunchalaridan biri b o‘lgan presedent biliklarning matn yaratilishidagi o‘rni haqida t o‘xtalgan. A.Abdusaidovning 4 “Gazeta janrlarining til xususiyatlari” nomli aftorefarati, G.H.Bakiyeva, D.M.Teshaboyevaning “Mediamakonda matn” monografiyasi, SH.A.Usmonovaning “Mediadiskursda gazeta tili tendensiyalari ( o‘zbek va ingliz tillari misolida)” aftorefarati va D.M.Teshaboyevaning “Ommaviy axborot vositalari tilining nutq madaniyati aspektida tadqiqi” aftorefaratlarini sanab o‘tishimiz mumkin. Kurs ishida qo‘llanilgan metodikaning tavsifi . Mazkur dissertatsiyani yozish jarayonida tavsiflash, komponent-semantik tahlil, strukturaviy kabi lingvistik tahlil metodlaridan foydalanildi. Kurs ishi natijalarining nazariy-amaliy ahamiyati. Tadqiqotda psixolingvistikaning muhim tushunchasi hisoblangan intertekstuallik va mediamatn sath doirasida ochib berilganligi bu borada o‘zbek tilshunosligida qilinadigan ishlarni t o‘ldiradi, ilmiy jihatdan boyitadi. Amaliy jihatdan esa matn tilshunosligi va hozirgi o‘zbek tili sintaksisiga oid darslarda, amaliy va seminar mashg’ulotlarida manba sifatida foydalanish mumkin. Ish tuzilmasining tavsifi. Dissertatsiya kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat b o‘lib, ishning umumiy hajmi ..32.. betni tashkil qiladi. 5 I BOB. INTERTEKSTUALLIKNING TILSHUNOSLIKDAGI TADQIQI VA TASNIFI MASALASI 1.1. Intertekstuallikning o‘rganilish tarixi Hozirgi kunda fanlarning barcha sathlarida utuqlar q o‘lga kiritilmoqda. Tilshunoslik fani ham bundan chetda qolmadi. Fandagi matn va uning xususiyatlarini o‘rganish XX asr o‘rtalariga kelib paydo b o‘ldi. Bundan tashqari, matning tarkibiy qismlarini alohida tadqiq qilish boshlandi. Ulardan biri intertekstuallik hisoblaniladi. Intertekstuallik hodisasi tilshunoslik, adabiyotshunoslik, matnshunoslik umuman o‘rganish obyekti matn b o‘lgan sohalar tomonidan tadqiq qilingan va hali ham bu jarayon davom etmoqda. Xorijda va o‘zbek tilshunosligida olib borilgan lingvistik tadqiqotlarga ko‘ra, intertekstuallik har bir matnga xosdir, o‘z o‘rnida har bir matn ham intertekstdan iborat degan g’oya o‘z tasdig’ini topdi. Tilshunoslarning ta’kidlashlaricha intertekstuallik tushunchasi filologiya ilmida paydo b o‘lishi rus olimi M.M.Baxtinning 1924 yilda nashr etilgan “Badiiy s o‘z ijodiyotida mazmun, material va shakl muammosi” nomli ishi turtki bergan, olim bu tadqiqotida adabiyotning mavjudlik dialektikasini tavsiflar ekan, ijodkor tasvirlanayotgan voqealikdan tashqari o‘tmish adabiyoti va o‘ziga zamondosh bo‘lgan adabiyot bilan ham ish ko‘rishini, bu adabiyotlar bilan u doimiy “muloqot”da b o‘lishini qayd etadi. 1 Intertekstuallik hodisasi lingvistikaga dahldorligi haqidagi qarashlar ingliz olimi J.Kuller nomi bilan bog’liq. U o‘zining “Пресуппозиция ва интертекстуаллик” nomli maqolasida intertekstuallikning matndan presupozitsiyaga bog’liqligiga o‘z e’tiborini qaratdi. 2 Shuningdek, bir necha ingliz tilshunos olimlari ham intertekstuallikning paydo bo‘lishi, nazariy ahamiyati haqida tadqiqot olib bordi. Xusussan, H. Fairklough, Beaugrande kabi tilshunos olimlar intertekstuallikni matn tilshunosligidan paydo bo‘lgan deydi. 1 Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоетик тадқиқи. Фил. фан. доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация . – Т., 2010. – Б.114. 2 Хомидова М . Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.23. 6 R.Bartning 1973- yilda chop etilgan “Matndan rohatlanish” risolasida keltirilishicha, har bir matn intermatn, unda boshqa matnlar turli shakllarda mavjud, har bir matn eski iplardan to‘qilgan yangi matodir. Madaniy kod elementlari, ritmik tuzilmalar, ijtimoiy idiomalar va boshqalar matnga singib ketadi va unga aralashadi, chunki til doimo matndan oldin va uning atrofida mavjud. Intertekstuallik q o‘shtirnoq belgisisiz keltirilayotgan g’ayrishuuriy yoki avtomatik jumlalar va iboralar, kelib chiqishi amrimahol bo‘lgan anonim formulalarning umumiy maydonini kasb etadi 3 . I.Ilyin ham bu fikrlarni davom ettirgan holda o‘zining “Postmodernizm lug’atlari termini”da qayd etishicha: ”Intertekstuallik nuqtayi nazaridan olib qaralganda, dunyo ulkan bir matndek namoyon b o‘ladi, unda barcha narsalar qachonlardir aytib bo‘lingan, yangi narsa esa faqat muayyan elementlar ayrim kombinatsiyalarda qorishgandagina namoyon bo‘lishi mumkin 4 . Yana bir guruh olimlarning fikricha, intertekstuallik har qanday matnga xos bo‘lgan xususiyat, bunday xususiyatga ega bo‘lmagan matn mavjud emas, chunki yangi biron- bir gap aytishning imkoniyati yo‘q, barcha gaplar qachonlardir kimlardir tomonidan aytib b o‘lingan, mabodo matnda nimadir yangi narsa yuzaga kelgan b o‘lsa, u ham eski, avvaldan ma’lum narsalarning yangicha kombinatsiyasidan boshqa narsa emas. Bizningcha, bu fikr biroz yanglish, agar shunday bo‘lganda edi bu yorug’ olamda yashashimizning o‘zida zerikarli bo‘lar edi. Muallif pozitsiyasi ham hech qanday maqomga ega bo‘lmay qolar edi. Badiiy asar muallifniki emas, u oddiy vositachi o‘rnida b o‘lib qolar edi. “Intertekst bu matnlarning asrlar osha rivojlanib kelayotgan majmuasidir; ̶ bu majmua yo ideal yo virtual saviyada yo kitob darajasida mavjud bo‘lib, o‘ziga xos doirani tashkil qiladi. Ahamiyatli tomoni shundaki, doira ichida matnlar yaratilishi vaqti, o‘z janri, ma’no va mazmun yetkazish usuli, qo‘llanish yoxud tatbiq qilinish sohasi, eng muhimi, tillar bo‘yicha guruhlarga ajratiladi” deydi ̶ N.N.Belozerova 5 . 3 Барт.Р.Избранные работы.Семиотика.Поэтика. – М., 1978. – С. 512. 4 Ильин.И.П.Постмодернизм:словарь терминов. – М., 2001. – С. 103. 5 Белозерова.Н.Н.Интегративная поэтика.Тюмень,1999. 7 Nutq tuzilmalarning matn maqomini olishi uchun zarur b o‘lgan kategorial belgilarmuammosi bilan qiziqqan tilshunoslar V.Dressler hamda R.A.de Bograndlar “intertekstuallik – ma’lum turdagi matn tarkibida invariant mazmun- ma’noning qayta yaratilishi” deb ta’kidlaydilar 6 . M.Yampolskiyning fikricha, intertekstuallik nazariyasi Y.Tinyanovning parodiya, M.Baxtinning matn polifoniyasi, F.De.Sossyurning anagramma nazariyasi bilan bog’liq 7 . Rus filologi N.Kuzmina intertekstuallikni fraznsuz vakillari olib kirgani ta’kidlaydi.Ammo kelib chiqishi rus tilshunosligiga bog’liq bo‘lganini ham aytib o‘tadi. Shuningdek, k o‘plab olimlar intertekstuallikni tadqiq qildi va uning turli xususiyatlariga bag’ishlangan ilmiy ishlari bilan nazariy asoslarini kengaytirdi 8 . Xususan, A. Abramov, Y. Lotman, A. Frank, M. Riffarter, M. Pfister, M. Yampoliskiy kabi olimlar intertekstuallik tamoyillarini tadqiq qildi. Intertekstuallikka aloqador monografik tadqiqotlar XX asrning so‘nggi o‘n yilligida paydo bo‘ldi. I. Smirnov, I.Tolochin, A.Ustin, N.Fateeva kabi olimlarning ishlarini misol qilish mumkin 9 . Umuman, intertekstuallikni o‘rganish tilshunoslik sohasida davom etmoqda. O‘zbek va jahon tilshunosligida yangi ilmiy ishlar yaratilmoqda. Intertekstuallik tamoyili matn yaratgan madaniy muhit bilan ham bog’liq. Bu esa uni yana ham rivojlanishiga turtki bo‘ladi. 1.2. Intertekstlarning ta’rifi va tasnifi masalasi Til insonga dunyoni bilishga yordam beradi.Bunda matnlar ham muhim ahamiyatga ega b o‘ladi. Chunki ularda q o‘llangan maqol, matal, miflar oldindan mavjud b o‘lgan , lekin ular o‘quvchini xotirasiga ta’sir qilib, matn mazmunini idrok qilishga yordam beradi. Intertekstuallikning turlari ham o‘zining xususiyatlariga ega va ular ham matnlarda ma’lum bir vazifa bajaradi. Biror- bir 6 Qurbonova M, Y o‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. – T.: “Unversitet”, 2014. – B.36. 7 Ямпольский М. Б. Память. Тиресия. Интертекстуальность и кинематограф Текст. / М.Б. Ямпольский. – М.: РИК Культура, 1993. – С. 464. 8 Хомидова М . Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.15. 9 Хомидова М . Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.16. 8 til birligini o‘rganyotganimizda uning qay darajada o‘rganilganniga va tilshunoslar tomonidan qanday ta’riflar berilganiga qiziqamiz. Intertekstuallik haqida ham tilshunoslarning fikrlari turlicha ekaniga guvoh b o‘ldik. Quyidagi jadvalda intertekstuallikka berilgan ta’riflarni ko‘rishimiz mumkin. A.I.Gorshkov Matn tarkibida boshqa matnlarga daxldor unsurlarning bo‘lishini va ularni alohida o‘rganilish kerakligini ta’kidlab, bu holatni intertekstuallik emas, “tekstlararo aloqalar” deb nomlash kerakligini ta’kidlaydi 10 . I.V.Arnold Muayyan matnda aynan yoki qisman o‘zgartirilib, qayta ishlanib kiritilgan boshqa matnlarni “intertekstuallik” deb nomlaydi 11 . V. Rudnev Interteks - matn, sitatalar mundarijasi 12 . A. Jolkovskiy, I. Smirnov Bir qancha matnlar ( intertekslar) yagona matnni hosil qiladi va ular umumiy holda matnni implitsit ifodasini oshkor qiladi . R. Brat, V. Leych, Sh. Grivel Har qanday matn hamma vaqt eksi sitatalardan to‘qilgan ya’ni gazlama sifatida namoyon bo‘ladi. Olimlar tomonidan matndagi intertekstual aloqalarning ham bir necha turi farqlanadi. Xususan, matnlararo munosabatlarni chuqur o‘rgangan fransuz filologi J. Jenett matnlararo harakatni 5 ta guruhga ajratganini M. Xomidova o‘z tadqiqotida shunday beradi: 1. Intertekstuallik. Bir matn ichida ikki yoki undan ortiq o‘zga matn parchasining kelishi. 2. Paratekstuallik. Badiiy matnning sarlavhasi, epigraf va so‘nggi so‘zi bilan o‘zaro aloqasi natijasida yuzaga keluvchi hodisa. 10 Горшков А.И. Русская стилистика. – М.: Астрель – АСТ, 2001. C . 74-75. 11 Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоетик тадқиқи. Фил. фан. доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация . – Т., 2010. – Б.116. 12 Хомидова М . Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.30. 9 3. Metatekstuallik. Matnning o‘zidan oldin yaratilgan boshqa matn bilan dialogik aloqaga kirishuvi. 4. Gipertekstuallik. Ma’lum bir matnning parodiya qilinib, o‘zgartirilishi. 5.Arxitekstuallik. Matnlar orasidagi janriy bog’lanishlarning mavjud bo‘lishi. J. Jennet taklif qilgan bu tasnif keyingi ishlarda deyarli k o‘zga tashlanmaydi. Matnlararo munosabatlarni o‘rgangan boshqa tadqiqotchilar yuqoridagi barcha matnlararo aloqalarni intertekstuallik termini ostida birlashtiradilar 13 . Intertekst amal qiluvchi zarur omillarning so‘ngisi bu matndir. Matnga tilshunoslar tomonidan turlicha ta’riflar beriladi , lekib ularning hammasi ham qabul qilinmaydi. Ulardan ayrimlarini keltirib o‘tamiz: - Chex olimi K.Gauzenblas matnni ham nutqiy faoliyat sifatida, ham nutqiy faoliyat mahsuli sifatida og’zaki nutqiy jarayon, deb talqin qiladi. - LR. Galperinninig fikricha, matn yozma nutq mahsulidir, og’zaki nutq esa turli qaytariqlarni, uzun-yuluq gaplarni ham o‘z ichiga oladi va uni tekshiruv ob’yekti bola oladigan matn deb e’tirof etish maqsadga muvofiq emas. - M.V.Lyapon matn shakllanishida inson omilining eng muhim omillaridan biri ekanligini, inson matn shakillanishi uchun jonli manba ekanligini ta’kidlaydi 14 . Matn tilshunosligi masalalari juda k o‘plab tilshunoslarning e’tiborini tortgan. Jumladan, V,Matezius, F.Danesh, V.Dressler, P.Hartman, I.Kovtunova, I.Galperin, K.Gauzenblas, N.Pospe’ov, T.Silman, N.Shveova, K.Solganik, L.Loseva, O.Moskatskaya, K.Abdullayev, N.Navr o‘zova kabi xorijlik tilshunoslar matn kategoriyasi haqida muhirn fikrlarni ilgari surishgan 15 . Badiiy matnlarda intertekst sifatida foydalanishning ham o ziga xos usuliʻ bor. Buni shartli ravishda uchga bo lish mumkin. Intertekst turlaridan foydalanish ʻ matn mazmunini o zida ifodalashi, emotsional-ekspressiv imkoniyatlarining yarq ʻ etib ko zga tashlanish imkonini beradi. Shu o rinda aytib o tish joizki, ʻ ʻ ʻ 13 Хомидова М . Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.17-18. 14 Qurbonova M, Y o‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. – T.: “Unversitet”, 2014. – B.4. 15 Йўлдошев М. Бадиий матннинг лингвопоетик тадқиқи. Фил. фан. доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация . – Т., 2010. 10 intertekstuallik bu kodlangan ma noning o quvchi tomonidan tushunilishidir. Shuʼ ʻ bois ham intertekstlar oldindan keng omma uchun tanish matnlar bo lishi kerak, ʻ aks holda matnni tushunish jarayonida kommunikativ muvaffaqiyatsizlik yuz beradi. Intertekstning xalq ichida mashhurligi, uni o qishi yoki eshitishi bilan ʻ o quvchi ongida o ziga xos reaksiya paydo bo lishi nazarda tutilishi matnning ʻ ʻ ʻ kommunikativ muvaffaqiyatini ta minlagan omillardan biridir. Intertekstning ʼ badiiy matnda yana bir vazifasi mavjud bo lib, ko pincha bunday matnlar ʻ ʻ intertekst ishora qilayotgan matnlarga parodiya qilinadi. Ya ni muallif o zidan ʼ ʻ oldin yaratilgan muayyan bir matnni yoki uning ichidan biror so z yoki jumlani ʻ sarlavha sifatida qo llab, o z matnini ham o sha asarga qiyosan yaratadi. ʻ ʻ ʻ Demak, intertekstlar kitobxonni matn mazmuni tomon yo naltiradi, bunda har ʻ ikki matnni nazarda tutyapmiz. Ya ni avval kitobxon uchun tanish bo lgan matn ʼ ʻ idrok qilinadi, undan keyin berilgan asl matn mazmuni bilan qo shib idrok qilinadi. ʻ Bu holat o‘quvchiga muallif niyatini, berilgan matnning g oyasini chuqurroq ʻ anglashga imkon beradi. Interstekstuallik va matnlararo munosabatlarni uch turga ajratish mumkin: majburiy, ixtiyoriy va tasodifiy.Ushbu o‘zgarishlar ikkita asosiy omilga bog’liq: yozuvchining niyati va ma’lumotnomaning ahamiyati. Ushbu turlarning farqlari va toifalar o‘rtasidagi farqlar mutlaq va eksklyuziv emas, aksincha, ularni bitta matn ichida birgalikda yashashga imkon beradigan tarzda boshqariladi. Majburiy intertekstuallik- yozuvchi ataylab ikki ( undan ortiq) matnni taqqoslash yoki birlashtirishga chaqirish. Ixtiyoriy intertekstuallik- bu bitta iboraning bir necha matnlari bilan aloqani topish yoki umuman aloqasi y o‘qligini aniqlash. Tasodifiy intertekstuallik- asl matnda aniqlash nuqtasi b o‘lmasligi, bu o‘quvchini oldindan bilishi asosida amaga oshadi 16 . Shuni qo‘shimcha qilishimiz kerakki, matn yaratish va o‘zaro ta’sirning muayyan holatlari uchun intertekstuallikning muayyan mezonlarining dolzarbligi 16 O‘ralova.Ch,Boymatov.S.”Zamonaviy tilshunoslikda lingvopoetika tadqiqi” Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences VOLUME 1 Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423.463-P 11 aniqlanishi kerak, chunki ularning hammasi ham har xil aloqa turlarida, masalan, badiiy va ilmiy kommunikatsiyada bir xil sifat ifodasiga ega emas. Ana endi intertekstuallikning turlari masalasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bu anchayin bahstalab mavzu hisoblanadi. Chunki shu vaqtgacha k o‘plab olimlar turli kriteriyalarga ko‘ra o‘zlarining tasniflarini berishgan. Misol uchun ingliz olimlari R. Miola va G.Hopkin intertekstuallikning matnda uchrashi, ya niʼ intertekstni yettita turga ajratadi. Ular bu yetti turni uchta kategoriyaga birlashtirib o‘rganadilar. R.Miola o zining “Intertekstuallikning yetti turi” nomli maqolasida ʼ quyidagi tasnifni keltiradi va izohlaydi: 1-kategoriya: Takror Tarjima Sitata Manba, asos 2-kategoriya: Badiiy asarlardagi an’ana, shakl Janrlar 3-kategoriya Paralogik intertekstuallik (allyuziv nomlar, pretsedent birliklar) R. Miola tasnifidagi takror, tarjima, manba, an’ana, shakl hamda janr bu – yaxlit badiiy asar uchun xos b o‘lgan xususiyatlardir. Intertekstning yuqorida sanalgan turlarida ma’lum bir badiiy asar boshqa bir asar yaratilishi uchun manba sifatida baholanadi. Olim bunda muayyan bir matnning o‘zini intertekst sifatida baholaydi. Maqolada muallif asosan V. Shekspir drama va sonetlari keyingi ijodkorlar uchun intertekst bo‘lib xizmat qilganligini misollar yordamida izohlaydi 17 . Intertekstuallik haqida jiddiy izlanishlar olib borgan rus olimasi N. Fateeva esa badiiy matndagi intertekst turlari sifatida quyidagilarni belgilaydi: 1. Allyuziya 17 Хомидова М. Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик . PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б. 36. ̶ 12 2. Reminissensiya 3. Epigraf 4. Sarlavha 5. Havola (sitata) 6. Aforizmlar 7. Maqol, matal 18 M.Xomidovaning “Badiiy matn persepsiyasida intertekstuallik” mavzusidagi filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori dissertatsiyasida intertekstuallikning nazariy asoslari va turlari haqida ancha mufassal qarashlar berilgan. Ayniqsa, hodisaning jahon va o‘zbek filologiya sohasida o‘rganilishi, intertekstuallikning badiiy matndagi vazifasi , uning tushunilishining tajribaviy tahlillari amaliy jihatdan asoslab berilgan O‘zbek tilshunosligida intertekstuallik muammosining o‘rganilishi M.Yo‘ldoshev nomi bilan bog’liq 19 . Uning “Matnning lingvopoetik tadqiqi” nomli doktorlik ishida badiiy matnning tarkiblanishidagi muhim nuqtalardan biri intertekstuallik ekanligi aytib o‘tilgan va uning turlari haqida alohida fikr yuritilgan . M.Y o‘ldoshev badiiy matnda intertekstuallikni yuzaga keltiruvchi usullarga epigraf, iqtibos, mazmuniy ehtiyojga ko‘ra ertak, rivoyat, she’r va qo‘shiqlardan parcha, maqol, hadis, reministensiya va boshqalar haqida atroflicha fikr yuritib, har biriga g o‘zal misollar ham keltirib o‘tgan. Muhammadjon Xolbekov 20 “ O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalidagi “Matn, intermatn va intermatnlik” nomli maqolasida intertekstuallikni tadqiq qilishning quyidagi uchta istiqbolli y o‘nalishi mavjudligini aytadi: 1. Sinxroniyaga asoslangan tadqiqot, aniqroq qilib aytganda matnlarni ̶ taqqoslash; 18 Хомидова М. Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик. PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б. 36-37. ̶ 19 Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоетикаси. Тошкент: ЎзР ФА Фан, 2008. Б. 114. ̶ 20 Холбеков М. Матн, интерматн ва интерматнлик. Ўзбек тили ва адабиёти журнали. 2013 йил, 6-сон. Б. 38. 13 2. Diaxroniyaga asoslangan tadqiqot, ya’ni dalil keltirib isbotlash, asoslab berish modeli, turli matnlar modeli va lug’aviy birliklar kelib chiqishini aniqlab, matn yaratilish tarixini o‘rganish; 3. Bitta, alohida olingan matnning har taraflama, konkret tadqiqoti , ya’ni boshqa matnlarning muayyan tilga oid xususiyatlarini aniqlash, bir- biridan ajratgan holda tasnifini tuzish. O‘zbek badiiy adabiyoti uchun intertekstuallik hodisasi yangilik emas. Mumtoz adabiyotimizdagi “irsoli masal”, “talmeh”, “tazmin”, “nazira” kabi badiiy san at turlari ayni intertekstuallikning o‘zidir. Ularning badiiy matndagi vazifasiʼ va shakli intertekstuallik tushunchasiga, uning mohiyatiga deyarli mos keladi 21 . D.Xudoyberganova “ O‘zbek tilidagi badiiy matnlarning antroposentrik talqini“ nomli doktorlik dissertatsiyasining 4 - bobida linvokulturologiyaning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lgan presedent biliklarning matn yaratilishidagi o‘rni haqida to‘xtal gan 22 . Presedentlikni intertekstuallikning bir ko‘rinishi, til egalarining asosiy qatlamiga yaxshi tanish ekanligi, nutqda qayta - qayta qo‘llanishi bilan xarakterlanishini qayd etgan. Biz ham bu fikrga qo‘shilamiz. Presedent birliklar xalq assotsiatsiyasida mavjud bo‘lgan lingvomadaniy birliklardir va ularga murojaat qilish bilan intertekstuallik hodisasi yuz beradi. Olima presedent birliklarni shakliy jihatdan presedent nom, presedent jumla va presedent matn kabi turlarga ajratgan, ularning har biriga badiiy matnlardan misollar ham keltirib o‘tgan. 21 Хомидова М. Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик. PhD. илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. – Б.27. 22 Худайберганова Д. Матннинг антропоцентрик тадқиқи . – Тошкент : ЎзР ФА Фан , 2013. Б.87-93. 14 II BOB. MEDIA DISKURS VA TILSHUNOSLIK Tilshunoslik inson tilini o‘rganadigan mustaqil fan. Tilshunoslik dastlab, amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan fan sifatida yuzaga kelgan. XIX asrning birinchi yarmida tilshunoslik sohasida juda katta marralarga erishildi 23 . Xususan, bu davrda tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metod shakllandi va unga hamohang tarzda til haqidagi fan ham qiyosiy-tarixiy tilshunoslik fani deb yuritila boshlandi. Bu davrda Evropa tillarining sanskrit (qadimgi hind) tili bilan uzviy bog’lanishi borligini sezgan holda bu tillarning o‘zaro aloqadorlik, bog’liqlik taraflari jiddiy o‘rganila boshlandi. Ayniqsa, tillarni qiyosiy-tarixiy o‘rganish borasida nemis olimlari Frans Bopp (1791-1867), Yakob Grimm (1785-1863), daniyalik olim Rasmus Rask (1787-1832), rus olimi Aleksandr Vostokov(1781-1864), chex olimi Dobrovskiy (1753-1829) kabilarning xizmatlari katta bo‘ldi. Qiziqarli tarafi shuki, mazkur olimlar bir- birlariga bog’liq bo‘lmagan holatda va bir davrning o‘zida tillarni qiyosiy-tarixiy jihatdan o‘rganish metodi, g’oyasi va tamoyillarini ishlab chiqish borasida bir nuqtada uchrashdilar 24 . Zamonaviy tilshunosliknig sohalari rivojlanmoqda. Bularga psixolingvistika, lingvokulturologiya, pragmalingvistika, kompyuter lingvistikasi kabi fanlarni misol qilishimiz mumkin. 2.1. Mediamatnning dunyo tilshunosligida o‘rganilishi. Mediamatnlar ommaviy muloqotda media ma’lumotlarni, manbalarni saqlash va yetkazish uchun foydalaniladigan aloqa vositasi hisoblanadi. Bu atama bosma axborot vositalari, nashryot, fotografiya, kino, radio, raqamli media va reklama kabi ommaviy axborot vositalari kommunikatsiyalari sanoatining tarkibiy qismlarini anglatadi. Bunday ommoviy axborot vositalari matnlari tilshunoslikning yaqinda paydo b o‘lgan sohasi, medialingvistikaning asosi hisoblaniladi. Zamonaviy media sohasining jadal rivojlanishi tufayli, masalan, internet shu qadar mashhur bo‘ldiki, bugungi kunda u nafaqat aloqa va axborot uzatish vositasi, 23 Xolmonova Z. Tilshunoslik nazariyasi.- Toshkent., 2020. 24 Karimov S.A. Tilshunoslikka kirish.- Samarqand,.2012. 15 balki jamoatchilik ongini manipulyatsiya qilish vositasi hamdir. XXI asrni yuqori axborotlashgan, ommaviy kommunikatsiya jadal rivojlangan asr deya ta’kidlash mumkin. Bu o‘z navbatida media sohasida o‘zgarishlarni kuzatishimizga, yangi kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishiga o‘z ta’sini o‘tkazmay qolmadi. Bunday rivojlanish til faoliyatiga katta ta’sir o‘tkazdi va tilshunoslik fanining yangi medialingvistikasi sohasi paydo bo‘lishiga olib keldi. “Medialingvistika’’ atamasi nisbatan yaqinda 2000-yillarda paydo b o‘lgan b o‘lib, birinchi marta rustilshunosligida T.G.Dobrosklonskayaning medialingvistikasi nazariyasi va usullari doktorlik dissertatsiyasida q o‘llanilgan 25 . Bundan oldin, Ronald Karterning fikricha, bu atama britaniyalik olim J.Kornerning “Medialinvistikasi doirasida” nomli maqolasida uchragan. T.G.Dobrosklonskaya shuningdek, parametrlar tizimini taklif qiladi, bunda mediamatnlarning ob’ektiv tasnifini ham texnologik, ham lingvoformat xususiyatlariga ta’sir k o‘rsatadigan darajada tuzish mumkinligiga alohida urg’u beradi. T.G.Dobrosklonskayaning parametrlar tizimiga ko‘ra mediamatnlar tasnifi: - matnni ishlab chiqarish usuli b o‘yicha (muallif va kollegial); - ixtisoslashgan matn turi (jurnalistik matn, reklama matni, PR matn); - mediamatnlarning shakl va shamoyili; - matnning funksional-janr turi (yangiliklar, interv’yu, reklama) b o‘yicha; - tarqatish kanali (bosma, radio va televideniye, Internet); - aniq yo‘nalgan mavzu (iqtisodiyot, sport, madaniyat); - tasvirlanish (og’zaki, yozma ) 26 . Mediamatnlar va ommaviy axborot vositalari diskursi tadqiqi borasida xorijda olib borilgan ilmiy izlanishlarning sirasiga ukrain olimi Y.V.Litkovichning zamonaviy mediadiskursida pleonazmlar tahliliga oid ishini , G.A.Grigoryanning zamonaviy ingliz tilidagi ijtimoiy tarmoqlarda egalik va o‘zlik olmoshlarning 25 Добросклонская Т.Г. Медиалингвистика. Системный подход к изучению языка СМИ. Москва: Флинта: Наука, 2008. 26 Добросклонская Т.Г. Вопросы изучения медиатекстов: Опыт исследования современной английской медиаречи. — Москва, 2010. — 286 с. 16 pragmatik ahamiyatiga oid qarashlarini kiritish mumkin 27 .Qolaversa, mediamatnlarning asosiy kategoriyalari, mediamatn tuzish tamoyillari, ommaviy axborot vositalari tili va uslubini o rgangan qator xorijiy va yurtimiz olimlariʻ sirasiga T.G.Dobrosklonskaya, M.N.Volodina, T.V.Chernishova, Ya.N. Zasurskiy, A.N.Baranov, A. Abdusaidov, G.X. Bakiyeva, D.M. Teshabayevakabilarni kiritish mumkin 28 . Shuningdek, s o‘nggi yillarda himoya qilingan milliy dissertatsiyalarda ham mediamatnning lisoniy xususiyatlari alohida tahlilga tortilmoqda, ular turkumiga quyidagilarni kiritish mumkin: S.A.Atkamovaning “Frazeologizm mediamatnda ifodalash va baholashning uslubiy vositasi sifatida (turli tizimli tillar gazeta matnlari asosida)” mavzusidagi dissertatsiyasi, Sh.A. Usmonovaning “Mediadiskursda gazeta tili tendensiyalari (o zbek va ingliz tillari misolida)” ʻ nomli ilmiy ishi 29 , N.S. Nasrulloyevaning “O zbek va ingliz tillarida kompyuter va ʻ internet jargonlarining chog ishtirma tadqiqi”ga oid izlanishlari, va ʻ R.Artikovaning “Mediamatnda presedent fenomenining lingvomadaniy aspekti (o zbek va ispan gazetalari misolida)” nomli tadqiqotlari aynan mediadiskursiga ʻ oid lisoniy muammolar yechimiga qaratilgan 30 . С . И . Сметанина “ Медиатекст в системе культуры ” nomli monografiyasida medialingvistikaning olti asosiy bo‘limga ajralganini e’tirof etadi: 1) OAV tilining tildagi mavqeini aniqlash va uni til nutq- matn- diskurs paradigmasi nuqtai nazaridan tavsiflash; 2) mediadiskursning funksional-uslubiy imkoniyatlari, matnlarni ularda til va tarqatish kanali (matbuot, radio, TV, internet) asosiy vazifalarining bajarilishi darajasiga qarab tasniflash imkoniyatlari; 3) medianutq tipologiyasi, ommaviy axborot matnlarining janrlarga k o‘ra tasnifi, matnlarning asosiy turlari (yangiliklar, axboriy analitika va sharh, publisistika, reklama)ni farqlash; 27 Литкович Ю. В. Плеоназмы в современном медиа-дискусе: структура, семантика, функции: Автореф. дисс. ...канд. филол. наук. — Киев, 2016. — 20 c. 28 Добросклонская Т.Г. Вопросы изучения медиатекстов: Опыт исследования современной английской медиаречи. — Москва, 2010. — 286 с. 29 Усмонова Ш.A. Медиадискурсда газета тили тенденциялари (ўзбек ва инглиз тиллари мисолида): Автореф. дисс. ...канд. филол. наук. — Тошкент, 2022. — 56 б. 30 Ataboyev B . Mediamatnlar tilning ijtimoiy ifodasi hamda til boyishining asosiy resursi sifatida . O ‘ zbekiston xorijiy tillar .- 2024.- 10- jild . – B .60-75. 17 4) mediamatnlar asosiy turlarining lingvostilistik xususiyatlari; 5) mediadiskursning ekstralingvistik tarkibi: mediamatnlarni yaratish, tarqatish va qabul qilish, ijtimoiy-madaniy va mafkuraviy kontekst, medianutqning talqiniy xususiyatlari, metaxabarning yetkazilish xususiyatlari, madaniy va o‘ziga xos belgilar; 6) individual va ommaviy ongga lisoniy va mediaviy ta’sir o‘tkazish (texnik targ’ibot, manipulyasiya, informasion siyosat va menejment, jamoatchilik bilan aloqalar usullaridagi lisoniy jihatlar) 31 . Yu.M. Lotmanning matn haqidagi nazariyasi alohida diqqat-e’tiborga loyiq. Unga k o‘ra, madaniyat- matnlar t o‘plami, yig’indisi yoxud “murakkab tuzilgan matn” sifatida talqin etiladi. Olimning fikricha, matn “axborotni o‘stiruvchi mexanizm”. Zero, madaniyat makonini t o‘ldirib xilma-xil matnlar ichida axborot t o‘plash xususiyatiga ega, ya’ni “madaniyat xotirasini (madaniy xotirani) o‘zida ham mujassam etadi” 32 . Bugungi kunda mediamatn qaysidir ma’noda oddiy matndan ahamiyatliroqdir. Bu - matnni har tomonlama va yanada aniq ifodalovchi grafika, shu bilan birga, voqealarni kadrlarda mujassam etgan televizion ovozli matn hamdir. Mediamatn universal xususiyatlarga ega. Uning o‘ziga xosligi shundaki, u turli media tuzilmalarga kiritilishi mumkin. Bu borada E. A. Morozkina “Matnni sharhlash - til belgilarining ma’no va mazmunini ifodalovchi yig’indining kashf etilishidir”, deya ta’rif beradi 33 . G.Ya. Solganikning mediamatn haqidagi fikrlari quyidagicha: “Mediamatn - ommaviy auditoriyaga m o‘ljallangan hamda ommaviy axborotga taalluqli muallif tomonidan xarakterlangan o‘ziga xos usulga ega turli k o‘rinishdagi matnlardir” 34 . 31 Сметанина С. И. Медиатекст в системе кульуры. — СПб., 2002. — 382 c . 32 Солганик Г.Я. К определению понятий «текст» и «медиатекст» // Вестник МГУ. — Серия 10. Журналистика. — 2005. — №2. — C. 7–15. 33 Морозкина Е.А. Герменевтика в филологии, лингвистике и переводоведении // Вестник Башкирского университета. 2012. Т. 17, №1. — 154-157 с. 34 Солганик Г.Я. К определению понятий «текст» и «медиатекст» // Вестник МГУ. — Серия 10. Журналистика. — 2005. — №2. — C. 7–1 18 Darhaqiqat, mediamatn - turi va janridan qat’i nazar har qanday ommaviy axborot vositalarining matni hisoblanib, uning sharofati bilan ommaviy kommunikasiya sohasida nutqiy muloqot amalga oshiriladi. M.Yu. Kazak mediamatnning asosiy kategoriyalariga: - mediaviylik - matnning u yoki bu mediavositalar yordamida; - mujassamlashuvi, tarqalish kanalining formati va texnik imkoniyatlari bilan; - determinasiyalanishuvini o‘z ichiga oladi; - ommaviylik - mediamahsulotlar ishlab chiqarilishi barobarida; - ommaga taqdim etilishi; - integrativlik - turli semiotik kodlarning yagona kommunikativ; - yaxlitlikka birlashuvi bilan kechadigan jarayon b o‘lib, mediamatnni; - yaratishda uning mazmun-mohiyati, tuzilishi va belgili ravishda ochiqligini; - ta’minlaydi. Bundan tashqari, mediamatnning lingvoformat xususiyatlariga ta’sir qiladigan bir qator belgilari ham bor 35 . G.V. Pimenova mediamatnlarning kompleks til xususiyatlarini ta’minlaydigan ommaviy auditoriyani ta’kidlab o‘tadi: 1) til normasining o‘rtacha qiymati va individuallikdan voz kechish, ifoda etish usullarining noyobligi; 2) mediamatnning o‘ziga xos turi: yangi, virtual, haqiqiy faktlar, g’oyalar; 3) muallifning fikrlari, his-tuyg’ulari, mulohazalari, hodisalarga va faktlarga munosabatlarning ochiq va t o‘g’ridan-t o‘g’ri ifodasi bilan tavsiflangan muayyan matniy modallik 36 . Mediamatn universal, muayyan, tipologik hamda mislsiz maqsadlarni o‘zida mujassam etgan k o‘p tomonlama tadqiqotlar markazida b o‘lib kelmoqda. Ingliz ilmiy adabiyotlarida mediamatn (media text) termini o‘tgan asr oxirlarida 35 Солганик Г.Я. К определению понятий «текст» и «медиатекст» // Вестник МГУ. — Серия 10. Журналистика. — 2005. — №2. — C. 7–15. 36 Пименова М.В. Концепт «Украина» (на материале российских СМИ) // Политическая лингвистика. — 2007. № 2 (22). — С . 52–60. 19 ommaviy kommunikasiya tekstlarini tahlili borasida qo‘llanila boshladi.N. Fairclough “mediamatn” terminini keng ma’noda qo‘llashni taklif qiladi va unga bosma matbuot maqolalari, interv’yu, televizion k o‘rsatuvlar va veb sahifalarni kiritadi 37 . Shuningdek, K.J. Kumar mediadiskursida paydo bo‘ladigan mediamuloqot hajmi o‘ziningv ositalari soni va ko‘lamining oshib borayotgani bilan kengayibborayotganligini e’tirof etadi.Mediamuloqot vositalari sirasiga quyidagilarni kiritadi: 1. Televideniye 2. Internet 3. Radio 4. Nashr (gazeta va jurnallar) 5. Kino va video materiallar 6. Kitoblar 38 Bizningcha, ushbu tasnif doirasini kengaytirish mumkin, chunki bugungi kunda internet tarmoqlarining ommalashuvi oshib borayotgani ortidan mediamaydondagi alohida muloqot vositalarini ajratib k o‘rsatish o‘rinli. Internet tarmoqlarida onlayn muloqotni quyidagicha tasniflash mumkin: 1) ijtimoiy tarmoqlar (facebook, telegram, watsapp, instagram va boshqalar); 2) turli kontent va shakldagi bloglar; 3) you tube tarmog’ining keng qamrovli bazasi; 4) elektron nashrlar onlayn ilovalari (kun.uz, daryo.uz va boshqalar); 5) elektron pochta tizimi 39 . Mediamuloqotda mediamatnlar almashinuvi va ommaga yetkazilishida bosma nashrlarning o‘rni susaymoqda, ularning o‘rnini esa yuqorida biz ta’kidlagan internet global tarmog’ining imkoniyatlaridan foydalanib yaratilayotgan elekrton va onlayn ilovalar egallamoqda. Bosma nashrlardan foydalanish bir qadar 37 Fairclough N. Analysing Discourse: Textual Analysis for Social Research. — Routledge. 2003. — 288p. 38 Kazak M.Ju. Global Media Journal, available at: http://test.gmj.sfedu.ru/v2i1/v2i1_kazak.htm 39 https://fayllar.org/ozbek-va-ingliz-tillaridagi-media-matnlariningxususiyatlari.html 20 sustlashgan, k o‘lami toraygan b o‘lishi zamon talabi, biroq, internet tarmog’ining ham o‘ziga yarasha juz’iy kamchiliklari mavjud. Masalan, internet tarmog’iga yuklangan material ko‘p hollarda tahrir qilish ochiq, bu esa har qanday foydalanuvchi tomonidan ushbu ma’lumot o‘zgartirilishiga sabab bo‘ladi, bu esa o‘z o‘rnida berilayotgan axborotning ishonchligini kamaytiradi. 2.2. O‘zbek tilida media diskursni o‘rganilishi Mediamatnning markaziy konsepsiyasi barqaror tizim parametrlari bilan qo‘llab-quvvatlanadi, bu esa mediada ishlaydigan barcha matnlarni mahsuldorligi, og’zaki va o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha tasniflash imkonini beradi. Ushbu tizim quyidagi parametrlarni o‘z ichiga oladi: 1) mualliflik (matn jismoniy shaxs yoki jamoa tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin); 2) ishlab chiqarish turi (og’zaki va yozma); 3) taqdimot turi ( og’zaki va yozma); 4) uzatish uchun foydalaniladigan mediakanal: bosma va elektron ommaviy axborot vositalari, internet; 5) funksional tip yoki matn janri: yangiliklar, sharh va tahlil, reklama. 6) dolzarb bog’liqlik (siyosat, biznes, madaniyat, ta’lim, sport va kundalik axborot oqimining mazmunan tuzilishini tashkil etuvchi ommaviy axborot vositalarining boshqa universal mavzulari). Har bir parametrlar batafsil tasniflanadi. Birinchi parametrda har qanday mediamatn biror bir shaxs tomonidan yaratiladimi yoki muayyan jamoa tomonidanmi o‘z muallifiga ega hisoblanadi. Bunga misol qilib, O‘zbekistonda ko‘plab nashr qilinadigan “Darakchi’’ gazetasining har bir nashrida beriladigan maqola, yangiliklarning eng s o‘ngida beriladigan muallifini olish mumkin. Har bir matnning muallifi mualliflik huquqiga ega. O‘zbek tilshunosligida publisistik uslub OAV, xususan, gazeta, jurnal, radio, televideniye materiallari uslubidir. Tilshunoslik va jurnalistikada “publitsistika janrlari”, “gazeta janrlari” terminlari hozirgi vaqtda kam ishlatilmoqda. 21 Adabiyotshunoslikda ham “publitsistika janrlari” termini qo‘llanadi. Lekin o‘zbek tilshunosligida “gazeta janrlari” termini hozirgacha o‘zining aniq ifodasini, obyektini topgan emas, u “publitsistika janrlari” termini bilan birga parallel qo‘llanmoqda. Yana bir muammo shundaki, gazeta materiallari janrlar b o‘yicha aniq o‘z tasnifiga ega emas. O‘zbek tilshunosligi va jurnalistikasidagi mavjud adabiyotlarda ular turlicha miqdorda umumiy tarzda sanaladi, xolos. Gazeta materiallarini janrlar bo‘yicha guruhlarga ajratish e’tibordan hamon chetda qolib kelmoqda. Shuni ta’kidlash joizki, o‘zbek tilshunosligida mediamatnlar bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar ham mavjud.Mediamatnlar bo‘yicha qilingan ilmiy ishlarning salmog’i anchagina ortib borayotganini ko‘rishimiz mumkin. Tilshunos Saodat Shamaqsudovaning “Matn va mediamatn tushunchasi, mediamatnlarning asosiy toifalari va tipologiyasi” nomli ilmiy tadqiqot ishida mediamatnlarning turlarini keng qamrovda ochib bergan. “Mediamatn” tushunchasi hozirgi kunda zamonaviy jamiyatdagi real voqelikni tasvirlash uchun kommunikativistika, jurnalistika nazariyasi, sotsiologiya va boshqa sohalarda qo‘llaniladi. Ma’lum bir ma’noda “mediamatn” tushunchasi turli ko‘rinishlari va belgilari bilan farqlanadi.Masalan, jurnalistik matn, reklama matni, internet matni tur va o‘rinishiga, janr va shakliga ko‘ra tasniflanadi, ammo ularning barchasi mediamatn sifatida ifodalanadi. Mediamatnlar tur va ko‘rinishlariga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi: 1. OAV turlari b o‘yicha mediamatnlarning yaratilishi, tuzilishi va qo‘llanilishiga ko‘ra: - bosma nashrlar matni (an’anaviy jurnalistik janr turlari, masalan, - yangilik, reportaj, maqola, sharh va boshqalar); - telematn (shunga k o‘ra janr turlari bo‘yicha va an’anaviyga qo‘shimcha - maxsus janrlar, masalan, tok-shou va boshqalar); - radiomatn (janr turlari bo‘yicha); - kinomahsulot (janr turlari bo‘yicha); - ijtimoiy tarmoqlar matni (SMS, chat); 22 - internet matni (an’anaviy janr turlari va maxsus janr turlari - bo‘yicha farqlanadi); - veb-nashrlar, masalan, blog, post va ijtimoiy tarmoqlarda sharh, chatxaba va boshqalar, shakl bo‘yicha – gipermatn va ijtimoiy tarmoqlarda nashr - ichidagi giperhavolasiz post, multimediyali nashrlar va boshqalar); 2.Qabul qilish usuliga ko‘ra: - bosma-qog’oz matni; - audiomatn; - telematn; - veb-nashr. 3.Sub’ekt va faoliyat turlariga ko‘ra: - kasbiy jurnalistik matnlar (bular o‘z o‘rnida badiiy-publitsistik, - tahliliy, axboriy, ko‘ngilochar janr turlari bo‘yicha farqlanadi); - nokasbiy (blogerlik, fuqarolik) jurnalistik matnlar; - reklama matnlari (janr turlari bo‘yicha reklama e’loni, buyurtma - maqola va boshqalar); - PR-matnlar (janr turlari bo‘yicha); - targ’ibot matnlari (janr turlari bo‘yicha — varaqadan tortib OAVdagi - maqolagacha); - ilmiy, ixtisoslashgan ekspert matnlar (turli k o‘rinishlari – ilmiy - maqola, qo‘llanmadan u yoki bu sohada ekspert sharhigacha ) 4.Mediamatnlar uslubiga ko‘ra: - hujjatli-publitsistik matn; - ilmiy matn; - badiiy matn (ommaviy madaniyat va san’atga oid matnlar); - ommaviy-ko‘ngilochar matn. 5.Diskursiga ko‘ra: - ommaviy-siyosiy matn; - ijtimoiy-muammoli matn; 23 - tarixiy matn; - badiiy matn; - madaniyatshunoslik matni; - falsafiy matn; - diniy matn 40 . Shubhasiz, matnlarning bunday tasniflanishi shartli hisoblanadi va bu ularni asosiy toifalarga bo‘linishini ta’minlaydi .Mediamatnlarni o‘rganishda ularni toifalarga ajratish yaxshi samara beradi. Mediamatnning asosiy toifalari – mediaviylik, ommaviylik (OAVmahsulotlarini yaratish va iste’mol qilish sohasida), integrativlik yoki polikodlik va ochiqlik.Ushbu belgilarni batafsil tavsiflashda quyidagilarga e’tibor qaratiladi: Mediyaviylik. Mediamatn kommunikatsiya kanali orqali namoyon bo‘ladi.Har bir OAV matnning lingvistik jihatlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan mediaviy belgilarning maxsus to‘plamidir 41 . Ommaviylik. Ommaviy aloqaning o‘ziga xos xususiyatlari shundaki, u ijtimoiy yo‘naltirilgan aloqa bo‘lib, unda muallif va adresatning o‘zgarishi ro‘y beradi. Psixolog A.A.Leontevning fikriga k o‘ra, “OAVda go‘yo ikkilamchi sub’ekt mavjud” 42 . Bir tomondan, bu odatda bir inson, shaxs (tele yoki radio boshlovchisi, jurnalist, gazeta materiallari muallifi, ekspert va boshqalar), boshqa tomondan – “sub’ekt – bunday aloqada har doim jamoa yoki umumiy jamiyat nazarda tutiladi.Ommaga yo‘naltirilgan muloqotda kommunikator har doim omma yoki jamoaning fikri, e’tiqodi, ma’lumotlarni reprezentatsiya (qayta namoyish) qilib beradi” 43 . Integrativlik (polikodlik). “Kod” tushunchasi lingvistikaga axborot nazariyasidan kirib kelgan va odatda, turli shifr va belgilarni, axborotni o‘z ichiga 40 Красноярова О.В. Текст и медиатекст: проблема дифференциации понятий. // Вопросы теории и практики журналистики, 2013. – T. 4. – №1 41 Shamaqsudova S. Matn va mediamatn tushunchasi, mediamatnlarning asosiy toifalari va tipologiyasi.-T.: O‘zbekiston,2022. 42 Лотман Ю.М. Текст и полиглотизм культуры. Избранные статьи в трех томах. Т. 1. Статьи по семиотике и топологии культуры. – Таллин: Александра, 1992. 43 Shamaqsudova S . Matn va mediamatn tushunchasi , mediamatnlarning asosiy toifalari va tipologiyasi .- T .: O ‘ zbekiston ,2022. 24 ma’lum qoidalar orqali olishi va bu qoidalar adresat va adresantga ma’lum b o‘lishi nazarda tutiladi. Shunday qilib, hozirgi kunga qadar tilshunoslikda media nutq turlarini aniqlashga ikkita yondashuv mavjud: - birinchi yondashuv tilning turlicha ishlashini belgilaydi inson faoliyati sohalari, xususan, fan, ta’lim, siyosat, ommaviy kommunikatsiyalar, nutq turlarini ajratish uchun asos sifatida; ommaviy axborot vositalari nutqi, shuning uchun faqat ommaviy axborot vositalariga xos bo‘lgan nutq va fikrlash faoliyatining o‘ziga xos turi sifatida shakllantiriladi va shunga ko‘ra, ommaviy axborot vositalarining nutq turlari; - siyosiy, diniy, ilmiy va boshqa turlari; - ikkinchi yondashuv ommaviy axborot vositalarini nutqning har qanday turi sifatida ko‘radi, ommaviy kommunikatsiya sohasida amalga oshirilgan va shuning uchun tadqiqotchilar ommaviy axborot vositalari nutqining ayrim turlari; - siyosiy, diniy va boshqa turdagi ommaviy axborot vositalariga e’tibor qaratadilar 44 . Media nutqi quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: 1. Guruhga aloqadorlik (adresat o‘z guruhining fikrlarini baham ko‘radi). 2. Oshkoralik (ochiqlik, ommaviy adresatga yo‘naltirilganlik). 3. Polemik yo‘nalish (keyingi muhokama bilan polilog yaratish). 4. Sahnalashtirish va ommaviy xususiyat (bir vaqtning o‘zida bir nechta adresat guruhlariga ta’sir qilish). 5. Axborot globalligi va murakkabligi. 6. Dunyoning geomadaniy rasmidagi pretsedent o‘rni va boshqalar 45 . Media nutqining asosiy shakllari yangiliklar matnlari, reklama matnlari va boshqa turdagi media matnlardir. Media-matn media-lingvistikaning asosiy kategoriyasi sifatida ijtimoiy ahamiyatga ega ma’lumotlar qayta ishlanadigan va taqdim etiladigan kommunikativ nutqning alohida turidir. 44 Желтухина М. Р. О Содержании дискурса масс-медиа. Вісн. Луганського пед. ун-ту ім. Т. Шевченка. Серія «Філологічні науки». 2007. Ч. 1, №. 11 (128). С. 27-40 45 Лассан Э. Лингвистика ставит диагноз... Очерк «духа эпохи» в свете данных лингвистического анализа. Вильнюс: Изд-во Вильнюсского университета, 2011. 252 с. 25 O‘zbek tilshunosligida mediamatlar bilan bog’liq qilingan ilmiy ishlarning soni kengayib bormoqda. Bunga misol qilib, A.Abdusaidovning “Gazeta janrlarining til xususiyatlari” nomli aftorefarati, G.H.Bakiyeva, D.M.Teshaboyevaning “Mediamakonda matn” monografiyasi, SH.A.Usmonovaning “Mediadiskursda gazeta tili tendensiyalari ( o‘zbek va ingliz tillari misolida)” aftorefarati va D.M.Teshaboyevaning “Ommaviy axborot vositalari tilining nutq madaniyati aspektida tadqiqi” aftorefaratlarini sanab o‘tishimiz mumkin. Bundan tashqari, mediamatnlar haqida ko‘plab ilmiy maolalarni keltirish mumkin. Ammo ilmiy ishlarda mediamatnlarning tasnifi, ularning til xususiyatlari to‘la ochib berilmagan. G’.Rahimqulning “Reportaj janrining til xususiyatlari” ilmiy tadqiqotida mediamatnning bir turi “reportaj” lar haqida ma’lumot beradi. Undagi til belgilari izohlaniladi 46 . Demak, mediamatnlarning turlari o‘zining til xususiyatlariga ega. Bunday matnlar ham og’zaki va yozma k o‘rinishda mavjud b o‘ladi. Mediamatnlarda metn kategoriyalaridan biri “intertekstuallik” alohia ahamiyatga ega. Intertekstual birlik mediamatning jarnlarida turlicha namoyon bo‘ladi. Asosan og’zaki mediamatnlarda maqol, matallarni ko‘proq qo‘llanishini ko‘rishimiz mumkin. Bu asosan televideniya k o‘rsatuvlarida q o‘llaniladi. Mediamatnda bunday birliklarni tahlil qilishda intervyu, reportaj, ocherk kabi yozma va og’zaki namoyon bo‘la oladigan janrlarda allyuziya, iqtibos kabi intertekstuali birliklar qo‘llanilishi mumkin. Bu fikrlar nisbiy qarash, mediamatnlardagi bunday xususiyatlarni ilmiy jihatdan izohlash tilshunoslik ilmidagi ilmiy ishlar sonini kengaytiradi. XULOSA Kurs ishida mediamatnlar ommaviy muloqotda media ma’lumotlarni, ommaviy axborot vositalari manbalarini yetkazish, saqlash uchun foydalaniladigan aloqa vositalari haqida ma’lumotlar beradi.Bu atama bosma axborot vositalari, nashriyot, fotografiya, kino, radio eshittirish, raqamli media va reklama kabi ommaviy 46 Xudoyqulov M . jurnalistika va publitsistika . O‘quv q o‘llanma. – Toshkent: Unversitet,2010, 135-bet. 26 axborot vositalari kommunikatsiyalari sanoatining tarkibiy qismlarini anglatadi. Bunday ommaviy axborot vositalari matnlari tilshunoslikning yaqinda paydo bo‘lgan sohasi, medialingvistikasining asosiy, muhim predmeti hisoblanadi. Zamonaviy insonning hayotini internet va televideniyasiz, radio va zamonaviy aloqa vositalarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, ular yordamida odamlar eng so‘nggi va eng dolzarb yangiliklarni tezda bilib oladilar va bir-birlarini qisqa vaqt oralig’ida istalgan masalada ba’zi voqealar haqida xabardor qilishlari mumkin . Xulosa shundan iboratki, mediamakon va uning vositalari kengayib borar ekan, ular muloqot shakllarini osonlashtiribgina qolmay, ijtimoiy yaqinlashuvni keltirib chiqaradi. Buning ortidan, har qanday til sohibi boshqa bir xorij tilini o‘rganishga ehtiyoj sezadi va o‘rganish ongli ravishda b o‘lmasa-da, ong osti miya faoliyatida o‘zga tilning lisoniy birliklari kirib boraveradi. Shuni q o‘shimcha qilish kerakki, mediamatnlarning tipologiyasi haqida ham ma’lumot berildi. Mediamatnlarning o‘zbek va jahon tilshunosligida o‘rganilishiga, bunday matnlarning til xususiyatlari haqida ma’lumotlar bir- biriga qiyoslandi. Kurs ishida intertekstuallik hodisasining o‘zbek va jahon tilshunosligida o‘rganilishi, tasnifi va turlari masalasiga alohida to‘xtab o‘tdik. Intertekst va intertekstuallikning dunyo hamda o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishiga e’tibor qaratilib, tilshunoslarining mazkur masalalar yuzasidan amalga oshirgan izlanishlari tavsiflangan. “Inson”, “til” va “atrofdagi voqelik” tushunchalari bir-biri bilan chambarchas bog’liq ekanligi umumiy e’tirof etilgan. Jamiyatda sodir bo‘layotgan dinamik jarayonlar tilda ham o‘z aksini topadi. XX asr o‘rtalarida paydo b o‘lgan antroposentrik paradigma til va shaxs munosabatiga qarashni ̶ o‘zgartirdi: tilga mavhum tushuncha sifatida emas, balki uning bevosita tashuvchisi bilan yaqin munosabatda bo‘lgan real hodisa sifatida qarala boshlandi . 27 Foydalanilgan adabiyotlar r o‘yxati 1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. –Т.: Ўзбекистон, 2023. 2. Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари. Филол.ф. д- ри ....дисс. автореф. — Тошкент. 2005. 28 3. Ataboyev B . Mediamatnlar tilning ijtimoiy ifodasi hamda til boyishining asosiy resursi sifatida . O ‘ zbekiston xorijiy tillar .- 2024.- 10- jild . – B .60-75. 4. Atkamova S . A . Frazeologizm mediamatnda ifodalash va baholashning uslubiy vositasi sifatida ( turli tizimli tillar gazeta matnlari asosida . - Tashkent , 2022. даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. 5 . Бобомуродова Ш. Ўзбек тилшунослиги ривожида Элбекнинг роли. Филол.фан. номз...дисс. автореф. –Т.: 2002. 6.Барт.Р.Избранные работы.Семиотика.Поэтика. – М., 1978. – С. 512. 7. Бакиева Г.Х., Тешабаева Д.М. Оммавий ахборот воситалари тили. – Тошкент: O ‘ zkitobsavdonashriyot , 2020. 8. Блокдва О. Медиатекст и его виды. Особенности стилистики и риторики. Proza . ru /2013/04/02/524/ 9. Бахтин М.М. Проблема текста в лингвистике, филологии и других гуманитарных науках. – Москва: Искусство, 1979. 10. Bakieva G . H ., Teshabaeva D . M . Mediamakonda matn . - Toshkent , 2019. 11.Баранов А.Н. Политическая метафорика публицистического текста: возможности лингвистического мониторинга // Язык средств массовой информации. — М.: Изд-во МГУ, 2003. — С. 134–140. 12.Володина М. Н. Язык массовой коммуникации — особый язык социального взаимодействия // Язык средств массовой информации. — М., 2008. — С. 6–47. 13. Добросклонская Т.Г. Медиалингвистика. Системный подход к изучению языка СМИ. Москва: Флинта: Наука, 2008. 14. Добросклонская Т.Г. Вопросы изучения медиатекстов: Опыт исследования современной английской медиаречи. — Москва, 2010. 15. Fairclough N. Analysing Discourse: Textual Analysis for Social Research. — Routledge. 2003. — 288 p . 16.Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – Москва: Наука, 1981. 29 17.Григорян Г.А. Прагматическая значимость личных и возвратных местоимений в современных англоязычных социальных медиа: Автореф. дисс. ...канд. филол. наук. — Тбилиси, 2018. — 22 c . 18. Хомидова М. Бадиий матн перцепциясида интертекстуаллик. PhD. Илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Т., 2021. 19. Худайберганова Д. Матннинг антропоцентрик тадқиқи . – Тошкент : ЎзР ФА Фан , 2013. Б.87-93. 20. Холбеков М. Матн, интерматн ва интерматнлик. Ўзбек тили, ва адабиёти журнали, 2013/6. 21. Кристева Ю. Бахтин, слово, диалог и роман. Французская семиотика: От структурализма к постструктурализму. – М., 2000. 22. Красноярова О.В. Текст и медиатекст: проблема дифференциации понятий. // Вопросы теории и практики журналистики, 2013. 23. Karimov S.A. Tilshunoslikka kirish.- Samarqand,.2012. 24. Литкович Ю. В. Плеоназмы в современном медиа-дискусе: структура, семантика, функции: Автореф. дисс. ...канд. филол. наук. — Киев, 2016. 25. Лотман Ю. М. Внутри мыслящих миров. Человек – текст – семиосфера – история. — М., 1996. 26. Лысакова И. П. Язык газеты: социолингвистический аспект. — Л.: ЛГУ, 1981. 27. Морозкина Е.А. Герменевтика в филологии, лингвистике и переводоведении // Вестник Башкирского университета. 2012. 28. Нурмонов A . Тилшуносликнинг адабиёт билан муносабати // Танланган асарлар. 3 жилди. –Тошкент : A кад e мнашр, 2012. 29. Неъматова Д. Чўлпон публицистик асарларининг лингвистик тадқиқи. Филол. фанлари номзоди дисс. Т., 2004. ̶ 30.Пименова М.В. Концепт «Украина» (на материале российских СМИ) // Политическая лингвистика. — 2007. 31. Солганик Г.Я. К определению понятий «текст» и «медиатекст» // Вестник МГУ. — Серия 10. Журналистика. — 2005. 30 32. Сметанина С. И. Медиатекст в системе кульуры. — СПб., 2002. — 382 c . 33.Солганик Г.Я. К определению понятий «текст» и «медиатекст» // Вестник МГУ. — Серия 10. Журналистика. — 2005. — №2. — C. 7–15 . 34. Тошалиев И., Абдусатторов Р. Оммавий ахборотнинг тили ва услуби. – Тошкент: Zar - qalam , 2006. 35.Турниязова Ш.Н.Ҳозирги ўзбек тилида матн шаклланишининг деривацион хусусиятлари: Филол.фанлари номз....дисс. – Тошкент, 2010. 36. Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоетикаси. Тошкент: ЎзР ФА ̶ Фан,2008. 37. Ямпольский М. Б. Память. Тиресия. Интертекстуальность и кинематограф Текст. / М.Б. Ямпольский. – М.: РИК Культура, 1993. 38. www.ziyonet.uz 3 9 . www.Saviya.uz 40. https://kh-davron.uz/kutubxona/islomiy-adabiyot/tasavvuf/ulugbek-hamdam- global-dunyodagi-yolchi-yulduzlar-yoki-masnaviydan-taralgan-yogdu.htm 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. INTERTEKSTUALLIKNING TILSHUNOSLIKDAGI TADQIQI VA TASNIFI MASALASI

Intertekstuallikning o‘rganilish tarixi

1.2. Intertekstlarning ta’rifi va tasnifi masalasi

II BOB. MEDIA DISKURS VA TILSHUNOSLIK

2.1. Mediamatnlarning dunyo tilshunosligida o‘rganilishi

2.2. O‘zbek tilida media diskursni o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar r o‘yxati

Купить