Mehnat bozori va korxonalarda mehnat resurslaridan foydalanish

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	127.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mehnat bozori va korxonalarda mehnat resurslaridan foydalanish

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Mehnat - ishlab cliiqarishning muhim omilidir.
Mehnat qilish insonning o'z ish kuchini foydali sarflashi, ya'ni uning natijasida
tovar yoki xizmatlar yaratishdir. Ish kuchini oldi-sotdi qilish mehnat bozorida yuz
beradi. Bu erda ishga yollanuvchilar o'z mehnatini taklif etadilar, ishga oluvchilar
esa mehnatga o'z talabini bildiradilar.
Mehnatga bo'lgan talab, shu mehnat yordamida ishlab chiqarilgan tovarga
bo'lgan talab bilan bog'liq. Shu bilan birgalikda unga boshqa ishlab chiqarish
resurslari, ayniqsa kapital taklifi o'z ta'sirini ko'rsatadi. Mehnatga talab
tarmoqdagi mehnat unumdorligiga bog'liq.
Alohida firmaning mehnatga talabini aniqlash uchun uni bahosini bilish
kerak. Mehnat bahosi uni chegaraviy samaradorligi, ya'ni mehnat unumdorligi
bilan o'lchanadi. Chegaraviy mehnat unumdorligi - bu qo'shimcha birlik mehnat
jalb qilib. boshqa ishlab chiqarish resurslarini o'zgartirmagan holda, mahsulot
hajmini oshishidir. Chegaraviy mehnat'- unumdorligi mehnatning chegaraviy
mahsulot bilan aniqlanadi (MK). Chegaraviy mahsulot bahosi esa pul qivmatida
o'lchanadi (MKR A
) 1
.
Mehnatga talabning o'zgarishi berilgan mehnat yordamida ishlab
chiqarilayotgan mahsulotga bo'lgan talabning o'zgarishi bilan bog'liq.
Kurs ishining vazifasi: Barcha ishlab chiqarish omillari o'zgaruvchan
bo'lgan sharoitda firmada foydani maksimallashtirish qoidasi qo"Ilaniladi. Bunda
har bir resurs narxi uning chegaraviy mahsulotining puldagi ifodasiga teng
bo'ladi. Bu qoida harajatlarni mininiallashtirishni ham o'z ichiga oladi.
Mehnat taklifi deganda’ - ishlovchilaming korxonada taklif qilishi mumkin
bo'lgan mehnat miqdoridir.
Mehnat taklifi birinchi navbatda ma'lum tarmoqda o'rnatilgan ish haqi
stavkasiga bog'liq bo'ladi. Bundan tashqari mehnat taklifiga mehnat mavqei,
korxonaning joylashgan o'rni, korxona ishlovchilarining ijtimoiy himoya darajasi
va boshqalar ta'sir qilishi mumkin.
1
Alekseeva A.I., Vasilev Yu.V., Maleeva A.V., Ushvitskiy L.I. Har tomonlama iqtisodiy tahlil iqtisodiy faoliyat:
hisob. universitetlar uchun qo'llanma, nashriyot M .: Moliya va statistika, 2006 - 672 b.
3

Mehnat bozoridagi taklif narxga nisbatan elastik bo'ladi. ish haqi oshsa.
mehnat taklifi ko'pavadi, kamaysa taklif qisqaradi. Ammo mehnatni tirik odam
taklif etganidan, taklif mehnat ahlining nimani afzal ko'rishiga ham bog'liq.
Turmush darajasi past bo'lib, moddiy muhtojlik sharoitida ko'p ishlab, ko'p pul
topishga intilish ustunlik qiladi. Moddiy to'kinchilik va yuqori turmush darajasi
muhayyo sharoitlarda ozi ishlab yaxshi yashash mumkin boiganidan qo'shimcha
pul topishga nisbatan dam olish afzal ko'riladj. Natijada ish vaqti qisqarib, bo'sh
vaqt ko'payishi mumkin. Nimani afzal ko'rishga qarab, mehnatning taklifi
o'zgaradi.
Kurs ishining maqsadi:
Mehnat bozorining xususiyatlarini o'rganish.
Mehnatga talab mohiyatini tushunish.
Mehnat taklifini tushuntira olish.
Kurs ishining mavzusi: Mehnat bozori va korxonalarda mehnat
resurslaridan foydalanish
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. MEXNATGA BO ’ LGAN TALAB.
1.1. Mexnatga bo ’ lgan talab
Mehnatning bahosi ish haqidir. Ish haqi bu - ishlab chiqarilayotgan
mahsulot miqdori va sifatiga to'lanadgan pul shaklidagi to'lovdir.Ish haqi stavkasi
esa (ta'rif stavkasi) vaqt birligi ichida bajarilgan mehnatga to'lanadigan haq.
Agar mehnat bozorida sof raqobat mavjud bo'lsa. mehnatning muvozanat
bahosi talab va taklifning o'zaro nisbati asosida shakllanadi. Mehnat bozorida
monopsoniya kasaba uyushmalari va minimal ish haqi to'g'risidagi qonunlarning
ta'siri katta.
Monopsoniya - faqat mehnat bozoriga xos boiib, uning mohiyati shundan
iboratki, ishga yollovchi ya'ni, mehnatga talabgor bitta yirik korxona, ishga
yollanuvchilar miqdori esa juda ko'p, monopsonist mehnat bozorining yakka
hokimi bolgani uchun ish haqi stavkasini pasaytirishga harakat qiladi va
mehnatga bo'lgan talab chizig'i monopson talabiga keladi.
Monopsoniya sharoitida mehnatga bolgan chegaraviy harajatlar chizig'i
mehnat taklifi egri chizig'idan yuqorida bo'ladi, bunda monopsonist qo'shimcha
ishchilar yollagan holda yuqori ish stavkasi to'lashga majbur bo'ladi. Shuning
uchun, MKR A
= MKS A
qoidaga amal qilib, ko'proq foyda olish maqsadida kam
ishclii yollashi va ish haqi stavkasini ham pasaytirishi lozimdir.
Davlat ish haqining minimal miqdorini belgilavdi. Minimal ish haqini
belgilash ishlovchilarning daromadlarini oshishiga va shu bilan birga ba'zi
toifadagi ishchilarning ishsiz qolishiga olib keladi 2
.
2
Alekseeva A.I., Vasilev Yu.V., Maleeva A.V., Ushvitskiy L.I. Har tomonlama iqtisodiy tahlil iqtisodiy faoliyat:
hisob. universitetlar uchun qo'llanma, nashriyot M .: Moliya va statistika, 2006 - 672 b.
5

Jadvalda mehnat va kapitalning chegaraviy mahsuloti va ularning puldagi
ifodasi to'g'risida ma'lumot berilgan. Ikkala resurs ham o ' zgaruvchan bo ' lib , ular
raqobatli bozorda sotib olinadi .
Mehnat bahosi - 2 $, kapital bahosi - 3 $.
Mehnat
hajmi MP
L MRP
l Kapital hajmi MP
K MRP
K
1 10 5,0 1 21 10,5
2 8 4,0 2 18 9,0
3 6 3,0 3 15 7,5
4 5 2,0 4 12 6,0
5 4 2,0 5 9 4,5
6 3 1,0 6 6 3,0
7 2 1,0 7 3 1,5
Quyidagilarni toping:
1) . Firma 64 birlik mahsulotni minimal harajatlar bilan ishlab
chiqarish uchun necha birlik mehnat va kapital jalb qilishi kerak ?
99 birlik mahsulotgachi? ’
2) . Maksimal foyda olish uchun firma necha birlik mehnat va
kapitaldan foydalanadi ?
Firma 7 mahsulotni sotayotgan bozorni takomillashgan bozor deb
bo ' ladimi ? Firma mahsulotini qaysi narxda sotadi?
2. Firma raqobatli bozor sharoitida mehnatni yollaydi va o'z
mahsulotini ham raqobatli bozorda sotadi . Ushbu sharoitda firmaning mehnatga
bo'lgan talabini ko'rsatuvchi jadvalni to'ldiring.
6

Mehnat
birliklari Yalpi Chegaraviy
mahsulot Mahsulot
narxi Yalpi
daromad Pul
ifodasidagi
chegaraviy
mahsulot
1 17 2
2 31 2
3 43 2
4 53 2
5 60 2
6 65 2
Agar ish xaqi stavkasi 27,95 $ bo'lsa, firma nechta ishchini yollashi kerak.
19,95 $ bo'Isa-chi?
Buning sababani tushuntirib bering.
a) Yuqoridagi firmaning mehnatga bo'lgan talab egri chizig'ini grafikda
aks ettiring.
v) endi yuqoridagi firma takomillashmagan raqobat sharoitida amal qilsa,
uning mehnatga bo'lgan talab egri chizig'ini chizing. Firma 17 birlik mahsulotni
har birini 2,2 $ dan sotish mumkin bo'lsada, u har bir keyingi ishchining
chegaraviy mahsulotini sotish uchun uning bahosini 0.05$ kamaytirish kerak
bo'ladi? Xosil bo'lgan yangi talab egri chizig'ini avvalgi chiziq bilan solishtiring.
3. Sof raqobat sharoitida ishchilarni yollavotgan firma uchun mehnat
taklifini ko'rsatuvchi jadvalni to'Idiring.
7

Mehnat
birliklari Ish haqi
stavkasi Ish haqi fondi Mehnat uchun
chega raviy
xarajatlar
0 14
1 14
2 14
3 14
4 14
5 14
6 14
Grafik orqali mehnat taklifi va niehnatning chegaraviy harajatlari egri
chiziqlarini chizing . Bu chiziqlar orasidagi bog'liqlikni tushuntiring.
4. Quyidagi ma'lumotlar asosida kelasi davrda mahsulot realizaciyasi
hajmining o'sishini hisoblang:
a) hisobot yilida mahsulot realizaciyasi hajmi 974 ming som,
ishlovchilar soni 448 kishi.
b) kelasi yil rejasi bo'yicha ishlovchilar soni 33 kishi bolgan holda
mehnat unumdorligi 7% oshishi ko'zda tutilgan.
5. Ushbu jadvalda alohida firma uchun pul ifodasidagi chegaraviy
mahsulot to'g'risida ma'lumot keltirilgan.
a)
8Mehnat birliklari miqdori Pul ifodasidagi chegaraviy
mahsulot
1 15
2 14
3 13
4 12
5 11
6 10
7 9
8 8

a) Faraz qilaylik 100 ta firma uchun ham pul ifodasidagi chegaraviy
mahsulot birliklari yuqoridagi jadval bilan bir xil.
Ushbu mehnat turiga bo'lgan umumiy bozor talabini hisoblang.
Ma'lumotlarni quyidagi jadvalga kiriting.
Mehnatga bo`lgan
talab hajmi Ish haqi stavkasi Mehnatga bo`lgan
talab hajmi
15 850
14 800
13 750
12 700
11 650
10 600
9 550
8 500
6. Aholining 20 foiz kam ta’minlangan qismi jamiyatdagi umumiy
daromadning 15 % ni oladi, aholining eng yaxshi taminlangan 20 % qismi esa
jamiyat daromadlarining 50% ni oladi. Ma’lumotlar asosida daromadni notekis
taqsimlanish darajasini ifodalovchi
 Mahalliy bozordagi ishchi kuchiga talab funksiyasi L
D =1200 -25×W ,
taklif funksiyasi esa L
S = -600+35×W ko'rinishida berilgan. Bu yerda, W - kunlik
ish haqi dollar hisobida, L – ishchilar soni.
a) agar minimal ish haqi miqdori kunlik 40 $ qilib belgilab qo’yilsa, qancha
ishchi kuchi ishsiz bo'lib qoladi?
b) minimal ish haqi stavkasi belgilangandan keyin ishchilarning umumiy
daromadi qanchaga o'zgaradi?
8. Musulmon mamlakatlarining birida ish boshqaruvchilarga bo'lgan talab
funksiyasi L
D =1000-3×W , taklif esa L
S =-200+9×W ko'rinishida berilgan. Bu
yerda W – yillik ish haqi ming dollar hisobida, L
D va L
S lar yillik ishchilarga
talab va taklif hajmi, ming kishi hisobida. Nimadir sabab bo'ldi-yu ayollar
9

boshqaruvchi lavozimida ishlashdan mahrum qilindilar. Agar mamlakatdagi
erkak ish boshqaruvchilar taklifini ko'paytirish imkoni bo'lmasa, ish haqi va
ishchilar soni qanday o'zgaradi?
9. Toshkent shahridagi ishchi ayollarning taklif funksiyasi L
S (A)=-200+W ,
ishchi erkaklar taklifi funksiyasi esa L
S (E)=-300+2×W va ishchilarga talab
funksiyasi L
D =1500-2×W ko'rinishida berilgan. Bu yerda W -oylik ish haqi ming
som hisobida, L
D va L
S – ishchilarning oylik talabi va taklifi hajmi, ming kishi
hisobida. Ayollarni rabatlantirish maqsadida har bir ayol ishchi uchun oylik 50
ming som qo'shimcha haq to'lanadigan bo'ldi. Ushbu qaror natijasida:
a) ishchi ayollar soni qanchaga oshadi?
b) erkak ishchilar soni qanday o'zgaradi?
c) erkak ishchilarning oylik maoshi qanchaga kamayadi?
d) ishchi ayollarning oylik maoshi necha foizga ortadi?
10. Malakali mehnat bozorida mehnatga bo'lgan talab va taklif funksiyalari
berilgan.
L
D =17000-400W L
S = - 5000+700W
L
D , L
S – ish vaqti soatlari;
W - soatbay ish haqi dollarda.
Firma mehnat bozorida monopolist hisoblanadi va mahsulotini
raqobatlashgan bozorda sotadi 3
.
Aniqlansin:
a) firmaga yollangan ishchilar soni (soatbay) va ish haqi stavkasi;
b) ishchilar tomonidan olinadigan renta;c) ishchilar kasaba uyushmasiga
birlashib harakat qilsalar va kasaba uyushmasi mehnat bozorida monopolist
sifatida harakat qilsa, firma tomonidan qancha ishchi yollanadi, ish haqi stavkasi
va ishchilar tomonidan olinadigan renta.
11. Kollejda o'qish 2 mln 650 ming somni tashkil etadi. Kollej diplomi bir
yillik ish haqiga 500 ming som qo'shimcha daromad keltiradi. Bankning foiz
stavkasi 10%. Kollejni tugatgandan so'ng mutaxassislik bo'yicha necha yil
3
Berdnikova T.B. Korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyatini tahlil qilish va diagnostika qilish: darslik, M .:
INFRA-M, 2007, 215 b.
10

ishlaganda ma’lumot olishga sarflangan investitsiya (2 mln 650 ming som) o'zini
qoplaydi?
1. Bozor iqtisodiyoti deganda, tovar – pul munosabatlarigi asoslangan
va ularga xos iqtisodiy qonunlar, ya’ni bozor munosabatlari tamoyillari asosida
boshqariladigan iqtisod tushuniladi. Bozor iqtisodiyoti azaldan mavjud. U bir
necha ming yillardan beri rivojlanib, turli iqtisodiy – ijtimoiy tizimlar doirasida
saqlanib keladi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish – bu shunchaki maqsad emas, balki
iqtisodda bozor munosabatlarini shakllantirish, jamiyatni yangilash yo‘lidir, ya’ni
iqtisodiy faoliyat erkinligiga, mulchilikning xilma – xilligiga, narx
erkinligiga, raqobat qurashiga, shaxsiy huquq va erkinliklarning qaror
topishiga, daromadning cheklanmaganligiga erishish demakdir. Faqat bozor
munosabatlari zaminidagina ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish, ko‘plab
sifatli mahsulotlar yaratish, ularga bo‘lgan talabni qondirish, tejamli xo‘jalik
yuritish, to‘kinchilik yaratib, xalqning farovon turmushini ta’minlash, halol va
samarali mehnatni qadrlash, adolat o‘rnatish mumkin.
Bozor iqtisodiyoti — jamiyat taraqqayotini tezlashtiruvchi iqtisodiy
aloqalar majmuidir. Tarixan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish eng so‘nggi navbatda
«sotsialistik» mamlakatlar o‘tmoqda. Xalqaro tajribada bozor iqisodiyotiga
o‘tishning bir qancha modellari mavjud bo‘lib, ularni umumlashtirib, bozor
iqtisodibtiga o‘tishning uch turga yoki modelga bo‘lishimiz mumkin:
1. G‘arbiy Evropa mamlakatlari va boshqa rivojlangan mamlakatlar yo‘li.
2. Mustamlakachilikdan ozod bo‘lib, mustaqil taraqqiyot yo‘liga kirib
rivojlanayotgan Osiyo, Afrika, Login Amerikasi mamlakatlarining yo‘li.
3. Mustaqil Davlatlar Xamdo‘stligi mamlakatlari, boshqacha aytganda,
«sotsialistik» rivojlanish yo‘lidan borgan va hozirda bozor iqtisodiyoti yo‘lini
tanlagan mamlakatlar yo‘li.
Sobiq sotsialistik mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda
davlatlashtirilgan, o‘ta markazlashtirilgan va yagona bir markazdan
boshqariluvchi iqtisodiyotdan — bozor iqtisodiyotiga o‘tish zarurligi quyidagi
bosqichlarni amalga oshirishni taqozo etdi:
11

1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning huquqiy asoslarini yaratish, ya’ni
uni ta’minlovchi yuridik qonunlar tizimini yaratish.
2. Bozor infrastrukturasini shakllantirish. Bunda bozor iqtisodiyotiga
xos aloqalarni o‘rnatishga ko‘mak beruvchi, ya’ni bozorga xizmat ko‘rsatuvchi
sohalarni, tashkilot, korxona va muassasalarni yaratish.
3. Mulkchilik va xo‘jalik yuritish usullarini privatizatsiyalash.
4. Narx – navoni liberallashtirish, narxlarni erkin qo‘yib yuborish,
narx ustidan davlat nazoratini minimal darajaga keltirish.
2. Mehnatning chekli daromadliligi ning qo'shimcha bir birlik ishchi
kuchidan foydalanib qo'shimcha ishlab chiqarilgan mahsulot hajmini , qo'shimcha
bir birlik ishlab chiqarilgan mahsulotdan olinadigan qo'shimcha daromad ga
ko'paytirish orqali aniqlanadi: ,
bu erda - mehnatning chekli daromadliligi;
- mehnatning chekli mahsuloti; - chekli daromad 4
.
Mehnat bozorida firma foydasini maksimallashtiradigan shart, ya’ni
mehnatni chekli daromadliligining ish haqi stavkasiga tengligi iste'mol bozoridagi
shartga o'xshashdir. Ishchi kuchiga talab bilan ish haqi o'rtasidagi bog'liqlik.
4. "Samaradorligini» tushunchasi bugungi kunda juda tez-tez ishlatiladi.
mehnat samaradorligi - bu ijro. Bu holda, u xodimning samaradorligi nisbati
anglatadi. boshqacha tarzda natijalari asarlar soni hali avlod, deb atash mumkin.
rivojlanishi bilan bog'liq bo'lgan ish. Amalda, uni o'lchash uchun har doim ham
imkoni bo'ladi.
Atamasi "samaradorligi mehnat" shama nima? Birinchi navbatda u minimal
ishlab chiqarish xarajatlarini bilan faoliyat natijasi ko'rsatadi. Bu raqamni balki
ishlab tovarlar sifatini nafaqat zikr, ishlatiladi. ish samaradorligini haqida
gapirganda, fokus saqlab qolish uchun ishchi kuchining sarflanishi ustidan
hisoblanadi. u har qanday pul tejash uchun ajoyib bir yo'ldir, chunki to'g'ri oqimi
har doim muhim.
4
Berdnikova T.B. Korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyatini tahlil qilish va diagnostika qilish: darslik, M .:
INFRA-M, 2007, 215 b.
12

Agar sifatli ish xarajatlarini amalga bo'lsa minimal bo'ladi, va unumdorligi
- eng yuqori darajada, mehnat samaradorligi yuqori bo'ladi. Odatda ish
beruvchilar bitta mahsulotining darajasiga, balki mehnat xarajatlari uchun emas,
balki faqat e'tibor. Bu ko'rsatkichlar ikkalasi ish vaqti bilan o'lchanadi mumkin.
mehnat samaradorligi quyidagi qo'shimcha xususiyatlarga ega:
- ish sifati;
- inson mehnati tejash;
- mehnat unumdorligi o'zgarishlar;
- ish haqi to'lash uchun tejash mablag'lar;
- xodimlarning malakasi;
- ish vaqtining ratsionalizatorlik.
ijtimoiy va balansi iqtisodiy samaradorligini asosiy tamoyillariga mehnat
muvofiq foydalanish bilan bog'liq. Misol uchun, korxona faoliyatini o'rganish,
barcha xarajatlar hisobga olish kerak. Clear: mehnat, moddiy va moliyaviy. Aniq
samaradorligini hisoblar mehnat amalga oshirish uchun juda qiyin. Afsuski,
ekspertlar bir umumiy metodologiyasi bo'yicha qaror yo'q. Umuman hisoblar
uchun ishlatiladi:
- kompaniya bog'langan ijtimoiy qadriyatlar turli ega;
- sifati va mehnat natijalari miqdori o'rtasida sodir bo'lgan to'g'ridan-to'g'ri
ulanish;
- mehnat samaradorligi xususiy va umumiy ko'rsatkichlar, taqqoslansa;
- vositalarini har xil mumkin bo'lgan kam vaqt ichida yuqori sifatli
mahsulot ishlab chiqarish uchun ishchi rag'batlantirish yordam berish uchun.
ma'muriy ishlar samaradorligini kabi bir narsa hisobga olib, bir necha
boshqa shartlariga amal qilishi lozim. ishlatiladigan yoki muayyan vaziyat uchun
sarf nisbati va hosil manfaatli natijalar bor sodir bo'ladi. boshqarish operatsiya
samarali avlod - uzoq jarayon, ba'zan yillar davomida kechiktirildi.
5. Mehnat resurslari - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi
qismi, iqtisodiy resurslarning tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha bo lganʻ
ayollar, 60 yoshgacha bo lgan erkaklar Mehnat resurslariga kiritiladi.
ʻ
13

Kishilar yoshining ulg ayishiga qarab Mehnat resurslariga dastlabʻ
qo shiladilar, so ngra (yoshi o tgach) undan chiqadilar. Ko pchilik
ʻ ʻ ʻ ʻ
mamlakatlarda, shu jumladan, O zbekistonda 16—59 yoshdagilar Mehnat
ʻ
resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari o sishi aholining ko payishiga bog liq.
ʻ ʻ ʻ
Aholi tarkibida yoshlar qanchalik ko p bo lsa, Mehnat resurslari shunchalik tez
ʻ ʻ
o sadi. 20-asr oxiri —21-asr boshlarida O zbekistonda Mehnat resurslari har yili
ʻ ʻ
320—350 ming kishi atrofida ko pay-ib bordi. Ularning asosiy qismini mehnat
ʻ
yoshiga qadam qo yganlar tashkil etadi.
ʻ
Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda bo lsa, mehnat yoshidagilarning
ʻ
bilim saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini
yaratadi. Ta limtarbiya, malakani oshirish, sog liqni ta minlash, uni
ʼ ʻ ʼ
mustahkamlash uchun sarflar inson kapitaliga investitsiya bo lib, Mehnat
ʻ
resurslari ni takroran yaratishga xizmat qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori
orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari ban-dligi — mehnat yoshidagi kishilarning
ish bilan ta minlanishi, ularning tovar va xizmatlar yaratishda ishtirok etishi.
ʼ
Mehnat resurslari tarkibidagi ishlashga talabgor bo la turib ish topa olmaganlar
ʻ
ishsizlar (qarang Ishsizlik) hisoblanadi (qarang Bandlik).
Bozor munosabatlari sharoitida kadrlar shakllanishi tashkilotning ichki
mehnat bozori mexanizmining ishlashiga asoslanadi. Bunday mexanizmni
yaratish va undan foydalanishning mohiyati shundaki, u tashkilotni zarur
xodimlar bilan ta'minlashning moslashuvchan shakllarini qo'llash imkonini beradi
va unga doimiy xususiyat beradi. bozor munosabatlari butun amal qilish muddati
davomida ish beruvchi va xodim o ' rtasida mehnat shartnomasi . Ushbu
shartnomaga muvofiq , ish beruvchi yaratadi va doimiy ravishda saqlab
turadi zarur shart - sharoitlar mehnat va xodim o ' z mehnat funktsiyalarini o ' z
vaqtida yuqori sifat darajasida bajarilishini doimiy ravishda ta ' minlaydi .
Korxonalar ishini tavsiflovchi muhim ko ' rsatkich mehnat resurslari bo ' lib ,
ularning darajasiga bog ' liq moliyaviy natijalar korxonalar faoliyati .
14

Mehnat resurslari - bu mehnat faoliyati uchun jismoniy va intellektual
qobiliyatlarga ega , moddiy ne ' matlar ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko ' rsatishga
qodir bo ' lgan aholining mehnatga layoqatli qismi .
Mehnat resurslarining hajmi , tarkibi va sifati , ularning mavjudligi va
ulardan foydalanish ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga hal qiluvchi ta ' sir
ko ' rsatadi .
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi shundaki hozirgi bosqich taraqqiyot ,
mehnatni tashkil etishning roli ob ' ektiv ravishda ortib bormoqda , bu mehnat va
ishlab chiqarishni ijtimoiylashtirishning yuqori darajasi , ilmiy - texnikaviy inqilob
davrida ishchi kuchi va ishlab chiqarish vositalaridagi sifat o ' zgarishlari bilan
izohlanadi . Ilmiy-texnika taraqqiyoti Rivojlanishning intensiv turiga mos
keladigan ishlab chiqarishning moddiy va shaxsiy omillarini birlashtirishning
yanada progressiv usullariga ehtiyoj tug'diradi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi korxonadagi mehnat resurslarini tahlil
qilishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun muallif oldiga quyidagi vazifalar
qo'yildi:
1) korxonaning mehnat resurslari mavjudligini tahlil qilish uchun asoslarni
aniqlash;
2) ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilish nuqtai nazaridan mehnat
resurslaridan foydalanishni tahlil qilish yo'nalishlarini o'rganish; mehnat
unumdorligi , mahsulotlarning mehnat zichligi, shuningdek, fond ish haqi ,
3) mehnat resurslaridan to ' liq va samarali foydalanish uchun zaxiralarni
aniqlash ;
4) mehnat resurslaridan foydalanishni tahlil qilish.
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asosi ish mavzusi bo'yicha mahalliy ilmiy
monografik va o'quv adabiyotlari, ixtisoslashtirilgan davriy nashrlardagi nashrlar,
rasmiy Internet saytlari materiallari edi.
Ishning birinchi qismida, nazariy asos korxonaning mehnat resurslarini
tahlil qilish. Ishning ikkinchi qismida mehnat resurslaridan foydalanish tahlili
o'tkaziladi.
15

Ish 36 varaq mashinkada yozilgan, 12 ta jadval va diagrammadan iborat.
16

1.2. Korxonaning mehnat resurslari bilan ta'minlanishini tahlil qilish tartibi
Barcha ishlarning hajmi va o'z vaqtida bajarilishi, asbob-uskunalar,
mashinalar, mexanizmlardan foydalanish darajasi va natijada ishlab chiqarish
hajmi, uning tannarxi, foyda va boshqa iqtisodiy ko'rsatkichlar korxonaning
mehnat resurslari bilan ta'minlanishi va samaradorligiga bog'liq. ulardan
foydalanish.
Tahlilning asosiy vazifalari:
1) korxona va uning tarkibiy bo'linmalarining son va sifat ko'rsatkichlari
bo'yicha xodimlar bilan xavfsizligini o'rganish;
2) korxonada xodimlardan foydalanishning ekstensivligi, intensivligi va
samaradorligini baholash;
3) korxona xodimlaridan to'liqroq va samarali foydalanish uchun
zaxiralarni aniqlash.
Tahlilning axborot bazasi: mehnat rejasi, statistik hisobot "Mehnat
to'g'risida hisobot", kadrlar hisobi va kadrlar bo'limi ma'lumotlari.
Korxonaning mehnat resurslari bilan ta'minlanishi xodimlarning toifalari va
kasblari bo'yicha haqiqiy sonini rejalashtirilgan ehtiyoj bilan taqqoslash yo'li
bilan aniqlanadi. Ana shu taqqoslash bilan tahlil boshlanadi. Buning uchun jadval
tuziladi (1-jadval).
Hisob-kitoblar natijalariga ko'ra, xodimlarning haqiqiy soni va tarkibining
toifalar va kasblar bo'yicha rejalashtirilganidan sababiy og'ishlari to'g'risida
xulosa chiqariladi va bu og'ishlarga ham baho beriladi 5
.
Keyinchalik, mehnat resurslarining sifat tarkibi tahlil qilinadi. Tahlil
ishchilar tarkibidagi o'zgarishlarni yoshi, ish staji, ma'lumoti va malakasi bo'yicha
o'rganadi. Shu bilan birga, ishchilarning malakasining bajarilgan ishlarning
murakkabligiga mos kelishiga alohida e'tibor beriladi, ya'ni. o'rtacha stavkalarni
solishtirish.
Jadval 1. Korxonaning mehnat resurslari bilan ta'minlanishi.
5
Boronenkova S.A. Boshqaruv tahlili: Darslik. - M.: Moliya va statistika, 2004. - 384 b.: kasal.
17

, ,
ishchilarning o'rtacha ish haqi toifasi qayerda,
Tpi - i-toifali ish haqi toifasi yoki ishchilarning kasbi,
KPi - i-toifa yoki kasbdagi ishchilar soni,
Ishning o'rtacha ish haqi toifasi,
TPTi - i-turdagi ishlarning tarif toifasi,
VPTi - i-turdagi ish hajmi.
Ishchilarning o'rtacha ish haqi toifasi ishning o'rtacha ish haqi toifasiga
teng bo'lishi kerak. Agar ishchilarning o'rtacha ish haqi toifasi o'rtacha ish haqi
toifasidan katta bo'lsa, bu ishga joylashtirishning mantiqiy emasligini
ko'rsatadi. ish kuchi . Aksincha , bu sifatsiz mahsulotlarning chiqarilishiga olib
kelishi mumkin .
1) qabul qilish bo'yicha aylanma koeffitsienti =,
2) chiqarish bo'yicha aylanma koeffitsienti= ,
3) kadrlar almashinuvi darajasi=
4) xodimlarning doimiylik koeffitsienti =
5) umumiy aylanma koeffitsienti=.
Ko'rsatkichlar dinamikada tahlil qilinadi, tahlil natijalariga ko'ra, ularning
o'zgarishi haqida xulosalar chiqariladi.
18

II.BOB. MUKAMMAL BO’LMAGAN RAQOBAT SHAROITIDAGI
MEHNAT BOZORI.
2.1. Mukammal bo’lmagan raqobat
Mehnat resurslaridan foydalanishni tahlil qilish quyidagilarni o'z ichiga
oladi:
Ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilish,
· Mehnat unumdorligini tahlil qilish,
Mahsulotlarning mehnat zichligini tahlil qilish,
· Ish haqi tahlili (WFP).
Ish vaqtidan foydalanish tahlili umuman korxona bo'yicha, alohida tarkibiy
bo'linmalar va xodimlar toifalari bo'yicha amalga oshiriladi va ish vaqti balansiga
asoslanadi (1-sxema).
Sxema 1. Ish vaqti fondi.
Tahlil davomida quyidagi koeffitsientlar hisoblanadi:
1) ish vaqtining kalendar fondidan foydalanish koeffitsienti:
Kalendarda ish vaqtining haqiqiy fondining ulushini ko'rsating.
2) kadrlar fondidan foydalanish koeffitsienti:
3) rejalashtirilgan vaqt fondidan foydalanish koeffitsienti:
Koeffitsientlar tavsiya etilgan qiymatga nisbatan va dinamikada tahlil
qilinadi. Tegishli xulosa chiqariladi.
,
bu erda FRV - ishchilarning odam/soatdagi haqiqiy ish vaqti fondi,
KR - ishchilarning o'rtacha soni,
D - ishchilarning o'rtacha soni,
n - soatlarda ish kunining o'rtacha uzunligi.
1) ishchilarning o'rtacha sonidagi o'zgarishlarning ularning haqiqiy ish
vaqti fondining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
2) bitta ishchi ishlagan o'rtacha kunlar sonining o'zgarishining haqiqiy ish
vaqti fondining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
Agar D1<Д0, то говорят о целодневных потерях рабочего времени.
19

3) ish kunining o ' rtacha uzunligidagi o ' zgarishlarning ishchilarning ish
vaqti fondining og ' ishiga ta ' sirini hisoblash :
Agar ish vaqti qisqartirilgan bo'lsa (p1<п0), то говорят о внутрисменных
потерях рабочего времени.
U quyidagi tenglik mavjudligini tekshiradi:
Tahlil oxirida ushbu omillarning har birining ish vaqti fondining og'ishiga
ta'siri to'g'risida xulosa chiqariladi.
Belgilangan ish rejimiga muvofiq ish vaqtidan to'liq foydalanilgan bo'lishi
mumkin: ishlamay qolish yoki ishlamay qolish yo'q. Biroq, ish vaqtidan
samarasiz foydalanish natijasida ishlamay qolish va jihozlarning to'xtab qolishi
natijasida ish vaqtining yo'qolishi ham mumkin.
Xavfsiz kunlar, kun bo'yi va smena ichidagi ishlamay qolish, ishdan
bo'shatish va ishdan bo'shatish tushunchalarini farqlang. Ishchi ish uchun kelishi
mumkin va butun smenada yoki smenaning bir qismida ishlamaydi. Shu sababli
kun bo'yi va smena ichidagi ishlamay qolish tushunchasi paydo bo'ldi. Ishdan
bo'shatish - bu hurmatsiz sabablarga ko'ra, ya'ni qonuniy asoslarsiz ishga
kelmaslik 6
.
Ishlab chiqarish jarayonida bir xil natijani turli darajadagi mehnat
samaradorligi bilan olish mumkin. Ishlab chiqarish jarayonida mehnat
unumdorligi me’yoriga mehnat unumdorligi deyiladi. Boshqacha qilib aytganda,
mehnat unumdorligi deganda uning samaradorligi yoki odamning ish vaqti
birligiga ma'lum hajmdagi mahsulot ishlab chiqarish qobiliyati tushuniladi.
Ish joyida, sexda, korxonada mehnat unumdorligi ishchining vaqt birligida
ishlab chiqargan mahsulot miqdori (mahsulot birligi) yoki mahsulot birligini
ishlab chiqarishga sarflangan vaqt (mehnat intensivligi) bilan belgilanadi.
Bu ko'rsatkichga alohida e'tibor berilishi kerak, chunki. ko'pgina boshqa
ko'rsatkichlarning darajasi shunga bog'liq - ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi,
uning tannarx darajasi, ish haqi fondining sarflanishi va boshqalar.
6
Ginzburg A.I. Iqtisodiy tahlil: muammo uchun darslik. 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan. va qo'shimcha - Sankt-
Peterburg: Peter, 2008. - 528 b.: kasal. – (“Universitetlar uchun darslik” turkumi)
20

Mehnat unumdorligini tahlil qilish jarayonida rejaning bajarilishi darajasi
va o'sish dinamikasi, mehnat unumdorligi darajasini o'zgartirish sabablarini
aniqlash kerak. Bunday sabablar ishlab chiqarish hajmi va PPP sonining
o'zgarishi, mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanish,
smena ichidagi va kun bo'yi ishlamay qolishlarning mavjudligi yoki yo'q qilinishi
va boshqalar bo'lishi mumkin.
Mehnat unumdorligi PPP ishchisi va har bir ishchi uchun hisoblab
chiqiladi. Ushbu ikki ko'rsatkichning mavjudligi korxona xodimlari tarkibidagi
siljishlarni tahlil qilish imkonini beradi. Bir ishchiga to'g'ri keladigan mehnat
unumdorligining o'sish sur'atlariga nisbatan DXSh xodimiga to'g'ri keladigan
mehnat unumdorligining yuqori o'sish sur'ati DXShlarning umumiy sonida
ishchilar ulushining ortishi va xodimlar ulushining kamayishidan dalolat beradi.
Xodimlar ulushining ko'payishi, agar bir vaqtning o'zida ishlab chiqarish, mehnat
va boshqaruvni yuqori tashkil etish hisobiga barcha DXSh xodimlarining
unumdorligini oshirishga erishilsa, oqlanadi. Umumiy qoidaga ko'ra, har bir
ishchiga (bir ishchiga) to'g'ri keladigan mehnat unumdorligining o'sish sur'ati bir
ishchiga to'g'ri keladigan samaradorlikning o'sish sur'atiga teng yoki undan yuqori
bo'lishi kerak.
Mehnat unumdorligi darajasini baholash uchun umumlashtiruvchi, qisman
va yordamchi ko'rsatkichlar tizimi qo'llaniladi.
Umumiy ko'rsatkichlar: bir ishchining o'rtacha yillik, o'rtacha kunlik va
o'rtacha soatlik ishlab chiqarishi, shuningdek, bir ishchining o'rtacha yillik ishlab
chiqarish qiymati qiymat jihatidan.
Xususiy ko'rsatkichlar ma'lum turdagi mahsulotlarni fizik ko'rinishda 1
kishi-kun yoki odam-soatda ishlab chiqarishni tavsiflaydi.
Yordamchi ko'rsatkichlar muayyan turdagi ish birligini bajarish uchun
sarflangan vaqtni yoki vaqt birligi uchun ma'lum bir turdagi bajarilgan ish
hajmini tavsiflaydi.
Ushbu ko'rsatkichlar rejaga, shunga o'xshash korxonalar ma'lumotlariga va
o'rtacha tarmoq ko'rsatkichlariga nisbatan dinamikada tahlil qilinadi.
21

Tahlil jarayonida bitta ishchi tomonidan o'rtacha yillik mahsulot ishlab
chiqarishning mehnat unumdorligining eng umumlashtiruvchi ko'rsatkichining
og'ishiga omillarning ta'siri aniqlanadi:
bu erda GW - ishchining o'rtacha yillik ishlab chiqarishi,
UD - sanoat va ishlab chiqarish xodimlaridagi ishchilarning ulushi,
D - bir ishchi tomonidan yiliga o'rtacha ishlagan kunlar soni,
SW - ishchining o'rtacha soatlik ishlab chiqarishi.
Bu omillarning ta'sirini hisoblash mutlaq farqlar usuli bilan amalga
oshirilishi mumkin.
1) DXShdagi ishchilar ulushining o'zgarishining ishchining o'rtacha yillik
mahsulotining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
2) bitta ishchi tomonidan ishlagan o'rtacha kunlar sonining o'zgarishining
ishchining o'rtacha yillik mahsulotining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
3) o'rtacha ish kunining o'zgarishining ishchining o'rtacha yillik
mahsulotining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
4) ishchining o'rtacha soatlik ishlab chiqarish hajmining o'zgarishining
ishchining o'rtacha yillik mahsulotining og'ishiga ta'sirini hisoblash:
Hisoblash oxirida quyidagilar tekshiriladi:
Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki, xodimlarning umumiy sonidagi
ishchilar ulushining ortishi hisobiga xodimlarning mehnat unumdorligining
oshishi sanoat va ishlab chiqarish xodimlari tarkibining yaxshilanganidan dalolat
beradi. Bitta ishchining o‘rtacha ishlagan kunlari, uning o‘rtacha ish kuni va
o‘rtacha soatlik ishlab chiqarish hajmining oshishi hisobiga ishchilarning mehnat
unumdorligi darajasining o‘sishi ham ijobiy bahoga loyiqdir.
Mehnat unumdorligi ko'rsatkichlarini chuqur tahlil qilish uchun sanoat va
ishlab chiqarish xodimlarining o'rtacha soni va ishchining o'rtacha yillik
mahsuloti o'zgarishining tovar mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmining og'ishiga
ta'siri aniqlanadi:
22

Mehnat intensivligi - ishlab chiqarilgan mahsulot birligiga yoki butun
hajmiga ish vaqtining qiymati . Mahsulotlarning mehnat intensivligini kamaytirish
mehnat unumdorligini oshirishning eng muhim omilidir. Mehnat unumdorligining
o'sishi, birinchi navbatda, mahsulotlarning mehnat intensivligining pasayishi
hisobiga sodir bo'ladi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti chora-tadbirlarini joriy etish,
ishlab chiqarish va mehnatni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish, shuningdek,
kooperativ etkazib berishni ko'paytirish, ishlab chiqarish standartlarini qayta
ko'rib chiqish va boshqalar hisobiga mehnat zichligini kamaytirishga erishish
mumkin.
Tahlil jarayonida ular mehnat zichligi dinamikasini, uning darajasiga ko'ra
rejaning bajarilishini, uning o'zgarishi sabablarini va mehnat unumdorligi
darajasiga ta'sirini o'rganadilar. Iloji bo'lsa, siz sanoatning boshqa korxonalari
uchun mahsulotlarning o'ziga xos mehnat zichligini taqqoslashingiz kerak, bu
ilg'or tajribani aniqlaydi va tahlil qilinayotgan korxonada uni amalga oshirish
choralarini ishlab chiqadi.
Shunday qilib, tahlil davomida mehnat zichligining ikki turi o'rganiladi:
1) ma'lum turdagi (o'ziga xos) ishlab chiqarish birligining mehnat zichligi -
bu ish vaqti fondi (FRV) va ishlab chiqarish hajmining fizik jihatdan nisbati;
2) bir rublning mehnat zichligi ( qiymat jihatidan mehnat zichligi )
.
Tahlil mahsulotlarning mehnat zichligi darajasi bo'yicha rejaning bajarilishi
va dinamikasini o'rganishdan boshlanadi. Buning uchun jadval tuziladi (2-jadval).
Jadval 2. Mahsulotlarning mehnat zichligi darajasi
23

.
Jadval 3. Maxsus mehnat zichligi
Jadval 4. Bir rublning mehnat zichligi
Hisob-kitoblar natijalariga ko'ra, har bir mahsulot turi uchun UTE
ko'rsatkichining o'zgarishiga baho beriladi va uning og'ishiga omillarning ta'siri
to'g'risida xulosa chiqariladi.
,
bu erda TE - umumiy mehnat zichligi,
TEi - i-turdagi mahsulotning mehnat zichligi,
UDi - i-turdagi mahsulotning umumiy ishlab chiqarish hajmidagi ulushi,
qiymat jihatidan.
1) ishlab chiqarish tarkibidagi o'zgarishlarning umumiy mehnat
zichligining og'ishiga ta'sirini hisoblash;
Imtihon:
Mehnat zichligi darajasining o'zgarishi har doim ham bir ma'noda
baholanmaydi. Xususan, ba'zida murakkablik sezilarli darajada oshadi solishtirma
og'irlik yangi o'zlashtirilgan mahsulotlar yoki ularning sifatini oshirish.
Mahsulot sifati, ishonchliligi va raqobatbardoshligini oshirish uchun
qo‘shimcha mehnat va mablag‘ talab etiladi. Biroq, sotishning ko'payishi va
yuqori narxlardan olingan daromadlar, odatda, yuqori mehnat zichligidan
yo'qotishlardan ustun turadi. Shuning uchun mahsulotlarning murakkabligi,
24

ularning sifati, tannarxi, sotish va foyda o'rtasidagi bog'liqlik tahlilchilarning
diqqat markazida bo'lishi kerak.
Ko'pgina tarmoqlarda ish haqi mahsulot tannarxida katta ulush egallaydi va
uning darajasini shakllantirishga katta ta'sir ko'rsatadi.
Tahlil ish haqi fondining rejalashtirilgan qiymatidan mutlaq va nisbiy
chetlanishini o'rganishdan boshlanadi 7
.
Biroq, mutlaq og'ish ish haqi fondidan foydalanishni to'liq tavsiflamaydi,
chunki u ishlab chiqarish hajmi bo'yicha rejaning bajarilishi darajasini hisobga
olmaydi. Nisbiy og'ish quyidagi formula bilan ifodalanadi:
bu erda FZPskpl - tovar mahsulotini ishlab chiqarish hajmi bo'yicha rejani
amalga oshirish uchun tuzatilgan rejalashtirilgan ish haqi fondi.
Bu erda KTP - tovar mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmi bo'yicha rejani
bajarish koeffitsienti ().
Keyinchalik, ish haqi fondining doimiy va o'zgaruvchan qismlarining
omilli tahlili reja ma'lumotlari bilan taqqoslanadi. Har bir ishlab chiqarish va
sanoat xodimlarining ish haqi fondining doimiy qismiga ikkita omil ta'sir qiladi:
1) xodimlar sonining o'zgarishi;
2) bitta xodimning o'rtacha yillik ish haqining o'zgarishi.
Ish haqi fondining doimiy qismining sanab o'tilgan determinantlarga
bog'liqligi quyidagi omil modeli bilan aks ettiriladi:
bu erda CR - o'z vaqtida ish haqi bo'yicha xodimlarning o'rtacha soni,
D - davr uchun bitta xodim ishlagan kunlarning o'rtacha soni,
n - ish kunining soatlarda o'rtacha uzunligi,
NWP - o'rtacha soatlik ish haqi.
Omillar ta'sirini hisoblash mutlaq farqlar usuli bilan amalga oshirilishi
mumkin.
1) xodimlar sonining o'zgarishining ish haqi fondining doimiy qismining
og'ishiga ta'sirini hisoblash
7
Ginzburg A.I. Iqtisodiy tahlil: muammo uchun darslik. 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan. va qo'shimcha - Sankt-
Peterburg: Peter, 2008. - 528 b.: kasal. – (“Universitetlar uchun darslik” turkumi)
25

2) bitta xodim ishlagan o'rtacha kunlar sonining o'zgarishining ish haqi
fondining doimiy qismining og'ishiga ta'sirini hisoblash.
3) o'rtacha ish kunining o'zgarishining ish haqi fondining doimiy qismining
og'ishiga ta'sirini hisoblash.
4) o'rtacha soatlik ish haqining o'zgarishining ish haqi fondining doimiy
qismining og'ishiga ta'sirini hisoblash
Imtihon:
Ish haqi fondining o'zgaruvchan qismi qiymatiga mahsulot hajmi, mahsulot
tarkibi va ayrim turdagi mahsulotlar tannarxidagi bevosita mehnat xarajatlari
ta'sir qiladi.
Faktor tahlili uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
,
Bu erda VTpi - fizik jihatdan i-turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish
hajmi,
UTEi - ayrim i-turdagi mahsulotning o'ziga xos mehnat zichligi,
OTi - i-turdagi mahsulotlar ishlab chiqarishda 1 kishi-soat uchun ish haqi
darajasi.
Omillarning ta'sirini hisoblash zanjir almashtirish usuli yordamida amalga
oshiriladi:
1) ishlab chiqarish hajmining o'zgarishining ish haqi fondining
o'zgaruvchan qismining og'ishiga ta'sirini hisoblash
2) ishlab chiqarish tarkibidagi o'zgarishlarning ish haqi fondining
o'zgaruvchan qismining og'ishiga ta'sirini hisoblash;
3) muayyan mehnat sarfidagi o'zgarishlarning ish haqi fondining
o'zgaruvchan qismining og'ishiga ta'sirini hisoblash
4) 1 kishi-soat uchun ish haqi darajasining o'zgarishining ish haqi fondining
o'zgaruvchan qismining chetlanishiga ta'sirini hisoblash.
Agar mehnat resurslari mavjudligini tahlil qilish jarayonida korxonaning
mehnat resurslari bilan to'liq ta'minlanmagani aniqlangan bo'lsa, unda ishchi
26

kuchidan to'liqroq foydalanishga, mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan
takliflar to'plami ishlab chiqiladi. ishlab chiqarishni intensivlashtirish, uni
kompleks mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish va boshqalar.
Agar korxona o'z faoliyatini kengaytirsa va u yangi ish o'rinlarini yaratishi
kerak bo'lsa, mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun zaxira quyidagilardan
kelib chiqadi:
,
ish o'rinlarini ko'paytirish orqali ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun
zaxira qayerda?
Ish o'rinlari sonining kutilayotgan o'sishi,
Ishchining o'rtacha yillik haqiqiy ishlab chiqarishi.
Ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilishda ish vaqtining yo'qotilishiga sabab
bo'lgan sabablarning qaysi biri mehnat jamoasiga bog'liqligini (ishdan bo'shatish,
ishchilarning aybi bilan jihozlarning ishlamay qolishi va boshqalar) va qaysi biri
sabab emasligini aniqlash kerak. uning faoliyati (masalan, ta'tillar). Mehnat
jamoasiga bog'liq sabablarga ko'ra ish vaqtining yo'qotilishini bartaraf etish
kapital qo'yilmalarni talab qilmaydigan, ammo tezda daromad olish imkonini
beradigan zaxiradir.
Shuningdek, ish vaqtining samarasiz xarajatlariga (ish vaqtining yashirin
yo'qotishlariga) e'tibor qaratish lozim. Bu rad etilgan mahsulotlarni ishlab
chiqarish va nuqsonlarni tuzatish uchun, shuningdek, texnologik jarayondan
og'ishlar bilan bog'liq ish vaqtining qiymati.
Nikoh bilan bog'liq ish vaqtining samarasiz yo'qotilishini aniqlash uchun
rad etilgan mahsulotlarda ishchilarning ish haqi summasini va uni tuzatish uchun
ishchilarga to'lanadigan ish haqini ishchilarning o'rtacha soatlik ish haqiga bo'lish
kerak.
Ish vaqtining kun bo'yi va smena ichidagi yo'qotishlarini bartaraf etish
haqiqiy ish vaqti fondini va shunga mos ravishda ishlab chiqarish hajmini
ko'paytirish uchun zaxira sifatida qaraladi.
27

bu erda SVpl - o'rtacha soatlik rejalashtirilgan ishlab chiqarish mahsuloti.
Biroq, shuni yodda tutish kerakki, ish vaqtining yo'qolishi har doim ham
ishlab chiqarish hajmining pasayishiga olib kelmaydi, chunki. ular ishchilarning
mehnat intensivligini oshirish orqali qoplanishi mumkin. Shuning uchun mehnat
resurslaridan foydalanishni tahlil qilishda mehnat unumdorligi ko'rsatkichlarini
o'rganishga katta e'tibor beriladi.
Mehnat unumdorligini tahlil qilish yakunida uni oshirish uchun zaxiralar
yoki imkoniyatlar aniqlanadi:
1) mahsulotlarning murakkabligini kamaytirish;
2) korxonaning ishlab chiqarish quvvatlaridan to'liqroq foydalanish.
Xodimning o'rtacha soatlik ishlab chiqarishini oshirish uchun zaxirani
hisoblash formulasi mavjud:
,
bu erda RSV - o'rtacha soatlik ishlab chiqarishni oshirish uchun zaxiraning
qiymati,
SVv va SVf - mumkin bo'lgan va haqiqiy bo'lgan ishchining o'rtacha
soatlik ishlab chiqarishi (bir vaqtning o'zida SVv > SVf),
TPF - sotiladigan mahsulotlarni ishlab chiqarishning haqiqiy hajmi;
Tf - u bilan bog'liq ish vaqtining haqiqiy xarajatlari (odam-soat),
Mahsulotlarning mehnat zichligini tahlil qilish xulosasida uni kamaytirish
uchun zaxira quyidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
bu erda P ↓ TE - mehnat zichligini kamaytirish uchun zaxiraning qiymati ;
TEv va TEf mumkin va haqiqiy mehnat zichligi ( shu bilan birga ,
TEv <ТЕф),
TPF - sotiladigan mahsulotlarni ishlab chiqarishning haqiqiy hajmi ;
Tf - u bilan bog ' liq ish vaqtining haqiqiy xarajatlari ( odam - soat ),
28

P↓T - ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish, ishchilarning
malakasini oshirish, mehnat sharoitlarini yaxshilash va boshqalar hisobiga ish
vaqtining kutilayotgan qisqarishi;
RTP - fan-texnika taraqqiyotini joriy etish orqali tovar mahsulotlarini
ishlab chiqarish hajmining kutilayotgan o'sishi.
Td - ishlab chiqarish hajmining oshishi bilan bog'liq ish vaqtining
qo'shimcha xarajatlari.
Mehnat unumdorligi va o'rtacha ish haqi nisbati o'zgarishi natijasida ish
haqi fondini tejash (ortiqcha sarflanishi) quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi:
Agar E<0, то имеет место экономия фонда заработной платы, если Э>0
bo'lsa, ortiqcha xarajat, agar E = 0 bo'lsa, unda na jamg'arma, na ish haqi
fondining ortiqcha sarflanishi mavjud.
Demak, korxonada ishlaydigan xodimlar korxonadagi asosiy qadriyat
hisoblanadi. Mehnat resurslarini bir necha yo'nalishlar bo'yicha tahlil qilish
maqsadga muvofiqdir, ulardan eng muhimlari: korxonaning mehnat resurslarini
tahlil qilish, ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilish, mehnat unumdorligini tahlil
qilish, mehnat intensivligini tahlil qilish va ish haqi tahlili, shuningdek. mehnat
resurslaridan samarali foydalanish zaxiralarini aniqlash.
29

$2.2 Mehnat resurslaridan foydalanish tahlili Mehnat resurslaridan foydalanishning to'liqligi tahlil qilinayotgan vaqt oralig'ida bir ishchi tomonidan ishlagan kunlar va soatlar soni, shuningdek ish vaqti fondidan foydalanish darajasi bilan baholanishi mumkin. 7-jadval. Ish vaqti fondi Ish vaqti fondi ishchilar soniga, bir ishchining yiliga o'rtacha ishlagan kunlari soniga va ish kunining o'rtacha davomiyligiga bog'liq: PDF=CR · D · p Tahlil qilinayotgan korxonada haqiqiy PDF rejalashtirilganidan 48 450 soatga ko'p, shu jumladan quyidagi o'zgarishlar tufayli: 1) ishchilar soni ∆FRVKR=(KR1 - KR2) · D0 · p0=(570 - 500) ·225 ·7,8=122850 2) bitta ishchi ishlagan kunlar soni ∆FRVD=KR1 · (D1 - D0) · p0=570 · (215 - 225) ·7,8= - 44460 ∆FRVp \u003d KR1 · D1 · (p1 - p0) \u003d 570 · 215 · (7,5 - 7,8) \u003d - 36765 Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, korxonada mavjud mehnat resurslaridan yetarlicha foydalanilmayapti. Bir ishchi o'rtacha 225 kun o'rniga 215 kun ishlagan, buning natijasida bir ishchiga ish vaqtining butun kunlik yo'qotilishi 10 kunga, hamma uchun esa 5700 yoki 44460 soatga ko'paygan. Ish vaqtining smena ichidagi yo'qotishlari ham sezilarli: bir kunda ular 0,3 soatni, barcha ishchilar ishlagan barcha kunlar uchun esa 36765 soatni tashkil etdi. Ish vaqtining umumiy yo‘qotilishi 81225 soat yoki 8,8% ni tashkil etdi. Ish vaqtining kun bo'yi va smena ichidagi yo'qotish sabablarini aniqlash uchun biz ish vaqtining haqiqiy va rejalashtirilgan balansi ma'lumotlarini taqqoslaymiz. xavfsizlik mehnat resurslari unumdorligi 30$

Jadval 8. Ish vaqti balansi
Ko'rsatkich Reja Fakt Og'ish
Kalendar kunlar soni, shu jumladan. 365 365 -
Dam olish kunlari va dam olish kunlari 101 101 -
Nominal ish vaqti fondi 264 264 -
Ishda bo'lmaganlar, kunlar, shu jumladan: 39 56 17
Yillik bayramlar 21 24 3
O'qish ta'tili 1 2 1
Homiladorlik va tug'ish ta'tillari 3 2 -1
Ma ' muriyat ruxsati bilan qo ' shimcha bayramlar 5 7 2
Kasalliklar 9 14 5
absenteizm - 3 3
Ishdan chiqish vaqti - 4 4
Ish vaqtining ishtirok etish fondi 225 215 -10
Ish smenasining davomiyligi, h 8 8 -
Ish vaqti byudjeti, h 1800 1720 -80
Bayram oldidan qisqartirilgan kunlar, h 20 20 -
Emizikli onalarning ishidagi tanaffuslar, h 3 5 2
Smena ichidagi ishlamay qolish vaqti , h 20 80 60
Foydali ish vaqti fondi , h 1755 1612,5 -142,5
Ishning birinchi bobida tavsiflangan va jadvaldagi ma'lumotlardan ko'rinib
turibdiki, ish vaqtini yo'qotish rejada ko'zda tutilmagan turli xil ob'ektiv va
sub'ektiv sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin: ma'muriyatning ruxsati bilan
qo'shimcha ta'tillar. , asbob-uskunalar, mashinalar, mexanizmlarning noto'g'ri
ishlashi tufayli vaqtincha mehnatga layoqatsizligi bo'lgan ishchilarning
kasalliklari, ishlamay qolishlari, ishlamay qolishlari va boshqalar.
Yuqoridagi misolda ish vaqtining yo‘qotilishining ko‘p qismi sub’ektiv
omillar, ya’ni ma’muriyat ruxsati bilan qo‘shimcha ta’tillar, ishdan bo‘shatish,
31

$ishlamay qolishlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni ish vaqti fondini ko‘paytirish uchun foydalanilmagan zahiralar deb hisoblash mumkin 8 . Kelgusida mehnat unumdorligini tahlil qilaylik . Tahlil qilish uchun ma ' lumotlar quyidagi jadvalda keltirilgan : Bitta ishchining o ' rtacha yillik ishlab chiqarishi quyidagi omillarning mahsuloti sifatida ifodalanishi mumkin : ∆GV=UD · D · p · SV. Jadvaldagi ma'lumotlarga asoslanib, biz mutlaq farqlar usuli yordamida hisob-kitob qilamiz. Jadvaldagi ma'lumotlardan ko'rinib turibdiki, bitta xodimning o'rtacha yillik ishlab chiqarishi 7,99 ming rublga yoki 1,1% ga oshgan, shu jumladan: 1) korxona xodimlarining umumiy sonidagi ishchilarning ulushi ∆GVUD \u003d (UD1 - UD0) ·D0 ·p0 ·CB0 \u003d (0,54-0,53) ·225 ·7,8 · 113,96 \u003d 1,9 ming rubl. 2) bir ishchining yiliga ishlagan kunlari soni 3) ish vaqti ∆GVp=UD1 ·D1 ·(n1 – n0) ·CB0=0,54 ·215 ·(7,5-7,8) ·113,96=-3,9. surtish. 4) ishchilarning o'rtacha soatlik ishlab chiqarishi ∆DHW=UD1 ·D1 ·p1 ·(CB1 – CB0)=0,54 ·215 ·7,5 ·(131,10-113,96)=14,9 ming surtish. Xuddi shunday, biz sanoat va ishlab chiqarish xodimlarining o'rtacha soni va ishchining o'rtacha yillik mahsuloti o'zgarishining tovar mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmining og'ishiga ta'sirini tahlil qilamiz: 1) o'rtacha PPP sonining o'zgarishining ishlab chiqarish hajmining og'ishiga ta'sirini hisoblash: \u003d (1064-950) · 105,26 \u003d 12 ming rubl. 8 Dubrovskiy V.J., Koksharova V.V., Chaikin B.I., Yarin G.A. Kompaniya faoliyatini rejalashtirish, nazorat qilish va tahlil qilish: hisob. nafaqa / ilmiy. ed. Dubrovskiy V.J., Chaykin B.I. - Yekaterinburg: USUE nashriyoti, 2006 - 370 b. 32$ $2) ishchining o'rtacha yillik mahsuloti o'zgarishining ishlab chiqarish hajmining og'ishiga ta'sirini hisoblash: 1064 · (113.25-105.26) \u003d 8,5 ming rubl. 10-jadval. Mahsulotlarning mehnat zichligi Mahsulotlarning mehnat zichligining pasayishi hisobiga mehnat unumdorligini (soatlik ishlab chiqarish) rejalashtirilgan o'sishi: 11-jadval. Mahsulot turlarining mehnat zichligi Tahlildan ko'rinib turibdiki, har bir turdagi mahsulotlarning mehnat zichligining haqiqiy qiymatlari rejalashtirilganiga mos kelmaydi. Bundan tashqari, ular kattalikdan pastroq. Shunday qilib, A turidagi mahsulotlarning mehnat zichligi aslida 13,4 kishi-soat / ming tonnani tashkil etdi. rub., holbuki rejaga nisbatan 14,2; B va C tipidagi mehnat zichligi aslida 4,9 kishi-soat / mingni tashkil etdi. surtish. va 6,3 kishi-soat/ming. rubl, mos ravishda (6,1 kishi- soat/ming rubl va 8,1 kishi-soat/ming rubl rejalashtirilgan qiymatlarga nisbatan). Mehnat intensivligining pasayishiga turli omillar ta ' sir ko ' rsatishi mumkin . Keling , ulardan ba ' zilarining ta ' sirini aniqlaylik . Ishlab chiqarish tarkibidagi o ' zgarishlar va mahsulotlarning alohida turlarining mehnat zichligi umumiy mehnat zichligining og ' ishiga ta ' siri quyidagi formula bilan aniqlanadi : 1) ishlab chiqarish tarkibidagi o ' zgarishlarning umumiy mehnat zichligining og ' ishiga ta ' sirini hisoblash : 2) alohida turdagi mahsulotlarning mehnat zichligi o ' zgarishining umumiy mehnat zichligining og ' ishiga ta ' sirini hisoblash ; ∆ TETEi =7,6 - 8,8 ≈ 0,044 - 1,2 Yaxlitlash tufayli hisob - kitoblardagi nomuvofiqliklar . Mehnat resurslaridan foydalanishni tahlil qilishda oxirgisi ish haqi fondi tahlili bo ' ladi . Birinchidan, analitik jadval tuzamiz: 12-jadval. Ish haqi fondi 33$

Ish haqi fondining haqiqiy qiymatining rejalashtirilganidan mutlaq va
nisbiy og'ishini o'rganamiz.
Ish haqi fondining mutlaq chetlanishi ish haqi uchun amalda foydalanilgan
mablag'larni rejalashtirilgan ish haqi fondi bilan taqqoslash yo'li bilan aniqlanadi:
∆FZPabs=FZPf - FZPpl=21465 - 20500=+965 ming rubl.
Shu bilan birga, shuni yodda tutish kerakki, mutlaq og'ish o'z-o'zidan ish
haqi fondidan foydalanishni tavsiflamaydi, chunki bu ko'rsatkich ishlab chiqarish
rejasini bajarish darajasini hisobga olmasdan belgilanadi.
Ish haqi fondining nisbiy chetlanishi ishlab chiqarish rejasini bajarish
koeffitsientiga moslashtirilgan, amalda hisoblangan ish haqi va rejalashtirilgan
fond o'rtasidagi farq sifatida hisoblanadi.
34

XULOSA
Ushbu tadqiqot uchun belgilangan maqsad va vazifalar ish mazmunida o'z
ifodasini topgan.
Muallif korxonaning mehnat resurslarini tahlil qilish tavsifi va tartibini
bergan. Mehnat resurslarini bir necha yo'nalishlar bo'yicha tahlil qilish maqsadga
muvofiqligi aniqlandi, ulardan eng muhimlari: korxona uchun mehnat resurslari
mavjudligi tahlili, ish vaqtidan foydalanish tahlili, mehnat unumdorligi tahlili,
mehnat zichligi tahlili. va ish haqini tahlil qilish, shuningdek, mehnat
resurslaridan samarali foydalanish zaxiralarini aniqlash 9
.
Korxonada bunday tahlilni o'tkazish quyidagi ma'lumotlar bazasiga
asoslanadi: mehnat rejasi, "Mehnat hisoboti" statistik hisoboti, vaqt jadvali va
kadrlar bo'limi ma'lumotlari.
Mehnat resurslari mavjudligini tahlil qilishning asosiy vazifalari - korxona
va uning tarkibiy bo'linmalarining kadrlar bilan mavjudligini miqdoriy va sifat
ko'rsatkichlari bo'yicha o'rganish; korxonada xodimlardan foydalanishning
ekstensivligi, intensivligi va samaradorligini baholash, shuningdek, korxona
xodimlaridan to'liqroq va samarali foydalanish uchun zaxiralarni aniqlash.
Ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilish ish vaqti fondining haqiqiy va
mumkin bo'lgan yo'qotishlarini aniqlaydi, shuningdek, ushbu yo'qotishlarga olib
kelgan sabablarni aniqlaydi.
Mehnat unumdorligini tahlil qilish jarayonida rejaning bajarilishi darajasi
va o'sish dinamikasi, mehnat unumdorligi darajasini o'zgartirish sabablarini
aniqlash kerak.
Mahsulotlarning mehnat zichligini tahlil qilish jarayonida ular mehnat
zichligi dinamikasini, uning darajasi bo'yicha rejaning bajarilishini, uning
o'zgarishi sabablarini va mehnat unumdorligi darajasiga ta'sirini o'rganadilar. Iloji
bo'lsa, sanoatning boshqa korxonalari uchun mahsulotlarning o'ziga xos mehnat
zichligini solishtiring.
9
Dubrovskiy V.J., Koksharova V.V., Chaikin B.I., Yarin G.A. Kompaniya faoliyatini rejalashtirish, nazorat qilish
va tahlil qilish: hisob. nafaqa / ilmiy. ed. Dubrovskiy V.J., Chaykin B.I. - Yekaterinburg: USUE nashriyoti, 2006 -
370 b.
35

Ish haqi fondini tahlil qilish ushbu fondni har bir toifadagi xodimlarning ish
haqini hisoblash tartibini belgilovchi omillarning ta'siri natijasi sifatida ko'rib
chiqadi.
Korxonaning mehnat resurslarini tahlil qilishning yakuniy va, ehtimol, eng
muhim bosqichi bu resurslardan to'liqroq va samarali foydalanish uchun
zaxiralarni aniqlashdir.
Hozirgi vaqtda mehnat resurslarini tahlil qilish juda muhim, chunki
tadbirkor nuqtai nazaridan eng muhim masalalar mehnat resurslarining
mavjudligi va ulardan samarali foydalanish hisoblanadi.
36

ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Alekseeva A.I., Vasilev Yu.V., Maleeva A.V., Ushvitskiy L.I. Har
tomonlama iqtisodiy tahlil iqtisodiy faoliyat : hisob. universitetlar uchun
qo'llanma, nashriyot M .: Moliya va statistika, 2006 - 672 b.
2. Basovskiy L.E., Basovskaya E.N. Iqtisodiy faoliyatning kompleks
iqtisodiy tahlili: Darslik. – M.: INFRA-M, 2005. – 366 b. - (Oliy ma'lumot).
3. Berdnikova T.B. Korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyatini tahlil qilish
va diagnostika qilish: darslik, M .: INFRA-M, 2007, 215 b.
4. Boronenkova S.A. Boshqaruv tahlili: Darslik. - M.: Moliya va statistika,
2004. - 384 b.: kasal.
5. Ginzburg A.I. Iqtisodiy tahlil: muammo uchun darslik. 2-nashr, qayta
ko'rib chiqilgan. va qo'shimcha - Sankt-Peterburg: Peter, 2008. - 528 b.: kasal. –
(“Universitetlar uchun darslik” turkumi)
6. Dubrovskiy V.J., Koksharova V.V., Chaikin B.I., Yarin G.A.
Kompaniya faoliyatini rejalashtirish, nazorat qilish va tahlil qilish: hisob. nafaqa /
ilmiy. ed. Dubrovskiy V.J., Chaykin B.I. - Yekaterinburg: USUE nashriyoti, 2006
- 370 b.
7. Kovalev V.V., Volkova O.N. Korxonaning iqtisodiy faoliyatini tahlil
qilish: Darslik. - M .: TK Velby, Prospekt nashriyoti, 2007. - 424 p.
8. Iqtisodiy faoliyatning kompleks iqtisodiy tahlili: darslik. / L.T.
Gilyarovskaya [i dr.]. - M. : TK Velby, Prospekt nashriyoti, 2006. - 360 p.
9. Iqtisodiy faoliyatning kompleks iqtisodiy tahlili: Universitetlar uchun
darslik / Lysenko D.V. – M.: INFRA-M, 2008. – 320 b. - (Oliy ma'lumot).
10. Lyubushin N.P. Iqtisodiy tahlil: hisob. "Buxgalteriya hisobi, tahlil va
audit" va "Moliya va kredit" mutaxassisliklarida tahsil olayotgan universitet
talabalari uchun qo'llanma / Lyubushin N.P. - 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan. va
qo'shimcha - M.: UNITI-DANA, 2007 - 423 b.
11. Maksyutov A.A. Iqtisodiy tahlil: darslik, nashriyot M.: UNITI-DANA,
2005 - 544 b.
37

12. Markin Yu.P. Iqtisodiy tahlil: Iqtisodiyotni o'rganayotgan talabalar
uchun darslik / Nashriyot: Omega-L, 2009 - 450 b.
13. Prikina L.V. Korxonaning iqtisodiy tahlili: Universitetlar uchun darslik.
- 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan. va qo'shimcha - M.: UNITI-DANA, 2003. - 407
b.
14. Savitskaya G.V. Korxonaning iqtisodiy faoliyatini tahlil qilish: Darslik.
– 4-nashr, qayta ko rib chiqilgan. va qo'shimcha – M.: INFRA-M, 2007. – 512 b.ʻ
- (Oliy ma'lumot)
15. Xotinskaya G.I., Xaritonova T.V. Korxonaning iqtisodiy faoliyatini
tahlil qilish: Darslik. - M .: "Delo va Servis" nashriyoti, 2004. - 240 b.
16. Shermet A.D. Iqtisodiy tahlil nazariyasi: Darslik. - M.: INFRA-M,
2005 - 366 b.
17. Yangi iqtisodiy lug'at / Ed. A.N. Azrilyana. - 3-nashr. - M.: Yangi
iqtisodiyot instituti, 2009. - 1088 b.
18. Moliyaviy lug'at / Blagodatin A.A., Lozovskiy L.Sh., Raizberg B.A. –
M .: INFRA-M, 2009 - 378 b.
19. Antoshina O.A. Mehnat ko'rsatkichlarini tahlil qilish // Auditor
varaqlari, № 7, 2007 yil iyul - Kirish tartibi: Kafolat.
20. Bereslavskaya V.L., Gamova E.M., Jubrin A.A. Mehnat resurslaridan
foydalanish samaradorligi va ish haqini optimallashtirish // Iqtisodiy tahlil.
Nazariya va amaliyot, № 14, 2008 yil iyul - Kirish tartibi: kafolatlangan.
38

MEHNAT BOZORI VA KORXONALARDA MEHNAT RESURSLARIDAN FOYDALANISH

Купить

Информация о документе

Продавец

Mehnat bozori va korxonalarda mehnat resurslaridan foydalanish

Похожие документы