“Mehnat haqidan soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	95.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

“Mehnat haqidan soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqish

Купить

“Mehnat haqidan soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqish va qo’llash metodikasi BITIRUV MALAKAVIY ISHI “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o‘rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqarish va qo‘llash metodikasi Reja Kirish………………………………………………………………….....…..…..3 I bob. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o‘rganishning ilmiy-nazariy asoslari 1.1. Mehnat va ish haqini hisobga olish vazifalari, xo‘jalik yurituvchi sub’ektning shaxsiy tarkibi va turkumlanishi………………………..6 1.2. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini o‘rganishni o‘zisha xos xususiyatlari……………………………….12 II bob. Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanma

3.2. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o‘rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqish va qo‘llashni takomillashtirish…………………………………………………54 Xulosa………………………………………………………………………..…59 Foydalanilgan adabiyotgan……………………………………………………..62 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o‘tish bilan iqtisodiy ta’lim tarbiyaning roli nihoyatda ortdi. Shuning uchun ham yurtimizda ta’lim tizimini isloh qilish, barkamol avlodni tarbiyalash, ularda iqtisodiy tafakkurni shakllantirishda iqtisodiy ta’lim tarbiya masalalariga alohida diqqate’tibor qaratildi va qaratilmo ќ da. Prezidentimiz ta’kiddaganlaridek, o‘tgan yilda ham « Ta’lim-tarbiya sohasining yaxlit, uzluksiz tizimini shakllantirish va mustahkamlash, jumladan, umumiy o‘rta ta’limdan boshl

chiqarish esa har jihatdan o‘qituvchilarga ularning bilimdonlik bilan o‘qitish jarayonini tahlili qilishi va dars berishiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan bitiruv malakaviy ishim, ya’ni “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” dars o‘tishda mustaqil ish va topshiriqlar ishlab chiqish mavzusi bugungi kunda dolzarb hisoblanadi. Mavzuni o‘rganishda, ulardagi tushunchalarni chuqur o‘zlashtirishda mustaqil ishlar va topshiriqlar tayyorlash katta ahamiyatga ega ekanligi, hamda mavzu bo‘yicha mustaqil ish metodini tadqiq qilingan maxsus adabiyotlarni kamligi, yo‘qligini hisobag olib, mazkur bitiruv malakaviy ishni yoritishni, bajarishni maqsad qilib qo‘ydik. Bitiruv malakaviy ishning maqsad “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” dars o‘tishda mustaqil ish q

Bitiruv malakaviy ishining nazariy- amaliy ahamiyati: 1. Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi mavzusini nazariy va amaliy, huquqiy asoslarini hozirgi mavjud o‘quv va ilmiy adabiyotlari, me’yoriy hujjatlarni o‘rganish asosida mazkur mavzu nihoyatda kam o‘rganilganligi, iqtisodiy yo‘nalishdagi kasb-hunar kollejlarida «Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi» mavzusining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi. 2. Ta’lim jaryonida mavzuni o‘rganishda samarali metodlarni o‘quv jarayonini tashkil etishdagi o‘rni, roli, mavzu bo‘yicha dars o‘tishda ularni tanlash mezonlari ko‘rsatildi. 3. Mavzu bo‘yicha dars o‘tishda qo‘llaniladigan pedagogik texnologiyalar mazmuni, ularni mavzuga moslashtirish masalalari o‘rganildi. Ulardan foydalanishni takomillashtirish bo‘

Respublikamizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning tub negizida aholini ijtimoiy himoya qilish, qilingan mehnatiga yarasha taqdirlash hamda turmush farovonligini oshirish masalasi yotadi. Ushbu masalalarni hal etish borasida buxgalteriya hisobi sohasida ham ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda, xususan inson mehnat qilar ekan, uning mehnati hisobini to‘g‘ri tashkil etish va yuritish, to‘lovlarni hamda ajratmalarni o‘z vaqtida olib borishni taqozo etadi. Hozirgi paytda ish haqini tashkil qilishni qayta qurishning muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat: 1) xodimlarning juda keng bo‘lgan doirasiga tegishliligi; 2) birinchi marta ish haqini tashkil qilishning barcha qismlarini, ya’ni ta’rif tartibi, haq to‘lash shakllari va mukofotlash tartibi, mehnatni muvofiqlashtirish, qo‘shimch

2) ro‘yxatdan tashqari shaxsiy tarkib. Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt shaxsiy tarkibining asosiy qismini ro‘yxatdagi shaxsiy tarkib tashkil qilib, unga doimiy va vaqtinchalik ishga besh yildan kam bo‘lmagan davrga qabul qilingan va mehnat daftarchalari ochiladigan xodimlar hamda xo‘jalik yurituvchi sub’ekt asosiy faoliyati bo‘yicha bir yildan kam bo‘lmagan muddatga vaqtinchalik ishga qabul qilingan va mehnat daftarchalari ochilmaydigan xodimlar kiradi. Ro‘yxatdan tashqari shaxsiy tarkib xodimlari xo‘jalik yurituvchi sub’ektga, odatda, uning asosiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan vaqtinchalik, mavsumli ishlarni va topshiriqlarni bajarish uchun taklif qilingan bo‘lib, ular ushbu xo‘jalik yurituvchi sub’ekt shtatiga kirmaydi va ularga kadrlar bo‘limida mehnat daftarchasi yuritilmaydi. Ba’zi pa

kurslari, tibbiy va madaniy-maishiy muassasalarning xodimlari hamda imorat va inshootni kapital tuzatish ishlari bilan band bo‘lgan xodimlar kiradi. Sanoat ishlab chiqarishida band bo‘lgan xodimlar xo‘jalikda qanday vazifalarni bajarayotganliklariga qarab olti guruhga bo‘linadi: a) ishchilar; b) muhandis-texnik xodimlar; v) xizmatchilar; g) kichik xizmatchi xodimlar; d) o‘quvchilar; e) qorovul va o‘t o‘chiruvchi xodimlar. 1. Ishchilarga mahsulot ishlab chiqarishda bevosita qatnashuvchi va ishlab chiqarishni normal olib borishni tashkil qiluvchi shaxslar kiradi. Ishchilar mahsulot ishlab chiqarishda qatnashishlariga qarab asosiy ishlab chiqaruvchi va yordamchi ishlab chiqaruvchi ishchilarga bo‘linadi. Asosiy ishlab chiqaruvchi ishchilar deb ushbu xo‘jalik yurituvchi sub’ektda ishlab chiqari

Asosiy ish haqi deb ishchi va xizmatchilarga ishlangan ish vaqti yoki bajarilgan ishlariga va mehnatkashlarning aybisiz ish to‘xtab qolgan vaqtga to‘lanadigan ish haqiga aytiladi. Asosiy ish haqiga tarif bo‘yicha haq to‘lash, ishbay ishlarning narxi bo‘yicha haq to‘lash, lavozimlar, oylik maoshi va ularning ustiga mukofot tarzida to‘lanadigan qo‘shimcha haq ish vaqtidan tashqari ishlar uchun to‘lanadigan qo‘shimcha haq, brigadirlarga to‘lanadigan qo‘shimcha haq, ishning normal sharoitidan chetga chiqish paytlaridla bajarilgan ishlar uchun qo‘shimcha haq to‘lash kiradi. Qo‘shimcha ish haqi deb ishchi va xizmatchilarga ishlamagan vaqt uchun beriladigan to‘lovlarga aytiladi. Qo‘shimcha ish haqi mehnat to‘g‘risidagi konunchilikda ko‘zda tutilgan bo‘lib, ularga ta’til vaqtida to‘lanadigan haq,

ortiqligini ko‘rsatadi. 1- razryadga 1 ga teng bo‘lgan koeffitsient belgilanadi, qolgan razryadlarniki esa mehnatning malakasiga qarab oshib boradi. Sanoat xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarida hozir asosan 6 razryadli tarif setkasi qo‘llaniladi. Tarif-malaka bildirgichi deb sanoatning ma’lum tarmog‘ida bajariladigan ishlar turi va shu ishlarni bajarishda ishchilarning oldiga qo‘yiladigan talablar ro‘yxatiga aytiladi. U barcha tarif tuzimining asosi bo‘lib sanoat tarmoklari bo‘yicha tuziladi. Sanoatda asosan ish haqining ikki tarifi qo‘llanilib, bular ishbay va vaqtbay shakllaridir. Ishbay shaklida ishchilarning ish haqi ishlab chiqarilgan mahsulotning miqdori va sifatiga qarab belgilanadi. Ish haqining bu shakli sanoatda asosiy hisoblanib, u mehnat unumdorligini oshirish imkonini beradi, chun

qo‘shib olib boriladi. Bunday mukofotlar masalan, texnikaviy asoslangan ishlab chiqarish me’yorlarining ortig‘i bilan bajarilganligi, mahsulot sifatining yaxshilanganligi va shu kabilar uchun beriladi. Vaqtbay ish haqi shaklining mohiyati shundan iboratki, unda ish haqi ishlab chiqarilgan mahsulotning miqdori va sifatidan qat’i nazar, xodimlarning malakasiga, ishlagan vaqtiga qarab haq to‘lanadi. Ish haqining vaqtbay shakli rejalashtirish va hisobga olish juda qiyin bo‘lgan yoki ish vaqtining xarajatlanishi ishlab chiqarish texnikasi tomonidan yuqori darajada reglamentga solinadigan ishlar va uchastkalarda hamda ishchilarni ishbay shakliga o‘tkazish maqsadga muvofiq bo‘lmagan joylarda qo‘llaniladi. 1.2. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini o‘rganishning o‘

Daromad solig‘i O‘zbekiton Respublikasining Soliq kodeksi hamda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat Soliq qo‘mitasi tomonidan 1998 yil 23 fevralda tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi tomonidan 11 iyun 1998 yilda ro‘yxatdan o‘tkazilgan. “Jismoniy shaxslar daromadidan olinadigan soliqni hisoblash va byudjetga to‘lash tartibi to‘g‘risida”gi yo‘riqnoma asosida ushlab qolinadi. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat Soliq qo‘mitasi 2005 yilda Soliq solish tartibiga O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 27 dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va 2006 yilgi Davlat byudjetining parametrlari to‘g‘risida” 244-sonli qarori va boshqa qonun hujjatlari bilan kiritilgan asosiy o‘zgarishla

Ish haqidan ushlab qolinadigan summalar faqat qonun bilan ruxsat etilgan hollarda amalga oshiriladi. Ularga ish haqi hisobidan berilgan bo‘nak, daromad solig‘i, ijro varaqalari bo‘yicha ushlanadigan summalar, ortiqcha berib qo‘yilgan ish haqi, shaxsiy uy-joy qurilishi uchun olingan ssudalar bo‘yicha qarzlar, dala bog‘ qurilishi bo‘yicha ssudalar qarzlari, yosh oilalar olgan ssudalar bo‘yicha qarzlar, kreditga olingan tovarlarning to‘lanmagan qismi, ixtiyoriy sug‘urta summalari, xo‘jalik yurituvchi sub’ektga etkazilgan zararlar uchun ushlanadigan summalar, ish haqining bir qismini ishchi va xizmatchilarning arizasiga ko‘ra omonat kassaga o‘tkazish, kasaba uyushmasi a’zolarining navbatdagi oy uchun a’zolik to‘lovlari va shu kabilar kiradi. Ish haqidan ushlab qolinadigan soliqlar miqdori Moli

hisobiga tegishli dastlabki xarajatlarga asoslanib tuziladi va unda ish haqi xarajatlariga kaysi schyotlar debetlanganligi hamda ish haqining ayrim turlari mukammal keltiriladi. Ayrim xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda ishchi va xizmatchilarning shaxsiy schyot kartochkalari yuritiladi. Bu kartochkalarga hisob-kitob to‘lov vedomostidagi har bir ishchi va xizmatchiga tegishli barcha ko‘rsatkichlar ko‘chiriladi. Mehnat va ish haqi hisobi mexanizatsiyalashgan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda bitta mashinogramma hisob-kitob vedomosti va varaqavasi har bir xodim uchun alohida shaxsiy schyot ko‘rsatkichlari bosilgan bo‘ladi. Bu mashinogramma-lardan analitik hisob uchun foydalanish maqsadida buxgalteriya ularning har biridan shaxsiy schyotlarni ajratib olib, tegishli xodimning konvertiga solib qo‘ya

Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik (homiladorlik va tug‘ish ta’tili) kunlari xodimning ishdan noqonuniy bo‘shatilgan to‘g‘risida nizo ko‘rilayotgan davrga to‘g‘ri kelgan hollarda, u ishga tiklangan taqdirdagina (barcha mehnatga qobiliyatsiz kunlar uchun) nafaqa olish huquqiga ega bo‘ladi. Nafaqa oyiga bir marta-oyning ikkinchi yarmi uchun beriladigan ish haqi bilan birga to‘lanadi. Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt, muassasa, tashkilot (bundan buyonxo‘jalik yurituvchi sub’ekt)lar tomonidan ish joyida byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasi mablag‘larining ijtimoiy sug‘urta bo‘yicha nafaqalar uchun maqsadga muvofiq xarajatlanishi ustidan nazorat qilish Davlat soliq xizmati organlari tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik nafaqasi. Vaqtincha mehn

Ishlayotgan Ikkinchi Jahon Urushining nogironlariga va imtiyozlari jihatdan ularga tenglashtirilgan boshqa nogironlarga, Chernobil AES dagi falokat yoki uning okibatlarini bartaraf etish bo‘yicha ishlarni bajarish bilan bog‘liq sabablarga ko‘ra nogiron bo‘lgan shaxslarga vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik nafaqasi (mehnatda mayiblanish xodisalari yoki kalendar yilda besh oygacha beriladi). Agar ishlovchi nogironning vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizligi mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi tufayli yuz bersa, nafaqa u to‘la sog‘aygunga yoki mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi bilan bog‘liq nogironlik guruhi qayta ko‘rib chiqilgunga qadar to‘lanadi. Sil kasalligi oqibatida vaqtincha mehnatga qobiliyat-sizlik bo‘yicha nafaqa shaxs to‘la sog‘aygunga qadar, lekin ko‘pi bilan 10 oyga b

- giyohvandlik yoki mastliik bilan bog‘liq harakatlar oqibatida, shuningdek, spirtli va giyohvandlik moddalarini iste’mol qilish natijasida kasallika chalinganda(jarohatlanganda); - jinoyat sodir qilish vaqtida jarohatlanganda; - sud qarori asosida majburiy davolanishga yuborilganda (ruhiy kasallardan tashqari); - hibsda bo‘lgan davrda; - sud-tibbiyot ekspertizasidan o‘tish davrida. Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik nafaqasi ish stajining davomiyligidan kat’i nazar ish haqining 100 foizi miqdorida quyidagilarda to‘lanadi: - ishlayotgan Ikkinchi jahon urushi katnashchilariga; - baynalmilal jangchilarga va ularga tenglashtirilgan boshqa shaxslarga; - qaramog‘ida 16 yoshga (o‘quvchilar 18 yoshga) etmagan uch yoki undan ortiq bolalari bo‘lgan xodimlarga; - Chernobil AES dagi avariya oqibatlar

Nafaqa miqdori vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boshlangan kungacha, mehnat daftarchasi yoki uning o‘rniga berilgan boshqa hujjat, shuningdek, ijtimoiy ta’minot bo‘limlari tomonidan berilgan ma’lumotnoma asosida hisoblangan umumiy ish stajiga muvofiq aniqlanadi. Ijtimoiy sug‘urta bo‘yicha nafaqalarni tayinlash uchun umumiy ish stajini hisoblash tartibi. Umumiy ish staji belgilangan tartibda rasmiylash-tirilgan mehnat daftarchasi yoki uning o‘rniga berilgan boshqa hujjat asosida aniqlanadi. Umumiy ish staji to‘g‘risidagi hujjatlar bo‘lmaganda ish davri guvohlar ko‘rsatmasi asosida belgilanadi. Yuridik shaxs bo‘lmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxs va dehqon xo‘jaligi a’zosining mehnat stajiga ular byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallari to‘lagan d

j) asossiz ravishda jinoiy javobgarlikka tortilgan va keyinchalik oqlangan fuqarolarning qamoqda bo‘lgan va maxbuslikni o‘tagan davri. Sanoatning mavsumiy tarmoqlaridagi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda band bo‘lgan xodimlarga mavsum davomidagi ish bir yilga, mavsumda to‘liq ishlamagan takdirda, haqikiy ishlagan davr hisobga olinadi. Chet elda ishlagan ish davri, agar byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga belgilangan sug‘urta badallari to‘lab kelingan bo‘lsa va davlatlararo bitimlarda boshqa imtiyozliroq holat ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, ish stajiga hisoblandi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarning chet elda yollanib (bitim asosida) ishlagan ish davri tashqi mehnat daftarchasiga kiritilgan yozuvlar bo‘yicha, agar byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badali to‘lab kelingan

Vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlilik, homiladorlik va tug‘ishbo‘yicha nafaqalarni hisoblash tartibi. Vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizlilik, homiladorlik va tug‘ish bo‘yicha nafaqalar barcha hollarda xodimning haqiqiy ish haqidan hisoblab chiqariladi. Nafaqalarni hisoblashda asos qilib olinadigan haqikiy ish haqiga ish joyidan, sug‘urta badallari undirilib to‘lanadigan jami ish haqi to‘lovlari kiradi. Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik yoki homiladorlik ta’tili boshlangan oydan oldingi 12 oy davrida olgan va sug‘urta badallari berilgan barcha mukofotlarning 1/12 qismi nafaqa hisoblab chiqariladigan oylik ish haqiga qo‘shilib, o‘rtacha oylik ish haqi miqdori aniqlanadi. Xodim vaqtinchalik mehnatga qobiliyatsizligi sababli to‘la ishlamagan, homiladorlik va tug‘ish, bola uch yoshga to‘lgu

Yashash uchun mustaqil mablag‘ manbaiga ega bo‘lgan (ish haqi, pensiya, stipendiya oluvchi, shirkat xo‘jaligining mehnatga qobiliyatli a’zolari hisoblanuvchi va hokazo) oila a’zolari qaramog‘ida turgan deb hisoblanmaydi. Nafaqalarni tayinlash va to‘lash tartibi. Nafaqalar xodimning asosiy ish joyidan xo‘jalik yurituvchi sub’ektning Ijtimoiy sug‘urta bo‘yicha komissiyasi yoki shu ish uchun vakil qilingan komissiya a’zosi tomonidan tayinlanadi. Komissiya tarkibi, a’zolari soni va raisi xo‘jalik yurituvchi sub’ekt rahbarining buyrug‘i yoki boshqaruvning qarori bilan tasdiqlanadi. Mehnatda mayiblanish tufayli vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik bo‘yicha nafaqa komissiya tomonidan (jarohatlangan xodimning ahvoli komissiya majlisiga kelishga imkon bergan taqdirda uning ishtirokida) tayinlanadi. N

O‘rtacha oylik ish haqini shu oydagi ish kunlari soniga bo‘linib o‘rtacha kunlik ish haqi summasi aniklanadi. o‘rtacha kunlik ish haqini nafaqa % va kasal kunlar soniga ko‘paytirib 100 ga bo‘linadi. II BOB. “MEHNAT VA ISH HAQIDA SOLIQLAR VA BOSHQA USHLANMALAR HISOBI” MAVZUSINI MUSTAQIL O‘RGANISHDA SAMARALI METODLARDAN FOYDALANISH 2.1. Mavzu bo‘yicha mustaqil ishlarni tashkil etish va ularning o‘ziga xos xususiyatlari Hozirgi kunda o‘qitish samaradorligini oshirish maqsadida turli metodlarni foydalanib dars o‘tishni talab etadi. Har bir fan jumladan iqtisodiy fanlar, mutaxassislik fani sifatida buxgalteriya hisobi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Biz har bir fanning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olganimizdagina samarali dars o‘tish metodini tanlashni hamda o‘quvchi talabalarni darsga

Borgan sari ortib boradigan mustaqil tayyorlanish vaqtini samarali bo‘lishini ta’minlashda ikki narsaga e’tibor qaratish kerak: Birinchidan amal qilish; O‘quvchilarning faollik ko‘rsatmasligi, faqat o‘qituvchining ma’ruzasini tinglashi va topshiriqlarni bajarishi, ularning mustaqil ish – o‘qishning, aqliy mehnatning alohida turi. Ikkinchidan so‘rash, mustahkamlash, baholash tartibiga amal qilinadi. Bugungi kunda quyidagilar an’anaviy ta’limning kamchiliklari sifatida e’tirof etilmoqda: • ta’lim jarayonida o‘qituvchining ko‘proq faollik ko‘rsatishi, faqat tushuntirish, buyruq berish, o‘z so‘zini o‘tkazishga harakat qilish; • ta’lim jarayonida o‘quvchilarga asosan nazariy bilim (ma’lumotlar) berilishi; • ta’limda majburiylik, nasihatgo‘ylik, qattiqqo‘llik, avtoritarizm tamoyillarga mustaqil

• ta’lim jarayonining ob’ekti o‘qituvchi emas, o‘quvchi hisoblanadi; Ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni, o‘qitishning interfaol usullari qo‘llash o‘qituvchining ijodkorlik mahoratini, qolaversa, mas’uliyatini yanada oshiradi. Bundan kelib chiqadiki, yangi pedagogik texnologiyaning maqsadi o‘qitish emas, balki ularni mustaqil o‘qishga o‘rgatishdir. Demak, ta’lim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarda mustaqil ta’lim olish malakasini shakllantirishda, muhim omil hisoblanadi. Talaba mustaqil ishlash ko‘nikmasini egallamasa, zamon talabi darajasidagi mutaxassis bo‘lib etisha olmaydi, chunki talabaning o‘qish yillari davomida olgan bilimlarning ko‘p kismi u faoliyat boshlagunga qadar eskiradi, ko‘pgina bilimlar esa unutiladi. Bilimning eskirishi t

tomondan axborot olish manbalari rang-baranglashib boradi. Ularning ahamiyati ortib boradi. Demak talabalarni o‘z ustilarida mustaqil ishlashlarini tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Talabalarning mustaqil ishini tashkil etishning asosiy va birinchi tamoyili uning sistematik tarzda, ya’ni doimiy uzluksiz ravishda amalga oshirishdir. Ma’lumki, o‘quv jarayonini tashkil etishda qat’iy ketma-ketlik, uzviylikni muntazam olib borish talab qilinadi. Talaba auditoriyada olgan bilimini mustahkamlash, shu bilan birga navbatdagi yangi mavzuni puxta o‘zlashtirish uchun doimo har kuni mustaqil ravishda tayyorgarlik ko‘rishi kerak. Bugungi o‘tiladigan mavzuni yaxshi tushunishi va o‘zlashtirishi uchun o‘tilganlarni o‘z qobiliyati va olgan bilimi darajasini yanada chuqurlashtirishga intilishi, mustaqil t

• elektron o‘quv adabiyotlar va ma’lumotlar banki bilan ishlash; • internet tarmog‘idan samarali foydalanish; • berilgan topshiriqni muntazam va me’yorida bajarish; • ma’lumotlar bazasini tahlili etish; • topshiriqlarni bajarishga tizimli va ijodiy yondashish; • natijalarni muhokamaga tayyorlash va ko‘rsatilgan kamchiliklarni qayta ishlash; • ishlab chiqilgan echim, loyiha yoki g‘oyani asoslash, mutaxassislar jamoasida himoya qilish va boshqalar. Talabalar mustaqil ishini tashkil qilish shakllari turlicha bo‘lib, ularni bir qismi o‘quv rejasida ko‘zda tutilgan bo‘lib, uni har bir talaba bajarishi shart bo‘lsa, ikkinchi qismi ixtiyoriy, ya’ni talabalar o‘z hohishi bilan mustaqil bajarishlari mumkin. Mustaqil ishni tashkil etishning eng muhim xususiyati shundaki, uni talabaning o‘zi mustaqil

talabaning o‘zi sabr-toqat bilan, mashaqqatlardan qo‘rqmay o‘z ustida ishlashi kerak. buni esa talabani o‘zi rejalashtiradi va amalga oshiradi. Mustaqil ishni bajarishni tashkil qilishning asosiy printsipini uning muntazamligidir. O‘quv jarayonida qat’iy izchillik va ketma-ketlik mavjud. Auditoriyada seminar, amaliy mashg‘ulot, laboratoriyada olgan bilimini puxta bo‘lishi uchun doimo ularga tayyorlanishi kerak. bugungi ma’ruzani yaxshi tushunish va o‘zlashtirish uchun, avvalgi mavzu ustida ishlash kerak. masalani nazariy jihatdan chuqur o‘zlashtirmay turib masala echish, amalda uni qanday namoyon bo‘lishini tushunish qiyin. Har qanday predmetni uni muntazam ravishda o‘zlashtirish mumkin. Yaxshi o‘qish, mustaqil ijodkor mutaxassis bo‘lish uchun talaba har kuni muntazam o‘z ustida ishlashi k

hisobga olishi kerak. agar, aulitoriyada dars soatlari 6 soat bo‘ladigan bo‘lsa, mustaqil ishlash 3 soat, auditoriyada dars undan kam bo‘lsa 3 soatdan ko‘proq, agarda ko‘p bo‘lsa kamroq tarda rejalashtirish kerak. Shunday qilib, haftalik mustaqil ish bajarish vaqti 22-24 soat atrofida bo‘ladi. Albatta bu vaqt talabani normal tarzda diqqat-e’tibor, g‘ayrat qilib ishlashini mo‘ljallangan belgilanadi. Lekin real hayotida turlicha bo‘lishi mumkin. Bir talab o‘zini zo‘rlab dars tayyorlasa, ikkinchi qiziqib, vaqtini qanday o‘tganini ham unutib, predmetni o‘rganishga ilhom bilan ijodiy yondashib kirishib ketadi. Uchinchisi esa umuman dars tayyorlagisi kelmaydi. Bunga qator ob’ektiv va sub’ektiv sabablarni keltirish mumkin. Mustaqil ishni tashkil qilishni ish tartibini belgilash katta ahamiyatga e

1. Dars o‘tilgandan so‘ng bajariladigan ishlar, uy vazifalarini bajarishda darslik, o‘quv qo‘llanmalari bilan ishash, konspekt tayyorlash; 2. Tipik topshiriqlarni echish. Bunda talaba avvalgi bilimlarini xotirada qayta tiklaydi va qisman qayta o‘zgartirib, aniq topshiriqlarga qo‘llaydi. Masalan, masala, mashq echish; 3. O‘rganilgan bilimlarni tipik bo‘lmagan sharoitda qo‘llash. Talaba avval o‘rgangan bilimlarini yangi avvalgidan o‘zgargan sharoitda foydalanadi. Sharoitlarda ma’lum umumiylik bo‘lishi mumkin. 4. Ijodiy faoliyatga asos yaratish. Bunda talaba o‘rganilayotgan sohaning mohiyatiga tushunadi, uning yangi munosabat, bog‘lanishlarini aniqlaydi, g‘oyalar va tushunchalarni yangi sharoitga bog‘laydi. Barcha mustaqil ishlar talabalarda ijodiy ishlash ko‘nikmasini hosil qilishga qaratilg

Talabalar mustaqil ishini tashkil etishda muayyan fan (kurs) ning hususiyatlarini shuningdek, har bir talabaning akademik o‘zlashtirish darajasi va qobiliyatini hisobga olgan holda quyidagi shakllardan foydalaniladi: • ayrim nazariy mavzularni o‘quv adabiyotlari yordamida mustaqil o‘zlashtirish; • Prezident asarlari va iqtisodiy masalalarni tadqiq qilishga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarni konspekt qilish; • seminar va amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish; • berilgan mavzular bo‘yicha referat, axborot tayyorlash; O‘rganilayotgan fanning eng dolzarb muammolarini qamrab oluvchi referatlar yozish; • laboratoriya ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko‘rish; • hisob, grafik ishlarini bajarish; • nazariy bilimlarini amaliyotda qo‘llash; • amaliyotdagi mavjud muammolarning echimini topish; •

Mustaqil bajariladigan ishlardan bir iqtisodiy masalalarga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarni yoki o‘quv adabiyotlarni konspekt qilishdir. Konspekt qilish - talabani fanni o‘zlashtirishi uchun katta yordam beradi. Lekin eng asosiysi talabalar kospekt qilishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kechirish deb tushunmasliklari kerak. Berilgan topshiriqni bajarish o‘qishdan boshlanadi. O‘qish bu hali o‘zlashtirish emas. O‘qish, o‘qilgan matnni anglash kerak. tushunish, o‘zlashtirish uchun qo‘shimcha ravishda aqlni ishlatish talab qilinadi. O‘zlashtirish bu yodda saqlash degani emas, albatta u o‘zlashtirishga yordam beradi. Boshqacha aytganda, o‘qish bu o‘qish emas. Tushunish boshqa, tushunganni o‘zlashtirilganini yodda saqlash esa yana boshqa narsa, hammasi ham aqlni ishlatishni alohida holatini talab qiladi.

dokladlar miqdori, mavzularning mazmuni va boshqalarga ko‘ra to‘garak rahbari oy davomida ilmiy to‘garaklar majlisi o‘tadigan kunlarni belgilaydi. Eng yaxshi baho berilgan ilmiy dokladlar talabalarning ilmiy konferentsiyalarida qatnashishga tavsiya etiladi. O‘tkaziladigan konferentsiyani umumiy mavzusini tasdiqlagach, dokladlarni mavzu yo‘nalishiga ko‘ra guruhlarga ajratgan ma’qul. O‘tqaziladigan talabalarning ilmiy konferentsiyasida eng yaxshi deb topilgan dokladlar rag‘batlantiriladi, keyingi bosqichlarda qatnashishga tavsiya etiladi. Shu jumladan fanni mustaqil o‘rganishda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan o‘quv shakllaridan biri kurs ishidir. Kurs ishini yozish va himoya qilish jarayonida talabalar iqtisodiy fanlarni yanada chuqurroq o‘rganishda. Iqtisodiy kategoriyasi va qonunlar mohiyat

o‘quvchilarda asta-sekin bilimlarni mustaqil topish, ularni baholash va amaliyotda qo‘llash malakasini shakllantirishdan iborat xususiyatlar paydo bo‘ladi. O‘quvchilarda u yoki bu o‘quv materialini mustaqil o‘rganish malakasini shakllantirish jarayoni - pedagog tomonidan maqsadli tashkil etilgan jarayon va uning nazorati ostida amalga oshiriladi, aks hollarda kollejlarda ko‘pgina o‘quvchilar o‘zlarining mustaqil ishlarini qay tarzda tashkil qilishlari kerakligi haqida qiynalishadi. Ilmiy izlanishlar asosida o‘quvchi(talaba)larning yetuk mutaxassis bo‘lib yetishishlari uchun auditoriyada va auditoriyadan tashqari mustaqil ishlarni tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu asosida mustaqil ishlarning turlari, mustaqil ishlashning mazmunan izchilligi, mustaqil ishlash natijasida egallanadig

Yuqorida bildirilgan fikrlar asosida shunday xulosa kelib chiqadiki, demak, tahlilni bilish orqali to‘g‘ri xulosa chiqarish, baho berish, eng maqbul variantni tanlash va shu asosida qaror qabul qilish faoliyatga qo‘llay bilish muhim ahamiyat kasb etar ekan. Shuningdek fanni chuqur o‘rganish turli metodlar yoki mustaqil ta’limni joriy etish orqali amalga oshiriladi: Birinchidan, iqtisodiy tahlil amaliy fan hisoblanib, jamiyat taraqqiyotini mikromiqyosda o‘rganadi, ya’ni korxona yoki firma, xo‘jalik yurrituvchi sub’yektlar miqyosida mikroiqtisodiy ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi; Ikkinchidan, ichki va tashqi faoliyat o‘rganilib, biznes reja tuziladiki, u istiqbolning yo‘nalishini belgilaydi. Tahlil asosida boshqaruv qarorlari qabul qilinadi; Uchinchidan, tahlil fani iqtisodiy jarayon, voqea-

rivojlanish bosqichi necha davrni o‘z ichiga olishi, boshqa iqtisodiy fanlar bilan qay darajada bog‘liqligi borligi haqida ma’lumot berish; b) Tarbiyaviy : iqtisodiy tahlil fani mobaynida o‘quvchilarning darsga qatnashishi, tartib-intizomi ularning dars davomida o‘zlarini tutish odobi, shuningdek, o‘qituvchilik faoliyatida e’tibor berilishi zarur bo‘lgan tarbiyaviy xususiyatlar bilan tanishtirish; c) Rivojlantiruvchi : o‘quvchilarning ko‘nikma va malakalarini shakllantirish, mutaxassisliklariga bog‘lab dars o‘tish jarayonini tashkil etish, fanni ochib berishga qaratilgan tushunchalar bilan tanishtirish, ma’lumotlar, ilmiy izlanishga, ijodkorlikka yo‘naltirish. Dars turi : mustaqil ta’lim Dars metodlari : nazariy, ko‘rgazmali, aqliy hujum, guruhlarga bo‘lib o‘qitish, klaster, baliq sxemasi,

d) tushunarsiz holatlar ustida muntazam bosh qotirib, tushuntirish ishlarini olib borish; e) natijalarni mustaqil, ijodiy yondoshgan holda takomillashtirish; f) bildirilgan fikrlarni muhokama qilish. 3) Yakuniy qism. Bu bosqichda o‘quvchilarning umumiy savollari birgalikda muhokama qilinadi, o‘qituvchi hamma o‘quvchilarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatib eng so‘nggi adabiyotlar tarkibini tushuntirib tegishli takliflari bilan tanishtiradi. Darsning borishi 1. Tashkiliy qism (10daqiqa). Darsga o‘qituvchi kirib keladi va talabalar bilan salomlashib, xona tozaligini tekshirib bo‘lgach, navbatchini va davomatni aniqlaydi. 2. Asosiy qism (60daqiqa). Bu jarayonda o‘quvchilarga mustaqil ish mavzulari taqsimlab beriladi, har bir mustaqil ish yuzasidan tushuntirish ishlarini olib boradi, hamda kerakli adabiyot

- Mustaqil ta’lim olish malaka va ko‘nikmalari; - Mustaqil ta’lim olish layoqati. Mustaqil ta’lim olishga faol rag‘bat uyg‘otuvchi omillar quyidagilardan iborat: - Mustaqil faoliyatga bevosita faol qiziqish; - Axloqiy estetik va ruhiy qoniqish motivlari. O‘quvchilar mustaqil ta’lim olish bilan shug‘ullanishlari uchun ularda mustaqillik, faollik va qiziquvchanlik xususiyatlari shakllangan bo‘lishi kerak. Mustaqillik bunda o‘quvchilarning muammoni hal qilishga, mavzuni o‘rganish va amaliy vazifalarni bajarishlariga mustaqil holda ijodiy yondoshishlari tushuniladi. Faollik bunda o‘quvchilarning jarayonlarga faol, ishtiyoq bilan kirishishlari tushiniladi. Qiziquvchanlik bunda o‘quvchilarning bilim olishga, ko‘nikma va malakalarini shakllantirish jarayoniga qiziqish, intilish bilan yondoshishla

Mustaqil bilim olish qanday bo‘lish kerak degan savolga quyidagicha javob berish mumkin: o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligidagi faoliyatning yakuni oldindan aniq bo‘lgan o‘qitish jarayonidan farqli ravishda, mustaqil bilim olishda sub’yekt aniq bo‘lmagan va oldindan rejalashtirilmagan natijani qayd etishi kerak, ya’ni bilim, ko‘nikma va malakalarning aniq hajmini o‘zlashtirishi kerak. O‘qituvchi taklif qilayotgan o‘quv materialining qiziqarliligi, tizimliligi, hayotiyligi har bir guruhda uni chuqur o‘rganish uchun mustaqil ish bajarish mohiyatini ochib beradi. O‘quvchilarda mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini shakllantirish uchun quyidagilarga e’tibor berish maqsadga muvofiq: - O‘quvchilar o‘quv faoliyatining aniq maqsadini belgilash, uning o‘quvchilar tomonidan tushinishlariga erishish; -

- O‘quvchilarning ish jarayonida ijodiy yondashib, mustaqil bajargan ishlarini nazorat qilish va munosib baholab borish. Mustaqil ta’lim o‘quvchilarga nisbatan quyidagilarni shakllantirilishiga yordam beradi: 1. Shaxsiy, kasbiy, individual xususiyatlarni namoyon etish; 2. Bilim, ko‘nikma, malakalarni shakllantirish; 3. Umumtexnik va maxsus fanlarga oid bilimlarin rejalashtirish; 4. O‘quv topshiriqlarini tartibga solish va nazorat qilish uchun ongli ravishda foydalana bilish; 5. Ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga asos bo‘ladi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda mustaqil ishlarni topshiriqlarini ishlab chiqishda ularni ikki turga ajratib olish maqsadga muvofiq keladi. a) Auditoriyada mustaqil ta’lim tashkil etuvchilari: - hamkorlikdagi mustaqi ta’lim : mustaqil ta’limning bu turi

- Tuzatish kiritish : o‘qituvchi aniqlagan xatoliklar bartyaraf etiladi, amaliy ishlarning eng maqbuli tanlab olinadi; - Natija : o‘quvchilar yo‘riqnomalar asosida mustaqil ish bajara oladigan, ijodiy tafakkurga ega, texnologik jarayon va texnik ob’yektlarni tanlab, samarali faoliyat olib boradigan mutaxassis bo‘lib yetishadi. a) Auditoriyadan tashqarida mustaqil ta’lim tashkil etuvchilari : - Individual mustaqil ta’lim : o‘quvchilar egallagan bilimi, ko‘nikma va malakalaridan amaliy faoliyatida foydalanib, individual ta’lim oladilar; - Talaba : egallagan bilimi, ko‘nikma va malakalari asosida mustaqil ijodiy shug‘ullanadi, o‘zining amaliy faoliyatidan kelib chiqqan holda metod va ko‘rsatmalarni o‘zlari mustaqil tanlaydilar; - Psixologik motivlar : bunda mustaqil ishni tanlash faqat o‘quvc

Konspekt- reja, ko‘chirib olingan matn va tezislarni birlashtirish, asosiy xulosa, faktlar, isbotlar, uslublarni o‘zida jamlash, ifodaning ichki mantiqin iko‘rsatuvchi tuchunchadir. Uning turlari quyidagicha bo‘lishi mumkin. Referat- mavjud matn yoki bir qancha matnlarni izohlovchi shakllardan biri sanaladi. Konspektdan farqli o‘laroq , referat yangi, muallif matn hisoblanadi. Referatlashtirish esa o‘zida bir yoki bir qancha manbalarni turlashtirish, umumlashtirish, tahlil va sintez qilishga asoslanib ma’lum bir savolni ifoda etishni mujassam etadi. Uning xususiyatlari shundan iboratki, u mufassal isbotlar, solishtirmalar, mulohazalar, baholarni o‘z ichiga olmay faqat muhim savollargagina javob beradi. 1-rasm 1-rasm. Konspekt turlari ko‘rinishi Referat asosiy e’tiborni yangi ma’lumotlarga

o O‘quv predmeti dolzarb nazariy masalalari bo‘yicha bilimlarni chuqurlashtirish o‘quvchi tomonidan olingan nazariy bilimlarni ijodiy qo‘llash imkonini beradi; o Tanlangan mavzu bo‘yicha har xil adabiyotlarni o‘rganish asosida ishonchli taklif va xulosa beradi; o Yozma ko‘rinishidagi ishlarni to‘g‘ri rasmiylashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish. 2-rasm. Referat tarkibini ko‘rinish 2 - rasm Referat ustida ishlash REFERAT TARKIBI 1. B ibliografik qayd etilishi 2. Referat matni F.I.SH. Ishning nomi. Chop etilgan manzil. Nashriyot, yil. - Mavzu, muammo; referat qilinadigan ish predmeti, maqsadi va mazmuni; - Tadqiqot usullari; - Aniq natijalar; - Muallif xulosasi; Muallif F.I.SH.) ( « … . » kitobida « … . » berilgan. Muallif shundan kelib chiqadiki, ya’ni …… shu bilan birgalikda u …… lozim t

O‘qituvchi tomonidan taklif etiladigan referat mavzulari misol tariqasida bo‘ladi. Bunda o‘quvchi o‘zining qiziqishiga qarab referat mavzusini tanlasa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bundan tashqari tanlagan mavzusi bo‘yicha o‘quvchi fan o‘qituvchisi bilan maslahatlashsa maqsadga muvofiq bo‘ladi

Referat mavzusi tanlangandan so‘ng referatga oid savollar bilan tanishish lozim: 1. Ma’ruza matnlariga qarab chiqish zarur; 2. Fan bo‘yicha o‘quv dasturida ushbu mavzunio‘rganish uchun tavsiya etilgan adabiyotlar bilan qaytadan tanishib, ularni tahlil qilish ancha samarali ishni yuzaga keltiradi. 3. Eng asosiysi, referatga oid O‘zbekiston Respublikasi qonuniy hujjatlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. 3. Zaruriy materiallarni konspektlash 4. Tadqiqot muammosi mantiqini yaratish, referatrejasini tuzish Referat rejasi quyidagi rejalardan iborat bo‘lishi mumkin: Kirish; Asosiy qism; Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati; Ilova. 5 . Yig’ilgan materialni tartiblashtirish va yozish Kirish qismida mavzuning nazariy va amaliy dolzarbligi yoritiladi. Asosiy qismda esa barcha muhim fik

tekshirish Adabiyotlar ro‘yxati ham bunda ma’lum tartibda bo‘ladi. Masalan, birinchi tartibda O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi hukumati qarorlari kabi tartibda. Referat ravon tilda va aniq yozilgan bo‘lishi kerak. So‘zlar qisqartirilishiga, faqat umumiy qabul qilinganlardan tashqari, shuningdek, xatoliklarga, tushunarsizliklarga, stilistik tafovutlarga yo‘l qo‘yilmasligi zarur. Agar referat kompyuterda taqdim etiladigan bo‘lsa, u 12-shrift, 1.5 interval oralig‘ida A4 shakldagi qog‘ozda qat’iy belgilangan tartib asosida taqdim etilishi kerak. Shuningdek referatda yana quyidagi qat’iy talablar mavjuddir: 1) Titul varag‘i; 2) Har bir savol, tartib raqami ko‘rsatilgan holda; 3) Kirish, raqam qo‘yilmaydi; 4) Xulosa, raqam qo‘yilma

Referatlashtirilgan matn yangiligi- maksimal ball 20 - Muammo va mavzu dolzarbligi; - Muammoning qo‘yilishi va mustaqilligi, muammo tahlili uchun tanlangan yangi jihatlar shakllantirilishi; - Muallif mavqei mavjudligi, mulohaza yuritishdagi mustaqilligi. Muammoning mohiyatini qay darajada ochib berilgani – maksimal ball 30 - Rejaning mavzuga mosligi; - Muamoning to‘liqligi va ochib berilishi doirasi; - Materiallar bilan ishlash uslub va usullari asoslanganligi; - Adabiyotdan qay darajada mahorat bilan foydalanganligi; - Muammo yuzasidan har xil qarashlarni umumlashtirish, solishtirish bo‘yicha ko‘nikma, asosiy mulohaza va xulosalarni dalillash; Manbalarni tanlashni asoslanganligi- maksimal ball 20 - Muammo bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar doirasi va ulardan foydalanishni to‘liqligi; - Ga

Biz iqtisodiy tahlil fanini o‘ziga xos jihatlaridan kelib chiqib mustaqil ishlarni bir qator shakllarini mavzu o‘tish davomida asoslashimiz mumkin. Iqtisodiy yo‘nalishlardagi kasb – hunar kollejlarida keng qo‘llaniladigan mustaqil ishlarning shunday shakllaridan biri ilmiy ma’ruzalardir. Ma’ruzaga: 1) majlis ahli uchun mo‘ljallangan muayyan mavzudagi axborot, ma’ruza; 2) o‘quvchi talabalarning mustaqil ish turi; 3) ilmiy ish turi sifatida qarash mumkin. O‘quvchilar ma’ruzani mustaqil ish turi sifatida seminar darslariga tayyorlab kelishlari mumkin. Ma’ruzani adabiyotlarni o‘rganib, tanlangan mavzuga chuqur yondashib, o‘z kuzatishlarini ham ishlata bilgan holda tayyorlashlari kerak. Xulosa o‘rnida aytishim mumkinki, mustaqil ta’lim jarayonida topshiriqlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kas

III BOB. “MEHNAT VA ISH HAQIDA SOLIQLAR VA BOSHQA USHLANMALAR HISOBI” MAVZUSINI MUSTAQIL O‘RGANISH UCHUN TOPSHIRIQLAR ISHLAB CHIQARISH VA QO‘LLASH METODIKASI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH 3.1. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini o‘rganishda mustaqil ishlarni axborot texnologiyalari vositasida tayyorlashni takomillashtirish masalalari. Ta’lim sifatida ta’minlashda o‘qitishning zamonaviy texnalogiyalari va interfaol usullari muhim o‘rin tutadi. Bugungi kunda pedagogik amaliyotda “Konferentsiya”, “Modulli dars”, “Zamonaviy o‘yin”, “Venn”, “Keysstadi”, “Baliq skeleti”, “Kalaster”, “Piramida” va boshqa usullardan keng foydalanilmoqda. Bu usullar qo‘llanilganda o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishi, faolligi, o‘zlashtirish ancha ortadi 8 . Ayni vaqtda ta’lim sifat

Shu o‘rinda axborot – ta’lim muhitining ikki asosiy g‘oyasini ta’kidlab o‘tishni lozim deb topdim. Ya’ni bular quyidagilar: Birinchidan, turli ta’lim muhitining zarurligi, axborot kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish bilan izohlanadi. Ikkinchidan, ta’limni individuallashtirish ta’lim oluvchilarning bilishga ehtiyojlari va qiziqishlariga moslashtirishni talab etadi va bu muammolarni axborot kommunikatsion texnologiyalar vositasida samarali hal etish mumkin. Ta’limni axborot kommunikatsion texnologiyalar vositasida tashkil etish jarayoni ikki kategoriyaga ajratiladi, ya’ni sub’yektlar va ob’yektlar. Bunda sub’yekt sifatida ta’lim oluvchilar va o‘qituvchilar nazarda tutilsa, ob’yekt sifatida esa, o‘qitish vositalari, o‘quv faoliyati instrumentlari, moddiy baza, texnik bazani misol kel

6. Ta’lim muassasalarini kompyuter texnikasi bilan bosqichmabosqich ta’minlash. Axborot - kommunikatsion texnologiyalarga murojaat etish ta’lim muhitlari komponentlari tarkib va imkoniyatlari qatorini yanada kengaytiradi. Ushbu sharoitda o‘quv axborotlari manbalari safi ma’lumotlar bazasi va axborot- ma’lumotli tizimlar, elektron darsliklar va ensiklopediyalar, internet resurslari bilan to‘ldiriladi. Shuningdek, mustaqil ta’lim jarayonida elektron ta’lim muhiti, ayniqsa, intelektual didaktik vositalar muhim ahamiyat kasb etadi. Intelektual didaktik vositalar deganda- ta’lim olish jarayonida talabalarning erkin ijodiy fikrlashlarini shakllantirish, ularning intelektual fikrlash darajalarini rivojlantirish maqsadida foydalaniladigan o‘qitish vositalarining tabiiy va elektron tarzda yaratilga

 Elektron ta’lim muhitida intelektual didaktik vositalar majmuasi asosida mustaqil ish va topshiriqlarning pedagogik, metodik va texnik- texnologik vaziyatlar bilan uzviy bog‘liqligi;  Intelektual didaktik vositalar majmuasi asosida mustaqil ishlar va topshiriqlarning aqliy faoliyat (tahlil, sintez, taqqoslash, solishtirish, umumlashtirish)ni taqozo etishi;  Mustaqil ishlarni bajarishda elektron darslik va virtual versiyalardan foydalangan holda ta’lim berishning ko‘rgazmaliligini oshirish;  Axborot vositasida tayyorlash jarayonida topshiriqlarni oddiydan murakkablik tomon tamoyili asosida tuzish. Mustaqil ishlarni axborot texnologiyalari vositasida tayyorlash natijasida og‘irlik faqat o‘quvchiga emas o‘qituvchiga ham ko‘p jihatdan bog‘liq hisoblanadi. Endi, bu jarayonda o‘qituvchi: -

Bu rejani yozishimdan mening xulosam shuki, o‘quvchiga bir mavzu yuzasidan turli ko‘rinishda, axborot texnikasidan foydalanib mustaqil ish topshirig‘ini berish va oxirida albatta o‘zining xulosasi va samaradorligini qayerda ko‘ra olishi va tatbig‘ini so‘rash joiz. 3.2. “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini mustaqil o‘rganish uchun topshiriqlar ishlab chiqish va qo‘llashni takomillashtirish. Dars o‘tishda o‘qitish metodlaridan foydalanish fanni o‘rganishga qo‘yilgan talablar fanning mazmuniga va o‘ziga xos jihatlari alohida ahamiyat berishni taqazo etadi. Fanni o‘rganishda materialini murakkabligi va miqdori ham muhim rol o‘ynaydi. Demak, dars o‘tishda, mavzuni yoritishda fanning o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish lozim. Dars o‘tishda o‘rganilayotgan fanga

1 guruh uchun topshiriq. Misol . Tikuvchi bir oyda 120 dona ish xalatini tik-di. Bitta xalat narxi -425 sum.Mehnatga haq, to’lashning to’g’ridan-to’g’ri ishbay shaklida tikuvchining oylik ish xqi 51 000 so’mni (120 x 425) tashkil qiladi. 1 guruh uchun topshiriq javobi. Mehnatga haq to’lashning ishbay-mukofotli shakli mehnatga ishbay haq to’lashning ko’prok. tarkalgan tizimi bo’lib, unda to’g’ridan-to’g’ri ishbay narxlar bo’yicha ish xaqidan tashqari, belgilangan kursatkichlarni (ishning sifati, shoshilinchlik, mijozlar tomonidan asosli shikoyatlarning yukdigi va boshk) bajarganlik yoki ortigi bilan bajarganlik uchun mukofot qo’shimcha hisoblanadi. 3 guruh uchun topshiriq Misol . Asosiy ishlab chiqarish xodimi oyiga 300 birlik mahsulot tayyorladi. Mahsulot birligi uchun ishbay narx 250 birl

xaqining umumiy summa-si anikdanadi: 131 Misol. 2005 yilning IV choragi uchun ishlab chiqarish hajmining baza darajasi 3600 ming so‘m, 2005 yilning IV chorak uchun haqiqatda bajarilgan ishlab chiqarish hajmi 3694 ming so‘m. Ishlab chiqarish o‘sish sur’atini qayta hisoblash koeffitsienti 0,7. Ish haqi fondining baza darajasi 1260 ming so‘m. Ish haqining haqiqatda hisoblangan summasi 1275 ming so‘m. Ish haqidan foydalanish natijasini aniqlang. Echimi: 1. Ishlab chiqarish hajmining o‘sishi (3694m.s : 3600m.s x 100%)=2,6% 2. Koeffitsientini hisobga olgan holda ishlab chiqarish hajmining o‘sish sur’ati (2,6% x 0,7)+100%=101,8% 3. Ishlab chiqarish hajmining o‘sishi darajasida berilishi mumkin bo‘lgan ish haqi 1269m.s x 101,8% : 100%=1282,7 ming so‘m 4. Ish haqidan foydalanish natijasi 1282,7 m.s

Darsni tashkil etishda ushbu hususiyatlarni hisobga olish dars samaradorligini oshirishga yordam beradi O‘quvchilarning mustaqil ishlarini samarali tashkil etishning ikki bosh yo‘nalishi mavjud- ta’lim mazmunini va ta’lim iqtisodiyotini tubdan yangilash. Uning asosiy vazifalari – ta’limning ochiqlik darajasi, sifati va samaradorligini oshirish, agar biz ana shu muammolarni bartaraf etmasak, mustaqil ishlarni samarali tashkil eta olmaymiz, natijada so‘ralayotgan kadrlar ham muammo bo‘lib qoladi. Ma’lumki, o‘quv jarayonida mustaqil ishlarni tashkil etish avvalo o‘quvchilarga nisbatan erkin fikrni bayon etishlari muammoli vaziyat ustida bosh qotirib qaror qabul qila olishlari uchun tashkil etiladi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishning va talabalar faolligi oshi

lug‘atlar, ensiklopediyalar yordamida hech qanday qiyinchiliklarsiz kerakli bilimlarni istalgan joyda va istalgan sharoitda mustaqil egallay oladilar. Bunda vaqt muammosi ham bir qadar hal etiladi. Bundan tashqari mening fikrimcha, o‘quvchilarning mustaqil ishlashi va ta’lim olishi samaradorligi faqat ta’lim muassasasidagi mashg‘ulotlarni tashkil etish darajasiga, mavjud shart – sharoitlarga gina emas, balki o‘quvchilarning o‘z ixtisosligiga bo‘lgan munosabati, ularning g‘oyaviy – siyosiy yetukligi, hayotiy tajribalari, ko‘nikma va malakalari, bo‘sh vaqtini qanday tashkil etishlariga ham bog‘liq. Buni quyidagi chizma orqali aniqlashtiramiz: Bu rejadan umumiy xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, dars jarayonini samarali tashkil etish uchun mustaqil ish topshiriqlarini bir butun ishlab chiq

Ma’lumki har bir davr ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy sharoit sharoitlardan kelib chiqqan holda ta’lim mazmuni va uni qo‘yiladigan talablar tubdan o‘zgarib boradi, o‘z navbatida kadrlar tayyorlash milliy dasturini joriy etilishi ta’limida engi pedagogik texnologiyalardan foydalanishni talab etadi. Shuni alohida qayd etib o‘tish joizki, respublikamiz ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohatlar va kadrlar tayyorlash milliy dasturi bozor iqtisodiyotining asoslarini shakllantirish navbatida “Mehnat va ish haqida soliqlar va boshqa ushlanmalar hisobi” mavzusini o‘qitishda yoshlarga o‘rgatish uchun o‘qituvchining o‘zi bu fanlarni o‘qitish metodikasi, pedagogik texnologiyalar va boshqa fanlarni ham chuqur bilish zarur bo‘ladi. Hozirgi pytda o‘quv materiallari, axborotlarni ekranda ko

2. Taklif etilgan har bir mustaqil ta’lim topshirig‘i talab doirasida bo‘lishi, ya’ni talabalarning nazariy va amaliy tayyorgarligini e’tiborga olib tuzilishi lozim. 3. Dastlab talabalarda mustaqil ta’limning eng oddiy ko‘nikmalarini shakllantirish darkor. 4. Mustaqil ta’lim topshiriqlari iloji boricha nostandart bo‘lib, tayyor andoza va modellarga aynan mos bo‘lmasligi lozim. 5. Mustaqil ta’limni tashkil qilganda turli o‘quvchilarda bilim, malaka va ko‘nkmalarni egallashga turlicha vaqt ketishini hisobga olgan holda o‘quvchilarga differentsial yondashish zarur. 6. Berilgan topshiriqlar talabalarda qiziqish uyg‘otish uchun ularning amaliy ahamiyati olib berilishi kerak. 7. Mustaqil ta’lim o‘quv raislariga asosan tuzilgan ravishda, izchil tashkil etilishi kerak. 8. Mustaqil ta’limni tashkil

2. O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahriri) 2000 y 26 may. 3. “Axborotlashtirish to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni. 2003y 11 dekabr. 4. Buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) N 1-24. 20052009. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 15 iyundagi “Tadbirkorlik subektlari tomonidan taqdim etiladigan hisobot tizimini takomillashtirish va uni noqonuniy etganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish to‘g‘risida”gi PK-100-sonli Qarori; 6. O‘z.R. Prezidentining “Tadbirkorlik subektlarini tekshirishni yanada qisqartirish va uning tizimini takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni. 2005 yil 6 oktabr. 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi “Mahsulot (ish va xizmat)lar tan

14. Ibragimov A, Ochilov I, Qo‘ziyev I, Rizayev N. “Moliyaviy va boshqaruv hisobi”. T: Iqtisod-moliya nashriyoti, 2008. 15. Hamdamov B va boshq. “Moliyaviy hisobot”, Toshkent, “Iqtisod-moliya”, 2008. 16. “Moliyaviy hisob”. KARANA korporatsiyasi-2005-2008. 17. Gadoyev E va boshq, Yillik hisobot-2008. Toshkent: NORMA, 2009. 18. G‘ulomova F.G‘. “Buxgalteriya hisobini mustaqil o‘rganish uchun o‘quv qo‘llanma”. Toshkent: NORMA, 2009 yil 19. G‘ulomova F.G‘ “Zamonaviy buxgalteriya hisobi” Toshkent: 2011. 20. Ortiqov X, Yugay L, Tuxsanov X, Xo‘jabekov N, O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standartiga sharxlar to‘plami. Toshkent “NORMA” 2010. 21. Internet saytlari: www.lex.uz www.norma.uz www.tfi.uz www.ziyonet.uz www.bukh.ru www.bem.uz

Купить