Mehnat resurslari va ishsizlik muammosi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	381.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Mehnat resurslari va ishsizlik muammosi

Купить

MAVZU: MEHNAT RESURSLARI, ISHSIZLIK MUOMMOLAR VA
ULARNING REGIONAL XUSUSIYATLARI
REJA:
KIRISH
I BOB MEHNAT RESURSLARI HAMDA UNING SHAKILLANISHI
1.1. Mehnat resurslari tushunchasi
1.2. Mehnat resurslari va ularning shakllantirilishi
1.3. Mehnat resurslarining hududiy xususiyatlari
II BOB ISHSIZLIK MUOMMOLARI VA ULARNING REGIONAL
XUSUSIYATLARI
2.1. Ishsizlik tushunchasi va uning kelib chiqishi sabablari
2.2. Ishsizlikning hududdiy xususiyatlari
2.3. O‘zbekistonda ishsizlik muammosining ayrim xususiyatlari
XULOSA
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Mehnat resurslari har qanday jamiyatning asosiy iqtisodiy omillaridan biri
hisoblanadi. Mehnat resurslarining shakllanishi, ularning miqdor va sifat tarkibi
mamlakatning demografik jarayonlari, iqtisodiy rivojlanish darajasi, aholi soni,
mehnatga layoqatli yoshdagi aholining faolligi va ta’lim tizimining rivojlanish darajasi
kabi ko‘plab omillarga bog‘liq. Shu sababli, har bir davlat mehnat resurslarini to‘g‘ri
boshqarish, mehnat bozorining talab va taklif muvozanatini ta’minlash orqali iqtisodiy
o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga harakat qiladi.
Shu bilan birga, mehnat bozorida yuzaga keladigan muammolardan biri –
ishsizlik masalasidir. Ishsizlik aholining ijtimoiy-iqtisodiy holatiga, yashash darajasiga
va mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan muhim
omillardan biridir. Ishsizlikning turli shakllari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga
xos sabab va xususiyatlarga ega. Hududiy jihatdan olib qaraganda, ishsizlikning darajasi
mamlakatning iqtisodiy-geografik rivojlanishiga bog‘liq holda turlicha namoyon
bo‘ladi. Ayrim mintaqalarda mehnat resurslarining ortiqchaligi kuzatilsa, boshqa
hududlarda malakali ishchi kuchiga ehtiyoj yuqori bo‘lishi mumkin.
Mazkur kurs ishi aynan mehnat resurslari va ishsizlik muammolari bilan bog‘liq
muammolarni o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, ularning shakllanish jarayoni, hududiy
farqlari hamda O‘zbekistonda ushbu muammolarni bartaraf etish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlarni tahlil qilishga yo‘naltirilgan.
Tadqiqotning dolzarbligi. Hozirgi kunda O‘zbekiston mehnat bozorida tub
o‘zgarishlar yuz bermoqda. Mamlakatda demografik jarayonlar, iqtisodiy islohotlar,
urbanizatsiya jarayonlari hamda yangi ish o‘rinlarini yaratish siyosati mehnat resurslari
va ishsizlik muammolariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, mehnat
resurslarining noto‘g‘ri taqsimlanishi, yoshlar bandligini ta’minlash, malakali kadrlar
yetishmovchiligi kabi masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Ishsizlik muammosi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega. Ishsizlikning yuqori darajasi aholining turmush darajasini pasaytiradi,
kambag‘allikning oshishiga olib keladi va mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli, mazkur kurs ishida mehnat resurslarining
3

shakllanishi va ishsizlik muammolari bo‘yicha kompleks tahlil o‘tkazilib, ularning
iqtisodiy va hududiy xususiyatlari o‘rganiladi.
Tadqiqotning obyekti. Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti – mehnat
resurslari va ishsizlik muammolari bilan bog‘liq jarayonlar, ularning shakllanishi,
taqsimlanishi va rivojlanish xususiyatlari hisoblanadi.
Tadqiqotning predmeti. Ushbu ishning predmeti – mehnat resurslarini
shakllantirish jarayonlari va ularning hududiy taqsimoti, shuningdek, ishsizlik
muammolarining O‘zbekistondagi holatini tahlil qilish va bu borada amalga
oshirilayotgan siyosatni o‘rganishdan iborat.
Tadqiqotning maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – mehnat
resurslari shakllanish jarayonini tahlil qilish, ularning hududiy xususiyatlarini aniqlash,
ishsizlik muammolarining kelib chiqish sabablari va mintaqaviy xususiyatlarini
o‘rganish hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar
belgilangan:
 Mehnat resurslari tushunchasini tahlil qilish – mehnat resurslarining mohiyati,
tarkibi va shakllanish jarayonlarini o‘rganish.
 Mehnat resurslarining hududiy xususiyatlarini aniqlash – ularning mamlakatning
turli hududlarida qanday taqsimlangani va qanday omillar ta’sirida shakllanishini tahlil
qilish.
 Ishsizlik tushunchasini va uning kelib chiqish sabablari tahlil qilish –
ishsizlikning iqtisodiy va ijtimoiy omillari, turli shakllari va ularning ta’sirini o‘rganish.
 Ishsizlikning hududiy xususiyatlarini o‘rganish – ayrim mintaqalarda ishsizlik
darajasi yuqori bo‘lishining sabablari va ularning iqtisodiy-geografik asoslarini
tushuntirish.
 O‘zbekistonda ishsizlikning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish – mamlakatda
ishsizlik darajasiga ta’sir qiluvchi omillar, hukumat tomonidan amalga oshirilayotgan
chora-tadbirlar va ularning natijalarini tahlil qilish.
4

 Mehnat bozorini rivojlantirish va ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqish – mehnat resurslaridan samarali foydalanish va ishsizlikni kamaytirish
uchun ilmiy asoslangan takliflar berish.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati.
Ushbu tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, u mehnat resurslarining
shakllanishi va ishsizlik muammolarining nazariy asoslarini ochib berishga xizmat
qiladi. Ish natijalari kelajakdagi ilmiy tadqiqotlar uchun nazariy asos bo‘lishi mumkin.
Amaliy jihatdan olib qaralganda, tadqiqot natijalari mehnat bozorini tartibga
soluvchi mutasaddi tashkilotlar, iqtisodiyot sohasidagi mutaxassislar hamda mehnat
resurslarini boshqarish bilan shug‘ullanuvchi davlat organlari uchun foydali bo‘lishi
mumkin. Ishsizlik muammolarini bartaraf etish, mehnat resurslaridan samarali
foydalanish bo‘yicha ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar iqtisodiy siyosatning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur kurs ishi bugungi kunning eng dolzarb iqtisodiy va ijtimoiy
masalalaridan biri – mehnat resurslarining shakllanishi va ishsizlik muammolarini
chuqur o‘rganishga bag‘ishlangan. Ish davomida mehnat bozori va ishsizlikning
hududiy farqlari tahlil qilinadi, shuningdek, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
mehnat siyosati va uning samaradorligi baholanadi. Olingan natijalar asosida mehnat
bozorini rivojlantirish va ishsizlik darajasini kamaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqiladi.
5

I BOB MEHNAT RESURSLARI HAMDA UNING SHAKILLANISHI
1.1. Mehnat resurslari tushunchasi.
Mehnat resurslari tushunchasi barcha ishlayotganlarni, shuningdek, ishlashni
xohlaydigan, ish qidirayotgan, ammo turli sabablarga ko‘ra ayni paytda mehnat
faoliyati bilan shug‘ullana olmayotgan fuqarolarni ifodalaydi. Mehnat faoliyati
uchun zarur resurslami o‘rganish mehnat bozorini baholash hamda mehnat
resurslarini shakllantirish va ularning ish bilan bandligini ta’minlash maqsadida
davlat tomonidan tegishli demografik siyosatni olib borish katta ahamiyat kasb
etadi.
Insonga mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun resurs sifatida qarashlar
mehnat munosabatlaridagi tub o‘zgarishlar natijasida tadrijiy rivojlanib kelgan. XX
asrning boshlarida odamlarga mehnat jarayonida ijtimoiy ishlab chiqarish tomonidan
foydalaniladigan o ‘ziga xos resurs sifatida munosabatda b o ‘lingan. Shuning uchun
ularning mehnat qilishga qodirligi “Ish kuchi” atamasini olgan.
Ish kuchi mehnat iqtisodiyoti nazariyasida insonning mehnat faoliyatiga
qodirligi, ushbu mehnat faoliyatida u tomonidan ishlatiladigan jismoniy va ma’naviy
salohiyatiningjamlanmasi sifatida talqin qilinadi. Ish kuchi mehnat jarayonidan va
mehnat qurollaridan ayricha tasavvur etilmaydi, ya’ni ular mehnat qilish qobiliyatiga
ega bo‘lgan odamlar guruhi tarzida ko'riladi.
Ish kuchiga metodologik yondashuvlarda o‘zlarini mustaqil ish bilan
ta’minlaydiganlarni (masalan, xususiy tadbirkorlar, fermerlar, erkinijodkorlarni) ham
qo‘shish-qo‘shmaslik muammosi paydo bo‘lgan. Aksariyat holatlarda ushbu iqtisodiy
toifa “Iqtisodiy faol aholi” ko‘rsatkichi orqali belgilangan (1.1-jadval).
Ish kuchining miqdor ko‘rsatkichlari (mehnatga layoqatli aholi soni) ortishi
bilan bir yo‘la unga sifat xususiyatlari (ma’lumotining darajasi, malakasi, ish
tajribasi, mahorati va hokazolar) ham qo‘shila boshlangan. Shuning uchun Xalqaro
mehnat tashkiloti (XMT) muomalaga mehnat resurslari atamasini kiritgan. Mehnat
resurslari - mehnatga layoqatli yoshda bo‘lgan mehnatga layoqatli aholi hamda
mehnatga layoqatli yoshdan tashqari yoshda (pensionerlar va o ‘smirlar) mehnat
qilayotgan shaxslar jamlanmasidir (1.1-rasm).
6

XMT uslubiyotiga muvofiq, iqtisodiy faol aholi - iqtisodiy faolligini belgilash
uchun o‘rnatilgan yoshda (15-72 yosh)bo‘lgan, tovarlarishlabchiqarishvaxizmatlar
ko‘rsatish uchun ish kuchi taklif etilishini ta’minlaydigan aholi qismidir. Iqtisodiy faol
aholi iqtisodiy faoliyatining barcha sohalarida ish bilan band bodganlar va
ishsizlami qamrab oladi.
Bugungi kun (2018-yil) statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 13,2 min ishga
layoqatli faol aholidan 5,8 min kishi (44 %) rasman ish bilan band ekanligi ma’lum
bo‘ldi. Aholining qolgan qismi, jumladan, mehnat muhojirlari mehnatning «qora»
bozorida faoliyat yuritadi va maoshni «konvertda» oladi. XMT aholi iqtisodiy faolligini
belgilash uchun o‘rnatilgan yoshda bo ig an , ish bilan band bo‘lmaganlar, lekin ish
qidirmayotganlar va ishlashga tayyor emaslarni iqtisodiy faol bo‘lmagan aholitarkibiga
kiritadi.
1.1-rasm. XMT uslubiyotiga ko'ra mehnat resurslari tizim
O‘zbekiston Respublikasi statistika organlari iqtisodiy faol aholi atamasini
1993-yildan e’tiboran faol qo‘llashga kirishgan. Mamlakatda amaldagi qonun-
chilikka muvofiq, iqtisodiy faol aholi erkaklar uchun 44 yilni (16 yoshdan 60
yoshgacha), ayollar uchun esa 39 yilni (16 yoshdan 55 yoshgacha) tashkil etadi. I va
II guruh nogironlar hamda imtiyozli pensiya oluvchilar bundan istisnodir.
7Mehnat esuruslar tizimi
Mehnat yoshidagi mehnatga
qobilyatli aholi Ishlayotgan pensinerlar va
o’smirlar
Iqtisodiy faol aholi Iqtisodiy faol bolmagan aholi
Ish bilan bandlar Ish bilan band bo’lmagan, ishga
joylashishga muhtoj bo’lganlar

O‘zbekistonda iqtisodiy faol boMmagan aholi tarkibiga mehnat qilishga
qobiliyatli va ishsiz deb hisoblanmaydigan shaxslar, jumladan:
- ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olayotgan hamda ish haqiga yoki
mehnat daromadiga ega bo‘Imagan o‘quvchi va talabalar;
- ishlamayotgan uchinchi guruh nogironlari;
- uy bekalari hamda bolalami parvarish qilish bilan band bo‘lgan ishlamayotgan
ayollar;
- ko‘char va ko‘chmas mulkdan daromad olayotgan ishlamayotgan shaxslar;
- ixtiyoriy ravishda mehnat bilan band bo‘Imagan shaxslar kiradi.
Bugungi kunda (2018-yil) mamlakat poytaxti b o ig an Toshkent shahri
aholisi 2,5 min dan ziyodni tashkil etib, ulardan 1,5 min kishi mehnatga
layoqatlidir.
Shundan 1,1 min ish kuchi ish bilan band, qariyb 99 ming kishi ishsiz, 90
mingdan ortig‘i esa mehnat migrantlaridir. Shuningdek, deyarli 39 ming kishi joriy
yilda mehnat bozoriga birinchi marta kirib kelgan yoshlar hisoblanadi. Norasmiy
band aholi soni 141 ming nafardan ziyodni tashkil etadi.
Amerikalik iqtisodchi olimlar K.R.Makkonnell va S.L.Bryu iqtisodiy o'sishga
ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida mehnat resurslarining miqdori va sifatini alohida
ajratib ko‘rsatishadi. Ularning qarashlariga muvofiq, mehnat resurslarining miqdori
iqtisodiyotda ish bilan band bo‘lgan kishilar soni hamda ularning mehnatga layoqatli
aholi tarkibidagi ulushi bilan belgilanadi. Mehnat resurslarining sifatini ifodalovchi
va mehnat unumdorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar sifatida esa kishilar salomatligining
yaxshilanishi, kasb tayyorgarligi, bilimi va manfaatdorligining o ‘sishi ko‘rsatkichlari
keltiriladi.
Mehnat resurslari miqdor va sifat ko‘rsatkichlariga ega. Mehnat resurslarining
miqdor ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat:
- mehnatga layoqatli aholining umumiy soni;
- tarkib topgan mehnat unumdorligi va intensivligi sharoitlarida ish bilan band
aholi ishlab beradigan ish vaqti.
Mehnat resurslarining sifat ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat:
8

- mehnatga layoqatli aholining salomatligi, jismoniy layoqatligi;
- mehnatga layoqatli aholining bilim va kasbiy-malaka tayyorgarligi darajasi.
Mehnat resurslarining miqdor va sifat ko‘rsatkichlari jamlanmasi mehnat
salohiyatini tashkil etadi.
Mehnat resurslari quyidagi xususiyatlarga ega:
1. Ular ish beruvchi bilan ajralmas yaxlitlikda xodimlarga ish haqi k o ‘rinishida
quyidagicha daromad keltiradi: mehnat foliyati + bilim, tajriba, malaka = daromad.
2. Agar xodimlarning mehnat qobliyatidan uzoq vaqt davomida foydalanilmasa,
vaqt o‘tishi sari ularning mehnati samaradorligi pasaya boshlaydi. Mehnat qobiliyati
- bu biror faoliyatni amalga oshirish ko‘nikmasidir. Vaqt o‘tishi bilan
nazariy bilimlar yoddan chiqadi va eskiradi, tajriba ham yo‘qoladi.
Mehnat qobiliyatini yo‘qotmaslik uchun undan muttasil foydalanish bilan birga,
bu salohiyatni yanada oshirish uchun yangi bilimlami egallash, tajribani oshirish talab
qilinadi.
Mehnat resurslarining quyidagi toifalari farqlanadi:
- ishchilar-ishlab chiqarishda bevosita mahsulot tayyorlash va
iste’molchilarga yetkazib berishda ishtirok etayotgan, shuningdek, mashina-
uskunalarni sozlash, ta ’mirlash va hokazolar bilan shug‘ullanadigan xodimlar;
- mutaxassislar - muayyan ixtisoslikka ega va shu sohada ishlab chiqarishda
mehnat jarayoninni tashkil etuvchilar;
- rahbarlar - xodimlar mehnat faoliyatini uyushtiradigan ishlab chiqarish
tashkilotchilari.
Mehnat resurslari (ularning eltuvchisi hisoblangan xodimlar) o‘z shaxsiy
xususiyatlariga ega. Ushbu xususiyatlar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
- mehnat sharoitlaridan voz kechish;
- o‘z xohishiga ko‘ra ishdan bo‘shash;
- mehnat samaradorligini mehnat sharoitlaridan qat’i nazar o ‘zgartirish;
- bilimlarini oshirish, mutaxassisligini o ‘zgartirish;
- hududiy bog‘liq bo‘lish;
- ijtimoiy jihatdan turlicha bo‘lish;
9

- mehnat resurslarida chiqimlar muzokaralar mavzusi ekanligini anglash;
- kapital bilan o‘rnini almashtira olish va boshqalar. 1
1.2. Mehnat resurslari va ularning shakllantirilishi
Mehnat resurslarining shakllanishi har bir davlatda demografik holatga bog‘liq.
Inson tug‘ilishi va vafot etishi bois avlodlar almashishi jarayonida aholi soni va
tarkibi muntazam yangilanib va o‘zgarib turadi. Aholi shakllanishining uch turi
farqlanadi.
1.2.1 -rasm. Aholi shakllanishining turlari
1. Aholining demografik jihatdan tor shakllanishi. Mohiyat jihatidan
aholi demografik jihatdan shakllanishining bu turi da hayotni tark etayotgan
avlodning mutlaq soni hayotga kirib kelayotgan avlod sonidan ortiq bo‘ladi. U
aholisining tabiiy o‘sishi nolga teng yoki o‘lim tugrilishdan ko‘p bo‘lgan
mamlakatlarga xos jarayon. Demografiyada bu depopulyatsiya (fransuzcha
«depopulatin» so‘zidan) yoki demografik inqiroz,deb ataladi. Aholining deniografik
jihatdan tor shakllanishi xos bo‘lgan mamlakatlarga fuqarolarining qirilib ketishi xavfi
tahdid soladi.
Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda aholining demografik jihatdan
tor shakllanishi, odatda, urbanizatsiya oqibatlari sifatida ko‘riladi. Ma’lumki,
iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda sanoat ishlab chiqarishi taraqqiy etgan. Ushbu
1
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/geografiya/mehnat-resurslari-va-ularning-tarkibi
10Aholi shakillanishining turlari
Aholining tor
shakillanishi Aholining oddiy
shakillanishi Aholining kengaytirilgan
shakli
Hayotni tark etayotgan
avlodning mutloq soni
hayotga kirib kelayotgan
avlod sonidan ortiq Hayotni tark etayotgan va
hoyotga kirib kelayotgan
avlodlarning mutloq soni
baravar Hayotni tark etayotgan
avlodning mutloq soni
hayotga kirib kelayotgan
avlod sonidan kam

ishlab chiqarishlar uchunjudayuqori malakali mutaxassislar talab qilinadi. Ana shunday
xodimlarni tayyorlash uchun ularni 21-23 yil davomida o ‘qitish lozim. Shu bilan
birga oilada ikkinchi, uchinchi va undan ortiq farzand ko‘rishga ayollarning ishlab
chiqarishga vaijtimoiy faoliyatgakengjalb etilganligi «xalaqit» beradi.
2. Aholining demografik jihatdan oddiy shakllanishi. Aholining bunday
demografik jihatdan shakllanishida ota-onalar avlodi bilan almashayotgan farzandlar
avlodining mutlaq soni teng bo‘ladi. Bunday jamiyatda barqaror jins-yosh tarkibi
shakllanadi. Shuning uchun uni muqim tur, deb ham atashadi. Aholining demografik
jihatdan mazkur shakllanishi uchun tug‘ilish va oiimning, shuningdek, aholi tabiiy o
‘sishining past ko‘rsatkichlari xos bo‘ladi. Bunday holatda aholining umumiy soni
ko‘paymaydi, ayrim noqulay vaziyatlar yuzaga keladigan bo‘lsa, jamiyat aholining tor
shakllanishi turiga o‘tib ketishi ehtimoli katta. Ushbu holatni hozirgi vaqtda
Yevropa va Shimoliy Amerikaning rivojlangan davlatlarida kuzatish mumkin. Ular
uchun quyidagilar xos:
- ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning yuqori darajasi;
- oilalarda daromadning ortib borishi, farzandlar sonining kamayishi;
- urbanizatsiya darajasining yuqoriligi (75,0 % gacha);
- jamiyatda ayollar maqomi va rolining ortishi;
-jam iyatda yangi qadriyatlaming shakllanishi;
- aholi tarkibida katta yoshdagi aholining ko‘payishi va boshqalar.
3. Aholining demografik jihatdan kengaytirilgan shakllanishi. Aholining
bunday shakllanishida hayotni tark etayotgan avlodning mutlaq soni hayotga kirib
kelayotgan avlod sonidan ortiq bo‘ladi. Aholining kengaytirilgan shakllanishida har
100 oilada 260 va undan ko'proq bolaning dunyoga kelishi kuzatiladi. Natijada, aholi
jins-yosh tarkibining taraqqiy etuvchi turi shakllanadi, uning mutlaq soni ortib boradi.
Bunday tur uchun tug‘ilishning va aholi tabiiy o‘ sishining yuqori, o‘limning esa
nisbatan past ko‘rsatkichlari xos bo‘ladi.
Aholining demografik jihatdan kengaytirilgan shakllanishi, eng avvalo,
rivojlanayotgan (Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi) mamlakatlarda kuzatilmoqda.
11

Aholining demografik jihatdan kengaytirilgan shakllanishining ijtimoiy- iqtisodiy
sabablari quyidagilardan iborat:
- iqtisodiy rivojlanish sur’atlarining pastligi, iqtisodiyotda qishloq xo‘jaligining
katta salmoqqa egaligi;
- urbanizatsiya darajasining nisbatan pastligi (41,0 % gacha, qishloq joy lari da
tug‘ilish yuqoriroq darajada bo‘ladi);
- ijtimoiy munosabatlarning o‘zigaxosligi, ko‘p farzandlikni rag‘batlantiradigan
diniy aqidalar;
- ayollaming kamsitilishi, nikohlaming erta tuzilishi;
- zamonaviy tibbiyot yutuqlaridan epidemiya kasalliklariga qarshi kurashda
foydalanish, sanitariya madaniyatining ortishi;
- musulmon mamlakatlarida oila rejalashtirilishining man etilishi va boshqalar.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda zamonaviy tibbiyot yutuqlaridan samarali
foydalanish o‘lim darajasini pasaytirdi, lekin tug‘ilish, asosan, yuqoriligacha
saqlanib qolmoqda. Aholining demografik jihatdan shakllanishida uning tabiiy,
migratsiya (mexanik) va ijtimoiy harakati ham ajratib ko‘rsatiladi. Aholining tabiiy
harakati bu odamlaming tug‘ilishi va o‘limi darajasining ko‘rsatkichlaridir. Aholi
o‘rtasidatug‘ilish o ‘limga nisbatan yuqori bo‘lsa, aholining tabiiy o‘sishini, aksincha,
o‘lim yuqori bo‘lsa, aholining tabiiy kamayishini anglatadi.
Aholining migratsiya (mexanik) harakati turli iqtisodiy, siyosiy, diniy va
boshqa sabalarga ko‘ra sodir bo‘ladi va bu ularning holati, maqomi, turmush
tarziga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunda ichki (mamlakat hududlari bo‘yicha) va
tashqi (mamlakat chegarasidan chiqish) migratsiya farq qilinadi. Aholining ijtimoiy
harakati turli ijtimoiy: ta’lim, kasb, milliy va boshqa tuzilmalarning o‘zgarishida
namoyon bo‘ladi.
Mehnat resurslarini shakllantirish - insonning jismoniy va aqliy salohiyatini
uzluksiz tiklash va ushlab turish, uning kasbiy malaka va ta’lim darajasini muttasil
oshirib borishdir. Bu xususiyat ham alohida shaxsga, ham korxonada yollanib
ishlayotgan xodimlar guruhiga taalluqlidir.
12

Mehnat resurslarini shakllantirish nazariyasiga fransuz iqtisodchisi F.Kene asos
solgan. Uning «Iqtisodiy jadvallar» asarida birinchi marta ijtimoiy ishlab chiqarishning
aylanishi qonuniyati ilmiy tadqiq etilgan. F. Kene qishloq xo‘jaligi tarmog‘i asosida
ushbu o‘zaro bogiiqlikning quyidagi qoidasini ishlab chiqqan:
«Resurslarni shakllantirish muntazam ravishda xarajatlar bilan, xarajatlar
esa resurslarni shakllantirish bilan almashib turadi».
U bu qoidani quyidagicha asoslaydi:
1. Fermerlar yer egalaridan pul evaziga yerni ijaraga oladi va o‘sha yerda
mahsulot yetishtiradilar.
2. Odamlar dehqonlardan qishloq xo‘jalik, sanoatchilardan esa sanoat
mahsulotlarini xarid qiladilar, natijada, yer ijarasi uchun to ‘langan pulning bir
qismi dehqonlarga ham tegadi.
3. Dehqonlar sanoatchilardan sanoat mahsulotlarini xarid qiladilar.
4. Sanoatchilar dehqonlardan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini xarid qilishadi,
natijada, dehqonlar yerni yana ijaraga olish uchun pulga ega bo‘ladi.
Ushbu qoida mukammal bo‘lmasdan, keyinchalik nazariyotchilar tomonidan
jiddiy ravishda takomillashtirilgan, Lekin u mehnat resurslarini shakllantirish
mohiyati haqida umumiy tasaw ur hosil qilish imkoniyatini beradi.
Mehnat resurslarini shakllantirish, odatda, to‘rtbosqichni bosib o‘tadi. Mehnat
resurslarini shakllantirish maktabdan boshlanadi va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari va
oliy o‘quv yurtlarida, ish joyida amaliyotni o ‘tash, malaka oshirish kurslarida davom
etadi.
Bu bosqichlar quyidagilarni ham qamrab oladi:
- xodimlarda mehnat faoliyatini amalga oshirishga qodir bo‘lgan jismoniy va
aqliy shakllantirish salohiyatlarni tiklash;
- ishlab chiqarishni tark etayotganlar (pensiyaga chiqayotganlar) o‘miga,
shuningdek, yangi tashkil etilayotgan ish joylariga yangi xodimlarni yollash;
- ish bilan band va yangi yollangan xodimlarning qayta tayyorlash va malakasini
oshirish.
13

Mehnat resurslarini shakllantirish turlicha amalga oshirilishi mumkin (1,2.2-
jadval).
Ekstensiv usul mehnat faoliyatini amalga oshirishga qodir xodimlarning
soni ularning qobiliyati o‘zgarmagan holda ortishini anglatadi. Intensiv usulesabevosita
xodimlarning salohiyatini ta’lim va kasbiy tayyorgarlik orqali oshirishni nazarda
tutadi. Ish kuchining kengaytirilgan tarzda takror hosil qilish ishlab chiqarish hajmi,
mahsulot va xizmatlar sifatiga jiddiy ravishda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mehnat resurslarining taqsimlanishi vaayriboshlanishi, odatda, ijtimoiy sheriklar
- yollanma xodimlar, ish beruvchilar va davlat ishtirokida mehnat bozorida hamda
bevosita korxona (xodimni yollash, ish joyini almashtirish, ishdan bo‘shatish, ish
kuchining uning qiymati bo‘yicha ayriboshlash va hokazolarjda sodir bo‘ladi.
1.2.2-jadval
Mehnat resurslarini shakllantishning turlari
Mehnat resurslarini
shakllantirishning usullari Mehnat resurslarini shakllantirish turlarining mohiyati
Ekstensiv Mehnatga layoqatli xodimlarning sonini ularning mehnat
potensialini o‘zgartirmagan holda amalga oshirish
Intensiv Xodimlarning potensialini bevosita ta’lim va kasbiy tayyorgarlik
orqali oshirish.
Oddiy Xodimlarning mehnatga jamlanma potensiali saqlanib turadi, ya’ni
mehnat faoliyatiga qodir bo dganlaming soni va ularning potensiali
o‘zgarmaydi, natijada ishlab chiqarish hajmi barqaror bo'ladi.
Toraytirilgan Xodimlarning mehnatga jamlanma potensiali ham mehnat
faoliyatiga qodir bo'lganlammg soni ham kamayadi, ham ularning
kasbiy tayyorgarlik darajasi yomonlashadi.
Kengaytirilgan Xodimlarning mehnatga jamlanma potensiali ortadi. Bunda
mehnatga jamlanma qobiliyatning ortishi ekstensiv yoki intensiv
tarzda bo‘lishi mumkin.
Mehnat resurslarini taqsimlashning maqsadi - mehnatga layoqatli aholini ish
bilan samarali band qilish, mehnat resurslarini iqtisodiyot tarmoqlari va ishlab
chiqarish sohalari bo‘yicha oqilona taqsimlashdan iborat. Mehnat resurslarini
dastlabki taqsimlashgaumumta’lim, o ‘rtamaxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari va
14

oliy o‘quv yurtlarining bitiruvchilarini ishga joylashtirish kiradi. Mehnat
resurslarini ikkilamchi taqsimlash esa mehnat resurslarining mobilligi bilan bog‘liq.
Bunday taqsimlash, asosan, ish bilan bandlik xizmatlari orqali amalga oshiriladi.
Mehnat resurslaridan foydalanish bevosita ish joyida, aniq ijtimoiy foydali
mahsulot ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatishdan iborat bo‘lgan mehnat faoliyati
jarayonida amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda asosiy e’tibor ishlab chiqarishda
xodimlardan samarali foydalanishga qaratilishi kerak. Bu ko‘p jihatdan ishlab
chiqarishning modemizatsiyalashtirilishi, yangi texnologiyalaming joriy etilishi,
personalni boshqarishning takomillashtirilishiga bog‘liq. 2
1.3. Mehnat resurslarining hududiy xususiyatlari
2021-yil 4-martda Yevropa Komissiyasi o zining kuchli, ijtimoiy Yevropaʻ
Ittifoqiga bo lgan intilishlarini ish o rinlari va ko nikmalarga e tibor qaratib, COVID-19
ʻ ʻ ʻ ʼ
inqirozidan adolatli, inklyuziv va barqaror ijtimoiy-iqtisodiy tiklanishga yo l ochdi.
ʻ
Ijtimoiy huquqlar bo yicha Yevropa Harakat rejasi (COM(2021) 102 yakuniy) Yevropa
ʻ
Ittifoqi bo ylab bandlik , malaka va ijtimoiy himoya uchun bir qator aniq harakatlar va
ʻ
asosiy maqsadlarni belgilaydi .
2023-2024- yil Yevropa ko‘nikmalar yili “qayta malaka oshirish va malaka
oshirishni rag‘batlantirish, odamlarga sifatli ish o‘rinlari uchun to‘g‘ri ko‘nikmalarga
ega bo‘lishga yordam berish” uchun mo‘ljallangan. Yevropa yilining asosiy maqsadi
Yevropa Ittifoqiga Ijtimoiy huquqlar bo‘yicha harakat rejasining bir qismini tashkil
etuvchi 2 ta maqsadga erishishga yordam berish uchun yangi turtki berish edi, xususan,
2030 yilga qadar.
 bir yil davomida mashg'ulotlarda kattalarning kamida 60%
 20-64 yoshdagi odamlar uchun bandlik darajasi kamida 78%.
2023 yilda Yevropa Ittifoqining asosiy mehnatga layoqatli aholisi (bu yerda 20–
64 yoshdagilar sifatida belgilangan) 259,9 million kishini tashkil etdi, shundan 52,0
million kishi ishchi kuchidan tashqarida edi. Bu oxirgi guruh, jumladan, talabalar,
nafaqaxo'rlar, oilaning boshqa a'zolariga g'amxo'rlik qilayotganlar, shuningdek,
2
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/mehnat-resurslarining-shakllanishi-va-ulardan-foydalanish
15

ko'ngillilar va uzoq muddatli kasallik yoki nogironlik tufayli mehnatga layoqatsiz
shaxslardan iborat.
Bandlik darajasi - ish bilan band bo'lganlarning (ma'lum yoshdagi) umumiy
aholi soniga (xuddi shu yoshdagi) nisbati.
Ishdagi odamlar soni va ulushini ko'paytirish Yevropa Ittifoqining asosiy
siyosati maqsadi hisoblanadi. Ushbu maqsad 1997 yilda boshidanoq Yevropa bandlik
strategiyasining (EES) bir qismini tashkil etgan va keyinchalik Lissabon va Yevropa
2020 strategiyalariga kiritilgan. Keyinchalik, ish bilan bandlik darajasi ijtimoiy
huquqlar bo'yicha Evropa ustunining bajarilishini nazorat qilish uchun foydalaniladigan
ijtimoiy ko'rsatkichlar jadvaliga ko'rsatkich sifatida kiritildi. Yevropa Ittifoqining
bandlik darajasi bo'yicha 2030 yilga borib 20-64 yoshdagi aholining kamida 78 foizi ish
bilan ta'minlanishi kerak. Ushbu yosh oralig'ini tanlash, o'smirlik yoshiga qadar (va
undan keyin) ta'lim doirasida qoladigan va ularning mehnat bozoridagi ishtirokini
cheklashi mumkin bo'lgan yoshlar ulushining ortib borayotganini aks ettiradi. Yosh
spektrining boshqa tomonida, Yevropa Ittifoqidagi odamlarning katta qismi 64 yoshdan
keyin nafaqaga chiqqan.
Ayrim Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida ish bilan ta'minlash darajasining turli
maqsadlari belgilandi. Ish bilan ta'minlanish darajasi nisbatan yuqori bo'lgan
mamlakatlar uchun milliy maqsadlar odatda Yevropa Ittifoqining umumiy maqsadidan
yuqori, masalan, Vengriyada maqsad 85,0%, Germaniyada 83,0% va Niderlandiyada
82,5% etib belgilangan.
2023 yilda Yevropa Ittifoqining asosiy mehnatga layoqatli ishchi kuchi 195,7
million band kishidan iborat bo‘lib, ishlamaydigan, lekin faol izlayotgan va ishga tayyor
bo‘lgan 12,1 million ishsizdan farqli o‘laroq. NUTSning 2-darajali hududlari orasida
eng yuqori mintaqaviy bandlik darajasi Polsha poytaxti Varshavskiy stoleczny
viloyatida (86,5%) qayd etilgan bo'lsa, eng past ko'rsatkich Italiyaning janubidagi
Kalabriya mintaqasida (48,4%) kuzatilgan. Yuqoridagi infografikada Yevropa
Ittifoqining ishchi kuchi tarkibi, shuningdek, boshqa mintaqaviy voqealar haqida
batafsil ma’lumot berilgan.
2023 yilda Yevropa Ittifoqida bandlik darajasi 75,3 foizni tashkil etdi
16

COVID-19 inqirozi boshlanishidan oldin, Yevropa Ittifoqining asosiy mehnatga
layoqatli aholi (20–64 yosh) uchun bandlik darajasi ketma-ket 6 yil davomida o'sib,
2019 yilga kelib 73,1% ni tashkil etdi. 2020 yilda bu ko'rsatkich 0,9 foiz punktga
pasayganligi sababli keskin yakunlandi. Biroq, pandemiyaning dastlabki bosqichlaridagi
deyarli barcha yo‘qotishlar 2021-yilda qoplandi. Yevropa Ittifoqining bandlik darajasi
2022 va 2023-yillarda o‘sishda davom etdi va mos ravishda 1,6 va 0,7 punktga
ko‘tarilib, 2023-yilda 75,3 foizni tashkil etib, tarixiy eng yuqori darajaga yetdi.
2023-yilda bandlik darajasi stavkalari allaqachon Yevropa Ittifoqining 78,0%
ko‘rsatkichiga teng yoki undan yuqori bo‘lgan hududlar ko‘k rangda ko‘rsatilgan. 2023
yilda Evropa Ittifoqi mintaqalarining taxminan 45 foizi (ma'lumotlar mavjud bo'lgan
241 tadan 109 tasi) allaqachon bu darajaga yetgan yoki undan oshib ketgan. Bu
hududlar asosan Chexiya (barcha 8 viloyat), Daniya (barcha 5 ta viloyat), Germaniya
(38 ta hududdan 35 tasi; Berlin, Dyusseldorf va Bremen bundan mustasno), Vengriya (8
ta hududdan 6 tasi), Niderlandiya (barcha 12 ta viloyat), Slovakiya (4 ta viloyatdan 3
tasi) va Shvetsiyada 8 ta hududda joylashgan; guruhga Estoniya, Kipr va Malta ham
kirdi.
2023-yilda Polsha poytaxti Varshavskiy stoleczny viloyati Yevropa Ittifoqining
NUTS 2-darajali mintaqalari orasida eng yuqori bandlik darajasiga ega bo‘lib, 86,5
foizni tashkil qildi. Ikkinchi eng yuqori ko'rsatkich Slovakiyaning poytaxti Bratislavskiy
krajda ham qayd etilgan (85,8%). Uchinchi eng yuqori ko'rsatkich G'arbiy
Germaniyaning Trier mintaqasida (85,4%) kuzatildi, bu erda aholining nisbatan yuqori
qismi Lyuksemburgga ishlash uchun milliy chegara orqali o'tadi. Boshqa bir qancha
poytaxt hududlarida ish bilan bandlik darajasi nisbatan yuqori bo lgan, jumladan:ʻ
Shvetsiyadagi Stokgolm (85,2%), Chexiyadagi Praha (84,8%), Vengriyadagi Budapesht
(84,4%), Niderlandiyaning Shimoliy-Gollandiya (84,0%) va Litvaning Sostines
mintaqalari (832%).
Ish bilan bandlik darajasi nisbatan past bo'lgan ko'plab hududlar qishloq, kam
aholi yoki chekka hududlar sifatida tavsiflangan. Bu naqsh, ayniqsa, Ispaniya va
Italiyaning janubiy hududlarida, Gretsiyaning katta qismida, Ruminiyaning ayrim
hududlarida va Frantsiyaning eng chekka hududlarida yaqqol namoyon bo'ldi. Bu
17

hududlar odatda cheklangan ish imkoniyatlaridan aziyat chekardi, ayniqsa o'rta va
yuqori malakali shaxslar uchun.
Ish bilan bandlik darajasi nisbatan pastligi bilan ajralib turadigan mintaqalarning
yana bir guruhi iqtisodiy jihatdan moslashmagan sobiq sanoat markazlaridir. Ulardan
ba'zilari globallashuvning o'z iqtisodiyotlarining an'anaviy tarmoqlariga (masalan,
ko'mir qazib olish, po'lat yoki to'qimachilik sanoati) salbiy ta'sirining guvohi bo'ldi.
Masalan, Fransiyaning shimoli-sharqidan Wallonne mintaqasiga (Belgiya) o'tadigan bir
qator mintaqalar kiradi.
Barcha Yevropa Ittifoqi mintaqalarining taxminan chorak qismi (ma'lumotlar
mavjud bo'lgan 241 ta hududdan 65 tasi) 2023 yilda 72,5% dan past bo'lgan bandlik
darajasiga ega edi. Ushbu guruhga Belgiya, Italiya, Gretsiya va Avstriyaning poytaxt
hududlari kirdi, ularning ko'rsatkichlari mos ravishda 66,5%, 68,1%, 69,0% va 70,8%.
Bu guruhga, shuningdek, Italiya janubidagi 3 ta hudud kirgan, ularda asosiy mehnatga
layoqatli aholining yarmidan kami band bo'lgan: Kalabriya (48,4%), Kampaniya
(48,4%) va Sitsiliya (48,7%).
2023 yilda bandlik darajasi bo'yicha eng yuqori mintaqaviy nomutanosiblik
Italiyada kuzatildi
2023 yilda barcha ko'p mintaqali sharqiy va Boltiqbo'yi mamlakatlari,
shuningdek, Daniya, Irlandiya, Ispaniya va Shvetsiya ularning eng yuqori bandlik
darajasi o'zlarining poytaxt mintaqasida ekanligini ma'lum qildi. Bundan farqli o'laroq,
Belgiya, Germaniya va Avstriyada vaziyat ko'proq yoki kamroq teskari edi, chunki
ularning poytaxt hududlarida bandlik darajasi eng past bo'lgan.
Ba'zi Yevropa Ittifoqi mamlakatlari mintaqalar bo'yicha mehnat bozorida
sezilarli nomutanosibliklarga duch kelmoqdalar, ba'zi hududlarda ishchi kuchi tanqisligi
boshqalarda doimiy yuqori ishsizlikdan farq qiladi. Aholi o'lchovli o'zgaruvchanlik
koeffitsienti ushbu mintaqalararo nomutanosibliklarni tahlil qilish vositasini beradi. 1-
rasmda Italiya 2023 yilda mintaqaviy nomutanosibliklarning eng yuqori bo'lganini
ko'rsatadi, o'zgarish koeffitsienti 16,3%. Keng ma'noda shimoldan janubga bo'linish
kuzatildi: provincia Autonoma di Bolzano/Bozen Alp tog'lari mintaqasida eng yuqori
18

bandlik darajasi qayd etilgan (79,6%), janubiy Kalabriya va Kampaniya hududlarida esa
eng past ko'rsatkichlar (ikkalasi ham 48,4%) qayd etilgan.
Belgiya (8,5%), Ruminiya (7,7%) va Ispaniya (6,9%) 2023 yilda mintaqaviy
bandlik darajasi bo'yicha keyingi eng yuqori o'zgarishlar koeffitsientiga ega bo'ldi.
Belgiyada eng yuqori mintaqaviy bandlik ko'rsatkichlari Vlaams Gewest
mintaqalarida, pastroq ko'rsatkichlar esa poytaxt Région de Bruxelles-Capitale Brussels
Hoofdstedelijk Gewest va Viloyat Vallonne mintaqalarida kuzatilgan.
Ruminiyada hozirgacha eng yuqori mintaqaviy bandlik darajasi poytaxt
Bucureshti-Ilfov viloyatida qayd etilgan bo'lsa, 2 janubiy mintaqada sezilarli darajada
pastroq ko'rsatkichlar kuzatilgan.
Ispaniyada eng yuqori mintaqaviy bandlik ko'rsatkichlari shimoliy va sharqiy
mintaqalarda, shuningdek, markazdagi poytaxt mintaqasida qayd etilgan; Eng past
ko'rsatkichlar esa periferik, janubiy va g'arbiy mintaqalarda kuzatilgan.
Diapazonning boshqa uchida bandlik darajasi bo'yicha eng past mintaqaviy
nomutanosibliklar - o'zgarish koeffitsienti 2,0% yoki undan kam - Portugaliya, Daniya,
Finlyandiya va Niderlandiyada qayd etilgan. 3
3
https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Labour_market_statistics_at_regional_level
19

II BOB. ISHSIZLIK MUOMMOLAR VA ULARNING REGIONAL
XUSUSIYATLARI.
2.1. Ishsizlik tushunchasi va uning kelib chiqishi sabablari.
Ijtimoiy-mehnat sohasining eng murakkab muammolaridan biri - ishsizlikdir.
Ishsizlik - ijtimoiy-iqtisodiy voqea hisoblanib, iqtisodiy faol, mehnat qilishga
layoqatli va mehnat qilishni xohlaydigan aholi muayyan qismining tovarlar ishlab
chiqarish va xizmatlar k o ‘rsatishda ish bilan band b o‘lmasligidir.
Xalqaro mehnat tashkiloti qoidalariga m uvofiq, ishsiz - hisobot davrida
ishga ega bolmagan, ishlashni xohlaydigan, ish qidirgan shaxs hisoblanadi.
O‘zbekistonning amaldagi qonunchiligiga ko‘ra, « Ishsizlar- o‘n olti yoshdan to
pensiya bilan ta’minlanish huquqini olishgacha bolgan yoshdagi, haq tolanadigan ishga
yoki daromad keltiradigan mashg‘ulotga ega bo‘lmagan, ish qidirayotgan va ish
taklif etilsa, unga kirishishga tayyor bo‘lgan yoxud kasbga tayyorlashdan, qayta
tayyorlashdan o‘tishga yoki malakasini oshirishga tayyor bo‘lgan mehnatga layoqatli
shaxslar (bundan ta’lim muassasalarida ta’lim olayotganlar mustasno).
Ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilgan, ishga joylashishda ko‘mak
olish uchun m ahalliy mehnat organlariga murojaat qilgan va ular tomonidan ish
qidiruvchi sifatida ro‘yxatga olingan shaxslar ishsiz, deb e’tirof etiladi» 2
.
Iqtisodiy nazariya klassik maktabi vakillari (D.Rikardo, J.S.Mill, A.Marshall
va boshqalar)ning fikricha, mehnat bozoridagi raqobat majburiy ish sizlikni istisno
etadi. Bozor tomonidan belgilangan ish haqiga mehnat qilishni xohlagan har bir
kishi osongina ish topa oladi.
Yangi klassik maktab nazariyachilari (J.Perri, M.Feldstayn, R.Xoll va
boshqalar) mehnat bozorida muvozanat, ya’ni ish kuchiga talab va uning taklifi
teng bo‘lsa, ish sizlik bo‘lmaydi, deb hisoblaydilar.
Keynschilar (J.M.K eyns, R.Godon va boshqalar) ishsizlikning asosiy sababi -
«samarali talab»ning yetarli emasligidadir, deb isbotlaydilar. U shbu «samarali
talab»ning tarkibiy qism i, bir tomondan, shaxsiy iste’mol tovarlariga talab bo‘lsa,
ikkinchi tomondan, investitsiya tovarlari (ishlab chiqarish vositalari)ga talabdir.
20

«Ish bilan bandlikning hajmi, demak ish bilan band em aslik yoki ish
sizlik, - deb yozgan edi J. Keyns, -mutlaq ravishda samarali talab bilan bog ‘liqdir». U
«samarali talab»ni davlat xarajatlarini ko‘paytirish, davlatning bozor talabini (eng
avvalo, investitsiyaviy tovarlarni) ko‘paytirish hisobiga oshirish zarurligini ko‘rsatgan.
Monetarchilar (M.Fridman, F.K egen , D.Mayzelman ,K. Brunner, A.Moltser va
boshqalar) ish bilan bandlik faqat kutilm agan inflyatsiya bilan bog‘liq, chunki u
ishsizlikning tabiiy darajasini o‘zgartiradi, degan tushunchaga asoslanadilar.
M. Fridmanning ishsizlikning tabiiy darajasi mavjudligi to‘g‘risidagi
xulosasi muhim metodologik ahamiyatga ega.
Bu daraja mehnat bozori sharoitlari bilan qat’iy chegaralab qo‘yilgan va
davlat siyosati bilan o‘zgartirilishi mumkin emas.
Agar hukumat ish bilan bandlikni uning tabiiy darajasini talabni
ko‘paytirishning an’anaviy - byudjet va kredit usullari bilan oshirmoqchi bo‘lsa, bu
choralar qisqa muddat samara keltirib, faqat narx -navoning ko‘tarilishiga olib
keladi.
Institutsional iqtisodiyot nazariyasida (T.Veblen, J.Gelbreyt, D.Kommons va
boshqalar) mehnat bozoriga iqtisodiyotning eng muhim sektori sifatida qaraladi.
T.Veblen bozorning tarixiy rivojlanishini tahlil etar ekan, industrial jamiyat
taraqqiy etishi bilan raqobat kurashi markazi tovarlar va xizmatlar bahosi uchun
kurash sohasidan mehnat bahosi va sharoiti uchun kurashish sohasiga ko‘chishini
aniqladi.
Mazkur yo‘nalish tarafdorlari davlat mehnat bozoridagi rejali siyosatni bu yerda
amal qiladigan institutlar orqali amalga oshirishi zarur, degan fikrda bo‘lganlar.
J.Gelbreyt davlat ish bilan bandlik darajasi yuqori bo‘lishidan manfaatdor, chunki bu
holat byudjetning daromad qismini ko‘paytiradi va mamlakat boyligini ortishini
ta’minlaydi, deb ko‘rsatgan.
Institutsional maktab vakillari qarashlarini tahlil etish asosida, ularning mehnat
bozorini tartibga solish bo‘yicha nuqtayi nazarlari to‘g‘risida quyidagi xulosaga
kelish mumkin. Ya’ni, shaxs erkin hamda kasb malakasini oshirish imkoniyatiga ega
21

boladigan ijtimoiy tartib o‘rnatish uchun ijtimoiy -iqtisodiy siyosat quyidagi
vazifalar hal etilishini ta ’minlashi zarur:
- odamlarning qobiliyatiga muvofiq tanlagan kasbiga o‘qish uchun teng
imkoniyat yaratish;
- xodimlaming mehnat jarayoniga qo‘shilish, malaka oshirish, xizm at
vazifasi bo‘yicha ko‘tarilish uchun teng imkoniyatlar yaratish;
- mehnatni rag‘batlantirish xodim va uning oilasi munosib turmush kechirishini
ta’m inlaydigan darajada bolishi;
- xodimlar bilan ish beruvchilar o‘rtasidagi mehnat munosabatlarini tartibga
solish.
Yuqorida bayon etilganlardan ish sizlik mehnat bozorida ish kuchi
taklifining unga talabidan ortiqligi natijasi ekanligi anglashiladi. Lekin mehnat
bozori faqat muayyan bir vaqtda mehnat resurslariga talab va uning taklifi nisbatini
aks ettiradi, xolos. Ana shu nisbatni tashkil etadigan mehnat resurslari mehnat bozori
tashqarisida (moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish, muomala sohalarida) shakllanadi.
Bu ish sizlik tarkibida ham o ‘z ifodasini topadi. (13.1-rasm )
Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida mehnat bozorini tartibga solishda ish sizlikning
ish haqi bilan bogiiqligi, ayniqsa, muhim ahamiyatga ega. Buni «Fillips egri
chizig‘i» orqali kuzatish mumkin. Yangi Zelandiyada tavallud topgan, uzoq vaqt
davom ida Angliyada ilmiy tadqiqotlar olib borgan Olban Uilyam Fillips 1891-
yildan 1958 -yilg acha bo‘lgan davrni qamrab olgan ma’lumotlar asosida ana shu
bog‘liqlikni asoslab bergan.
Agar ish haqi va narxlaming o‘zgarishi sur’atlari o‘rtasida bir xil nisbat
mavjud deb hisoblanadigan bo‘lsa, Fillipsning egri chiziq modeliga ko‘ra ikki
holat: iqtisodiy o ‘sishning eng yuqori sur’atlarida ish bilan bandlik darajasining
yuqori bolishi, ayni paytda narxlaming tez qimmatlashishi yoki narxlaming
barqarorligida ish sizlik darajasining yuqoriligi holati kuzatiladi.
22

2.1.1 - rasm Ishsizlikning turlari.
1. Friksiyali ishsizlik (« ixtiyoriy ishsizlik » deb ham ataladi) - mehnat
taklifi o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bozor iqtisodiyotida mehnatga layoqatli aholiga
faoliyat turi va ish joyini tanlash huquqi kafolatlanganligi uchun ularing ayrimlari
ish joylarini o‘z ixtiyorlariga ko‘ra o‘zgartiradi, boshqalari ishdan
bo‘shatilganliklari sababli yangi ish o‘mini qidiradi, ba’zilar vaqtinchalik, mavsum
iyishlaridan mahrum bo‘ladi, yoshlar esa ilk bor mehnat bozoriga kirib keladi.
Ishsizlar bu toifalarining ayrimlari ishga joylashishga muvaffaq bo‘ladi,
boshqalari ish izlashni davom ettiradi. Ayni paytda yuqorida qayd etilgan sabablarga
muvofiq xodim larning ba’zilarini ishdan bo‘shatish davom etadi. Bu mehnat
23Ishsizlik tarkibi
Jinsi boyicha
Yoshi boyicha Ijtimoiy gruhlar
bo’yicha
 Erkaklar;
 ayollar  Yoshlar;
 Pensiyaga chikish
arafasidagilar  Ishchilar
 Xizmatchilar
 mutaxasislar
Ta’lim darajasi bo’yicha Malakasi bo’yicha
Ixtisosligi bo’yicha
 O’rta
 O’rta maxsus
 Oliy  Malakali
 Malakasiz  Muhandis
 Iqtisotchi
 O’qtuvchi va h.k

bozorining m ehnatga layoqatli va ishlashga tayyor xodimlar bilan ish omillarini
mutanosib bo‘lishiga qodir emasligi oqibatidir.
Friktsiyali ishsizlik muqarrar va u bo‘lishi kerak, deb hisoblaniladi. Chunki
ishsizlikning ushbu turida ishdan bo‘shash xodim larning ixtiyoriga ko‘ra bo‘ladi
va ular, aksariyat hollarda, ish haqi nisbatan kam bo‘lgan ish joylaridan mehnatga
ko‘proq haq to‘lanadigan ish joylariga o‘tadi.
2. Tarkibiy ishsizlik. Ishsizlikning bu turi iste’mol talabi o‘zgarishi va
bunga muvofiq ravishda texnologiya hamda ish kuchiga umumiy talabning o‘zgarishi
bilan bogliqdir. Texnologiyaning o‘zgarishi natijasida qisqa muddatda yangi
xodimlarni tayyorlash va mavjud xodimlarni qayta tayyorlash qiyin ekanligi uchun
iqtisodiyot turli tarmoqlarida ish kuchiga talab va uning taklifi mutanosibligi
yuzaga keladi. Tarkibiy ishsizlik uzoq davom etadi va iqtisodiyot uchun nomaqbul
hisoblanadi.
24Ishsizlik
Friksiali
Turlari Sabablari
Ish joyini ixtiyoriy almashtirish
Tarkibiy
Iste’mol talabi va texnologiyaning o’zgarishi
Davriy
Ishlab chikarishning pasayshi
Mavsumiy
Iqtisodiyot tarmoqlarida ishning mavsumiyligi
Yashirin
Ish bilan bandliking qisqarishi
Texnologik
Yangi texnologiyalarning joriy etilishi

3. Davriy ishsizlik. Ishsizlikning bu turiga ishlab chiqarish sur’atlarining
pasayishi va iqtisodiyotga investitsiya kiritish hajmining kamayishi sabab bo‘ladi.
Tovarlar va xizmatlarga talab kamaygan sharoitlarda ish bilan bandlik darajasi
pasayib, ishsizlik ortadi.
4. Mavsumiy ishsizlik. Ishsizlikning bu turi iqtisodiyot tarmoqlaridagi, xususan,
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishidagi ishning mavsumiyligi bilan bogliq.
5. Yashirin ishsizlik. Ishsizlikning bu turi ham ishlab chiqarish o‘sishi
sur’atlarining pasayishi bilan bog’liq. Ish beruvchilar malakali ishchilarni yo‘qotmaslik
maqsadida ulami qisqartirilgan ish kuni, ish haftasiga o ‘tkazadi yoki ish haqi
to‘lanmaydigan ta’tilga majburan chiqaradi.
6. Texnologik ishsizlik. Bu fan-texnika taraqqiyoti bilan bogliq bolib, ishlab
chiqarishga yangi texnika vositalarining o‘rnatilishi, zamonaviy texnologiyalar joriy
qilinishi natijasida mavjud xodimlar soni qisqartirilishi natijasida paydo boladi.
Ish sizlik turlarini tasniflashda «majburiy ishsizlik» tushunchasi ham mavjud
ekanligini ko'rsatish kerak. Majburiy ishsizlikka ikki - yollanma xodim hamda ish
beruvchi nuqtayi nazaridan yondashiladi. Masalan, yollanma xodim ish haqi
yuqoriroq yoki nufuzliroq ish joyi topish maqsadida ishdan bo‘shaydi. U buni
majburiy ish sizlik, deb baholashga haqli. Chunki u yuqoridagi sabablarga ko‘ra
ishdan bo‘shaydi, buning oqibatida yangi ish joy topgunicha, ish haqidan mahrum
boladi.
Ammo mehnat huquqi nuqtayi nazaridan bunday ish sizlik majburiy emas,
chunki yollanma xodim o‘z ixtiyori bo‘yicha ishdan bo‘shagan. Shuning uchun bozor
iqtisodiyoti prinsiplariga ko‘ra, bu ixtiyoriy ishsizlik hisoblanadi va tub mohiyati
bo‘y icha ishsizlik hisoblanmaydi.
Majburiy ishsizlik esa quyidagi xususiyatlarga ega:
- ishlab chiqarishning inqirozga uchrashi oqibatida yollanma xodimlaming
ishdan ommaviy bo‘shatilishi;
- korxonaning rekonstruksiya qilinishi, yangi texnologiyalarnig joriy etilishi
tufayli yollanma xodimlar bir qismining mehnatiga bundan buyon ehtiyojning
yo‘qligi.
25

Iqtisodiy adabiyotda majburiy ishsizlik bilan bir qatorda «ixtiyoriy
ishsizlik» yoki « ishsizlikning tabiiy darajasi» tushunchasi ham mavjud.
Ishsizlikning tabiiy darajasi aniq ko‘rsatkichga ega. Zamonaviy iqtisodiyotda u
«inflyatsiya darajasini oshirmaydigan ishsizlik» (ingl. Non-accelerating-inflation Rate
of Unem ployment - NAIRU ), deb ham nomlanadi. Ishsizlikning tabiiy normasi esa
iqtisodiyo tdagi ish kuchiga talab va uning taklifi real ish haqining darajasini
barqaror ushlab turishini hamda mehnat unum dorligi o‘sishi nol darajada
bo‘lganda, narxlar darajasi o‘zgarmasligini ta’minlaydigan ish kuchining
normasidir. Rivojlangan davlatlar uchun ushbu ko‘rsatkich 4 - 5 % ni tashkil etadi.
Ish sizlikning ana shu tabiiy normasiga, odatda, ish bilan to‘la bandlik sifatida
ham qaraladi. U o‘zgarishi mumkin. Bu ko‘rsatkichga quyidagilar ta’sir ko‘rsatadi:
- davlatning ijtimoiy siyosati (ijtim o iy nafaqalarning yuqori darajasi friksiyali
(ixtiyoriy ) ishsizlik ko‘payishi tufayli ishsizlik tabiiy darajasini oshiradi: bunday
holatda mehnatga layoqatli aholining bir qismi uzoqroq davr ishsiz maqomida
bo‘lishni maqbulroq topadi);
- ish kuchi demografik tarkibining o‘zgarishi (ish kuchi tarkibida ayollar,
yoshlar miqdorining ortishi. Mehnatga layoqatli aholining ushbu toifalari o‘rtasida
friksiyali ishsizlik hom iladorlik va farzand ko‘rish hamda ta’lim olish davri
hisobiga ortadi).
Amerikalik iqtisodchi E.Felps tomonidan ishsizlikning tabiiy darajasining
tadqiq etilishi natijasida muhim xulosalar chiqarildi. U ishsizlikning tabiiy
darajasini mehnat bozoridagi qisqa muddatli vaziyatlar va quyidagi tarkibiy omillar
belgilashini asoslab berdi:
- ish kuchining mehnat bozoridagi taklifi;
- ish qidirishning xarajatlari;
- mehnat bozoridagi axborotning shaffofligi;
- ishsizlik nafaqalarming darajasi va boshqalar1. E.Felps uzoq muddatli
iqtisodiy o‘sish ma’nosida ishsizlikning tabiiy darajasi iqtisodiyot rivojlanishining
salohiyatini ko‘rsatishini quyidagicha izohlab bergan: yangi ish joylarini yaratish
to‘g‘risidagi qaror ishlab chiqarishning samaradorligi va foyda olishni ko‘paytirish
26

asosida qabul qilinadi. Samaradorlik va foyda miqdori qanchalik katta bo‘lsa, ish
bilan bandlikning uzoq muddatli tabiiy darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Ishlab
chiqarish o‘sishining istiqbollari yangi ish joylari yaratayotgan korxonalar ega bo‘lgan
aktivlarning bozor qiymatida o‘z ifodasini topadi. Shuning uchun ish bilan bandlik
bilan moliya bozori dinamikasi o‘rtasida aloqadorlik mavjud.
Bunday aloqadorlik bozor institutlari rivojlangan davlatlar (AQSh, Buyuk
Britaniya, Kanada va boshqalar)da yaqqol namoyon bo‘ladi, korporativ tizimlar
(davlat preferensiyalaridan foydalanadigan moliya-sanoat guruhlari) ustunlik
qiladigan mamlakatlar (G‘arbiy Yevropa mamlakatlari va Yaponiya)da esa u qadar
sezilmaydi.
E. Felpsning «ishsizlikning tabiiy darajasi» konsepsiyasi qizg‘in baxs-
munozaralarga sabab bo‘ldi. Ammo 1970-yillar boshidagi voqelik ushbu nazariyaning
asoslanganligini tasdiqladi. AQSh Federal rezerv tizimi rahbariyatining foiz stavkasini
saqlab turish siyosati muomaladagi pul miqdorining 1970-1972-yillarda yiliga
o‘rtacha 13 % ga ortishiga olib keldi. Ayni paytda mamlakatdagi kutilayotgan
inflyatsiya yuqori bo‘lib, real darajaga yaqinlashdi, ishsizlik darajasi esa 1960-
yillar boshidagi kabi 5 -6 % ga qaytdi. Bundan uzoq muddatda inflyatsiya bilan
ishsizlik o‘rtasida o ‘zaro bog‘liqlik mavjud emasligi tasdig‘ini topdi.
E. Felpsning «ishsizlikning tabiiy darajasi» nazariyasi G‘arbdagi iqtisodiyot fani
darsliklaridan keng o‘rin oldi, uni monetar siyosatini o‘tkazayotgan mutaxassislar o‘z
amaliyotlarida foydalanishadi, turli mamlakatlarning Markaziy banklari esa o‘z tahliliy
modellariga kiritadi. 4
2.2 Ishsizlikning hududdiy xususiyatlari
Hududiy rivojlanish bandlik va xizmatlardan foydalanish masalalarini hal qilish
vositasi sifatida federal va shtat siyosatini loyihalashda jonlandi. Umuman olganda, bu
zaruriy, real va ijobiy rivojlanishdir. Biroq, hozirgi mintaqaviy urg'uni muhokama
qilishdan oldin, ushbu yondashuv haqida bir nechta umumiy fikrlarni aytish kerak.
4
https://www.studocu.com/row/document/buxoro-universiteti/tourism-and-economy/ishsizlik-jahongir-mirzo/111145463
27

Birinchidan, shuni e'tirof etish kerakki, har qanday muhim darajadagi yig'ish
siyosatning sezgirligini talab qilishi mumkin bo'lgan kamchiliklardagi submintaqaviy
o'zgarishlarni yo'q qila boshlaydi. Ikkinchidan, odamlar o'zlarining yaqin hududlari
bilan bog'liq va ko'pincha uyga yaqin bo'lgan muammolarni ko'rib chiqish uchun
ma'lum darajada mas'uliyatni his qilishadi. Haddan tashqari katta yig'ish egalik
tushunchasini olib tashlaydi va uni boshqaruv tushunchasi bilan almashtiradi.
Binobarin, siyosatni ishlab chiquvchilar uchun mintaqaviy noqulaylik haqida
e'tibor berishlari kerak bo'lgan muhim jihat shundaki, noqulaylik "mintaqasi" juda
kichik bo'lishi mumkin. Xizmat ko'rsatuvchi provayderlar juda kichik hududlarda
afzallik va kamchiliklar o'rtasida mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan ulkan ekstremallarni
juda yaxshi bilishadi. Shahar ichkarisida ham, boshqa shaharlarda ham shunday
rivojlanish sodir bo'ldiki, faqat bir nechta ko'chalar juda kambag'allarni juda
kambag'allardan ajratib turadi.
Dasturlarning maqsadliligi yordamga muhtoj odamlar yordam olishini bildirsa-
da, moliyalashtirish uchun qo'llaniladigan mezonlar noqulay cho'ntaklar to'plangan
hududlarni istisno qilishi mumkin, chunki mintaqa balansi kichikroq noqulay
hududlardan ustundir. Misol uchun, Sidney chekkasida joylashgan Kempbelltaun
shahrida jamoat uylarining cho'ntaklari munitsipalitet atrofida shunday joylashtirilganki,
ba'zi xizmatlar ma'lum bir qo'shimcha mablag'ni talab qiladi, boshqalari esa, xuddi
shunday ehtiyojlar bilan shug'ullanadigan ko'rinadi. Ayniqsa, do‘konlar yaqin
bo‘lmaganida, jamoat transporti yetarli bo‘lmaganda yoki yangi qurilgan turar-joy
sudlari gavjum bo‘lganida, shaxsiy hayotning daxlsizligi, politsiyaning tez-tez
chaqiruvlari va maktab o‘qituvchilari gavjum bo‘lganida, “mintaqaviy” noqulaylik
oilalarning cho‘ntaklari uchun ham haqiqiydir.
“Kamaytirilgan mintaqaviy” tushunchasi siyosatni ishlab chiqish moslashuvchan
bo'lishi kerakligini anglatadi, bu nafaqat nisbatlar, balki odamlar sonini hisobga olish va
dasturlarda ishtirokchilarning minimal darajasini belgilash kontsentratsiyalar minimal
darajadan past bo'lgan, lekin shunga qaramay, zarurat mavjud bo'lgan hududlarda
noqulaylik tug'dirishi mumkinligini tan olishi kerak.
28

Mahalliy mehnat bozorlari talabning ham milliy, ham xalqaro o'zgarishlariga
duchor bo'ladi. Eng yomon ishsizlikning ba'zilari sanoat to'xtab qolgan hududlarda
to'plangan, masalan, Melburnning shimoliy chekkasida, u erda bandlik to'qimachilik,
kiyim-kechak va poyabzal sanoatiga yoki Vollongong va uning atrofini qamrab olgan
po'lat ishlab chiqaruvchi Illavarra mintaqasiga qaratilgan. Hatto 1500 ga yaqin ishchi
kuchiga ega bo'lgan Tennant Krik shahrida ham tog'-kon sanoatiga xalqaro talab
mahalliy ishchi kuchini bir hafta ichida 200 yoki undan ko'proqqa qisqartirishi mumkin.
Keng ma'noda aytganda, ishsizlik hududlarda to'plangan bo'lsa, uni hal
qilishning ikkita asosiy yo'li mavjud.Birinchidan, ortiqcha ishchi kuchi boshqa
hududlarga qayta taqsimlanishi mumkin - ishsizlar ish mavjud bo'lgan joylarga
ko'chiriladi. Bu har doim mavsumiy ishlar ishchi smenasini talab qiladigan qishloq
joylarida keng tarqalgan; Bu, ehtimol, shahar konturlarida ham o'lchab bo'lmaydigan
tarzda sodir bo'ladi. Ikkinchidan, ish mehnat mavjud bo'lgan joyga qayta taqsimlanishi
mumkin - ish tushkun hududlarga keladi. Masalan, telematika buni 1990-yillarda
nisbatan osonlashtirdi, biroq o nlab yillar davomida hukumatning ko plab tashabbuslariʻ ʻ
bunday yondashuvni sinab ko rdi.
ʻ
Ortiqcha mehnatni qayta taqsimlash yoki ishni qayta taqsimlash yoki ikkalasini
ham strategiya sifatida amalga oshirish mumkinmi?
Mehnatni qayta taqsimlashda muammolar mavjud. Ish va xizmatlardan
foydalanish uchun odamlarning sayohat qilishini yoki boshqa joyga ko'chib o'tishini
kutish etarli siyosat javobi emas. Bandlik Imkoniyatlari Qo'mitasi (1993: 119)
ta'kidlaganidek, "odamlar har doim ham oilalari va do'stlaridan uzoqlashishni
xohlamaydilar va buni ularga majburlab bo'lmaydi".
Ish bilan ta'minlash imkoniyatlarining noqulay hududlarga o'tishini ta'minlash
mintaqaga mos keladigan mehnat bozori dasturlariga diqqat bilan e'tibor berishni talab
qiladi. Federal hukumatning "To'liq bandlikni tiklash" yashil qog'ozi chekka yoki
qishloq joylarda mavjud bo'lgan har qanday ish odatda tog'-kon sanoati yoki qishloq
xo'jaligi sanoatida jamlanganligini tan oladi va shuning uchun shaharlar uchun ishlab
chiqilgan mehnat bozori dasturlari mos kelmasligi mumkin. U allaqachon mavjud
29

bo'lgan Jamiyatni rivojlantirish bo'yicha bandlik loyihalari (CDEP) yoki yangi korxona
tashabbusi sxemasidan (NEIS) foydalanishni taklif qiladi.
CDEP uzoq jamoalardagi aborigenlar uchun ishlab chiqilgan bo'lsa-da, shahar
hududlarida qo'llanilishi mumkin bo'lgan ba'zi elementlar mavjud. Janubiy
Avstraliyadagi Elizabet ikkinchi va uchinchi avloddagi ishsizlik tobora kengayib
borayotgan hudud bo'lib, u odamlarning biror hududga daxldorlik tuyg'usini
uyg'otadigan va ularning hayotiga maqsadlar va ma'no beradigan dasturdan foydalanishi
mumkin. Bu elementlar boshqa iqtisodiy ahvolga tushib qolgan shaharlarda ham
yordam berishi mumkin. Hamdo'stlik reabilitatsiya xizmati (CRS) ko'nikmalari, boshqa
xizmatlar qatorida, agar biz mintaqaviy iqtisodiy ahvolni kamaytirmoqchi bo'lsak, uzoq
muddatli ishsizlar, ota-onalari ham ishlayotganini ko'rmagan bo'lishi mumkin bo'lgan
katta sakrashni hal qilish uchun ishlatilgan. Agar Yashil qog'ozda ko'rsatilgan taklif
qilingan ixcham ish ishlayotgan bo'lsa, o'z-o'zini hurmat qilish, motivatsiya va
ishonchni tiklash uchun resurslar kerak bo'ladi. ACOSS (1994) fikricha, Yashil
qog'ozning asosiy tanqidi shundaki, eng noqulay hududlarda bandlik o'sishini
kuchaytirishga unchalik e'tibor berilmaydi.
Raqam bo'yicha ishsizlar poytaxt shaharlari va yirik viloyat markazlarida
to'plangan. Qishloq va chekka hududlarga jami ishsizlarning atigi 15 foizi to'g'ri keladi.
Umuman olganda, ishsizlarning uchdan ikki qismi sakkizta poytaxtda va faqat uchdan
bir qismi yirik mintaqaviy tumanlarda hamda boshqa viloyat, qishloq va chekka
hududlarda to'plangan. Mintaqaviy bandlik kamchiligini bartaraf etish uchun resurslar
ajratilishi kerak bo'lsa, shaharlar, xususan, Sidney va Melburn o'z ulushini jalb qilishi
kerak.
Sidneyda, 1993 yil iyun choragida ishsizlar soni eng ko'p bo'lgan beshta
mahalliy hukumat hududi Feyrfild (17,600 ishsiz; ishsizlik darajasi 18,5 foiz), Blektaun
(14,400 - 13,9 foiz), Bankstaun (10,1029 foiz), Bankstaun (10,1029 foiz), 15,2 foiz) va
Wyong (7800 - 17,5 foiz). Yashil qog'ozda belgilangan 5 foizlik ishsizlik darajasiga
erishish uchun Sidneyning g'arbiy chekka hududlarida 40 000 ta ish o'rni yaratish kerak
bo'ladi.
30

Mintaqaviy iqtisodiy noqulaylikni bartaraf etish kerak bo'lsa, ishsizlar
yashaydigan joydan uzoqda va faqat Sidney transporti orqali erishish mumkin bo'lgan
joylarda ish o'rinlarini yaratish etarli bo'lmaydi. 1993 yilda Melburn Sidneydagi
raqamlardan ko'ra ko'proq ish o'rinlarini talab qildi.
Avstraliya va xorijdagi tajriba shuni ko'rsatadiki, bandlik va boshqa insoniy
xizmatlarning mintaqaviy rivojlanishi federal va shtat hukumatlari tomonidan
Avstraliya hamjamiyatining ijtimoiy va iqtisodiy farovonligi uchun alohida
hududlarning uzoq muddatli qiymati to'g'risida aniq yo'naltirilgan bayonotni talab
qiladi. Bu bilvosita OLMA hududlarini e'lon qilish, temir yo'llar, maktablar,
kasalxonalar va banklarni yopish kabi jarayonlar orqali amalga oshirilmoqda, ammo
muvofiqlashtirilgan "pasayish uchun rejalashtirish" yo'q. Ma'lum bo'lishicha, Kvinslend
hukumati hozirda ushbu mashqda ishtirok etmoqda va o'z siyosatini 1994 yilda e'lon
qiladi.
Shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy rejalashtirish va mahalliy hukumatlarga va
boshqalarga noqulayliklar to'planib qolmasligi uchun o'z hududlari va kichik
hududlarini qanday rejalashtirishlarini ko'rib chiqishga imkon beradigan tuzilmalarni
birlashtirish kerak. Bu hududiy rivojlanish bo'yicha ishchi guruhining (1993 yil)
ma'ruzasida ilgari surilgan Iqtisodiy rivojlanishning mintaqaviy tashkilotlari uchun
taklifdan tashqariga chiqadi va tegishli hududiy muvofiqlashtiruvchi organlarni
resurslar bilan ta'minlashni talab qiladi. O'tmishning bunday organlar bilan to'lib-
toshgani xarajatlarni ratsionalizatsiya qilish vositasi sifatida muvofiqlashtirishga
chaqirayotganlarni boshqa shaklni sinab ko'rishdan qaytarmasligi kerak.
Siyosatni rejalashtiruvchilar hozirda ijtimoiy aralashmaning afzalliklari haqida
bir qator sinovdan o'tmagan taxminlar ustida ishlamoqda. Mahalliy joylarda uy-joy va
boshqa xizmatlarni loyihalash hududning uzoq muddatli faoliyatiga ta'sirini yaxshiroq
tushunish ularga yordam beradi. Jamiyat, mahalliy sanoat va trenerlar o'rtasidagi
hamkorlikni o'z ichiga olgan stajirovkalar, NEIS va boshqa mehnat bozori dasturlarini
kengaytirish uzoq muddatli ishsizlar yashaydigan keng tarqalgan hududlarda zarur. 5
5
https://aifs.gov.au/research/family-matters/no-37/regional-disadvantage-and-unemployment
31

2.3. O‘zbekistonda ishsizlik muammosining ayrim xususiyatlari
O‘zbekistonda aholini ish bilan ta’minlash, ularga munosib hayot va mehnat sharoitlari
yaratib berishga qaratilgan chuqur ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarning izchil amalga oshirilishi
natijasida iqtisodiyotning turli jabhalarida mehnat qilayotganlar soni ortib bormoqda, mavjud
mehnat salohiyatidan samarali foydalanish ko‘rsatkichi tobora yaxshilanmoqda.
O‘tgan yili ko‘rilgan amaliy choralar natijasida mamlakatimizda 940 mingdan ziyod
yangi ish o‘rinlari yaratildi, ularning 500 mingga yaqini qishloq joylarda tashkil etildi.
Kichik biznes sohasida 390 mingdan ziyod, shu jumladan, xizmat ko‘rsatish sohasida 270
mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari ochildi.
Sanoat korxonalari bilan kooperatsiya asosidagi kasanachilikni hamda pudrat
shartnomasi asosidagi uy mehnatini rag‘batlantirish aholi bandligini ta’minlashning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Ana shunday mehnat faoliyatini rivojlantirish natijasida 130 mingga
yaqin ish o‘rni yaratilganini alohida qayd etish lozim.
Mazkur ko‘rsatkichlar o‘sishi o‘rtasidagi farq mehnatga safarbar etilmagan mehnatga
layoqatli aholi miqdorini anglataadi. Bundan tashqari, ushbu holat mamlakatda ishsizlar
sonining o‘sishiga sabab bo‘ladi va ishsizlik darajasining yuqori ko‘rsatkichini keltirib
chiqaradi.
O‘zbekiston o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgan dastlabki yillarda yuzaga kelgan
ishsizlik davriy ko‘rinishiga ega bo‘lib, bu holat mamlakatda iqtisodiy tizimning o‘zgarishi
bilan chambarchas bog‘liq tarzda ro‘y bergan. O‘sha yillarda iqtisodiy davrning pasayish
fazasi ko‘zatilib, ko‘plab sanoat va ishlab chiqarish korxonalari to‘xtab qoldi va to‘liqsiz
quvvatda faoliyat yuritdi. Mazkur holatning bosh sababi, sobiq Ittifoq davrida mamlakat
korxonalarining boshqa respublika korxonalari bilan chambarchas bog‘liqlikda faoliyat
yuritgani hisoblanadi. O‘sha davrlarda O‘zbekiston sobiq Ittifoqning xom ashyo etkazib
beruvchi asosiy bazasi hisoblanib, ittifoqdosh respublikalardagi zavod-fabrikalarni xom
ashyo resurslari bilan ta’minlab turgan. Shu bilan birga respublikaning tayyor mahsulot
ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadigan zavod-fabrikalari ehtiyot qism, butlovchi materiallar,
xom ashyo hamda yarim tayyor mahsulotlarni o‘zga ittifoqdosh respublikalardan olib
kelgan. Yoki O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning buyurtmachi va
iste’mmolchilari ittifoqning boshqa davlatlari hisoblangan. Qisqacha aytganda,
32

mamlakatimizdagi deyarli barcha ishlab chiqarish korxonalari iqtisodiy jihatdan qaram
hisoblangan, ya’ni ta’minot, resurs, rejalashtirish, olib kelish, etkazib berish, sotish,
buyurtma berish va iste’mol kabi masalalarni mustaqil hal qila olmagan.
Sho‘rolar hukumati emirilib, rejali iqtisodiyot tizimi barham topgach, mazkur
aloqador uzilib qoldi, mamlakatdagi ishlab chiqarish korxonalari inqirozga uchray boshladi.
Mazkur holat esa mamlakatda nisbatan yuqori darajadagi davriy ishsizlikni keltirib chiqardi.
Bugungi kunda respublikada ishsizlikning paydo bo‘lish sabablariga ko‘ra, quyidagi
asosiy turlari ko‘p uchramoqda:
- Tarkibiy, iqtisodiyotning yangi tarmoqlari paydo bo‘lishi yoki eskisiga barham
berilishi va mulkchilik shakllarining o‘zgarishi bilan yuzaga keladi;
- Yashirin, bu asosan qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish tarmoqlari uchun xarakterlidir va
bu haqiqiy ishchi kuchini kamroq miqdorda talab qiladi. Yashirin ishsizlik ishlab
chiqarishning chuqur inqirozi sharoitida korxonalarda ish bilan ortiqcha bandlikning saqlanib
qolganligidan dalolat beradi;
- Mavsumiy, ma’lum mavsumda ish bilan bandlikni ta’minlovchi, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni qayta ishlash hamda tayyorlash muddati bilan
asoslanadi. Mavsumiy ishsizlikning hajmi ishchi kuchiga bo‘lgan talab va taklifning
mavsumiy omillari baravar ta’sir qilishi sifatida namoyon bo‘ladi;
- Texnologik o‘zgaruvchan, bu korxonada texnologik o‘zgarishlarning amalga oshirilishi
va modernizatsiya qilinishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, fan-texnika yutuqlari
natijasida qo‘l mehnati o‘rnini mashina egallashi natijasida yuzaga keladi.
- Friktsion, bu ishsizlik turi jamiyatdagi mavjud ishsi kuchlarining ma’lum qismini ish
joylari bo‘yicha qayta taqsimlab, ulardan samarali foydalanishga shart-sharoit yaratadi, ya’ni
eski ish sharoitlaridan (ish joyining uzoqligi, ish haqining pastligi, ish kuni davomiyligining
nisbatan uzunligi va boshqalar) qoniqmagan ishchilar yangi ish joylarini qidiradilar. Ularga
ega bo‘lgan, bu mehnatdan nisbatan ko‘proq ijtimoiy-iqtisodiy samaraga erishadilar.
Friktsion ishsizlikning bo‘lishi ma’lum darajada iqtisodiy jihatdan zaruriy va tabiiy holdir.
Ishsizlik tarkibi uning sabablariga ko‘ra, ishchi kuchini 4 asosiy toifasini o‘z ichiga
oladi: ishdan bo‘shatilishi natijasida o‘z joyini yo‘qotganlar, ishdan ixtiyoriy ravishda
bo‘shaganlar, ma’lum muddatga uzilish yoki tanaffusdan so‘ng mehnat bozoriga kelganlar,
33

mehnat bozoriga birinchi bor kelganlar. Bu toifalarning o‘zaro nisbatlari iqtisodiy davr
bosqichlariga bog‘liq.
Erkin bozor islohotlari sharoitida ba’zi ishlab chiqarish korxonalari o‘z faoliyatini
to‘xtatishiga yoki bankrot deb e’lon qilishga majbur bo‘ladi. Ushbu holatlar quyidagi
muammolar oqibatida yuzaga keladi:
 Ishlab chiqarish vositalarining eskirganligi va to‘la quvvatlarda ishlay olmasligi;
 Faoliyatda zamonaviy fan texnika yutuqlarini qullamaslik va axborot
texnologiyalaridan etarlicha foydalanmaslik;
 Xorijiy hamkorlarni jalb etish orqali ishlab chiqarishga xorij investitsiyasini kiritish
sur’atini pastligi;
 Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning xaridorgir emasligi va sotuv hajmining
kamligi;
 Korxona rahbar xodimlari malakasini pastligi va boshqaruvning samarasizligi.
Korxonalar bankrotligi natijasida ularda faoliyat yuritayotgan xodimlarning ishsiz
qolishlari va mehnat daromadiga ega bo‘lmasliklari ko‘zatiladi. Bu esa mamlakatda yashirin
va tarkibiy ishsizlikni avj oldiradi.
O‘z ish joyini yo‘qotgan va ishsizga aylangan fuqarolar mehnat bozorida ishchi kuchi
sifatida namoyon bo‘lishi va o‘z mehnatlarini taklif qilishi Respublikada ishchi kuchi
taklifning unga bo‘lgan talabdan oshib ketishiga olib keladi. Natijada mazkur bozor
murakkab ko‘rinish olib taklifning qondirilmasligi vujudga keladi. Bu holatlar “narasmiy
mehnat bozori” va “norasmiy tarmoqda ish bilan bandlik” tushunchalarining paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Chunki, ishdan bo‘shatilgan va ish joyini yo‘qotib quyganlarning
aksariyat qismi malakasiz xodimlar bo‘lib, ular bozor iqtisodiyoti sharoitida ish beruvchi
talabiga javob berolmasdi. Ishlashni hohlovchi malakasiz ishchilar vaqtinchalik va bir
martalik ishlarni bajarish maqsadida norasmiy mehnat bozori (mardikor bozori)ni tashkil
etishdi va mazkur bozor orqaligina o‘zlarini ish bilan ta’minlab, mehnat daromadlariga ega
bo‘lishdi. Shu bilan birga ozgina bo‘lsada sarmoyaga ega bo‘lgan aholi norasmiy tarzda
tadbirkorlik faoliyati(bozor va bozor atrofi xududlarida olib sotarlik, xizmat ko‘rsatish, uy
tsexlari) yoki shaxsiy yordamchi xo‘jaligi bilan shug‘ullanish orqali daromad topa
boshladilar. Bundan tashqari yuqori miqdordagi ish haqiga ega bo‘lish maqsadida ayrim
34

fuqarolar xorijiy mamlakatlarga yo‘l oladilar. Ushbu holatlar norasmiy tarmoqda ish bilan
bandlikni vujudga keltirdi. Norasmiy ish bilan bandlik esa, pul mablag‘larining bankdan
tashqari aylanmasi hamda yashirin iqtisodiyotning avj olishiga ta’sir qiluvchi asosiy omildir.
Iqtisodiyotning norasmiy tarmog‘ida ish bilan band bo‘lgan aholi ulushida
nomuayyan, vaqtinchalik va bir martalik ishlarni bajarayotgan fuqarolar hissasi yuqori
bo‘lib, ular asosan o‘zgalarning xo‘jaliklariga yordamlashish, uy yumushlarini bajarish,
hosilni yig‘ib-terish va saralash, uy-joy qurish va ta’mirlash, mahsulotlarni etqazib berish,
yuklarni tashish va tushirish, hovli va xuxud maydonlarini tozalash kabi ishlarni amalga
oshiradilar.
Respublikada ishsizlikning vujudga kelishi uning nisbatan yuqori darajada saqlanib
turishi va aholining ish bilan bandligida iqtisodiyotning norasmiy tarmog‘i ulushining ortib
borishiga sabab bo‘lgan asosiy muammolardan biri sifatida mamlakatda ishchi kuchiga talab
va taklifning sifat va miqdor jihatdan nomutanosibligini keltirish mumkin. Chunki, bugungi
kunda ishsiz aholining katta qismini malakasiz xodimlar va mehnat bozoriga birinchi marta
chiqayotgan yoshlar tashkil etmoqda. Iqtisodiyot tarmoqlarida ishchi kuchiga bo‘lgan talabni
malakali va ish tajribasiga ega bo‘lgan kadrlarga ehtiyoj tashkil etmoqda. 6
6
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/3679/5568
35

XULOSA
Mehnat resurslari har qanday mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
ularning samarali boshqarilishi va to‘g‘ri yo‘naltirilishi iqtisodiy rivojlanishning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi. Ushbu kurs ishida mehnat resurslarining shakllanishi, ularning
hududiy xususiyatlari hamda ishsizlik muammolari tahlil qilindi.
Mehnat resurslari asosan mehnatga layoqatli aholining yosh va jismoniy
imkoniyatlariga qarab shakllanadi. Ular mamlakatning tabiiy demografik o‘sishi, ta’lim
darajasi, migratsiya jarayonlari va iqtisodiy islohotlarga bog‘liq holda rivojlanib boradi.
Mehnat resurslarining hududiy taqsimoti esa mamlakatning iqtisodiy-geografik sharoiti,
urbanizatsiya darajasi va ishlab chiqarish tarmoqlarining rivojlanishiga qarab farqlanadi. Shu
bois, ayrim hududlarda mehnat resurslari yetishmovchiligi kuzatilsa, boshqa hududlarda
ortiqcha ishchi kuchi mavjud bo‘lishi mumkin.
Ishsizlik muammosi esa butun dunyoda dolzarb bo‘lib, uning kelib chiqish sabablari
turlicha bo‘lishi mumkin. Ishsizlikning tabiiy, tarkibiy, tsiklik va friksion turlari mavjud
bo‘lib, har biri o‘ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarga olib keladi. Ishsizlik darajasi
hududlar bo‘yicha ham sezilarli farqlarga ega bo‘lib, ba’zi hududlarda sanoat va xizmat
ko‘rsatish sohasi rivojlanganligi sababli ish bilan ta’minlash darajasi yuqori bo‘lsa, boshqa
hududlarda ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmovchiligi, infratuzilmaning sustligi va
migratsiya jarayonlari tufayli ishsizlik darajasi yuqori bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston misolida olib qaralganda, mamlakatda mehnat resurslari yetarli darajada
shakllangan bo‘lsa-da, ishsizlik muammosi hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
yoshlar o‘rtasidagi ishsizlik darajasi yuqori bo‘lib, bunga malakali kadrlar tayyorlash
tizimidagi kamchiliklar, bozor talablariga mos kelmaydigan kasblarning ko‘pligi va yangi ish
o‘rinlarining yetarlicha yaratilmagani sabab bo‘lmoqda. Hukumat tomonidan olib
borilayotgan islohotlar, jumladan, kasb-hunar ta’limining rivojlantirilishi, xususiy
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, investitsiyalarni jalb qilish kabi chora-tadbirlar ishsizlikni
kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa-da, bu borada hali ko‘plab muammolar hal etilishi lozim.
Umuman olganda, mehnat resurslarining to‘g‘ri boshqarilishi va ishsizlik
muammolariga samarali echim topish mamlakat iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy
rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Mehnat bozorining muvozanatli
36

rivojlanishini ta’minlash uchun davlat va xususiy sektor hamkorligida keng ko‘lamli
dasturlar amalga oshirilishi lozim. Shu bilan birga, aholining bandligini oshirish, yangi ish
o‘rinlari yaratish va mehnat resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha kompleks chora-
tadbirlar ishlab chiqilishi zarur. Bu nafaqat iqtisodiy o‘sishga, balki aholining turmush
darajasi va farovonligining oshishiga ham xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganimizda, mehnat resurslari qanday shakllanishini aniqlash uchun biz
birinchidan, mehnat resurslarini uchta yirik yosh guruhlari bo‘yicha -mehnatga layoqatli
kishilar, mehnatga layoqatli kishilardan yoshroq va mehnatga layoqatli yoshdan kattaroq
kishilarni, ikkinchidan, har bir guruh aholi soniga, uning o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi
omillarni, uchinchidan, mehnat resurslari va aholining tabiiy va mexanik o‘zgarishdagi
umumiy va o‘ziga xos tomonlarni ko‘rib chiqishimiz lozim.
37

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR.
1. Boltayev M.J. Chet mamalakatlar iqtisodiy geografiyasi. Ma’ruzalar matni. –T.,
2000.
2. Липeтс Ю. Г. Пуляркин В. А., Шлихтeр С. Б. Гeография мирового
хозяйства. -М., 1999.
3. Социално-экономичeская гeография зарубeжного мира. под рeд.
В.В.Волского. –М., 2003.
4. Экономичeская и социалная гeография стран ближнeго зарубeжя. Под рeд.
М.Ратанова. –М., 2004.
5. Abirqulov Q. Iqtisodiy geografiya. –T., 2004.
6. Iqtisodiy geografiya. E. Nigmatov. Toshkent-2016.
7. Копылов В.А. Гeография промышлeнности России и стран СНГ. -М., 2001.
8. Ломакин В. Х. Мировая экономика. -М., 1998.
9. Goudie A. Physische Geograhfie. –Munxen: «Westerman», 1997.
10. Kulke E. Wirtschafts - geograhfie. -Munxen – Zurich: «Ferdinand
Schoningh», 2004. Hagget P. Geograhfie. –Bonn: «Cornelsen», 2001.
11. Bradschaw M. World regional geograhfi. –Boston: «Mc Graw Hill», 2000.
12. Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q.. Personalni
boshqarish. Oliy o‘quv yurti studentlari uchun darslik – T.: “O‘qituvchi” NMIU, 2008y.
- 656 b.
13. Ergashev F., Raximova D., Sagdullaev A., Parpiev O., Zaynutdinov Sh.
Innovatsion menejment. Darslik.T.: «Akademiya», 2005y
38

ILOVALAR
1 – ILOVA
Mehnat resurslari va ular bilan bog’liq tushunchalar
Iqtisodiy
atamalar Iqtisodiy atamalar talqini
Inson Mehnat qilish qobiliyatining egasi
Moddiy resurslar Moddiy ashyo omillari; yer va kapital
Inson resurslari Insonning mehnat qilish va tadbirkorlik qobiliyati
Inson kapitali Inson tomonidan ne'matlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatish
jarayonida foydalaniladigan qobiliyat va sifatlar zaxirasining jamlanmasi
Ish kuchi Inson mehnat faoliyati jarayonida foydalanadigan jismoniy va ma’naviy
qobiliyatlarining jamlanmasi
Mehnat resurslar Mehnatga layoqatli yoshda bo'lgan mehnatga layoqatli aholi hamda
mehnatga layoqatli yoshdan tashqari yoshda (pensionerlar va o'smirlar)
mehnat qilavotgan shaxslaming yig‘indisi
Iqtisodiy faol
aholi Iqtisodiy faolligini belgilash uchun o‘matilgan yoshda bo'lgan, tovarlar
ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish uchun taklif etiladigan ishchi
kuchi: iqtisodiy faoliyatining barcha sohalarida ish bilan band boiganlar,
ishsizlar va ish kuchini taklif etayotgan boshqa aholi
Iqtisodiy faol
bo‘lmagan aholi Aholi iqtisodiy faolligini belgilash uchun o'matilgan yoshda bo‘lgan, ish
bilan band bo‘lmaganlar, lekin ish qidirmayotganlar va ishlashga tayvor
bo‘lmaganlar
2 – ILOVA
Mehnat resurslarini shakllantirishning bosqichlari
39Mehnat
resurslari
kuchini
shakllantirish Mehnat
resurslarini
taksimlash Mehnat
resurslarini
ayriboshlash Mehnat
resurslaridan
foydalanish

3 – ILOVA
Yevropa bandlik darajasi, 2023 yil
Manba: Eurostat (lfst_r_lfe2emprtn)
4 – ILOVA
Bandlik darajasidagi mintaqaviy nomutanosibliklari 2013 va 2023 yillar
40

Manba: Eurostat (lfst_r_lmder)
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………………… 3
I BOB MEHNAT RESURSLARI HAMDA UNING SHAKILLANISHI
1.1 Mehnat resurslari tushunchasi………………………………………………………. 6
1.2 Mehnat resurslari va ularning shakllantirilishi…………………………………….. 10
1.3 Mehnat resurslarining hududiy xususiyatlari…………………………………....... 15
II BOB ISHSIZLIK MUOMMOLARI VA ULARNING REGIONAL
XUSUSIYATLARI
2.1. Ishsizlik tushunchasi va uning kelib chiqishi sabablari………………………… 20
2.2. Ishsizlikning hududdiy xususiyatlari …………………………………………... 27
2.3. O‘zbekistonda ishsizlik muammosining ayrim xususiyatlari ……………………….
32
XULOSA……………………………………………………………………………… 36
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR……………………………………………….. 38
ILOVALAR…………………………………………………………………………... 39
41

Купить