Merkantilizm iqtisodiy ta‘limotining mohiyati va ahamiyati - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	94.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Merkantilizm iqtisodiy ta‘limotining mohiyati va ahamiyati

Купить

Merkantilizm iqtisodiy ta‘limotining mohiyati va ahamiyati Reja: 1. Merkantilizm vujudga kelishining ijtimoiy- iqtisodiy asoslari 2. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati 3. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri 4. Merkantilizm va hozirgi zamon

Asosiy adabiyotlar  1.” Iqtisodiy ta’limotlar tarixi”: Darslik Sh.H.Tashmatov, X.S.Asatullayev, Z.G.Allaberganov; - Т: “Iqtisod-Moliya”, 2019-352 b.3.  Qo’shimcha adabiyotlar  1. A.Razzoqov Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyoti tahlili. O’quv-uslubiy qo’llanma. T., 2018.  2. Sh.H. Tashmatov, N.I.Xasanxonova, “Iqtisodiy ta'limotlar tarixi”. O‘quv qo‘llanma. - Т:“ IQTISODIYOT DUNYOSI”, 2021. - 470 b.

Merkantilizm vujudga kelishi  Merkantilizm Yevropada paydo bo'lgan eng birinchi yirik iqtisodiy oqim hisoblanadi .  Uning taraqqiyoti ikki asrni, ya‘ni XVII- XVIII asrni qamrab oldi. Bu oqimning asosiy g‘oyasi, siyosiy iqtisodni asosi sifatida yuzaga chiqarishga sabab bo'ldi.

Merkantilizm  Merkantilizm – jamiyatning boyligi puldan, oltindan iborat bo‘lib, u savdoda, «asosan tashqi savdoda paydo bo‘ladi va ko‘payadi», deb tushuntiradi.  Merkantilizm – italyancha «mercante» so‘zidan olingan bo ‘ lib, «savdogar» ma‘nosini anglatadi .  Bu oqimning namoyondalari, Tomas Mann (Angliya), Antuan Monkretyen (Fransiya),A.Serra (Italiya) va boshqalar.

Merkantilizmning paydo bo’lishiga sabablar  Yangi yerlarning ochilishi  Mustamlakachilik tizimining paydo bo’lishi  Buyuk geografik kashfiyotlar  Tovar-pul munosabatlarining o’sishi  Feodal tuzumning yemirilishi  savdo-sotiqning rivojiga turtki bo`ldi.

Merkantilistik siyosat ishlab chiqish  Merkantilistik siyosat ham ishlab chiqildi . Uning bosh vazifasi davlatga ko`proq oltin va kumush keltirish, deb aniqlandi.  Bu davrda pul sifatida qimmatbaho metallar - oltin va kumush ishlatilgan, shu sababli oltin va kumush zahiralarini ko`paytirish borasida ma'lum iqtisodiy siyosatlar ishlab chiqarildi.

Buyuk geografik kashfiyotlar  1492 yilda Portugaliyalik Xristofor Kolumb uchta kemasi bilan tasodif tufayli Amerika qit'asini ochdi.  Hindistonni qidirish yana davom etdi va 1498 yilda Vasko da Gama tomonidan ko`pchilik intizorlik bilan kutgan bu diyorga yo`l ochildi.  Boshqa dengizchi Magellanning butun dunyo bo`ylab qilgan sayohati tufayli yangi yer, orollar kashf etildi, ular qisqa vaqt ichida Yevropa davlatlarining mustamlakasiga aylantirildi, u yerlarda oltin-kumush konlari ochildi, yangi xom ashyo, ekin, hayvon turlari ochildi, ularning Yevropaga kirishi boshlandi (paxta, makkajo`xori, tamaki, kofe, kakao).

Merkantilizmning maqsadi  Mamlakatga oltin va kumushning oqib kelishini ta‘minlash maqsadida, tashqi savdoni tartibga solish; arzon xom ashyoni import qilish yo'li bilan sanoatni rag‘batlantirish; import qilinadigan sanoat tovarlariga tariflarni belgilash; eksportni, ayniqsa, tayyor mahsulotlar eksportini rag‘batlantirish.

Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati  Merkantilizm rivojida ikki davrni ajratish mumkin:  1. Ilk merkantilizm yoki monetarizm (XV-XVI asr o`rtalari).  2. Rivojlangan merkantilizm, savdo balansi (yoki manufaktura sistemasi) (XVI-XVIII asr o`rtalari).

Iqtisodiyot tarixida sanoat  Iqtisodiyot tarixida sanoatning uch xil shaklini ajratish mumkin:  Uy hunarmandchiligi , manufaktura va fabrika. Uy hunarmandchiligida sohalar,tarmoqlararo mehnat taqsimoti mavjud, hamma ishni bir odam yoki shogird, oila bilan birga qilinadi.

Manufakturada esa kooperatsiya  Manufakturada esa kooperatsiya yuzaga keladi, eng muhimi chuqur mehnat taqsimoti, xususiy tadbirkor, yollanma ishchi kuchi paydo bo`ladi

Merkantilizmning birinchi davri  Merkantilizmning birinchi davri o`sha davr iborasi bilan aytganda monetar, ya'ni oltin va kumush pullar to`plash bilan bog`liq edi.  Bunda pul balansi siyosati olib borilgan , chetdan imkoni boricha kam tayyor tovar sotib olishga urinilgan. qimmatbaho metallni tashqariga, chetga olib ketish taqiqlangan.

Savdogarlarga  Savdogarlarga olib chiqilgan mahsulotning bir qismiga pul olib kelish majburiyati yuklangan (qolgani tovar bo`lishi mumkin).  Chet ellik savdogarlarni esa sotilgan mol pulining hammasiga yangi tovar sotib olishga majbur qilingan (pul olib chiqib ketmasliklari uchun). Bu siyosat nazorat kuchli bo`lishini talab etgan, tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojini susaytirgan.

Merkantilizmni qisqacha qilib quyidagicha ta'riflash mumkin  Iqtisodiy siyosatda: mamlakatda va davlat xazinasida imkoni boricha nodir metallarni (oltin, kumush, javohir, va durlarni) ko`proq to`plash;  Nazariya va ta'limotda: savdo, pul oboroti, ya'ni muomala sohasida iqtisodiy qonuniyatlarni izlab topish.

Ilk merkantilizm davrida  Ilk merkantilizm davrida chaqalar ataylab ishdan chiqarilgan, chunki bu pullar bilan faqat ichki savdo oborotini olib borish mumkin (tashqi savdoda esa mumkin emas),maqsad- pulni mamlakatda saqlab qolish.

Siyosiy iqtisod traktati  Merkantilizm bilan birga siyosiy iqtisod tushunchasi ham kirib keldi. Bu tushuncha fransiyalik Antuan Monkretyen tomonidan kiritildi (1565-1621).  U 1615 yilda " Siyosiy iqtisod traktati " kitobini yozdi. Bundagi asosiy g`oya - "ko`p sotishu, kam sotib olish".

Davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvi  U davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvini jamg‘armani ko‘paytirishning, mamlakat xo‘jaligini muslahkamlash va rivojlantirishning asosiy omili sifatida qaradi.  A.Monkreten pul boyligini ko‘paytirish yo‘llarini qidirdi, o‘z takliflarini qirol Lyudovik XIII ga tavsiya etdi.

Rivojlangan merkantilizm  Rivojlangan merkantilizm yoki savdo balansi nazariyasi XVI asrning ikkinchi yarmida paydo bo`ldi va XVII asrning o`rtalarida asosan Angliyada avj oldi. Uning asosiy mafkurachisi Tomas Mann (1571-1641) edi.

Tomas Mann  Tomas Mann 1630 yilda «Angliyaning tashqi savdodagi boyligi yoki boylikni tartiblash sifatidagi tashqi savdo balansi» asarini yozdi.  Unda muallif pul muomalasini qat’iy tartibga solish zararli ekanligini, pul foyda keltirishi uchun doimo harakatda bo‘lishini, pulning chetga erkin chiqarilishi kerakligini, busiz tashqi savdoni rivojlantirib bo‘lmasligini qayd qilib o‘tadi.

Tomas Mann savdo balansi nazariyasi  Tomas Mann (1571-1641) edi. Uning fikricha, pul tashqi savdo oborotida tashkil etadi, ya'ni har bir savdo kapitalisti o`z pulini ma'lum foyda olish uchun oborotga qo`yadi. Shunday yo`l bilan, ya'ni savdo yo`li bilan boyish kerak.  Tomas Mann bo‘yicha, boylikning manbai faqat tashqi savdo hisoblanadi, bunday boylikka «har yili xorijliklardan xarid qilgan summadan ко‘ ra, ularga ko'proq sotish» yo‘li bilan erishiladi.

Keyingi merkantilizm vakili Jon Lo  Keyingi merkantilizm vakillaridan biri Shotlandiyalik Jon Lo (1671-1729 y.) hisoblanadi .  Jon Lo kredit-bank tizimi , shuningdek, qog‘oz- pul muomalasi va birja chayqovchiligi asoschilardan biri hisoblanadi.  U kuchli iqtisodchi -amaliyotchi bo‘lsada, “Pul va savdo” asarini 1705 yilda chop etgan.

Jon Loning iqtisodiy g‘oyalari  1) milliy iqtisodiyot rivojlanishining kaliti sifatida, banknotalarni chiqarish yo‘li bilan mamlakatda pulning ta'minlanishiga harakat qildi;  2) kredit emissiya banklarining davlatga qarashli bo'lishini, hukumat tomonidan iqtisodiy siyosatini olib borilishi va uning yordamidan foydalanishni talab qilib chiqdi;  3) tovarlar bahosining ozgina oshishi, tovarlar taklifining ancha ko‘payishiga olib kelishi qoidasini asoslab berdi;

davomi  4) davlat qo‘shimcha ish joylarini yaratishga imkon beruvchi muomaladagi pul miqdorini ko‘paytirish yo‘li bilan, ishlab chiqarish miqdoriga ancha katta ta‘sir ko‘rsatishi mumkin;  5) aktsionerlik jamiyatlarini tashkil etish yo‘li bilan kapital markazlashuvi va birlashuvi g‘oyasiga ta‘sir ko‘rsatdi.

1694 yilda birinchi  Jon Lo Shotlandiyaning Edinburg shahrida zargar oilasida tug`ildi, uning otasi pullarni foiz hisobiga qarzga berar edi. Lo qisqa vaqt ichida boyib ketdi, Londonga jo`nadi.  Jon Lo uch yil Londonda bo`lgan vaqtida bank ishini yaxshi o`rganadi, 1694 yilda birinchi bank yuzaga keldi.

Jon Loning moliyaviy g`oyasi  Loning moliyaviy g`oyasi - kredit-moliya sohasi va davlatning iqtisodga aralashuvi yo`li bilan xo`jalikni rivojlantirishdir.  Bu g`oya (30-yillardan keng tus oldi) hozirgi iqtisodiy ta'limotlar yo`nalishidan biridir.

Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri  XVIII asrning oxirida merkantilizm iqtisodiy ta'limot yo`nalishi sifatida tarix sahnasidan tushdi. Sanoat inqilobi (to`ntarishi) sharoitida bu ta'limot va unga asoslangan siyosat hayot talabiga javob bermay qo`ydi.  Xo`sh, bu ta'limot nega tarix sinovidan o`ta olmadi, uning "bo`sh joylari" nimalardan iborat?

Merkantilizm Ispaniyada  Merkantilizm Ispaniya, Italiya, Angliya va Fransiyada ancha keng tarzda rivojlandi.  Masalan, Ispaniyada boylik qimmatli metall, pul bilan bir narsa deb qaralgan. Shu bois, Ispaniyada XVII asrning boshigacha mamlakatdan oltin va kumushni olib chiqish (o‘lim jazosi tahlikasi ostida) taqiqlangan.  Bunday qattiq chora-tadbirlar mamlakat hayotiga salbiy ta‘sir korsatadi. Xalqaro savdoda chetga chiqib qolgan Ispaniya iqtisodiy rivojlanishda ancha orqada qolib ketdi.

Bu ta'limotning xatolari  Bu ta'limotning xatolarini, klassik maktab vakillari, hatto ayrim merkantilistlar ham tan olgan. A.Smitning fikricha, bu " bizning savdogar va sanoatchilar tomonidan anglashilmovchilikning qorishmasidan iborat va boylik bu pulga egalik bilan bog`liq eng oddiy tushunchadan iborat.  Agar o`z boyligini oshiraman desa, har bir individ kabi davlat ham olayotganidan kam sarflashi kerak.

A.Smit va uning izdoshlari  A.Smit va uning izdoshlari bu ta'limotning xatolarini shunday izohlaydilar.  O`sha davrdagi (va hozirgi) olimlarning fikricha, mamlakat boyligi oltin va kumush zahiralaridangina iborat bo`lmay, yer, qurilish va boshqa ko`plab iste'mol mollaridan iboratdir. Masalan, V.Petti Angliyaning XVIII asr oxiridagi pul miqdoriga baho berib, bu pullar barcha mulkning 3 foizidan kamroq ekanligini isbotlab berdi.

Merkantilizm va hozirgi zamon  Asrimizning 60-70 - yillari mustamlakachilik tizimining yemirilishi va ko`plab yangi mustaqil davlatlarning vujudga kelish davri hisoblanadi. Bu davrda " nomerkantilizm" g`oyalari ilgari surilmoqda.

Merkantilizm moliya tizimi va savdo rivojiga hissa qo`shdi  Merkantilizm tarixan cheklangan bo`lsa ham (u XVIII asrda to`g`ri va qattiq tanqidga uchradi), ta'limotlar tarixidan munosib o`rinni egalladi.  Lekin bu ta'limot va unga asoslangan siyosatni to`la amalga oshirish qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligi Jon Lo tajribasidan ma'lum. Merkantilizm moliya tizimi va savdo rivojiga muhim hissa qo`shdi.

E’TIBORINGIZ UChUN RAXMAT!!!

Купить