Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026
0 SotishMikroprotsessorlar asosida tizimlarni loyihalash va uni laboratoriya platasida yoritish
![KIRISH
O‘zbekiston Pespublikasi birinchi P r ezident i [1] I.A. Ka r imovning
"O‘zbekiston sha r oitida dunyodagi iqtisodiy inqi r ozni yengish yo‘lla r i va
cho r ala ri” nomli asarida inqi r ozdan chiqish yo‘lla r ini hamda aloqa va
axbo r otlashti r ish soxasiga rivojlantirishga ta ’ luqli fik r bildi r ganla r. Bugungi
kunda aloqa va axborotlashtirish sohasining jadal rivojlanib borayotgani va bu
sohaning o’z o’rnida boshqa sohalar uchun ham muhim ahamiyat kasb
etayotgani mazkur yo’nalishni churuq o’rganilishiga sabab bo’lmoqda.
Jumladan axborotga ishlov berish ya’ni axborotlarni yozish tadbiq qilish kabi
masalalarda mikroprotsessor tizimlari shuningdek , boshqaruvchi va
hisoblovchi mikroprotsessorlar tizimlarini to‘g‘ri tashkil etish va ularni sozlash
texnologiyalari qurilmalarni rivojlantirishga bo’lgan talab oshib bormoqda
Shuning uchun mikroprotsessor tizimlarini sozlash texnologiyalaridagi mavjud
muammolar, mikroprotsessorlarning arxitekturasi, mikrokontrollerlar,
axborotlarga ishlov beruvchi mikroprotsessorlar tizimlarini tashkil qilish va
mikroprotsessorlarni obyekt bilan ulash va uni o’rganish bugungi kunda
dolzarb masalalardan biri bo'lmoqda.
Shuni takidlash lozimki , raqamli texnika va mikroprotsessorlar, dasturiy
boshqariladigan mikroprotsessorli tizimini yaratish va tahlil etish maskur
bittiruv ishining asosi hisoblanadi. Unga ko’ra bitiruv ishida mikroprotsessorli
tizimlarni loyixalash va laborotoriya platasida yaratilgan.
Yangi texnologiyalarni yaratishda eng avval mutaxasisslar oldiga
texnologik jarayonlarni o’rganish ularning tarkibiy qismlarni qo’llash
tog’risida bilim va ko’nikmaga ega bo’lish talab etiladi. Shu jumladan
zamonaviy texnologiyalar asosida tizim yaratish uchun har bir qurilmaning
strukturasini chuqur o’rganish va bu qurilmaninng arxitekruralari bilish zarur.
Ushbu bitiruv ishida yaratilgan tizim uchun kerak bo’ladigan
mikrokontrollerning arxitkturasi, qo’llanilishi, tarkibi yaniy yadrosi xatirasi
registrlari, pereferiya qurilmalari to’g’risida umumiy ma’lumotlar keltirilgan.
3](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_1.png?v=1)
![buyruqlar natijalarini joylashtirish zarur bo’lgan ma’lumotlar xotirasi
katakchalarining adreslari ketma-ket kiritiladi (ushbu adreslar chiqish
operandlarni adreslash maydonlaridan chiqarib tashlanadi) va operandalar
natijalarning registrlaridan ma’lumotlar ko’rsatkichi tomonidan adreslanadigan
ma’lumotlar xotirasi katakchalariga kiritiladi. (Shuni ta’kidlash kerakki, qoidaga
ko’ra, MK protsessorida operandlarni kiritishda avtooshirish va xotiradan
operandlar chiqarib tashlanaganda avtokamaytirish mexanizmlari bilan
ta’minlangan ma’lumotlar xotirasida qo’shimcha ko’rsatkichdan foydalaniladi.
Xotiradan foydalana olish metodi stekli deb ataladi, ma’lumotlar xotirasida
ajratiladigan bunday manipulyatsiyalash uchun soha stek deb ataladi. Stekdan
quyi dasturni tashkil etishda, xususan, uzilishni qayta ishlash quyi dasturdan
foydalaniladi). Chiqish natijalari joylashtirilgandan keyin buyruqlar
ko’rsatkichining avtooshishi yuzaga keladi, yoxud bajariladigan buyruqlarda
operandlarning mavjud berilgan maydoni unga kiritiladi. Ikkala holatda
buyruqlar ko’rsatkichida navbatdagi bajarilishi kerak bo’lgan buyruqlarni o’z
ichiga olgan xotira katakchalari adresi bo’ladi va tavsiflangan jarayon
takrorlanadi. Masalan, PLUS X, Y, Z (Z=X+Y) gipotetik buyruqlarini
bajarish ma’lumotlar ko’rsatkichiga X adresini yuklash, «ma’lumotlar xotirasini
o’qish» signalini berish, ma’lumotlar xotirasining tayyorligini kutish,
ma’lumotlar xotirasining ma’lumotlar shinasidan AMQ ning kirish operandining
1-son registriga yuklash uchun shunga o’xshash harakatlarni bajarish (2-son
registrga yozish), «qo’shish» kodini AMQga berish, AMQ tayyorligini kutish,
opZ adresni ma’lumotlar ko’rsatkichiga yuklash, ma’lumotlarni AMQ ning
kirish operandining 1-son registridan ma’lumotlar xotirasining ma’lumotlar
shinalariga berish, «ma’lumotlar xotirasini yozish» signalini berish, ma’lumotlar
xotirasi tayyorliginii kutish kabi harakatlarni yuzaga keltiradi.
Birinchi MP 4004 mikroprotsessori Intel firmasi tomonidan 1971-yilda
chiqarilgan. Hozirgi vaqtda bir necha yuzlab turli mikro- protsessorlar
chiqarilmoqda, lekin eng ommaviy va keng tarqalgani Intel va Intel ga
o‘xshash firmalaming mikroprotsessori aridir [3].
15](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_13.png?v=1)
![ishlaydi.Har bir yondashuv o‘z afzalliklariga ega.
Konveyerlar. Ko‘p-yillardan beri ma’lumki, komandalarni yuqori tezlik
bilan bajarish yo’lidagi asosiy to‘siq ulami xotiradan chaqirish hisoblanadi. Bu
muammoni hal qilish uchun ishlab chiquvchilar komandalar kerakli vaqtda
mavjud boiishi uchun komandani xotiradan oldinroq chaqirish vositasini o‘ylab
topdilar.Bu komandalarni oldindan tanlash buferi deb nomlanadigan registrlar
to‘plamida joylashgan.Shu tariqa, muayyan komanda kerak bo'lganda, u
to‘ppa-to’g’ribuferdan chaqirilib, u xotiradan o‘qilishi uchun kutish kerak
bo’magan edi.Bu g'oyadan 1959-yilda yaratilgan IBM Stretch kompyuterida
foydalanilgan edi.
Amalda oldindan olish jarayoni komandaning bajarilishini ikki bosqichga
ajratadi: chaqiruv va bajarish. Konveyer g‘oyasi ushbu strategiyani yanada
ilgariroq siljitdi [7]. Endilikda komanda ikki bosqichga emas, bir necha
bosqichlarga ajratildi, ulaming har bin apparat ta’minotining muayyan qismi
tomonidan bajarilar edi, ayni vaqtda ushbu qismlar parallel ishlay olar edilar.
1.7-rasm. 5 bosqichdan iborat konveyer (a); o’tilgan sikllarning
miqdoriga bog’liq holda har bir bosqich holati (b), 9 ta sikl ko’rsatilgan.
8 (a)-rasm da bosqichlar deb nomlanadigan 5 ta blokdan iborat konveyer
tasvirlangan. S1 bosqich komandani xotiradan chaqiradi va uni buferga
joylaydi, bu komanda ushbubuferda kerak bo‘lguncha saqlanadi. S2 bosqich
ushbu komandaning turi va bu komanda ma’lum harakatlar bajaradigan
19](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_17.png?v=1)
![operatsiyalar dastur bajarilish vaqtida amalga oshadi, ya’ni mikroprotsessorning
buyruqlari bo‘lib xisoblanadi.
Buyruqlar formati va ularning tasniflari.
Kursatma alohida qatorda yoziladi va 4 qismni o‘z ichiga oladi, asosiy emaslari esa
[ ] bilan belgilanadi:
[belgi:]
mnemonika_buruqlar
[operandalar]
[izo(]
Metka (belgi) yoki simvolik adres - xarf, son va belgilar ?@._$.-dan tarkib
topgan 31 ta simvolga ega. Shuning bilan birga son birinchi bo‘lib turishi
mumkin emas, nuqta esa, agar bo‘lsa birinchi bo‘lishi shart.
Mnemonika-kod operatsiyasi (KOP) buyrug‘ini qisqartirib belgilanishi.
Masalan, ADD mnemonika qo‘shishni (addition) bildiradi.
Operandlar-aniq yoki noaniq berilayotgan ikkilik to‘plamlari ustidan
bajarilayotgan operatsiyalar bo‘lishi mumkin. Operandlar 4 ta sanoq
sistemalaridan birida keltiriladi va 2,8,10 yoki 16-lik sanok sistemasi uchun v(V),
o (O), d (D), h (H) simvollar bilan tugashi kerak. Agar 16-lik son xarf bilan
boshlansa, unga chap tomonidan nol qo‘shiladi.
Buyruqlar sistemasi uch asosiy belgilar bilan tasvirlanishi mumkin:
buyruq uzunligi yoki uning tomonidan baytlarni egallash soni, funksional
vazifasi va adreslash usuli
MP 1810VM86 (8086) uchun buyruqlar birdan 6 gacha baytni egallaydi.
Birinchi bayt buyrug‘i har doim kod operatsiyasi hoblanadi, masalan INT XXh
ning kod buyrug‘i CD (HEX) ga teng.
Funksional belgisi buyrug‘iga kursatmalarni 5 ta katta guruhlarga bo‘lish
mumkin:
ma’lumotlarni uzatish buyruqlari;
arifmetik buyruqlar;
mantiriy buyruqlar;
38](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_36.png?v=1)
![2. [] masalan, [BX] xotira yacheykasida joylashgan vx adresli registrni
bildiradi. Bilvosita adreslashning alomati.
3. +, -, *, / - Qo‘shish. Ayirish. Kupaytirish va bo‘lish operatorlari.
mov ax, (2 * 3 + 8 / 2) - 2; ax registrida 8 soni joylashadi.
4. MOD-modul bo‘yicha bo‘lish. Qoldiqni beradi.
5. SHL, SHR-operandni chapga, unga surish..
6. NOT - bit bo‘yicha inversiya.
7. AND, OR, XOR - "I", "ILI", "ISK", "ILI" operatsiyalari. mov de (10d OR
5d) XOR 7d; (de)-8 ga teng bo‘ladi.
8. : -segmentning qayta tayinlanishi.
mov de [es : bx]; es segmentidan ma’lumotlar baytini va uning boshidan (vx)
baytga ortda qoluvchi (siljishni) de ga joylashtirish.
9.OFFSET-segment boshiga nisbatan adresni surish operatori (ya’ni segment
boshidan adres identifikatorigacha bo‘lgan baytlar soni).
mov bx, OFFSET table.
Direktivlar (psevdooperatorlar).
1. Yaqin metkani aniqlaydi (segment oralig‘ida).
jmp lbl .... ....
lbl: ....
2 . = - simvolik nomga ifoda ko‘rinishini beradi.
videoram=OB800h; videoram ga OBOOOh nomini beradi.
3. .CODE - kod segmentining boshini aniqlaydi, ya’ni dastur kodlari
joylashgan segmentdir.
4. .DATA - ma’lumotlar segmentining boshini aniqlaydi.
5. DB, DW - bir yoki bir necha baytlarni rezervlash direktivlari: DB yoki bir
yoki bir necha so‘zlar DW.
.DATA
fibs DB 1,1,2,3,5,8,13
rus DB 'Turbo Assembler'
buf DB 80 DUP(0);rezerviruyetsya 80 baytov,kajdiy obnulyayetsya
40](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_38.png?v=1)
![int DW 65535;v dvux baytax raspolagayetsya chislo FFFFh.
Array DW 100 DUP (0);rezerviruyetsya 100 slov
6. END - daturning yakunini bildiradi.
....
.CODE
MyPROG:....; tochka vxoda (nachalo programmi).
....; komandi programmi
....
END MyPROG
7. ENDM - blok yoki makro aniqlikning yakuni.
8.ENDP - qism dasturining yakunini bildiradi.
9. EQU - simvolik nom yoki qatorga ifoda qiymatini beradi.
BlkSize EQU 512
BufBlks EQU 4
BufSize EQU BlkSize * BufBlks
10. LABEL - mos turdagi metkani aniqlaydi.
....
.DATA
m_byte LABEL BYTE;metka m_byte tipa BYTE pozvolyayet teper
m_word DW 0;imet dostup otdelno k kajdomu baytu dannix
.CODE;m_word tipa WORD
....
mov [m_word],0204h
add [m_byte],'0';teper v m_word xranitsya kod
add [m_byte+1],'0';3234h,ASCII kod '0' raven 30h
11.LOCAL - makroaniqliklarning ichida metkalarni lokal aniqlaydi va xar
bir makrokengaytirishda ular o‘rniga assembler unikal metkalarni kiritadi: ??
XXXX, XXXX=(0000 . . . ////) h ga teng. Nima uchun ??XXXX?Chunki hech
41](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_39.png?v=1)
![Uzatish buyruqlari.
1. MOV DST, SRC; (SRC) ni (DST) ga uzatish. Shu yerda va kelajakda
registr ichidagisi, masalan AL registri (AL) yoki (al) ko‘rinishida belgilanadi
izohni uzatish esa ‹-- belgi bilan belgilanadi.
mov al ch; ‹--(ch)
mov cx, dx ;
mov bn, [mems]; mems simvolik adresli xotira yacheykasi ichidagisi
VN registrga uzatish. Kuyidagicha kilish xam
mumkin: mov bh, mems.
mov al, [bx]; VX registrida joylashgan adresli xotira yacheykasini
akkumlyatorga uzatish.
mov bx, OFFSET src; joriy segmentda SRC xotira yacheykasi
adresininig siljishini BX ga joylashtirish.
Mov al, table [bx]; baytlar jadvalining simvolik adresli table birligi
elementni va bu elementdan (bx) baytga kechikayotgan elementni akkumlyatorga
joylashtirish
Boshqa variantlar:
mov al, [table+bx] yoki
mov al, table+bx.
mov al,table + bx.
Jadval 3.1.
Buyruq bajarilishina oldin mov a1, [table+bx]
Registr VX
Registr AL
Manzil
Kod
0010
xx
0800(table)
8c
43](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_41.png?v=1)
![08xx
Xx
0810
58
Buruq bajarilishina so‘ng mov a1, [table+bx]
Registr VX
Registr AL
Manzil
Kod
0010
xx
0800(table)
8c
08xx
Xx
0810
58
2. PUSHRP ; juftlik registridan ma’lumotni stekning yuqorisiga joylashtirish
(masalan, push bx).
3. POPRP ; stek yuqorisidan 2 bayt olib uni RP juftlikka joylashtirish
(masalan, pop ax).
4. XCHG DST, SRC ; (DST) va (SRC)lar ichidagilarini joylarini
almashtirish. Ikka operand bir vaqtda xotira yacheykasidagi ma’lumot bo‘la
olmaydi.
5. XLAT SRC; jadval boshidan (AL) soniga teng ma’lumotlar bayti SRC
boshlang‘ich adresli jadvaldan olib, uni AL ga joylashtirish. SRC adres BX
registrida joylashgan bo‘lishi kerak. Boshqa variant: XLATB.
....
.DATA
src DB 15d,10h,00110101b,'A','B',166d
44](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_42.png?v=1)
![.CODE
....
mov al,2; v rezultate vipolneniya etix trex komand
mov bx,OFFSET src; v registr AL budet zagrujen kod
xlatb; 00110101b = 35h = 53d = ASCII'5'
6.IN ACCUM, PORT; AL yoki AX baytini yoki PORT adresli portdan
so‘zni akumulyatorga joylashtirish. Agar port adresi ‹= FF bo‘lsa, port adresi
bevosita ko‘rsatilishi mumkin, agar port adresi ›FF bo‘lsa, port adresi VCH
registri ifodasi orqali bilvosita kur sotiladi (POH maxsus funksiyasi).
OUT PORT, ACCUM; AL akkumulyatoridan yoki AX baytidan yoki so‘zni
PORT simvolik adresni TK ga uzatish.
7. OUTOUT PORT, ACCUM; AL akkumulyatoridan yoki AX baytidan yoki
so‘zni PORT simvolik adresni TK ga uzatish.
out 0ffh,al;
....
mov dx,37Ah;ma’lumotlar so‘shzini AX dan VU ga uzatish adres-
out dx,ax; port som 37Ah
8. LET RP,M ; M simvolik adresli xotira yacheykasini effektiv adresini
(siljishini) RP registrga yuklash
lea di, rus; bu komandaning analog ko‘rinishi - mov di, OFFSET rus.
Arifmetik buyruqlar
1. ADDADD DST, SRC; SRC va DST
add al, [mem_bute]; mem_bute-bir bayti xotira yacheykasi
add [mem_word], dx; mem_word-ikki baytli xotira yacheykasi
add ch,10001010b;
2. INC DST; (DST) ni 1taga kupaytirish (inkrement (DST)).
inc si; (SI) <-- (SI) + 1.
inc count; (count) <-- (count) + 1.
45](https://docx.uz/documents/e9753909-3465-4a29-9975-3e915371d97e/page_43.png?v=1)
-
O'xshash dokumentlar
- Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
- Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
- Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
- Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
- Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi