Milliy davlatchilik tarixida Turkiston muxtoriyatining o’rni - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	375.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Milliy davlatchilik tarixida Turkiston muxtoriyatining o’rni

Купить

Milliy davlatchilik tarixida Turkiston
muxtoriyatining o rni’
MAVZUSIDA YOZGAN

MUNDARIJA
Kirish … .....3……………………………………………………………………… …
1. Turkistonda muxtoriyatchilik harakatining yuzaga kelishi
1.1 Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan ijtimoiy-
siyosiy sharoitlar . ..7
…………………………… ………………………………
1.2 Muxtoriyatchilarning milliy davlat tuzish yo lidagi harakatlari ..19
’ …………
2. Turkiston muxtoriyati! Ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi
uchun kurash
2.1 Ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar… .31
…………
2.2 Muxtoriyatchilar harakatining yemirila borishi… .41
…………………………
2.3 Mustaqillik va milliy davlatchilik… ... ..48
………………………………… …
Xulosa… .. 54
…………………………………………… ……………………………
Tavsiyalar ... .57
………………………………………………………… ……………
Adabiyotlar ro yxati… .. ..58
’ ……………… …………………………………………
Ilova.........................................................................................................................60
Kirish

2

Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o z’
yurt i, tili, madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o zligini anglashga qiziqishi
’
ortib bormoqda. Bu tabiiy hol.Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini, nasl-
–
nasabini,o zi tug ilib voyaga yetgan qishloq, shahar, xullaski, Vatanining tarixini
’ ’
bilishni istaydi. 1
Ozodlik, mustaqillik, bugungi tinch-osuda hayot o z-o zidan kelmagani,
’ ’
ularning barchasi qanday tinimsiz kurashlar, qiyinchilik va yo qotishlar, uyqusiz
’
tunlar, munozara va muhokamalar, izlanish va yaratishlar, ba zan o ta iztirobli,
’ ’
ba zida quvonchli intilishlar mahsuli ekanini qalbimizdan, yuragimizdan
’
o tkazamiz. El-yurtimiz O zbekiston deb atalgan bu betakror va ozod diyor,
’ ’
mustaqil davlatni haqiqatan ham o z mehnati, o z aql-zakovati va salohiyati,
’ ’
irodasi bilan barpo etganidan ko nglimiz tog dek ko tariladi.
’ ’ ’ 2
O zbekistonning mustaqil rivojlanish yo liga qadam qo yishi ota-
’ ’ ’
bobolarimizning mustaqillik va erk uchun uzoq kurashi tarixini qayta idrok etishga
milliy-ozodlik harakati mafkurasining shakllanish jarayoniga davlat mustaqilligiga
erishishni ta minlagan omillar sifatida katta ijtimoiy qiziqish uyg otmoqda.
’ ’
Tarixiy haqiqatni qayta tiklash imkonoyati paydo bo lgan bugungi tub
’
o zgarishlar sharoitida butun milliy-ozodlik harakati jarayoni, shuningdek, ayrim
’
ijtimoiy-siyosiy oqimlarning o rni va ahamiyati haqidagi eski qarashlarni
’
butunlay qayta ko rib chiqish zaruriyati yuzaga keldi.
’
Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov xalqimiz tarixini xolisona o rganish
’
zarurligini ta kidlab shunday degan edi. Biz tariximizni yoritishda uni davr
’ “
muayyan siyosiy gurunlar yoki ayrim shaxslar manfaatiga moslab talqin etishni
qoralaymiz. G oyat murakkab va ziddiyatli tariximizni xolisona va ilmiy
’
o rganish tarixchi olimlarimizning ma suliyatli va oliyjanob vazifasi deb
’ – ’
hisoblaymiz . Ozodlik va mustaqillik g oyalarini o zida
” ’ ’
1
Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q T. Sharq .1998.3-bet
” ’ ” ” ”
2
Karimov.I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida .T. O zbekiston
” ’ ” “ ’ ”
NMIU,2011. 30-bet.
3

mujassamlantirgan va o zbek xalqi tarixida o chmas iz qoldirgan muhim’ ’
voqealardan biri Turkiston muxtoriyatidir.
Bugungi kunda Turkiston muxtoriyati uchun kurash tarixini o'rganish
alohida ahamiyat kasb etadi.Ilmiy jamoatchilik e'tiborini ko'pdan o'ziga jalb etib
kelayotgan Muxtoriyat tarixida hozirda nafaqat ilmiy, balki amaliy va hatto siyosiy
nuqtai-nazardan qiziqish uyg otishi tabiiy, chunki davr o sha yillar voqealariga
’ ’
qayta baho berishni taqozo etmoqda. Shunisi ham borki, Turkistonda Muxtoriyat
ushun kurash jarayonida demokratik milliy davlatchilikni barpo etish mafkurasi
ham shakllana bordi.
Mavzuning organilish darajasi:
’
Turkiston Muxtoriyati tarixini organish murakkab, ogir va shubhasiz
’ ’
muhim yolni bosib otdi.Uni shartli ravishda uch davrga bolish mumkin.
’ ’ ’
Birinchisi sovet davri. Sovet voqeligi sharoitida uzoq yillar Turkiston
–
Muxtoriyati tarixi soxtalashtirildi va buzib ko rsatildi.
’
Mavjud ilmiy adabiyotlarni batafsil o rganish shuni ko rsatdi-ki, sovet davri
’ ’
tadqiqotchilari mafkuraviy va ma muriy nazorat iskanjasida bo lib erkin fikr
’ ’
bildirish imkoniyatiga ega emas edilar. Ilmiy izlanishlar metadologiyasi asosan
markscha-lenincha mafkuraga tayanardi. Natijada ilmiy muomalaga ko plab
’
manbalar ko plab faktik materiallar kiritilganligiga qaramay, tarixiy jarayonlar
’
butun ziddiyati va murakkabligi bilan baholanmay haqqoniy ilmiy bilimlar
o rniga vaziyatni to g ri aks ettirmaydigan soxta tarixiy manzaralar yaratildi.
’ ’ ’
Turkistonda sovet hokimiyati o rnatilishi hamda ijtimoiy-siyosiy
’
harakatlarni o rganishga,shuningdek, jadidchilikni tadqiq etishga qaratilgan. 80-
’
yillar oxirlarigacha yaratilgan deyarli barcha ilmiy tadqiqotlarda Turkiston
Muxtoriyatining mohiyati va tushunchasini atay toraytirish maqsadida unga
Qo qon Muxtoriyati degan nom berilib, uning tashkilotchilari pan
“ ’ ” “
islomchi , pan turkchi , aksilinqilobchi deb ataladi.
” ” ” ”
Ikkinchisi qayta qurish davri.So nggi yillardagi adabiyotlarni
– “ ” ’
o rganish shuni ko rsatadiki, 80-90-yillar davomida qayta qurish ta sirida
’ ’ “ ” ’
partiya mafkuraviy zug umining birmuncha kuchsizlanishi va SSSRning
’
4

parchalanishi bilan tarix fanida sog lomlashish jarayoni namoyon bo la boshladi.’ ’
Ular tarixiy voqealarga sinfiy yondashuvdan qochish umuminsoniy qadriyatlar
ustuvorligiga suyanishga,yo nalish kabilarda uchraydi. O z-o zidan ma lumki,
’ ’ ’ ’
o zbek xalqining ozodlik va mustaqillik uchun kurash manbalariga e tibor
’ ’
keskin kuchaydi. Shuni ta kidlash lozimki, gazeta va jurnallardagi maqolalar
’
bilan bir qatorda risolalar ham paydo bo ldi. Biroq ularda bizning tahlilimiz
’
ko rsatishicha, muammoning ayrim qirralari ko rilsa, Turkiston Muxtoriyati
’ ’
harakatining idrok qilinishiga bag ishlangan tadqiqotlar olib borilmadi. Xususan
’
mahalliy demokratlarning Muxtoriyat uchun kurashda ko zlangan asosiy
’
maqsadlari ularning Turkiston jamiyatini taraqqiyot yo liga tadrijiy islohotchilik
’
asosida yetarli o rganilmadi.Jadidlarning 1917-yil fevraldan oktabrgacha bo;lgan
’
davrdagi faoliyatining dasturiy, tashkiliy tomonlari ularning Turkiston ozodligi va
mustaqilligi uchun kurashda mahalliy aholini birlashtirish uchun olib brogan
harakatlari tadqiqotchilar e tiboridan chetda qolmadi.
’
Uchinchisi mustaqillik davri. Mustaqillik davrida olib borilgan
–
izlanishlar natijasida quyidagi masalalar o rganildi:
’
- Turkistonda islohotchilik g oyalarini shakllantirishga sharoit yaratgan tarixiy,
’
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy omillar;
- Jadidchilik va Turkiston Muxtoriyatining o zaro yaqin aloqasi;
’
- Milliy demokratlar faoliyatining dasturiy, tashkiliy asoslari ularning konseptual
qarashlari;
Ishning maqsadi va vazifasi: Tadqiqotchilik ilk bor musulmon aholisi tashkiliy
birligi muammolarining kam o rganilgan jihatlariga e tibor qaratildi. O lkada
’ ’ ’
birinchi milliy davlat tuzilmasi Turkiston Muxtoriyati barpo etilishi tajribasi
umumlashtirildi. Uning zo ravonlik bilan bostirilishi yoritildi.
’
Bitiruv malakaviy ishidan maqsadi milliy davlatchiligimiz tarixiga yana bir bor
nazar solish, mustamlaka sharoitida shakllangan, qisqa muddat bo lsada faoliyat
’
yuritgan Turkiston Muxtoriyatining tashkil etilishidan ko zlangan maqsadni
’
o rganish.
’
5

Mavzuning nazariy uslubiy asosi: O zbekistonda amalgam oshirilayotgan’
ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot va qaror toptirilayotgan nazariyalar tashkil etadi.Ishni
bayon
etishda O zbekiston tarixini yangi tamoyillariga tayangan holda tarixiylik
’
ilmiylik, xolislik, uzviylik kabi metodologik tamoyillariga tayaniladi.Ishning
muhim nazariy asosini O zbekiston Respublikasi
’
qonunlari, hukumatningturli mazmundagi hujjatlari hamda Prezident
Islom.Karimovning asarlarida bayon qilingan g oya, qoidalar tashkil etadi.
’
Ishning davriy doirasi: IX asr oxiri XX asr boshlarini o z ichiga
’
oladi.Ishda Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik harakati maqsad va mohiyati,
Ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma rifiy, g oyaviy-mafkuraviy, milliy va
’ ’
umummilliy xususiyatlari aks ettirilgan.
Ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati: IX asr oxiri XX asr boshlarida Turkistonda
yuz bergan Ijtimoiy-siyosiy voqealar tizimlashtirildi va umumlashtirilgan holda
ilmiy muomalaga kiritildi. Turkiston Muxtoriyatining tarixiy rivojlanish
qonuniyatlari o zgarish jarayonlarining asosiy omillari o rganildi.
’ ’
Shu bilan birga turli manbalar va ilmiy adabiyotlardagi mavzuga tegishli
yondashuvlar fikr mulohazalar ko rib chiqilib qiyosiy tahlil qilindi va izchil
’
tarzda tatqiq etildi. Tadqiqot natijalari O zbekiston tarixini yangi ma lumotlar
’ ’
bilan to ldirib muhim xulosalar taqdim etadi. Ishda qo lga kiritilgan natijalardan
’ ’
O zbekiston tarixini o qitishda foydalanish mumkin.
’ ’
Ishning aprabatsiyasi . Bitiruv malakaviy ish Qarshi davlat universiteti
Tarix fakulteti O`zbekiston tarixi kafedrasi qoshidagi Yosh o`lkashunos
“ ”
to`garagida, hamda 2011-2012 o`quv yilida talabalarning ilmiy-amaliy
konferensiyasida ma ruza qilingan.
’
Ishining hajmi va strukturasi : Kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro yhati va ilovadan iborat.
’
6

1.Turkistonda muxtoriyatchilik harakatining yuzaga kelishi.
1.1 Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan ijtimoiy siyosiy–
sharoitlar
Turkistonda milliy o zlikni anglashga xizmat qilgan va milliy ozodlik
’
mafkurasining yuzaga kelishi va rivojlanishiga muhim hissa qo shgan yirik
’
ijtimoiy-siyosiy oqimlardan biri jadidchilik bo ldi.
’
Sovet tarizshunosligida uzoq vaqt mobaynida jadidchilik reaksion G oyaviy
“ ” ’
oqim sifatida ko rsatildi.To g ri dastlabki bosqichlarda Jadidlarning madaniy-
’ ’ ’
ma naviy faoliyati nisbatan ijobiy baholangan bo lsada, faqat bugungi kunga
’ ’
kelib vatanimiz olimlarining sa y-harakatlari bilan bu masalaga tubdan
’
yondashuvlar qaror topdi.Hozir jadidlar Harakati Turkiston jamiyatining XIX-asr
oxiri XX-asr boshlarida siyosiy kuchlar chatishib ketgan bir davrda eng
taraqqiyparvar yo nalishini o zida aks ettirgani ochiq tan olinadi. Jadidchilik
’ ’
dunyodagi umuminsoniy va milliy qadriyatlarga asoslangan bo lib u ijtimoiy
’
rivojlanishning yetilgan ehtiyojlari va o lka tub aholisining manfaatlariga javob
’
berardi.
Aytish mumkinki, jadidchilikning paydo bo lishi va shakllanish masalalari
’
ancha to liq yoritildi. Biroq, hanuz chuqur idrok etishni
’
Talab qiluvchi bir qator muammolar mavjud. Jadidchilik, ma lumki,
’
Markaziy Osiyo mintaqasi ijtimoiy rivojlanishining tub burilish bosqichida yuzaga
keldi.Mahalliy vatanparvarlarning mustamlaka Turkistonda inqirozla holatini,
‘
O lkaning umumjahon jarayonlardan tobora ortda qolayotganini tub aholining
’
erkparvar harakatlariga keskin zarba berilib hamma joylarida bostirilishini
ma naviyat sohasidagi turg unlikni idrok etishlari jamiyatni atroflicha isloh etish
’ ’
kerak degan g oyaning ilgari surilishiga turtki bo ldi.
’ ’
Biroq,bu islohotchilik harakati tarixiy murakkab yo lni bosib o tdi.Bu
’ ’
ijtimoiy rivojlanishning konsepsual asosiy masalalari va eng avvalo, feodalizm
7

hamda mustamlakachilikning asoslarini buzish mafkurasini konsepsual jihatdan
idrok etishda ko rindi.’
Birinchi bosqichda mazkur harakat ishtirokchilari asosan e tiborni butun
’
ijtimoiy tizimni o zgartirishdan ko ra, ma naviyat sohasini yangilashga
’ ’ ’
qaratdilar. Jadidlar yangi usuldagi maktablarni tashkil etish,gazetalar chiqarish,
darslik va o quv qo llanmalari (ayniqsa aniq fanlar) nashr etish G arb texnika
’ ’ ’
va texnologiyasini o rganish zaruriyati, Yevropa madaniyati yutuqlaridan
’
foydalanishni targ ib etish orqali milliy dunyoviy ta limni yuzaga keltirish,
’ ’
ma naviy hayotni yangilash va boyitish, milliy o zlikni anglashni yuksaltirishga
’ ’
zamin yaratdilar. Turkistonda dastlabki jadid guruhlari XX-asr boshlarida yuzaga
keldi.Jadidlarning taniqli vakillari milliy ziyolilarning o zligini tashkil etgan
’
kishilar edi.Munavvar Qori Abdurashidxon o g li, Sadriddin Ayniy,
’ ’
Mahmudxo ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Zakiy Validiy, Toshpo lat
’ ’
Norbo tabekov, Abdurauf Fitrat va boshqalar shular jumlasidandir. Jadidlarning
’
tashkiliy jihatdan birlashishlarida Mahmudxo ja Behbudiyning xizmati sezilarli
’
bo ldi. U o z atrofiga anchagina aqliy kuchlarni yig di.
’ ’ ’
Jadidchilik boshlang ich bosqichida ko proq musulmon maktablari
’ ’
islohoti va Yevropacha ta lim unsurlarini kiritishni ko tarib chiqqan tor
’ ’
darajadagi madaniy ma rifiy oqim degan qarashlar mavjud. Shunga qaramay u
– ’
ilk yillardayoq milliy uyg onish uchun shart-sharoit hozirlash, O rta Osiyo
’ ’
xalqlarini jahon xalqlari sivilizatsiyasi bilan oshno etishga qaratilgan edi. Katta
zakovat va haroratli qalb egalari bo lgan bu harakat tashabbuskorlari Turkiston
’
xalqlarining boshi berk ko chaga kirib qolganliklaridan chuqur tashvishga
’
tushdilar .Ham chorizm, ham mahalliy amaldorlarning ikki yoqlama zulmi ostida
qolgan Mahalliy keng ommaning behad qashshoqligi, dunyoning rivojlangan
iqtisodiy mamlakatlaridan haddan ziyod ortda qolganligi madaniy qoloqlik ,
fikrlashdagi turg unlik jadidlarda ijtimoiy taraqqiyotni tezlashtirishning amaliy
’
vositalarini izlash fikrini uyg otdi.
’
Yuzaga kelgan sharoitlarda ilg or musulmon ziyolilari o lkaning
’ ’
istibdod zanjiriga tushishning, mamlakat qoloqligining asosiy sababini xalqning
8

ma rifiy qoloqligi deb bildilar.Shu bois jadidlar ta limni isloh qilishni dastlabki’ ’
bosqichdagi asosiy vazifa deb bilishgandi.
Jadidlar yangi usuldagi maktablar, kutubxonalar, o quv zallari
’
ochishdi.Jumladan o lka hududida yangi usuldagi maktablardan dastlabkisi 1898
’
yilda Qo qonda Salohiddin domla nomidan tashkil etildi.O sha yili jaded
’ ’
maktabi To qmoqda ham ochildi. 1899 yilda Mannon Qori Toshkentda va
’
Shamsiddin domla Andijonda yangi usuldagi maktablar ochdilar.
1990-yildan boshlab Turkistonda yangi usuldagi maktablar tarmog I izchil
’
ravishda kengaya bordi. Shu yili taniqli olim, jurnalist
Va pedagog Munavvar Qori Abdurashidxon o g li yangi usuldagi o zbek
’ ’ ’
maktabini tashkil etdi. Uni o zi boshqarib dars berdi.shu o rinda Munavvar Qori
’ ’
shaxsi haqida ma lumot beradigan bo lsak, Munavvar Qori Abdurashidxon
’ ’ “
o g li ijtimoiy-pedagogik faoliyat bilan birga
’ ’
badiiy ijod bilan ham shug ullangan.Uning ixcham hikoyalari, talaygina
’
she rlari o sha davrdagi matbuot va o zi tuzgan hamda yozgan darsliklarga
’ ’ ’
kiritilgan. Shuningdek, u o tkir publicist adib sifatida tanilgan. Maqolalarida
’
inson va jamiyat, din va dinshunoslik, ahloq, mustamlakachilik va hurriyat,
ziyolilik, uyushma, tashkilot,davlat idorasi masalalariga alohida e tibor
’
qaratgan .
” 3
Bu maktabning samaradorligi shu qadar yuqori ediki, bu hol boshqa
joylarda ham shunday o quv dargohlari tashkil etilishiga turtki bo lib xizmat
’ ’
qildi.
1903-yilda Mahmudxo ja Behbudiy Samarqand yaqinidagi Jomboy degan joyda
’
o z mablag i hisobidan yangi maktab ochdi.Hoji Mulk va Abduqodir Shakuriy
’ ’
kabi mashhur ma rifatparvarlar u bilan birga dars berishdi.
’
Boshlang ich davrdagi jadidchilik harakatining ma rifatparvarlik
’ ’
yo nalishida bo lganligini tan olgan holda, shuni aytish kerakki, U Rossiyadagi
’ ’
narodniklar faoliyati singari sof madaniy- ma rifatparvarlik harakati edi deyish
’
mumkin emas. Jadidlarning ma rifat mafkurasi ijtimoiy jihatdan ancha boy
“ ’ ”
va qirrali edi.Unda hozir ham dolzarb sanaluvchu tarixiy vazifalar: dinning
3
. O zbekiston milliy Ensiklopediyasi 6-tom 127-bet.
” ’ “
9

ma naviy kamolotini takomillashtiruvchilik xususiyati, bozor va xususiy makonni’
shakllantirish jarayonlarini kuchaytirish, zamonaviy demokratik muassasalarni
yuzaga keltirish, o ziga xos milliy rivojlanish yo li kabilar jamlangan va
’ ’
e tiborga olingan edi.Ta lim islohoti haqidagi talablar mohiyatan ilk jadidlar
’ ’
mafkuraviy qarashlarning umumiy jihatini o zida ifoda etgandi. Ular o sha
’ ’
paytdayoq Turkiston jamiyatini tadrijiy isloh etishning bo lg usi modeli
’ ’
ko pgina muhim g oyalarni o z faoliyatlarida namoyon etishgandi. Agar ilk
’ ’ ’
jadidchilik nazariy qarashlariga tarixiy nuqtai nazardan qaralsa, jadidlarning
–
bundan keyingi, butun mafkurasi asoslarini tashkil etgan bir necha muhim
qoidalarni ajratib ko rsatish mumkin. Birinchidan, ma rifatparvar xalqni
’ ’
ma rifatli qilmasdan keng ommani rus va jahon madaniyati yutuqlariga oshno
’
etmasdan turib, Turkiston taraqqiy etolmasligini tushunib yetdilar. Ular xalqning
turmush sharoitini yaxshilash uchun mustamlaka feudal zulmi va og ir
’
majburiyatlardan xalos bo lish, ma naviy erkinlikka erishish zarur deya to g ri
’ ’ ’ ’
fikr yuritishdi. Huquqshunos D,Tashqulovning tadqiqotida
ko rsatilganidek,ma rifatparvar asarlarida mustamlaka feodal jamiyatining
’ ’
siyosiy huquqiy muassasalari markaziy o rin tutadi. Ular o z asarlarida
– ’ ’
hokimiyatning qonunsizlik va poraxo rlik, haddan ziyod og ir soliqlar kabi
’ ’
zulmkorligi ko rinishlarini ayamay tanqid qilishdi. Jadidlar mustamlaka
’
Turkistonni Mahalliy ma muriyat vakillarining saylov tizimini
’
qoralashdi.Chorizmning norozilik siyosatiga norozilik bildirishdi.
Ikkinchidan, jadidchilik harakatining yo lboshchilari tarixiy taraqqiyotni
’
tezlashtirishni, islomni yangilash, madaniy bozor makonini ijtimoiy iqtisodiy
–
shart sharoitlarni yaratishni shakllantirish bilan chambarchas bog ladilar.
– ’
Yevropa va Rossiyaning ko pgina ma rifatparvarlaridan farqli o laroq,
’ ’ ’
jadidlar dinni rad etmadilar. Aksincha ular islomni ijtimoiy taraqqiyotga erishish
uchun musulmonlarni birlashtiruvchi muhim omil, o lka xalqlqrini yuksak
’
axloqiylik, vatanparvarlik, do stlik, birodarlik, inqirozli ahvoldan chiqishdagi
’
kurashda jipslashtiruvchi kuch sifatida saqlab qolish tarafdorlari bo lib chiqishdi.
’
Jadidchilik harakati yuzaga kelayotgan bir paytda yozilgan Abdurauf Fitrat va
10

Mahmudxo ja Behbudiylarning Islomning qisqacha tarixi (bir xil nomdagi)’ “ ”
asarlari jadidlarning dinga munosabati haqida yorqin tasavvur beradi. Ularda
mohiyatan bundan keyingi rivojlanish istiqbollarini belgilash uchun zarur bo lgan
’
, bosib o tilgan yo lning atroflicha tahlili berilgan. Fitratning fikricha dunyo
’ ’
qandaydir hayot g oyasi dan yaratilganidan to Muhammad Payg ambargacha
“ ’ ” ’
bo lgan dinlar, urushlarning tartibsiz almashinuvini o zida namoyon etadi. Alloh
’ ’
o z payg ambari orqali haqiqiy dinni yubordi,islom odamlar tarqoqligini yengib
’ ’
o tdi, taraqqiyot davri boshlandi.Musulmonlar dunyoga ko plad ilmiy
’ ’
kashfiyotlarni berdi, yevropaliklarning o zlari ilgari yaratgan aqliy qadriyarlarni
’
saqlqb qoldi.
Mahmudxo ja Behbudiy islom falsafasiga katta e tibor berib, unda
’ ’
musulmon dunyoqarashining o zagini ko rdi: Qachonlardir islom faylasuflari
’ ’ “
ta kidlaydi, Behbudiy, - Yevropa uchun Aflotun va Arastuni saqlab qolishdi, bu
’
qit ada antic an analarning qayta tiklanishiga imkon berdi. Endi uning
’ ’
fikricha,islomfaylasuflarining yevropaliklar xizmatidan foydalanish payti keldi:
qo shnilardan barch yaxshi narsalarni, xususan, hissiyotlarga eng muhimiinson
’
ehtiyojlariga yuz tutgan O.Kant asarlarida o zlashtirish lozim.
’
Birinchi bosqichda jadidchilik harakatining yo lboshchilari o rta
’ ’
asrchilik sxolastikasi, qotib qolgan diniy ta limga qarshi chiqishdi, yangi usuldagi
’
ta lim uchun kurashishdi.Biroq, ularning islomni isloh qilish mafkurasi rivojlana
’
borib, ancha chuqur mazmun va ijtimoiy taraqqiyot ehtiyojlari bilan o zaro
’
aloqadorlik kasb eta bordi. Jadidchilik dunyoviy ta limni faollashtirishga intila
’
borib, ayni paytda yuzaga kelayotgan milliy burjuaziya manfaatlari,
shakllanayotgan Tovar-bozor munosabatlari sharoitlarini o zida aks ettirdi. Ular
’
an anaviy ta lim islohoti, yangi usuldagi maktablar va teatr truppalari yaratish,
’ ’
har bir musulmonning bank va moliyaviy capital ishida ishtirok etish imkoniyati
tarafdorlari bo lganlari holda , islomning ba zi eskirgan aqidalarini inkor
’ ’
etishdi.Fanning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini tezlashtirishdagi alohida
ahamiyatini tan olishdi. Jadidlar ma naviy va iqtisodiy yangilanish ehtiyoji haqida
’
matbuotda ko plab chiqishlar qilishdi.Jumladan M.Behbudiy o zi nashr qilgan
’ ’
11

Oyina jurnalida shunday deb yozadi: Siz muhtaramlar, o z bolalarimizni“ ” ”… ’
ular din va millatga xizmat qilishlari uchun zamonaviy bilimlarga o qitmog imiz
’ ’
lozim, millat va dinga xizmat qilish esa, faqat bilimlar va pul orqali mumkin . Bu
”
maqsadlar zamonaviy o zgarishlar amaliyoti bilan hamohangdir. Zero o tmishda
’ ’
ham, hozirgi kunlarda ham interllektual imkonoyatga ega bo lish bozor
’
tuzilmalarini tatbiq etish negizida jadal iqtisodiy o tish, keng miqyosda
’
investitsiyalar kiritish milliy gillab yashnashning muhim shartidir.
–
Jadidchilik ilg or estetik va ma naviy-iqtisodiy g oyalarni o zida
’ ’ ’ ’
jamladi. XX-asr boshlarida jadidchilik siyosati qonun asosida insonning so z,
’
matbuot, vijdon, shaxs daxlsizligi, erkinligini himoya qildi.Shunday qilib,
jadidchilik yuzaga kelgan paytdan boshlaboq feudal tuzum va
mustamlakachilikning tub negizlariga qarshi chiqdi. U an anaviy islomga zid
’
o laroq dinni ma naviy va iqtisodiy taraqqiyot vazifalariga moslagan holda
’ ’
uning ayrim eskirgan qoidalarini o zgartirishga intildi. Jadidlar o z xalqini
’ ’
ma rifatli ko rishni istadi.Har qanday qullik,xurofotga berilish, milliy
’ ’
biqiqlikdan ozod bo lishga intildi. Bu yo l milliy va diniy ma naviy
’ ’ – ’
qadriyatlardan voz kechish emas, balki, ular asosida bundan keyingi rivojlanish va
taraqqiyotga xalaqit beruvchi eskirgan aqida va xurofotlardan voz kechish bilan
asta-sekin o tish edi.Jadidlarning g oyalari aholining turli qatlamlari tomonidan
’ ’
qizg in kutib olindi. XX-asr boshlaridayoq jadidlar harakati Sirdaryoning qariyb
’
Butun janubiy qismi, Samarqand va Farg ona viloyatlari, Buxoro amirligini
’
qamrab oldi. U ayniqsa, yirik shaharlar Toshkent, Samarqand, Qo qon, Andijon,
’
Namangan, Marg ilon, Kattaqo rg onda katta mavqega ega edi.
’ ’ ’
Jadidchilik harakatlarining tashkiliy jihatdan o sib va mafkuraviy
’
shakllanishiga birinchi rus inqolobi sezilarli ta sir ko rsatdi. 1905-1907
’ ’
yillardagi jadidlarning siyosiy qarashlari o sib, ular faoliyatida keskin chora-
’
tadbirlarni amalga oshirishga intilish kuchaydi. Ayniqsa, 1905-1907-yillardagi
davrda Turkistonda jadidchilik harakati Tashkiliy g oyaviy jihatdan chiqish qildi.
’
Nijniy Novgorod shahrida 1905-yil 15-avgustda bo lib o tgan I Butun Rossiya
’ ’
musulmonlar syezdi va Peterburgda 1906-yil 13-23-yanvarda bo lib o tgan II
’ ’
12

Butun Rossiya umummusulmon syezdi qarorlari o lkada ancha shov-shuvga’
sabab bo ldi.Bu syezdlarda Rossiya musulmonlari ittifoqi tashkiloti tuzildi.
’
I Birinchi syezd shunday qaror qildi: Musulmonlar imkon qadar har bir
“
viloyatda yangi maktablar ochish, gazeta, jurnallar chiqarish xalq orasida
tarqatishlari lozim .Ikkinchi umummusulmonlar syezdida Ittifoqning nizomi va
” “
dasturi qabul qilindi. Markaziy qo mita va uning byurosi saylandi.
” ’
Musulmonlar ittifoqi syezd qarorlariga muvofiq iqtisodiy va mafkuraviy
“ ”
dastur qonunlariga asoslangan va tashkilotning o zi sinfiy bo linish tamoyili
’ ’
bo yicha emas, balki madaniy diniy muxtoriyat bo yicha faoliyat yuritish
’ ’
maqbul hisoblandi. 1906-yildagi Davlat Dumasiga saylovlar Turkistonlik milliy
ziyolilarning siyosiy ongi rivojlanishi uchun muhim voqea bo ldi. Turkistonlik
’
musulmon deputatlari, konservativ guruhga oidligiga qaramay, qisqa muddatli bu
parlament tajribasi foydali bo lib, ular orasida liberal islohotchilik harakatining
’
rivojlanishiga imkon yaratdi.
Bu davrda turkistonlik jadidlar bilan Volgabo yi, Qrim va Kavkaz
’
jadidlari o rtasida yaqin aloqalar o rnatildi.Jumladan 1905 yilda Rossiya
’ ’ –
musulmonlari qo mitasi Markaziy byurosining a zosi Abdurashid Ibrohimov
’ ’
Toshkentga keldi va bu yerda tegishli ishlarni olib bordi.1908-yilda esa Rossiyada
jadidchilik asoschisi Ismoil Gaspirali Qohiraga jo nab ketishi oldidan yana
’
Turkistonga keldi.U xususan Samarqanddagi yangi usul maktablarida dars berish
qanday yo lga qo yilganligi bilan tanishdi. 1910-yil sentyabridan Davlat
’ ’
Dumasining sobiq a zosi, taniqli tatar jadidi Sadri Maqsudiy butun Turkiston
’
o lkasini aylanib chiqdi. U Krosnovodsk, Asxobod, Marv, Buxoro, Samarqand,
’
Qo qon, Toshkentga bordi va so ngra Orenburgga yo l oldi.
’ ’ ’
Toshkent O rta Osiyo mintaqasining ma muriy va madaniy markazi
’ ’
sifatida islohotchilar yig iladigan joyga aylandi. Ijtimoiy siyosiy hayot
’ –
faollashuvining muhim ko rsatgichi sifatida nashriyot, xususan, matbuot
’
faoliyatining keskin jonlangini ko rish mumkin.
’
Turkiston jadidlarining birinchi milliy gazetasi 1906-yil 26-iyunda
Taraqqiy nomi bilan chiqdi.Unga taniqli jamoat arbobi Ismoil Obidov
“ ”
13

muharrirlik qildi. Shunisi diqqatga sazovorki, O zbekiston Respublikasi Vazirlar’
Mahkamasining 1993-yil 25-iyun qarori bilan ushbu gazeta birinchi sonining
chiqqan kuni Matbuot kuni sifatida keng nishonlanmoqda.
“
Taraqqiy bilan bir qatorda Toshkentda turkistonlik jadidlarning 1906
“ ” –
yilda Xurshid , 1907-1908-yillarda Shuhrat , Gujjor gazetalari paydo
“ ” “ ” ” ”
bo ldi. Xurshid va Shuhrat Turkistonda muxtoriyatchilik harakatining
’ “ ” “ ”
bo lg usi yo lboshchilaridan biri Munavvar Qori tomonidan nashr qilindi.
’ ’ ’
Turkistonda bundan keyin bir qator jadid gazeta va jurnallari Osiyo . Sadoi
– “ ” ”
Turkiston , Samarqand gazetalari paydo bo ldi. Jadidlarning bu bosma
” “ ” ’
nashrlari 1905-yilda Rossiya Konstitutsiyasi yumshatilgan senzurani qabul
qilgandan so ng yuzaga kela boshladi.Ularning ko pchiligi qisqa muddat ichida
’ ’
chiqqan bo lsada, islohotchilar g oyalarini tarqatishda muhim ahamiyatga ega
’ ’
bo ldi.
’
1910-yilga kelib o lkaning turli joylarida bunday maktablar tashkil etildi.
’
Toshkent va Qo qon jadid maktablarining yirik markazi bo lib qoldi.1917-yil
’ ’
fevral inqilobi boshlariga kelib chor hukumati tomonidan Turkistonda 4 mingdan
ortiq bola o qiydigan 100ga yaqin yangi usuldagi maktablar ro yxatdan
’ ’
o tkazilgan.Ularning hammasi xususiy mablag hisobiga faoliyat yuritar edi.
’ ’
O qish pullik bo lgani bilan uning miqdori oyiga 50 tiyindan 3 so mgacha edi.
’ ’ ’
Yangi usuldagi maktablarda bolalarning savodi baralla o qitish usuli bilan
’
chiqarila boshladi. Turkistonning taniqli ma rifatparvarlari o zlari darsliklar
’ ’
tuzib, chop ettirdilar. Saidrasul Saidazizovning Ustodi avval , Abdulla
“ ”
Avloniyning Birinchi muallim darsliklari shular jumlasidandir.
“ “
O zbek nashriyotlari va milliy teatrning paydo bo lishi esa,
’ ’
Ma rifatparvarlik milliy uyg onish g oyalarini tarqatishning samarali vositasiga
’ ’ ’
aylandi. Toshkent va Qo qonlik nashrlar milliy shoir va yozuvchilar asarlarini
’
ommaga yetkazdilar, ular orasida ayniqsa, Alisher Navoiyga alohida ehtirom
ko rsatildi. Xo ja Ahmad Yassaviy, Mirzo bedil, So fi Olloyor kabi
’ ’ ’
mutafakkirlarning diniy va falsafiy asarlari nashr etildi. Bu jadidchilik mafkurasiga
14

yangi turtki berdi. Jadidlar o z o quvchilarini milliy uyg onish davrini boshdan’ ’ ’
kechirayotgan boshqa musulmon sharqi mamlakatlari Eron, Turkiya,
–
Misr, Suriyada nashr etilgan kitoblar bilan ham tanishdilar.
1905-1907-yillarda jadidlarning siyosiy qiyofasi ham hali shakllanmagan
edi. Turkistonning tashqi va ichki razvedkasi haqida nomli hukumat
“ ”
komissiyasi hujjatida ko rsatilishicha, o lkada yosh sartlar partiyasi hali
’ ’ “ ”
paydo bo lmagan, shakllanmagan bo lsada ayni paytda bu yo nalishda ish olib
’ ’ ’
borilmoqda edi.Jadidlar metropoliyadan siyosiy jarayonlarni diqqat bilan kuzatib,
Rossiyada yuzaga kelayotgan siyosiy partiyalarning dasturlarini, faoliyatlarini
o rgandilar. Ular milliy mentalitetning o ziga xosligi, O zbek xalqining
’ ’ ’
tinchliksevarlikka moyilligi va Rossiya demokratik kuchlar tajribasidan kelib
chiqib, inqilob yillarida chor hukumatidan tinch yo l bilan ijtimoiy arznomalar,
’
Davlat Dumasida ommaviy bahslar olib borish va boshqa qonuniy vositalar orqali
o zlari uchun siyosiy yon berishlarga erishish hamda dastlabki bosqichlarda hech
’
bo lmasa, Turkiston milliy rivojlanishining ob ektib ehtiyojlariga javob beruvchi
’ ’
bir qator sharoitlar yaratish uchun intildilar.
Turkiston jadidlari 1906-yilda Davlat Dumasining ochilishi haqidagi
xabarni katta quvonch bilan kutib olishdi.
Ayni paytda, jadidlar parlamentarizm tarafdorlari bo lib chiqishdi. Albatta, bu
’
davrda jadidlarning demokratik tafakkurlari hali konstitutsiyaviy monarxizm
darajasida edi.Bu paytda ular keskin chora-tadbirlar ko rishga
’
chaqirishmadi,chunki ularning fikrich, bu hol og ir ahvolga olib kelishi mumkin
’
edi.
Turkiston muhitida 1905-yil inqilobi ommaviy-siyosiy faoliyat uchun
dastlabki umidlarni uyg otdi. Biroq stalik reaksiyasi ning shavqatsizligi
’ “ ”
bularni yo qqa chiqardi.Rossiya ichki ishlar vaziri Stalikin davrida Turkistonliklar
’
siyosiy mustaqillikdan mutlaqo bebahra qoldilar.Ular hatta Davlat Dumasiga o z
’
vakiliga ega bo lishdan ham butunlay mahrum etildilar.Bu O rta Osiyo xalqlari
’ ’
g ururi va sha nini yerga urdi. Ayni paytda panturkizm va panislomizm
’ ’
15

g oyalari Rossiya davlatchiligi asoslariga xavf solmoqda degan vasvasalar ongli’
ravishda kuchaytirildi. M.Behbudiy chor hukumatining bunday siyosatiga qarshi
Turkiston jadidlarining ortib borayotgan qahr-g azabini bir qator chiqishlarida
’
aniq ifodalab berdi. Jumladan Tujjor gazetasida bosilgan Duma va Turkiston
“ ” “
maqolasida II Davlat Dumasi tarqatib yuborilganidan so ng o lka aholisi
“ ’ ’
Rossiya parlamenti ga saylov huquqidan mahrum bo lganligini chuqur taassuf
“ ” ’
bilan yozdi.
Rossiyada Davlat qurilishi haqidagi masala birinchi va ikkinchi Rossiya
umummusulmonlar syezdlari qarorlari ta sirida Turkiston jadidlari milliy ozodlik
’
harakati mafkurachilari sifatida kadetlar partiyasi qarashlariga o xshash siyosiy
’
yo l aniq ko zga tashlandi. Behbudiy kadetlar partiyasi haqida gapirib, uning
’ ’
konstitutsiyaviy monarxiya tuzumini yaratish dasturini ma qullaydi., zero bu
’
monarxiya Davlat Dumasining harbiy kengash ni o rniga qo yib,
“ “ ” ’ ’
podshohga xalq bevosita muloqot qilish imkonini beradi.
Sotsialistik partiyalar haqida fikr yuritar ekan, Behbudiy ularning xususiy
mulk va sinflarni tugatishga, barcha ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirishga
intilayotganliklarini ko rsatib o tadi. U Rossiya musulmonlari partiyasiga tavsir
’ ’
berar ekan, Turkistondagi barcha musulmonlarni yagona partiyaga birlashtirishga ,
musulmon ittifoqi tarkibiga kirishga chaqiradi. Turkiston musulmonlarining
bo lg usi partiyasi haqida Behbudiy shuni qayd etadiki, mazkur partiya
’ ’
iqtisodiyot,mafkura va fan masalalari bo yicha musulmonlar ittifoqining siyosiy
’
masalalarida kadetlar dasturini qabul qilish lozim.
–
( Xurshid ,1906oyil 14-oktabr)
“ ”
Inqilobchilar oraliqdagi davrda (1908-1916) jadidlar miqdor va tashkiliy
jihatdan o sdi, mustahkamlandi.Unda minglab kishilar ishtirok etdi. Shunday
’
bo lsada, u chinakam ommaviy xususiyat kasb etolmadi.
’
Jadidlarning yashirin guruhlari paydo bo ldi. Jumladan, komissiya xabariga
’
muvofiq, Toshkentda bunday guruh O qituvchi Ahmadjonov boshqargan va
’
asosan milliy ziyolilar va o qituvchi yoshlar vakillaridan tashkil topgan
’
Qo qondagi yashirin milliy guruhda 50 dan ortiq kishi qatnashgan. Andijonda
’
16

jadidlarning Taraqqiyparvar nomli , norasmiy tashkiloti bo lib, uning rahbari,“ ” ’
politsiya ma lumotiga ko ra, Ubaydulla Xo jayev edi. Samarqand viloyati
’ ’ ’
harbiy gubernatorligining 1913 yildagi raportida xabar berishicha shahar
musulmonlari orasida yangi usuldagi maktab, ya ni jadid tarafdorlari sezilarli
’
faollashgan va soni o sgan.Hujjatlarda ma lum bo lishicha, guruhlar o zaro
’ ’ ’ ’
aloqada bo lganlar.Jumladan , Turkiston o lkasida 1914-yil oktabriga kelib
’ ’
musulmon aholisining kayfiyatiga qisqacha hisobotida qayd etilishicha,
Gap deb ataladigan kechalar o lkaning o ziga xos xususiyatlaridan biridir.
“ ” ’ ’
Bunday gaplarda jadidlar ham faol ishtirok etishgan.Ularning g oyaviy
’
ta siri ostida yig ilishlarda keng mavzulardagi muammolar bo yicha jonli fikr
’ ’ ’
almashinuvlar bo lgan, ya ni siyosiy mavzularda gapirilgan, o tib ketgan hafta
’ ’ ’
voqealari, yangi usul maktablari ochilishi bilan bog liq masalalar muhokama
’
qilingan, xayriya ishlari uchun mablag lar yig ilgan. Bu gaplarda hech qanday
’ ’
tartibi bo lmagan, rahbariyat saylanmagan, bayonnoma tuzilmagan, qarorlar qayd
’
etilmagan, hech kim bu yig ilishlarga majburan bormagan, istagan odam
’
qatnashishi mumkin edi.
Inqiloblar oralig I davrida jadidlar orasida siyosiy ajralish ro y berdi. Ayni
’ ’
paytda jadidchilik harakati madaniy xususiyatlardan ko ra ko proq siyosiy
’ ’
belgilarga ega bo lgan harakat tusini oldi.
’
Jadidlar mafkuraviy qarashlarining bundan keyingi tadrijiy rivojlanishi
birinchi jahon urushi yillariga to g ri keldi. 1916-yilda bo lgan qo zg olon
’ ’ ’ ’ ’
jadidlarning g oyaviy qarashlarlariga sezilarli ta sir ko rsatdi. U milliy ozodlik
’ ’ ’
kurashining kuchayishiga milliy mustaqillik g oyasining keng yoyilishiga turtki
’
bo ldi. Jadidlar bu davrda mustamlaka hokimligining o zboshimchaligini fosh
’ ’
qilishda nozik siyosiy yo l tutdilar.
’
1917-yil fevral burjua demokratik inqilobi Turkiston o lkasidagi musulmon
’
aholining siyosiy uyg onishida o sib kelayotgan demokratik jarayonlatga
’ ’
boshchilik qilishga o zining intilishini bayon etgan. Yangicha kuchlarning siyosiy
’
maydonga chiqishida burilish bosqichi bo ldi deyish mumkin. Uning ta siri
’ ’
ostida milliy siyosiy partiya va tashkilotlar tashkil etildi. Yangi gazetalar
17

( Turon , Ulug Turkiston , Najot , Kengash , Hurriyat va“ ” “ ’ ” “ ” “ ” “
boshqalar) nashr etila boshlandi. Ular demokratik kayfiyatdagi milliy ziyolilar va
mahalliy aholi qatlamlarining qarashlarini aks ettirdi.
Shu bilan birga jadidchilik harakatida hali 1914-1915-yillardayoq paydo
bo lgan bo linish fevral inqilobidan so ng sezilarli kuchaydi va 1917-yil oktabr
’ ’ ’
arafalariga kelib yaqqol ko rindi. 1917 yil 20-23-may Toshkentda musulmon
’
o qituvchilarning I-O lka qurultoyi chaqirildi.Shunday qilib, demokratik
’ ’
jadidlarning 1917-yildagi asosiy vazifasi Turkistonni savodli, ma rifatli
’
mamlakatga aylantirishda ko rindi. Ular shu narsani chuqur anglab yetishdiki
’
o sha paytda bu vazifani Rossiya Federativ Demokratik Respublikasi tartibidan
’
mustaqil
rivojlanish sharoitidagina amalga oshirish mumkin edi.

18

1.2 Muxtoriyatchilarning milliy davlat tuzish yo lidagi harakatlari.’
С horizmning ag'darilishi Turkiston jamiyatining siyosiylashuvida jo'shqin
jarayonlarni boshlab berdi. Hukmron tuzilmalarni qayta ko’rishga kirishildi.
Hamma joylarda ijtimoiy- siyosiy tashkilot va partiyalar tuzila boshlandi.Siyosiy
manfaatlarni ancha erkin ifoda qilish imkoniyati paydo bo ldi.Shuni aytish
’
kerakki, fevral inqilobi Turkiston aholisi tomonidan zo r hayajon bilan kutib
’
olindi.Inqilob tomonidan e lon qilingan ozodlik, tenglik, birodarlik shiorlari
’
Rossiyaning mustamlakachilik siyosatidan ezilgan musulmonlar qalbida yorqin
kelajakka umid uyg otdi.Chor samoderjaviyasi apparatini tuzatish va yangilanish
’
jarayonlarini yanada chuqurlashtirishda milliy tashkilot va harakatlar faol ishtirok
etgandi. Ta kidlash kerakki, Turkiston mahalliy xalqlarning inqilobiy
’
o zgarishlarga qo shilishi bir xil kechmagan o lkaning hozirgi kuchi va
’ ’ ’
kelajagiga turlicha qaraydigan kuchlar mavjud edi.
Agar umumiy jihatdan olganda ikki muqobil o nglar va so llarni ajratib
’ ’
ko rsatish mumkin. O nglar konservativ feodal diniy mafkura vakillari
’ ’ –
sifatida maydonga chiqishdi. Ular mahalliy ma mutiyatda mansabga ega bo lgan
’ ’
va tegishli imtiyozlardan foydalangan amaldorlar, feodallar va ruhoniylar
manfaatini ifoda etardi.
So llar ijtimoiy tuzumning tubdan o zgarishidan, siyosiy va iqtisodiy
’ ’
institutlarni tugatishdan o ta manfaatdor bo lgan ijtimoiy guruh va qatlamlar
’ ’
manfaatlarini o zida aks ettirgan edi. O nglar chor hokimiyati yillarida
’ ’
mustamlakachilik ma muriyati va siyosatini quvvatlab kelishgandi.Fevral
’
inqilobi sharoitida ular ijtimoiy hayotda patriarxal feodal negizlarini va muvaqqat
hukumatning institutlari saqlashga mo ljallangan tadbirlarni qo llab
’ ’ –
quvvatlash tarafdorlari bo lishdi. O lkadan farqli ravishda so l qanot siyosiy
’ ’ ’
jihatdan anch tabaqalashgan edi. U avvalo hokimiyatdan chetlatilgan chorizmning
bosqinchilik va mustamlakachilik siyosatidan noroziligini ochiq aytadigan feodal-
diniy qatlamlar vakillarini o z ichiga oldi. Ular fevralgacha bo lgan davrda o z
’ ’ ’
g oyalarini ilgari surishdi.
’
19

O nglar va So llar o rtasini islohotning madaniy bo lishni taklif“ ’ ” “ ’ ” ’ ’
etgan markazchilar ishg ol etdi.Ijtimoiy jihatdan ular milliy ziyolilarning
“ ” ’
asosiy ommasi va tovar- bozor munosabatlarining manfaatlarini aks ettirdi. Siyosiy
jihatdan ular jadidlar taraqqiychilar va boshqa islohotchilar manfaatlarini
“ ”
himoya qildilar. Fevral inqilobidan keyingi sharoitda Sho roi Islomiya ,
“ ’ ”
Turk adami markaziyat firqasi musulmon markazchilarining eng ko zga
“ ” ’
ko ringan siyosiy tashkilotlaridan edi. Musulmon mehnatkashlari ittifoqi
’ “ ”
mahalliy aholi siyosiy kuchlarning joylashuvida alohida o rin tutgandi.Asosan
’
xizmatdan bo shatilgan front ishchi saflarida jamlangan bu tashkilot
’
yevropalashgan sovetlar homiyligi ostida bo lib, mustaqil siyosiy dasturni ilgari
’
suradi. Siyosiy yo nalish bo yicha ittifoq a zolari asosan kelishuvchi
’ ’ “ “ ’ “ ”
partiyalar qarashlariga yaqin turgan , bu partiyalar podshoh ag darilgandan so ng
’ ’
dastlabki oylarda hokimiyatni egallashni o z oldiga maqsad qilib qo yishadi,
’ ’
balki milliy demokratlar kabi jamiyatni qayta qurishning o tkir muammolarini hal
’
qilishda sivilizatsiyaviy usullarni taklif etdi.
Ko rsatilgan siyosiy tashkilotlar yetuk tuzilma va g oyaviy birlashmalar
’ ’
emas edi. Ularning har birida izchil siyosiy tabaqalanish
Jarayoni ro y berardi, yangi yo nalishlar ajralib chiqardi. 2-martdayoq O rta
’ ’ ’
Osiyo temir yo li Bosh ustaxonalari ishchi larining namoyishida Turkistonda
’
birinchi ishchi deputatlar soveti tuzildi. 3-martda Toshkent ishchi deputatlar soveti,
4-martda Toshkentda soldat deputatlari soveti tashkil etildi.Mart oxirlarida bu ikki
sovet birlashtirildi.Shundan keyin dehqon deputatlari soveti tuzila boshlandi.
Toshshahar ijroqo mga
’
Eski shahardan 8 nafar nomzod ko rsatilgandi.Saylov 6-mart kuni jome
’ ’
masjidida bo lib o tdi. Ulardan ikki kishi jadidchilik harakatining
’ ’
yo lboshchilari Ubaydulla Xo jayev va Toshpo latbek Norbo tabekovlar
’ ’ ’ ’
saylandi.Jadidchilar xalqni yana namoyishga yig ish va ini to la qo llab-
’ ’ ’
quvvatlashiga qaror qildilar.Ular har bir mahallaga e lon osib, unda eski shahar
’
aholisini Toshshahar ijroqo mga delegatlarni saylash munosabati bilan Chorsu
’
maydonidagi Jome masjidida 9-mart kuni bo ladigan saylovga taklif etdilar.
’ ’
20

Belgilangan muddatda 20 mingdan ziyod kishi yig ildi. Yig ilish ishtirokchilsri’ ’
Ubaydulla Xo jayevni rais, Munavvar Qorini rais o rinbosari, Islombek
’ ’
Xudoyorxonovni majlis kotibi etib saylashdi.Musulmon an analariga ko ra
’ ’
Qur onni yaxshi o qiydigan Abdusalim Qori hurriyat qurbonlari xotirasiga
’ ’
muqaddas suralardan o qidi. 1917-yilning 14-martida bo lib o tgan Sho roi
’ ’ ’ “ ’
Islom majlisida 15 kishidan iborat boshqaruvni tashkil etish haqida qaror qabul
”
qilindi. Sho roi Islom va uning boshqaruvi tarkibi bu tashkilot saflarida
“ ’ ”
musulmon birligi g oyasini birlashtirgan turli dunyoqarashdagi vakillar
’
mavjudligi haqida guvohlik berdi.Ubaydulla Xo jayev, Munavvar Qori, Abdulla
’
Avloniy kabi jadidchilik harakatining taniqli yo lboshchilari, Sho roi
’ “ ’
Islomning yuragi, uning faol kuchi edilar .
Sho roi Islomoya qaroriga muvofiq barcha viloyatlar va tumanlarga
“ ’ ”
targ ibotchilar yuborildi.Ular o lkaning mahalliy aholisiga fevral inqilobi e lon
’ ’ ’
qilgan ozodlikning mohiyatini tushuntirish, siyosiy, diniy,ijtimoiy islohotlarni
o tkazish uchun Sho roi Islomiya bayrog I ostida birlashishga da vat
’ “ ’ ” ’ ’
etilgandi.
20-martda eshonguzar mahalla guzarida Qumboy Tugusov va 21-martda
qovun bozori yaqinida Munavvar Qori rahbarligida namoyishlar bo lib
’
o tdi.Dastlabkisida 10ming keyingisida 5ming kishi qatnashdi.So zga chiqqanlar
’ ’
tomonidan yig ilgan ommaga Turkistonga demokratikrivojlanish uchun ozodlik
’
berilgani yangi tarixiy sharoitda nimalar qilish kerakligi tushuntirildi.Ular barcha
musulmonlarni birlashish va Sho roi Islomiya musulmon tashkiloti qaroriga
“ ’ ”
amal qilishga chaqirdilar.( Najot 1977-yil.23-aprel).
“ ”
1917-yil 6-aprelda bo lib o tgan tashkilotning umumiy majlisida uning
’ ’
raisi Abduvohid Qoriga Shayhontohur dahasiga qozi etib saylanishi munosabati
bilan iste fo berdi. Uning o rniga majlis Ubaydulla Xo jayevni bir ovozdan
’ ’ ’
sayladi. Sho roi Islom , Najot va Kengash gazetalari uning nashr
“ ’ ” “ ’ “ ”
organlari sifatida faol chop etila boshlandi. Sho roi Islomiya ning tashkil
” ’ ”
etilishi umumturkiston miqyosida, mahalliy aholining g oyaviy, siyosiy va
’
tashkiliy jipslashishi uchun muhim shart-sharoitlar yaratdi. Jumladan, Sho roi
“ ’
21

Islomiya tashabbusi bilan 16-21-aprelda I Umum Turkiston musulmonlar“
syezdi o tkazildi.Mazkur siyosiy yig inda o sha davrning asosiy masalalar
’ ’ ’
Urushga, muvaqqat hukumatga munosabat, Ta sis majlisiga tayyorgarlik,Rossiya
’
va o lkada boshqarishning bo lg usi shakllari, oziq-ovqat taqchilligini yengib
’ ’ ’
o tish yo llari boshqalar diqqat markazida turdi.
’ ’
1927-yil aprelda Toshkentda Jadidchilik harakati yo lboshchilarining
’
tashabbusi bilan Turkiston musulmonlari qurultoyi chaqirildi.Unda o lka
’
musulmonlari sho rosi saylandi.Uning tarkibida o sha davr ning mashhur siyosiy
’ ’
arboblari Mahmudxo ja Behbudiy, Ubaydulla Xo jayev, Nosirxon To ra,
’ ’ ’
Muhammadjon Tinishboyev, Mustafo Cho qayev va boshqalar kirdilar.
’
Turkiston sovetlari hamda boshqa demokratik va milliy tashkilotlardan
eski hokimiyat tuzilmalari qarshiligini sindirish uchun faol sa y-harakatlar talab
’
etildi. Sh o royi Islomiya tashabbusi bilan mahalliy millatlar vakillaridan
” ’ ”
saylanadigan tuzilmaning tashkil etilishi shunday dastlabki urinishlardan biri
bo ldi. 1917-yil mart oyining oxiri, aprelning boshlarida bir qator mahalliy
’
sovetlar va musulmon tashkilotlari o lka, viloyat, harbiy gubernatorlari syezd
’
boshliqlarini ishdan bo shatish haqida qaror qabul qildi.Bu qaror yetakchi siyosiy
’
tashkilotlar va harakatlar tomonidan qo llab-quvvatlandi.Natijada general-
’
gubernatorlik tugatildi. Eski boshqaruv apparati butunlay barham topdi. Muvaqqat
hukumat ma lum xalqlarning ezgu orzu-umidlarini ro yobga chiqara olmadi. U
’ ’
xalqlarning o z taqdirini o zi belgilash g oyasiga butunlay qarshi
’ ’ ’
chiqdi.Markazda imperiyacha fikrlash mafkurasi hamon hukmronlik qilardi. Yangi
hokimiyat tayanuvchi yetakchi siyosiy kuchlar shunday og u bilan zaharlangan
’
edi.Ma lumki Turkistondagi yangi ma muriyatning asosiy muassasalari
’ ’
Turkiston qo mitasi muvaqqat hukumatning viloyatva uezd komissarlari ijroiya
’
qo mitalari, jamoat xavfsizligi qo mitalari edi.
’ ’
Asosiy boshqaruv 1917-yil 7-aprelda Markaziy muvaqqat hukumat qarori
bilan tasdiqlangan, Turk qo mita qo lida jamlangan edi. U Farg ona,
’ ’ ’
Samarqand, Sirdaryo, Kaspiy orti, Yettisuv viloyatlari, shuningdek, Xiva va
Buxoro doirasida vakolatga ega bo lib, unga mustahkam tartib o rnatish va
’ ’
22

Turkiston o lkasini tuzish yuklatildi.Muvaqqat hukumat Turk’
qo mitasiningtashkil etilishini uning tayinlangan raisi N.N.Shepkin 1917-yil 14-
’
aprelda Toshkentda ijroiya qo mitalarining syezdida so zlagan nutqida shunday
’ ’
asoslaydi: Mamlakatni boshqarish muayyan yo nalish bo yicha amalga
“ ’ ’
oshiriladi.Ichki gubernator ichki ishlar vaziri tomonidan mahalliy aholi bilan
kelishmagan holda tayinlangan komissarlar yuborildi va joylarda noxushlik hollari
yuz bersa komissarlar almashtiriladi.Keyingi yillarda muvaqqat hukumat
markazdan uzoqdagi va alohida sharoitlarga ega viloyatlarda xuddi Kavkaz va
Turkiston o lkasiga yuborilgan butun boshli qo mitalar kabi, komissarlarni
’ ’
emas, balki butun boshli qo mitalarni sayladi.
’
Uchinchi to rtinchi chaqiriqlar davlat Dumasi deputati ichki ishlar
– ’
vazirligining sobiq boshqaruvchisi Nikolay Nikolayevich Shepkin aprelning
boshlarida poyezdda Toshkentga otlanarkan yarim yo lga yetmayoq Turkiston
’
qo mitasi a zolari o rtasida ishlar taqsimlab olindi.
’ ’ ’
Turkiston qo mitasining dastlabki 9ta a zodan 4 nafari turkiy millat
’ ’
vakillari edi. Davlat Dumasining I-chaqiriq a zosi Alixon Bukayxonov (qozoq),
’
Davlat Dumasining II-chaqiriq a zosi Muhammadjon Tinishboyev (qozoq) va
’
general mayor Abdulaziz Azizovich Davletshin (tatar) aftidan ularni Turkiston
qo mitasi tarkibiga kiritish bilan muvaqqat hukumat mahalliy aholi manfaatlarini
’
hisobga olishga intilayotganini ta kidlamoqchi bo lgandir.
’ ’
Turk qo mita Yettisuv viloyatidagi qirg izlar (qozoqlarning) og ir
’ ’ ’
ahvoli haqidagi ma lumotlar yetib kelganda ham sustkashlik va qobiliyatsizlik
’
ko rsatdi.Joylarga borib kelgan o lka musulmonlari sho rosi delegatlari shuni
’ ’ ’
kuyinib aytishadiki, Xitoydan qaytib kelayotgan qirg izlarni ko chmanchi
” ’ ’
Yettisuvliklar shavqatsiz o ldirayotganliklari uchun favqulodda choralar ko rish
’ ’
lozim ular o ta muhtojlikka uchragan ocharchilikda qolishgan .
’ … ”
Turkqo mita 1917-yil 19-aprelda qochoq qirg izlar haqidagi masalani
’ ’
tingladi va qaror qabul qildi: Ular Prejevalskiy va Pishpea uyezdlarida
“…
qo yilmasin, balki hosilsiz toshloq yerlarga joylashtirilsin .
’ ”
23

Muvaqqat Yettisuvda ro y berayotgan voqealar oshkor bo lmasligi’ ’
uchun barcha choralarni ko rdi, biroq qozoqlar boshiga tushgan kulfat haqidagi
’
ma lumotlar tez orada musulmonlar joylashgan Volgabo yi va boshqa joylarga
’ ’
yetib bordi.
Shuningdek, rasmiy hokimiyat va yevropalashganligi soldat va xristian
deputatlari sovetlari o rtasidagi munosabat ham keskinlashdi.Garchi
’
Turkqo mita o z qarorlarini Sovetlar bilan qandaydir darajada
’ ’
muvofiqlashtirganlikka majbur bo lsada, biroq, ular bilan kam
’
hisoblashardi.O sha yillardagi vaqtli matbuot materiallari bu haqda yorqin
’
guvohlik beradi, xususan, matbuotda bir necha marta ta kidlanganidek Turkiston
’
qo mitasi va sovetlar o rtasidagi kelishmovchiliklar: qo mitaning
’ ’ “… ’
Turkistondagi demokratik va umuman, ijtimoiy tashkilotlardan ajralib qolganligi
tufayli ro y bergan ( Turkistanskiy kuryer.1917. 18-may).
’ “ “
May oyidan boshlab siyosiy qarama-qarshilik sezilarli darajada kuchaydi.
Shepkin o z navbatida markaziy muvaqqat hukumatga arz qilib, Petrograd soveti
’
orqali Turkiston o lka sovetining Turkqo mita faoliyati ustidan nazorat qilishga
’ ’
urinishlariga chek qo yishlarini so radi. Oxir oqibatda Shepkin majburan tan
’ ’
oldiki, Turkistonda muvaqqat hukumati kuchsiz , hatto yo q darajada .
“ ’ ”
Turkiston ma muriyati boshlig ining musulmon aholisi orasida ro y
’ ’ ’
bergan siyosiy o zgarishlar uning milliy o zlikni anglashi haqidagi iqrorlari
’ ’
diqqatga sazovor. Jumladan, yuqorida keltirilgan xatda shunday ta kidlanadi:
’
Shu paytgacha hokimiyat musulmonlarga tepadan qarar, ular esa sukut saqlardi.
“
Endilikda zamonlar o zgarmoqda va musulmonlar son jihatidan ustinligini
’
ko rsata boshladi. Ruslarning ma naviy ustunligi kuchsizroq, nayzalar bilan
’ ’
qo rqitish ko proq ta sir etadi.Turkqo mitaning Turkiston o lkasini
’ ’ ’ ’ ’
boshqarishni isloh qilishga munosabati N.N.Shepkinning Petrogradda 15-iyunda
Ichki Ishlar Vazirligida bo lib o tgan kengashda gi ma ruzasida yanada aniq
’ ’ ’
ifodalandi.Kengashda hokimiyatni sentralizatsiya qilish uni markazlashgan tizimga
o tkazish haqida so z bordi. Amalda bu nimani anglatardi. Shunga qaror
’ ’
qilindiki, eng avvalo,muvaqqat hukumat vakolatiga ega o sha qo mita
’ ’
24

tasdiqlangan, viloyat komissarlari shaxsida joylarda o lkaning hukumatning to la’ ’
qonli vakillari bilan ta minlash lozim .O zining umumdavlat ahamiyatiga
’ … ’
ko ra o lka qo mitasida hal etadigan va u tomonidan yuboriladigan umumiy
’ ’ ’
masalalar markaz ixtiyorida qoldiriladi.Oxir-oqibatda muvaqqat hukumat
Turkqo mitasining kadet Shepkin boshqargan tarkibi tabiiy ravishda mahalliy
’
siyosiy arboblar tomonidan qo llab quvvatlangani bois 1917-yil 1-iyulda o z
’ – ’
vakolatlarini topshirdi.
Ayni paytda hokimiyatda bo shliq yuzaga keldi.Muvaqqat hukumat
’
oldida Turkqo mitaga rais tayinlash maqsadida masalasi turardi.Bu lavozimga
’
aholi ommasi orasida katta obro ga ega bo lgan Turkistonning taniqli siyosiy
’ ’
arbobi Vadim Chaykinning nomzodi qo yildi. Shepkin bundan ikki kun avval,
’
o lka musulmonlari tashabbusidan norozi bo lib partiya bo yicha o rtoqlariga
’ ’ ’ ’
aytgan so zlari shunday bo lgan: Chaykin musulmonlar bilan iskashib yuribdi,
’ ’ ”
go yo U mahalliy aholini sevarmish va ular haqida qayg urarmish. O rtoqlar!
’ ’ ’
Men sizdan so rayman axir bizga o lka uchun faqat mahalliy aholini yaxshi
’ ’
ko radigan va ularning choponiga suykalib yuradigan kishilar kerakmas .
’ …”
Shunday qilib, rus demokratlaridan yolg iz nomzod millatlarga o z taqdirini
’ ’
o zi belgilash maqsadida masalasida to liq huquq berilishining chinakam
’ ’
tarafdori Vadim Chaykin nomzodi yaxshi kutib olindi.
Bu lavozimdan bosh tortganini V.A.Chaykin Ichki Ishlar Vaziri nomiga
yozgan arizasida shunday asoslaydi: Sog lig im yomonlashganligi sababli
” ’ ’
Muvaqqat hukumatning Turkiston O lkasi Raisi vazifasini egallash men uchun
’
butunlay egallash mumkin emasligi tufayli va keyingi kunlarda Turkistonda
yuzaga kelgan sharoitlardan kelib chiqib, bu haqda M.K. O lka sovetining
’
shoshilinch depeshalarida (diplomatik maktublar) xabar qilingan Qo shma raisi
’
o z majburiyatlarini bajarishga kirishmog i lozim edi. V.P.Nalivkinning
’ ’
Turkqo mita raisi lavozimiga shoshilinch tayinlanishi hozitgi sharoitlarda
’
Turkqo mita va o lka sovetlari o rtasidagi tushunmovchiliklarning oldini
’ ’ ’
olishga qulaylik yaratish mumkin, deb hisoblagan holda , - men muvaqqat
25

hukumatning 8-iyuldagi buyrug I bilan tayinlanganim qo mita raisi mansabini’ ’
egallashdan voz kechaman .
”
Shu o rinda Perlin o;z ikkilanishlarini shunday ifodalaydi: Bilmadik,
’ “
o rtoqlar, yaxshi ish qikdikmi yoki yomonmi, o zingiz hukm chiqaring. Siz
’ ’
bizga hech qanday xabar bermadingiz, biz esa avvalgi ko rsatmalar asosida
’
harakat qildik .
”
Shunday qilib, Turkqo mita raisi etib Ikkinchi Davlat Dumasi a zosi,
’ ’
Farg ona viloyatining sobiq vitse-gubernatori, mensheviklar yo lboshchilaridan
’ ’
biri Vladimir Petrovich Nalivkin saylandi. Shaxsiy niyatlariga qaramay, yangi
rais ongsiz bo lib chiqdi. Taniqli O zbekistonlik olim B.V.Lunin to g ri
’ ’ ’ ’
ta kidlaganidek, Nalivkin murakkab va ziddiyatli sharoitda bir-biriga qarshi
’ “
turgan turli siyosiy guruhlar o rtasida ustalik bilan chap berishga , ziddiyatlarni
’
bartaraf qilishga, kelishib bo lmaydigan narsani kelishtirishga
’
intildi .Toshkentda sentabr kunlarida yuz bergan voqealar Turkqo mitaga
” ’
ayniqsa og ir bo ldi.
’ ’
Chor yakkahokimligining barham topishi bilan ijtimoiy hayotni
demokratlashtirish siyosiy iqtisodiy munosabatlarning yangi tuzilmalarini tarkib
–
toptirish bo yicha muayyan shart-sharoit yaratildi.Butun mamlakatda bo lgani
’ ’
kabi, Turkistonda ham yangi Partiya, siyosiy harakatlar jadal tashkil
etildi.Vakolatli ijtimoiy tashkilotlar yuzaga keldi, hokimiyat vazifalarning bir
qismini o ziga olishga intilgan Sovetlar yuzaga keldi.
’
Birinchi markaz - yevropalashgan jamoa bo lsa, ikkinchisi mahalliy
’
aholini qamrab olgandi.Inqilob boshlanishi bilan chor boshqaruv tuzumini tugatish
uchun keskin kurash boshlanib ketdi.Bu kurashda Turkiston aholisining ikki xil
dunyoqarashiga ega vakillari faoliyati bilan bog liq ham birlashtiruvchi, ham
’
ziddiyatli omillar ko zga tashlandi. Chidab bo lmaydigan siyosiy institut va
’ ’
mustamlaka boshqaruv tuzilmalari tugatildi.Shu bilan birga, mahalliy o zini-o zi
’ ’
boshqarishning tashkil etishi, o lkani boshqarishda mahalliy aholi ishtiroki
’
shakllarini kuchaytirishga bo lgan umidlar amalga oshmasdan qolib
’
ketdi.Birinchi navbatda, bu muvaqqat hukumat va uning o lkadagi vakolatli
’
26

organi bo lgan Turkiston qo mitasining ichki ziddiyatli siyosati bilan bog liq’ ’ ’
edi.
Muvaqqat hukumat va Turkiston qo mitasining g ayrixalqchil siyosati
’ ’
ularning tarixiy mahkumligi va qonuniy ag darilishini belgilab berdi. U asosiy
’
shiorlardan biri milliy zulmni tugatish talabi bilan chiqishi mumkin bo lgan milliy
’
ozodlik harakatining tobora o sib borishiga imkoniyat yaratdi.Bu harakatning
’
boshida Turkistonga muxtoriyat huquqini berilishini talab etgan milliy demokratik
ziyolilar turar edi.Turkiston milliy demokratlari tomonidan taklif etilgan
muxtoriyat mafkurasi jahon va mintaqaviy mustamlakachilikka qarshi harakat
“ ”
g oyalari, Yevropa, Osiyo, Rossiya mutafakkirlari, o lka taraqqiyparvar
’ ’
ziyolilarining o z taqdirini o zi belgilash muammolarini ijobiy idrok etish
’ ’
tajribalariga tayangan holda yaratildi.
Shuni aytish kerakki, XIX-XX asr boshlarida Yevropa jahongirligi, Osiyo,
jumladan Rossiya imperiyasi mustamlaka xalqlarning milliy o zligini anglay
’
borib, siyosiy mustaqillik va davlat suverenitetini qo lga kiritishga intilishlarini
’
tan olishga majbur bo ldi.Fevraldan keyingi rivojlanishning dastlabki bosqichida
’
Turkiston milliy harakatining yo lboshchilario zlarining ozodlik va intilishlarini
’ ’
Rossiya demokratik tashkilotlarni siyosiy qo llab-quvvatlash hamda Muvaqqat
’
hukumat islohotchilik faoliyati bilan ko pjihatdan boshlamoqchi
’
bo lishdi.Jumladan fevral kunlari inqilobi Petrogradda bo lgan
’ ’
taraqqiyparvarlarning vakillari hamda Davlat Dumasiga Turkistondan
saylanadigan vakillar musulmon aholisini o z=taqdirini o zi belgilash huquqini
’ ’
talab qilish bo yicha aniq reja ishlab chiqishga Darhol kirishdilar. Bu rejaga
’
ko ra, Turkistonda milliy muxtoriyat yagona Turkiston konfederatsiyasi tarkibida
’
tashkil qilish taklif qilindi.
Voqealarning tarixiy bir qancha rivojidan so ng, Rossiyada kuchli
’
markaziy organi bo lgan demokratik respublikani ta sis etishni yoqlab chiqqan
’ ’
syezd Turkiston xalqlari uchun muhim bo lgan o lka muxtoriyati, milliy
’ ’
tengsizlikni tugatish haqidagi masalalarga o z munosabatini bildirmadi, Ularni
’
Ta sis majlisiga qoldirdi. Syezd muvaqqat hukumatga ishonch bildirish haqida
’
27

bayonot qabul qildi va Muvaqqat hukumat Turkiston qo mitasining o lkaga’ ’
muxtoriyat berish borasidagi raddiyasini qo llab-quvvatladi.May oyida eserlar
’
partiyasining o lka syezdi ham shunday qaror qabul qildi.
’
Toshkentda (1917 yil 9-17-aprel kunlari) Turkiston o lkasining ijroiya
’
qo mitasi syezdi bo lib o tdi.Unda jamoatchilik tashkilotidan 171 delegat,
’ ’ ’
yevropalik aholi vakillaridan 99, mahalliy aholi vakillaridan 72 kishi ishtirok
etdi.Kuchlarning bunday etnik joylashuvi davlatni qayta qutish istiqbollarini
muhokama qilish chog larida ham o z ta sirini ko rsatdi.
’ ’ ’ ’
Yevropalik vakillar tarkibidagi federativ davlat qurish tarafdorlarining bir
qismi mahalliy millatlar uchun muxtoriyat berish haqidagi masalani xalqlarni
muayyan darajada madaniy va siyosiy rivojlanish bilan bog lashga urindilar. Ular
’
Turkiston xalqlari muxtoriyat olish darajasiga yetishmagan, shu bois ularga
muxtoriyatdan keyinchalik foydalanish imkoniyati yaratib berishni lozim deb
hisoblashdi.
Mahmudxo ja Behbudiy o lka xalqlarini himoya qilar ekan faxr bilan
’ ’
shuni aytdiki bu xalqlar qadimiy tarix, madaniyatga ega, butun insoniyatning
madaniy xazinasidan joy olgan, dunyoga mashhur allomalar, fiqhshunoslar, yuksak
me morchilik namunalarini bergan, o z hayot tarziga ega, dehqonchilik,
’ ’
hunarmandchilik yuqori darajada rivojlangan xalqdir. Mahalliy xalqning hozirgi
ahvoliga, uning nodonligiga chor hukumati aybdordir .
”
Ahmad Zaki Validiy o z xotirasida qayd etishicha, u syezdda Rossiya
’
Federativ davlat qurish tarafdori sifatida qatnashgan.Biroq Mustafo Cho qayev
’
kadetlar bilan, Islom Shoahmedov sotsial demokratlar bilan bog liqligi tufayli,
’
ularning ikkovi ham federatsiya g oyasiga qo shilishmagan.
’ ’
Syezd muhokama qilinayotgan masala bo yicha Rossiyaga davlatning
’ “
ayrim viloyatlariga keng muxtoriyat berish, ayrim hollarda to liq federativlik
’
berish huquqlarini alohida himoyalash prinsiplari Asosida demokratik respublika
o rnatish ko proq muvofiq keladi .
’ ’ ”
Behbudiy yagona shaharlar o z-o zini yoqlab chiqib, unda xalqlarni
’ ’
o zaro tushunish ruhida tarbiyalovchi aholining madaniy jihatdan ancha
’
28

rivojlangan qismini kamroq rivojlangan qismiga ta sirini oshiruvchi organni’
proporsional tamoyil o rniga yevropalik barcha o rinlarning uchdan birini
’ ’
berishni taklif qildi.
O sha kuni ruslar orasida ikki oqim yuzaga keldi, ulardan birinchisi
’ –
ishchi va deputatlar soveti bo lib mahalliy tashkilotlarni sovetlarni
“ ” ’
yaqinlashtirishga intildi. Unga qarshi bo lgan ikkinchi oqim esa sobiq Toshkent
’
hokimi Mallitskiy boshchilik qilgan guruhdagi odamlarni o zida
’
birlashtirdi.Ikkinchi oqimdagi ruslar mahalliy aholini ruslardan ajratib olish va bu
bilan ikki qarama-qarshi guruhlarni yuzaga keltirishga intildi.
Iyul oyining ikkinchi yarmida Qozon shahrida bo lib o tgan II-
’ ’
ButunRossiya musulmonlar syezdi, Ulamo syezdi va musulmonlar harbiy
“ ”
syezdi qarorlari turkistonliklar hayotiga katta ta sir ko rsatdi. 1917-yil 17-iyulda
’ ’
ochilgan II ButunRossiya Musulmonlari syezdi barcha musulmon xalqlaridan 260
delegat qatnashdi.
1917-yil 17-20-iyulda Qozon shahrida bo lib o tgan musulmonlar
’ ’
harbiy syezdida shu narsa ta kidlandiki, ButunRossiya musulmonlari harbiy
’
sho rosi ayrim musulmon hatbiy qismini tashkil etish ishida Rossiyaning barcha
’
millatlari markaziy tashkilotlari bilan aloqaga kirishish, agar zarur deb topilsa ular
bilan blok tuzish huquqiga ega.
Biroq g oyaviy kelishuvga erishish mumkin bo lmadi. ButunRossiya
’ ’
miqyosida ham turli musulmon siyosiy oqimlari o rtasida ziddiyatlar saqlanib
’
qoldi.Turkiston jamiyatini ajratib tashlagan ziddiyatlar milliy g oyani amalga
’
oshirish yo llarini qabul qilishdagi turli-tumanliklarda, o lkani ijtimoiy qayta
’ ’
qurish istiqbollarida namoyon bo lgan edi.Bu ziddiyatlar Turkistondagi eng yirik
’
musulmon siyosiy tashkilotlaridan biri Sho roi Islomiya ning
– “ ’ ”
Parchalanishiga olib keldi.1917-yil undan yangi musulmon siyisiy birlashmasi
–
Sho roi Ulamo ajralib chiqdi.Sho roi Islomchilar kabi turkiston ulamochilari
“ ’ ” ’
hamislom an analariga tayanishdi, undan Rossiya mustamlakachiga qarshi
’
kurashda foydalanishga intilishdi.Ko proq feodal diniy qarashlarni o zida aks
’ ’
ettirgan ulamochilar maishiy va ijtimoiy hayotda an anaviy patriarxal feodal
’
29

negizlarni saqlab qolish, shariat qonunlari tamoyillariga tayanuvchi islom davlatini
barpo etish tarafdorlari bo lib chiqishdi. Shunday qilib, fevral inqilobidan keyingi’
rivojlanish xalqlarning milliy o z taqdurini o zi belgilash va Rossiyada milliy
’ ’
davlat qurishning yangi modelining tarkib topish muammosini ob ektiv ravishda
’
oldinga surdi.Biroq muvaqqat hukumat oqilona milliy dasturni taklif etishga
noqobil bo lib chiqdi, milliy davlatni yangilashning ayrim sermahsul g oyalari
’ ’
burjua demokratik va sotsialistik yo nalishdagi Rossiya siyosiy partiyalarining
– ’
dasturiy hujjatlaridan o rin oldi. Biroq ular ham o zlarining amaliy faoliyatlarida
’ ’
imperiyacha fikrlash asoratidan qutula olmadi.
Bunday yondashuv Turkistonda ham o z aksini topdi.Turkqo mita
’ ’
Markaziy hukumatning vakolatli vakili sifatida dolzarb bo lib turgan milliy etnik
’
muammolarni o z paytida hal etishga yetarli e tibor bermadi.O lka aholisi
’ ’ ’
yevropalik qismining ommaviy ijtimoiy siyosiy tashkilotlari faoliyatida milliy
masalani hal etishda o sha sustkashlik namoyon bo ldi.Rossiyada federativ
’ ’
davlat qurilishi, Turkiston muxtoriyati chegaralari haqidagi tushuncha milliy
musulmon tashkilotlari, turkistonlik ziyolilar ilg or qismining nazariy va amaliy
’
faoliyati tufayli kengaydi.
Ayni paytda, 1917-yilning islohotchilik harakati xilma-xil qarashlar va
siyosiy ehtiroslardagi kishilarni birlashtiruvchi turli tuman harakatlarni yuzaga
keltirdi.Ularda o rtacha liberallardan to inqilobiy demokratlargacha, islom
’
davlatini yaratish tarafdorlaridan to ijtimoiy rivojlanishning g arb modeli
’
muxlislarigacha bor edi.Shu bois o lkani boshqarishning asosiy masalalarini
’
ko rib chiqishda dolzarb ijtimoiy-siyosiy muammolarni hal etishda fikrlar birligi
’
yo q edi.Islohotchilarning milliy davlat qurish muammosi bo yicha qarashlarida
’ ’
g oyaviy turfa fikrlilik namoyon bo ldi: ham konstitutsiyaviy monarxik, ham
’ ’ –
muxtoriyatchilik, ham respublikachilik (dunyoviy va diniy islomiy jihatdan )
yo nalishlari yuzaga keldi.
’
Biroq, g oyaviy siyosiy qarashlar xilma-xil bo lsa-da, tarixiy an ana
’ – ’ ’
va urf-odatlarga, milliy mentalitetga tayangan holda davlatchilik tashkil etish
30

g oyasi, o ziga xos milliy etnik rivojlanish haqidagi orzularning’ ’ –
birlashtiruvchi vazifasini bajardi.
31

2.Turkiston muxtoriyati: ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun
kurash
2.1.Ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar
Turkiston Muxtoriyatining o ziga xos xususiyati va tarixiy ahamiyati“ ’
shundaki, o lkaning ko p asrlik tarixi mobaynida ilk bor demokratiyaga
’ ’
asoslangan milliy demokratik davlat tuzildi .
” 4
.
Shahar Dumasiga saylovlar yakunlari Turkiston aholisining musulmon
qismi faollashuvi darajasini va siyosiy ongi o sayotganini ko rsatdi.Bunday
’ ’
sharoitda o z taqdirini o zi belgilash jarayoni rivojlana boshladi.Buni
’ ’
Turkistondagi siyosiy vaziyatni bayon etgan turkshunos G.Safarov shunday qayd
etadi 1917-yil sentabrida ishchi va soldat ommasi sifatidagi rus milliy imtiyozli
…”
kamchilikning inqilobiy intilishlari o rtasidagi qarama-qarshilik yuzaga qalqib
’
chiqdi.Birlariga eski shahar va qishloq o rniga bo lsa ham, non va ozodlik kerak
’ ’
edi . 1917-yil yoziga kelib fevraldan keyingi rivojlanish jarayoni yangi
”
bosqichga kirdi. Umummilliy bo hronning yetilishi uning o ziga xos belgisi
’ ’
edi.Muvaqqat hukumatning yarim yillik faoliyati mamlakat xo jaligini
’
vayronagarchilikka olib keldi.Turkiston o lkasini og ir iqtisodiy inqiroz qamrab
’ ’
oldi.Oziq ovqat yetishmovchigi xalq boshiga tushgan eng og ir kulfatlardan
– ’
biri bo ldi.Bu muvaqqat hukumatning biron-bir yo l bilan xalq ahvolini
’ ’
yaxshilashga noqobilligidan guvohlik yubordi.Ocharchilik tufayli o lim hollari
’
tobora ortayotgani haqidagi tashvishli ma lumotlar turli joylardan kela boshladi.
’
Hurriyat , Kengash gazetalarida e lon qilingan xabarlar bundan guvohlik
“ ” “ ” ’
beradi.
Kuchayib borayotgan ocharchilik va ishsizlik davom etayotgan imperialistik
urush, ortib borayotgan milliy zulm va ezib ishlatish mehnatkash omma
noroziligiga sabab bo lgan omillardan biri bo ldi.Bularning barchasi ham
’ ’
markazdagi, ham joylardagi inqiroz bilan bog liq edi.Shu bois hokimiyat haqidagi
’
masala birinchi o ringa chiqdi.
’
4
Ziyoyev.H. O zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi .
“ ’ ”
Toshkent. Sharq .2001y.330-bet.
” ”
32

Muxtoriyatning bundan keyingi taqdiri deb hisoblanadi, milliy demokratlar, ayni
hokimiyat masalasiga bog liq.’
Toshkentning yevropaliklar yashaydigan qismida bolsheviklarning ta siri
’
kuchli edi. Ishchi va soldat deputatlar sovetining 30-avgustda bo lib o tgan
’ ’
kengaytirilgan yig ilishida Kornilov isyoni haqidagi masala muhokama
’
qilinayotganda toshkentlik bolsheviklar butun hokimiyatning sovetlarga berilishini
talab qilishdi.Toshkent ishchi va soldat deputatlari soveti qat iy aynan inqilobiy
’
xalq hokimiyatini hat tomonlama qo llab-quvvatlashni qat iylik bilan bildirdi.
’ ’
1917-yil 8-sentabrda Toshsovet ikkinchi zarbaga uchradi.Bu hol Toshsovet a zosi
’
X.L.Vaynshteyn taklif etgan qarori muhokama qilinayotgan Turksovet o lka va
’
Sirdaryo viloyat sovetlarining birlashgan majlisida yuz berdi.Toshkentdagi yirik
korxonalar bosh temir yo lustaxonalari harbiy qismlarda bolsheviklarning keng
’
targ iboti ta sirida ular tomonidan hokimiyatni sovetlarga berish va inqilobiy
’ ’
qo mitalarni tashkil etish haqidagi qarorlar qabul qilindi. ( Rabochiy
’ “
delo .1917.10-sentabr.).
”
O lka hokimiyatini tashkil etish haqidagi masalani qo ydi. Unda
’ ’
quyidagi mazmunda qaror qabul qilindi: ikkinchi turkiston o lka
’
umummusulmonlar syezdi soldat va ishchi deputatlari sovetlariga hokimiyatni
berishga qarshi chiqdilar. Hokimiyat mamlakatning barcha kuchlariga tayanmog i
’
ya ni umumxalqniki bo lmog i lozim.
’ ’ ’
( Kengash 1917-yil 12-sentabr.) Mahalliy matbuot sahifalarida muhokama
“ ”
qilingan milliy masalalarda muxtoriyatchilar o z munosabatlarining asosiy
’
harakatlari haqida qat iy fikrlarini bildirdilar. II Musulmon syezdi komissarlar
’
haqida fikr yuritar ekan, rais etib saylangan Ubaydulla Xo jayev Rossiyada
’
chiqadigan Yedinstvo
“ ”
Gazetasiga intervyu berib, shuni ta kidladiki, Xalqlarning o z taqdirini o zi
’ “ ’ ’
belgilash erkinligi haqidagi ulug inqilobiy shior u kafolatlangan barcha erkin
’
hayotni o z ichiga oladi. ( Yedinstvo . 1957-yil. 7-sentabr ).
’ “ ” ”
Turkistonliklar ayniqsa toshkentlik ishci soldatlar bolshevistik
–
targ ibot ta sirida tobora radikallashib bordilar. 12-sentabrda Aleksandr bog ida
’ ’ ’
33

birinchi va ikkinchi Sibir polklari, soldatlari, temiryo lchi ishchilar va boshqalar’
ishtirok etgan namoyish bo ldi.
’
Oziq-ovqat muammolatini muhokama qilishdan boshlangan namoyish
bolsheviklar ta sirida siyosiy xususiyat kasb etdi.
’
Namoyish RSDRP(b) IV syezdining iqtisodiy negizi asosida ishlab chiqilgan
bolshevistik qarorini qabul qildi. Uni bajarilashining asosiy shart-sharoiti sifatida
barcha hokimiyatning ishchi soldat va xristian deputatlariga olg a surildi.
– ’
Toshkent ijroqo mi tomonidan amalga oshirilgan mahalliy to ntarish natijasida
’ ’
muvaqqat hukumatning o lka vakillari hokimiyatini ag darib tashlashga
’ ’
urinishlar bo ldi. Bu bilan Toshkent bolsheviklari Turkistonni fuqarolar urushi
’
ostida qoldirdi. O lkaning ko pchilik ishchi va soldat deputatlari sovetlari
’ ’
boshchiligidagi bolsheviklar tomonidan hokimiyatning egallab olinishini
qoraladilar. Jumladan, Farg ona viloyati soveti ishchi xristian soldatlarga barcha
’
rus va musulmon aholisiga o zining Muvqqat inqilobiy qo mita deb atovchi
’ “ ’ ”
o zboshimcha tashkilotining hech qanday farmoyishini tan olmaslik, shuningdek,
’
o ziga qo shinlar qo mondoni lavozimini noqonuniy o zlashtirib olgan
’ ’ ’ ’
Perfilyevning barcha buyrug lari ko rsatmalari bajarilmasin deya murojaat etdi.
’ ’
Inqilobiy qo mitalar Toshsovetga qarshi Namangan, Qo qon, Samarqand
’ ’
va boshqa shaharlar sovetlari ham bunday norozilik qarorlarini chiqardi.
O lkamussho ro Sho roi Ulamo , Turk federalistlari partiyasi va boshqa
’ ’ “ ’ ” “ ”
milliy tashkilotlar sentabr voqealarining dastlabki kunlaridanoq inqilobiy
qo mitaning hokimiyatni egallab olishini qoraladilar va uning hatti-harakatlarini
’
musulmon manfaatlari va huquqlarini inkor etish sifatida baholadilar.Keskin
o zgargan siyosiy sharoitlarda Toshkentda 13-sentabr kuni Turkiston o lka
’ ’
tashkilotlarining navbatdagi yig ilishi bo lib o tdi. Unda fikr almashinuvidan
’ ’ ’
so ng Turkiston o lka tashkilotlari soldat, ishchi, xristian, qirg iz va
’ ’ ’
umummusulmon deputatlari sovetlarini qo shish va birlashtirish haqida bir
’
ovozdan qaror qabul qilindi. Olkamussho rodan birlashgan qo mita qatoriga
’ ’
Ubaydulla Xo jayev va Mustafo Cho qayevlar kiritildi. Biroq, demokratik
’ ’
kuchlarning bu birlashmasi birgalikda uzoq harakat qila olmadi, chunki,
34

Toshkentda harbiy holat joriy qilingandan so ng sovetlar boshqa shaharlarga’
ko chirildi. Jumladan, ishchi va soldat deputatlari o lka soveti 14-sentabrda
’ ’
Skobel shahriga ko chib o tdi. O lkamussho roning ko pchilik a zolari
’ ’ ’ ’ ’ ’
keyinchalik, Qo qonga ko chob o tishdi.Sentabr voqealari Turkistondagi
’ ’ ’
siyosiy jarayonlarning keyingi yo liga chuqur ta sir ko rsatdi. Sentabr
’ ’ ’ “
isyonidan keyin butun Turkiston bo;ylab yuzaga kelgan boshboshdoqlik va
umumiy hokimiyat inqirozi sharoitida musulmonlar o zlarining Erkparvarlik
’
intilishlarini amaliy bajarish imkoniyatini ko rdilar.
’
Muxtoriyatchilik harakati o z rivojlanishida yangi bosqichga kirdi.
’
Sho roi Ulamo va Xaloyiq jamiyatlari tashabbusi bilan Toshkentda 17-
“ ’ ” “ ”
20-sentabrda Turkistonlik va qozoq musulmonlari syezdi bo lib o tdi.Unda
’ ’
500dan ziyod delegatlar ishtirok etdi.Qurultoyda Sho roi Ulamochilar
“ ’ ”
yo lboshchisi Sherali Lapin kirish nutqi so zladi. U kun tartibini o qib eshittirdi
’ ’ ’
va ishchi hay at saylashni taklif etdi.Syezdning kun tartibi quyidagi masalalarni
’
qamrab oladi.
1 Turkiston o lkasining bo lg usi siyosiy qurilishi.
’ ’ ’
2 Oziq ovqat masalasi.
–
3 Yer va suvdan foydalanish.
4 Sud.
5 Maktab masalasi.
6 Masjidlarni boshqarish.
7 Vaqf masalasi.
8 Zemstvo haqida.
9 Xotin qizlar masalasi.
–
10 Musulmon siyosiy partiyalarini tashkil etish.
11 Musulmon o lka sho rolarni tashkil etish.
’ ’
12 Musulmon aholisini o lkani ma muriy boshqarishga jalb etish.
’ ’
13 Ta sis masalasi haqida va boshqa masalalar.
’
Syezdning butun ishi birlashtirish, o lka miqyosida birlik o rnatishga
’ ’
intilish,ta sis majlisi saylovlariga tayyorgarlik o ta g oyaviy qarashlardan
’ ’ ’
35

qat iy nazar, Rossiyalik musulmonlardan munosib kishilarni ko rsatish ruhida’ ’
o tdi.Turkiston va qozog iston musulmonlariga siyosiy rahbarlik uchun
’ ’
Sho roi Islimiya , Turon va boshqa tashkilotlar o rniga yagona ittifoqi
“ ’ ” “ ” ’ “
muslimin partiyasini tashkil qilish haqida qaror qabul qilindi.
”
Hokimiyatning ijroiya organi sifatidagi respublika hukumati o z
’
faoliyatini alohida kotibiyat orqali amalga oshiradigan bo ldi.Kotibiyatning hatti-
’
harakatlarida esa Turkiston federal parlamenti oldidagi ma suliyati ko zda
’ ’
tutildi.Syezd harakatlarida Turkiston federatsiyasi pul bosib chiqarish, bojxona,
federativ bank,tinch paytda federatsiyaning chet el davlatlari bilan chegaralarni
qo riqlashuchun o zining militsiya va qo shiniga ega bo lish ko zda tutildi.
’ ’ ’ ’ ’
Urush paytida tashqi chegaralarni qo riqlash uchun o zining militsiya va
’ ’
qo shiniga ega bo lish ko zda tutildi.Urush paytida tashqi chegaralarni
’ ’ ’
qo riqlash Rossiya respublikasi hukumati tomonidan amalga oshirilardi. Bu
’
holatda Turkiston federatsiyasi qo shini komanda munosabatida Rossiya
’
respublikasi ixtiyoriga to liq o tadigan bo ldi. Sotsial demokratlarning
’ ’ ’ –
radikallashgan guruhlari rus ishchi va soldatlarini qo llab-quvvatlashga tayanib
’
hokimiyatni har qanday vositalar bilan egallab olishga o z da volarini
’ ’
to xtatmadi.Bolsheviklarning hokimiyatni radikallashgan sovetlarga berishga
’
qat iy intilish nafaqat mahalliy aholi Turkiston yevropalik jamoasini demokratik
’
kuchlar orasida salbiy munosabat uyg otdi. Bu hol 1917-yil 10-sentabrdan 10-
’
oktabrgacha bo lib o tgan turkiston ishchi va soldat deputatlarining II-
’ ’
favqulodda syezdi ishlagan kunlarda ayniqsa, aniq ko zga tashlandi.Oktabr
’
to ntarishi Rossiya davlati va Turkiston tarixida yangi sahifani ochdi.Ma lumki,
’ ’
1917-yil 25-oktabrda Petrogradda qurolli qo zg olon amalga oshirildi.O sha
’ ’ ’
kuni kech soat 5 da Toshsovetijroqo mning yashirin majlisida o lkada qurolli
’ ’
chiqish rejasi muhokama etildi. 28-oktabrda ertalab soat 6da yangragan bosh temir
yo l ustaxonalari gudogi Toshkentda oktabr to ntarishi boshlanganidan darak
’ ’
berdi. Shundan so ng butun hokimiyat Toshsovetga o tdi. 1-noyabrda Toshsovet
’ ’
temiryo l liniyasi orqali quyidagi telegrammani yubordi: Sovet butun
’ “
hokimiyatni qabul qildi.hokimiyatni o z qo lingizga olingiz! Petrogradda
’ ’ “
36

bolshevistik qo zg olonning g alabasi va sovet hokimiyatining hujjat va’ ’ ’
dekretlari Turkiston siyosiy hayotida murakkab jarayonlarga sabab bo ldi. Bu
’
paytga kelib uch asosiy yo l ajralib chiqdi.
’
Birinchisi, mahalliy aholining keng qatlamlari manfaatlarini o z ichiga
’
olgan bo lib, milliy o z taqdirini o zi belgilashga oid huquqini ta minlashda
’ ’ ’ ’
o z ifodasini topdi.
’
Ikkinchi, siyosiy yo l Rossiya tarkibida cheklangan muxtor huquqlarni
’
beruvchi demokratik jarayonlarni kengaytirishga qaratilgan edi.
Uchinchisi, lenincha yo l yagona sovet imperiyasi makonida xayoliy
’ –
kommunistik jamiyatni barpo etishga yo naltirilgan bo lib, biroq dastlabki
’ ’
paytda lenioncha rahbariyat o zining asl maqsadlarini, turli vositalar yordamida
’
niqoblashga intilgan edi.
Bolshevistik markaziy rahbariyat davlatchulik siyosatini davom ettirdi.Bu
hol mahalliy kommunistlarning ochiqdan-ochiq harakatlari tufayli yanada
chuqurlashdi.Petrograd va Toshkentda bolsheviklarni Hokimiyatni egallash
haqidagi xabari joylarda turlicha qabul qilindi.Toshkentga qarama-qarshi
mazmundagi telegrammalar kela boshladi.Ularning ba zilari ushbu voqeani
’
ma qulladi, boshqalari esa salbiy munosabat bildirdi.Musulmon
’
yo lboshchilarining munosabatini milliy matbuot sahifalarida e lon qilingan
’ ’
sahifalarda bilish mumkin.Jumladan, Hurriyat gazetasi oktabr to ntarishining
“ ” ’
dastlabki kunlaridayoq mamlakatdagi siyosiy vaziyat haqida xabarlar berdi ayni
toshkentda yuzaga kelgan vaziyatdan tashvishga tushgan o lka demokratik
’
tashkilotlari 2-noyabrda muvaqqat o lka hukumatini tashkil etish masalasiga
’
bag ishlangan birlashgan majlisini o tkazdi. Majlis a zolarining bir qismi
’ ’ ’
qamalgan, bir qismi qochib yashiringan. Turkiston muvaqqat qo mitasi bilan
’
birgalikda darhol 9 kishidan iborat Turkiston qo mitasini tashkil etish fikriga
’
keldi. Ulardan 3 vakil ishchi va soldat deputatlari, o lka sovetidan 1 vakil,
’
musulmon deputatlari o lka sho rosidan 1 vakil, qirg iz deputatlari o lka
’ ’ ’ ’
sovetidan 1 vakil, eserlar partiyasi Mkdan 1 vakil , sotsial demokratlar partiyasi
o lka byurosidan saylandi.Qo mitada 21 kishidan iborat kengaytirilgan
’ ’
37

demokratik kengash tashkil etildi.Undan atigi 2o rin o lka musulmonlariga’ ’
ajratildi.7-noyabrda barcha demokratik tashkilotlar hamda soldat, ishchi, xristian,
qirg iz va musulmon deputatlari sovetlari sotsialistik partiyalar o lka syezdi
’ ’
chaqirilajagini bildirib o lkaning barcha shaharlariga telegramma orqali xabar
’
yubordi.
Uchinchi o lka sovetlar syezdi arafasida bir qator muhim voqealar ro y
’ ’
berdi. 12-noyabrda Toshkentda o lkaning turli shaharlaridan kelgan musulmon
’
delegatlari ishtirok etgan o z-o zini boshqaruv vakillari syezdi o z ishini
’ ’ ’
boshladi.
Shu kuni Rossiyaga ta sis majlisiga saylovlar boshlandi.Ular 75 saylov
’
okruglarida bir necha hafta davom etdi. Yosh senzi harbiy xizmatchilar uchun 18
yoshni va fuqarolar uchun 20 yoshni taklif etdi.Mulkiy, o troqlik, savodxonlik va
’
boshqa senzlar ko zda tutilmadi, xotin-qizlarga teng saylov huquqi berildi.Shuni
’
ta kidlash lozimki, saylovlar Rossiyaning hamma rayonlarida sovet hokimiyati
’
o rnatilmagan bir sharoitda olib borildi. 12-15-noyabrda o tkazilgan
’ ’
Turli musulmonlar guruhlarining birlashgan majlisi o sha kunlardagi sezilarli
“ ” ’
voqealardan bo ldi. Mazkur majlisda ko zda tutilganidan ko p ishtirokchilar
’ ’ ’
qatnashgani uchun unga III-o lka musulmonlar syezdi maqomini berish zarur deb
’
topildi.Milliy musulmon tashkilotlarining Yo lboshchilari o lka aholisining
’ ’
ko p millatli tarkibini hisobga olishga doimo demokratik tamoyillarga rioya qilish
’
fikrini uqtirdilar.
Toshkentda 15-noyabrda ishchi, soldat va krestyanlarning deputatlari
sovetining III-o lka syezdi o z ishini boshladi. Davlat hokimiyati tuzilishi
’ ’
haqidagi masala uning diqqat markazida bo ldi.Syezd qizg in bahslar uyg otdi,
’ ’ ’
unda yetakchi siyosiy birlashmalarning o lka kelajagi haqida fikrlari tugal
’
oydinlashdi.
Turkiston mahalliy aholisining o z taqdirini o zi belgilash huquqini
’ ’
ta minlashga bo lgan siyosiy irodasi, sovet hokimiyatiga qarshi keskin
’ ’
noroziligiga IV-favqulodda Turkiston o lkasi musulmonlari syezdi qarorlarida
’
o z aksini topdi. U 1917-yil 26-noyabrda Qo qonda o z ishini
’ ’ ’
38

boshladi.Syezdda yetilgan nomalar ancha oldin yuborildi.Biroq ular pochta telegraf
xizmatchilarining cho zilgan ish tashlashi (zabastovkasi) tufayli joylarda kechikib’
olindi.
Musulmonlar qurultoyi ochilishi arafasida 25 noyabr kech soat 7da
Sho roi Islomiya ning Qo qondagi qarorgohida majlis bo lib o tdi.
“ ’ ” ’ ’ ’
Unda mandat komissiyasi va hay atining taxminiy tarkibi masalalari ko rib
’ ’
chiqildi.
Syezd tomonidan Turkiston Muxtoriyati e lon qilinib, davlat tuzilmalari
’
shakllana boshlagani ulkan ahamiyatli voqea bo ldi. Umummusulmon syezdi
’
tomonidan Turkiston Muxtoriyatining tashkil etilishi o lka bo ylab katta shov-
’ ’
shuvlarga sabab bo ldi. 1-dekabrda Namangan uezdida 10 mingga yaqin kishi
’
ishtirok etgan namoyish bo lib o tdi. Yashasin Muxtoriyat va uning hukumati!
’ ’ “
deb yozilgan bayroqlar o quvchilar qo lida hilpirar edi.( Ulug
” ’ ’ “ ’
Turkiston. 1917, 13-dekabr).
”
Milliy davlatchilikning qaror topishini jo shqin muborakbod etib,
’
matbuotda taniqli ma rifatparvarlar, diniy,jamoat va siyosat arboblariga birin-
’
ketin chiqishlarqilib, muxtoriyatni tabrikladilar. Ular orasida Behbudiy,
Mirmuhsin Shermuhammad o g li, Abduhamid Cho lpon, Hamza, Kabir
’ ’ ’
Bakirov, Islom Shoahmedov va boshqalar bor edi.
Turkiston xalqining muxtoriyat uchun olib borgam kurashida
1917-yil 17-dekabrda bo lib o tgan voqealar tubdan burilish nuqrasi bo ldi.Shu
’ ’ ’
kuni inqilobdan so ng Turkiston zaminida ilk marotaba xalq qoni
’
to kildi.Turkiston Muxtoriyatining muvaqqat hukumatni mabludi sharif bayrami
’
kuni, ya ni 13-dekabrni Turkiston muxtoriyatinig milliy Jamg armasiga pul
’ “ ’
yig ish kuni deb e lon qildi hamda bu mablag mustaqillik va ozodlikni
’ ’ ’
mustahkamlashga xizmat qilishni boshladi.
Bayram arafasida Toshsovetga eski shahar aholisi nomidan miting va namoyish
o tkazish uchun ariza tushdi.Toshsovet qaroriga ko ra, miting va namoyish
’ ’
Toshkentning eski shahar qismida o tkazilishi ma qullanib, yangi shaharga
’ ’
o tkazishga ruxsat berilmadi. Nasha gazeta ning axborotiga ko ra, Toshsovet
’ “ ” ’
39

aholisining keng ommaviy rus aksilinqilobchi to dalarning nayranglariga uchib,’
Ko r-ko rona ravishda jabrdiyda bo lib qolmasligining oldini olgan (Nasha
’ ’ ’
gazeta 1917,15-dekabr)
”
Bolsheviklarning ikkiyuzlamachilik siyosati Turkistonda muxtoriyat uchun
milliy harakatning rahbariga yaxshi ma lum edi.
’
Shu jihatdan U.Xo jayevning IV-musulmon syezdi ish kunlaridagi nutqi diqqatga
’
sazovordir. U bolshevistik hokimiyat tomonidan milliy masalaning hal etilishi
istiqbollariga baho berib, shuni haqqoniy ta kidlagan ediki, Rossiyada haqiqiy
’ “
hukumat yo q.Rossiya hududida yashovchi barcha millatlar bolsheviklar bilan
’
kurashga otlangan. Butun Rossiya ta sis majlisini chaqirich haqidagi vazifalar
’
faqat quruq gap ekanini ko rsatar edi. Faqat Turkiston muxtoriyatini
’
mustahkamlash bilangina, ko zlangan ozodlikka erishish mumkin edi.Shu
’
jihatdan olganda eng asosiysi , xalq ommasi demokratik siyosat partiya va
harakatlarni faol qo llab-quvvatlashni ta minlash, shuningdek, Xalqdan ishonch
’ ’
mandatini olish yo li bilan shakllanayotgan davlat tuzilmasini qonuniylashtirishda
’
ko rindi.Musulmon, ishchi, soldat va deputatlarning I-favqulodda syezdi shu
’
talablarga javob berishi kerak edi.
Bu syezd 1917-yil 25-dekabrda Qo qonda ochildi.Unda Turkistonda
’
hokimiyat va boshqaruv shaklini belgilash ko zda tutildi.
’
Ma lumotlarga ko ra syezdda 200ga yaqin vakil qatnashdi: 93 kishi Farg ona
’ ’ ’
viloyatidan, 40 kishi Samarqanddan, Buxorodan 4 kishi va hokazo..Syezd
qatnashchilari 13-dekabrda halok bo lganlar xotirasi uchun Qur on tilovat
’ ’
qildilar.Shundan so ng delegatlar hay at tarkibini saylashga kirishdi.Uning
’ ’
tarkibiga jumladan, Abdulla Avloniy va Sanjar Asfandiyorov kiritildi.Bir necha
kunlik bahslardan so ng,syezd 1917-yil noyabr oyida umummusulmonlar
’
syezdida tuzilgan muvaqqat hukumatni qo llab-quvvatlash, uning tarkibidagi
’
musulmon, ishci, soldat va krestyan deputatlari syezdida saylangan vakillarni
kiritishga qaror qildi.Shuni ta kidlash lozimki, o sha kunlarda syezdda V.I.Lenin
’ ’
huzuriga maxsus vakillar yuborish masalasi ham muhokama etildi.Zotan, sovet
hokimiyatining rahbari shaxsan o zi turkistonliklarga muxtoriyat qanday
’
40

bo lishini tushuntirib beradi deb umid qilindi.Biroq, syezd oxir oqibatda’ –
Petrograddagi xalq komissarlar sovetiga telegramma yo llaydigan bo ldi.
’ ’
Toshkentdagi sovet hokimiyati vakillari Qo qondagi voqealarni diqqt
’
bilan kuzatibgina qolmay, balki uning rivojiga o z ta sirini o tkazishga
’ ’ ’
boshlaydi.O lka syezdi shuni ham ta kidlaydiki, Turkiston musulmonlarining IV
’ ’
favqulodda syezdi, burjuaziya syezdi bo ldi degan bolsheviklar tomonidan
’
aytilgan gaplar haqiqatga to g ri kelmaydi. Zotan, 27-noyabrdagi syezd, u
’ ’
musulmonlar syezdi bo lib, unda butun aholi vakillari qatnashdi. Milliy
’ “
sho ro ya ni butunRossiya musulmonlari ijroqo mi muxtoriyatchilarning
’ ” ’ ’
shakllangan milliy demokratik davlat rahbariyat sifatida tan olish, haqidagi
talablarni qo llab-quvvatladi.Farg ona ulamolari Hadis dan musulmon
’ ’ “ ”
ummati birligi to g risidagi aytilgan so zlarni misol keltirib Toshkentliklarni
’ ’ ’
Qo qonda tashkil topgan muxtoriyardan ayrilmaslikka ittifoq va birlikka
’
chaqirdilar. Shularni fikr qilish mumkinki, bu kelishmovchiliklar Turkiston
Muxtoiyati bundan keyingi taqdiriga muayyan darajadagi salbiy ta sir
’
ko rsatdi.O sha kunlarda musulmonlarning ko p ming kishilik mitingi haqida
’ ’ ’
hikoya qilib, u qabul qilgan qarorda yig ilgan o zboshimcha muvaqqat hukumat
’ ’
hokimiyatni tan olmaydilar deb bayon etilganini tasdiqlaydi. ( Nasha gazeta ,
“ ”
1917-yil, 18-yanvar)
41

2.2 Muxtoriyatchilar harakatining yemirila borishi
Tinch yo l bilan hokimiyatni olishga ishongan Turkiston Muxtoriyati’
o zini himoua qilishga yetarli tayyor bo lmadi.Shunga qaramay muxtoriyatchilar
’ ’
sovet qo shinlari hujumini 3 kun qaytardi. Turkiston, turkistonliklar uchun
’ “ “
shiori bilan chiqqan muxtoriyatchilar muqaddas urush g azovot e lon qildilar va
’ ’
viloyatlardan yordam kutdilar.Biroq, afsuski, muxtoriyatchilar boshqa joylardan
yetarli darajada harbiy yordam olishmadi.Ayni paytda Turkiston o lkasi H.K.S.
’
Toshkent, Namangan, Samarqandda shahar dumalarini tarqatdi.Sobiq general-
gubernator kansellariyasini tugatdi.Burjua gazetalarini yopdi.
Paxta zahiralarini musodara etdi.Neft qazib chiqarish baliqchilik sanoati, Xiva
kemachilik jamiyati, barcha bosmaxona va tipografiyalarda milliylashtirishni
o tkazdi. F K (favqulodda komissiya) tashkil etdi. Din davlatdan va maktab
’
dindan ajratilishi e lon qilindi.Qo qon musulmon aholisi rus va armanlarni
’ ’
qirg in qilib, shaharning yevropaliklar yashaydigan qismi vayron etdi degan
’
atayin tarqatilgan mish-mishlar bolshevistik sovetlarga sodiq harbiy bo linmalar
’
orasida musulmonlarga qarshi qahr-g azab uyg otishga xizmat qildi. Qo qon
’ ’ ’
hukumati esa bor-yo g i bir necha harbiy qismlar va qipchoq otlig soldatlarga
’ ’ ’
tayanardi.
Muxtoriyatchilar 11-fevraldan 12-fevralga o tar kechasi gvardiyachilar
’
yordamida Qo qon qal asiga hujum uyushtirildi.Ularning boshqa bir qurollangan
’ ’
qismi, telefon aloqasi uzilgunga qadar sodir bo layotgan voqea to g risida
’ ’ ’
Toshkentga xabar berish va harbiy yordam so rashga ulgurgan edi. 13-fevral
’
kechasi soat 3da Farg onadan 4 zambarak va 4 pulemyot bilan qurollangan 120
’
dan ortiqroq kishilik harbiy qism yetib keldi.Shu kunning o zidayoq inqilobiy
’
qo mita muxtoriyat hukumatiga talabnoma yo llab, kunduzgi soat 3ga qadar
’ ’
qurol-yarog ni topshirish vakolatlaridan voz kechib, sovet hukumatini tan olish
’
shartini qo ydi. Muxtoriyat a zolari bolsheviklar talabini javobsiz qoldirdilar
’ ’
Shundan keyin inqilobiy qo mita Muxtoriyat hukumat a zolarini hibsga olish
’ ’
to g risida qaror chiqardi.Ushbu sharoitda Turkiston Muxtoriyati rahbarlari
’ ’
43

Revkomni muzokara olib borishga taklif etdi.Muxtoriyatchilar shartlari
quyidagicha edi:
Shaharni birgalikda boshqaruvchi organ tuzumi, albatta tarkibida
muxtoriyatchilar vakillari ortiq bo lishi kerak:Qal ani bu organ nazoratiga’ ’
topshirish; militsiyadan boshqa hammani qurollantirish, o lka hukumatining
’
shariatga zid dekretlarni ma n etish va boshqalar.
’
17-18-fevralda muzokaralar davom etdi.Shu chog da 18-fevralda
’
Ulamo jamiyati tashabbusi bilan muxtoriyatdato ntarish yuz berdi va buning
“ ” ’
natijasida Mustafo Cho qayev boshchiligida hukumat mahkamasi
’
ag darildi.Shundan so ng boshqaruv Qo qon militsiyasi boshlig I kichik
’ ’ ’ ’
Ergashga o tdi. Turkiston Muxtoriyatini himoya qilish, uni bolsheviklar
’
tajovuzidan saqlab qolish Ergash qo rboshiga topshirildi. Bu to ntarishdan
’ ’
so ng, 18-fevraldan 19-fevralga o tar kechasi Toshkentdan Turkiston o lkasi
’ ’ ’
harbiy komissari Y.A.Perfilyev boshchiligidagi piyoda, otliq va artilleriya
qismlardan iborat 11 eshelon qo shin yana yetib keldi.Sovet qo shinlari
’ ’
Qo qonni uch tarafdan qurshovga oldi.Artilleriya to plari to liq jangovar
’ ’ ’
holatga keltirib qo yildi.
’
19-fevral kuni 10dan 15 daqiqa o tganda Ergashga talabnoma
’
(ultimatum) yuborildi.Unda qurolni tashlab, taslim bo lish aytildi. Javob berish
’
muddati 13da tugar edi. 12dan 45daqiqa o tganda javob olindi. Ergash shartlarni
’
bajarmasligini aytdi. Perfilev barcha 12ta zambarakdan Qo qon aholisi ustiga o t
’ ’
ochishni, shu jumladan, yondiradigan snaryadlardan foydalanishni buyurdi.Tinch
aholini to pga tutish kunduzsoat 1dan boshlanib shomgacha shaharni vayron etib
’
tashladi. Ammo shunga qaramay, muxtoriyatchilar taslim bo lmay, har bir binoni,
’
har bir do konni, har bir karvonsaroyni mardlarcha himoya qildilar.
’
Ertasi kuni 20-fevral tongida vayron etilgan shaharga piyoda qo shinlar va
’
Dashnoq (Dashnoq -1890 yilda Tiorlisdga tuzilgan Dashnoqsutyun ( Ittifoq )
“ ” “ ”
arman milliy inqilobiy partiyasi a zosi. Dashnoqlar 1915-yildagi turk-arman
’
qirg inidan qochib, Turkistonda panoh topganlarining jangovar qismlari kirdi.
’
Ular eski shaharga bostirib kirib, o g irlik va musulmon ahliga zo ravonlik
’ ’ ’
44

bilan shug ullandi. Birinchi navbatda, ma lumki, shaharlik beva bechoralarga,’ ’ –
shuningdek, Qo qondagi behisob hunarmand va mayda savdogarlarga shikast
’
yetkazildi. Eski shahardan qishloqlar sari talpingan qochoqlar olomoni Farg ona
’
viloyatining qo shni uyezdlaridagi g ulg ulani kuchaytirib yubordi.O sha
’ ’ ’ ’
kunlarda qamoqqa olishlar ham boshlandi. Bunda Muvaqqat hukumat ga
“ ”
biron-bir aloqasi borlarni qamoqqa olishdi va qal aga jo natildi. Order
’ ’
(ruxsatnoma) bilan va ordersiz qamoqqa olindi. Ayrim qamoqqa olinganlarni sud
va tergovsiz otib tashlandi.
Turkiston muxtoriyati hukumati 18-fevralda ag darildi, biroq shaharni
’
talash davom etdi.Mavjud bo lgan uzuq-yuluq ma lumotlardan shu narsa
’ ’
anglandiki, muxtoriyat hukumati a zolaridan Hidoyatbek Nurali Agayev, Mirodil
’
Mirmahmudovlarni qatl etilgan, Tasodifan omon qolganlari qamoqqa
olingan.Mustafo Cho qayev olovli xalqadan chiqishga muvaffaq bo ldi. U,
’ ’
avvalo, qo zg olonchilar turgan joyga , so ngra yolg izlikda tog li qirg iz
’ ’ ’ ’ ’ ’
tumanlari orqali o sha yillarda mustaqil bo lgan Gruziyaga yetib oladi va darhol
’ ’
Kavkaz xalqlarining demokratik harakatiga qo shildi.Nosirxonto ra bolsheviklar
’ ’
tomonidan Namanganda, S.Gersfild Samarqandda, Obidjon Mahmudov Buxoroda
qo lga olindi.
’
Uvaydullo Xo jayev, Abduhamid Sulaymin (Cho lpon) Qo qondagi
’ ’ ’
voqealar haqida Ashxoboddan Samarqandga kelayotganda, yo lda xabardor
’
bo lishadi. Ular o zlari ham bolsheviklar qo liga tushganlarning taqdiri
’ ’ ’
kutayotganligini anglab, yo lni o zgartirishadi va Orenburgga Ahmad Zaki
’ ’
Validiy oldiga yo l olishadi, u o sha paytda Boshqirdiston avtokoloniyasining
’ ’
ichki va harbiy ishlari bilan qattiq band edi.
Qo qon aholisi vahimaga tushgan holda shaharni tark eta boshladi.
’
Qo qon uch kun mash ala bo lib yondi. Uylar gazlama omborlari non
’ ’ ’
do konlari kuyib kul bo ldi. Eski shaharning uchdan biri to liq vayron etildi.
’ ’ ’
Qo qonda dahshatli manzara hosil bo ldi.Hamma yoqda o liklar yotibdi.
’ ’ ’
Ularning bir qismi kuyib ketgan. Ayrim ma lumotlarga ko ra shu fojeali
’ ’
voqealar oqibatida 10mingdan ziyod kishi halok bo ldi.Shaharga 1918-yili kelgan
’
45

ingliz kapitani A.Brun uni yarim bo sh holida ko rgan. Uning yozishich shaharni’ ’
bosib olishda ishtirok etgan nemis avstriyalik, vengr askarlaridan yollangan
soldatlar 100 ming so mdan ortiq pulni o marishgan deyiladi.
’ ’
Sovet tuzumi bu vahshiylikni qo rqitish uchun amalga oshirdi, u
’
markazning roziligisiz Muxtoriyat ni Turkistonda hech kim va hech qachon
“ ”
o zboshimchalik bilan barpo etmasligi kerak degan maqsadni ko zda tutdi. Shu
’ ’
o rinda aytib o tish kerakki, Turkiston Muxtoriyati tor-mor etilgach, 1917-yil
’ ’
dekabrda qozoq milliy demokratlari tomonidan Orenburgda tashkil etilgan.Alam
O rda avtonomiyasi hukumatning taqdiri ham 1920-yil mart oyida shunday
’
bo ldi. Turkiston Muxtoriyati hukumatining ag darilishi Turkistonliklar tarafidan
’ ’
Rossiyaning o lkaga Nisbatan tajovuzkorona rejalari borligining yangi dalili
’
sifatida qabul qilindi va ular o z vatanlarini bosqinchilardan himoya qilish uchun
’
qo lda qurol bilan ko tarildilar. Shundan keyin bu yong in bu olovlar qa ridan
’ ’ ’ ’
xalq qahru-g azabi, bosqinchilarga nafrati ko ngilga tugilgan tugun sifatida sovet
’ ’
tarixida bosmachilik deb atalgan harakat qaqnus qush kabi yorib
chiqdi.Turkistonda ommaviy antisovet harakati boshlandi.Milliy-ozodlik kurashi
an analarini davomini o zida namoyon etgan mazkur harakatning xususiyati
’ ’
o sha davrdagi Turkistonning Rossiyadan ozodligi uchun! , Zolimlarsiz
’ “ ” “
Turkiston uchun! , Turkiston- turkistonliklar uchun kabi siyosiy talablarida
” “ ”
yorqin namoyon bo ldi.
’
Turkiston Muxtoriyati (Turkiston Avtonom Respublikasining) 1918-yil
fevralida harbiy kuch orqali tugatilishi milliy masalalarda ziddiyatning chigal
tugunini yuzaga keltirdi. U bolsheviklarning mahalliy aholi bilan aloqasi
yo qligini ochiq ko rsatdi va ayni paytda, mintaqadagi milliy ozodlik
’ ’
harakatining yetukligini namoyon etdi. 1918-yilning fojeali fevral voqealaridan
so ng ozodlik harakati izchil ravishda aniq qurolli qarshilik shaklini ola boshladi.
’
O lkaning tub aholisi va ularning siyosiy yo lboshchilari bolsheviklarning
’ ’
hukumat tuzilmalari hatti-harakatida milliy mentalitetga yot bo lgan
’
davlatchilikni joriy qilish oshkora intilishni yaqqol ko rgach, milliy masalani
’
46

tinch yo l bilan hal etish imkoniyati tugadi.Faqat qurol kuchi bilan mustaqillik va’
ozodlik haqidagi asriy orzuni amalga oshirish mumkin degan fikrga keldilar.
Milliy o z taqdirini o zi belgilash uchun harakatning muddatli tarzda
’ ’
kengayishi, yillar davomida yetilib borgan g ayri rusiy kayfiyatlar va Rossiyadan
’
ajralib chiqish uchun harakatlanish kuchli istagi mamlakat va o lka rahbariyati
’
oldida milliy davlatchilikqurilishi, sovet amaliyotini keskin tuzatish zarurati
masalasini ko ndalang qilib qo ydi.
’ ’
Yuzaki qaraganda, bu borada o zgarishlar yuz bergandek tuyuldi. Hukumat qisqa
’
muddatda murakkab etnik ahvolni yumshatish, milliy ozodlik kurashining
kuchayib ketgan olovni o chirish uchun yangi hokimiyatning milliy negizini bir
’
qadar kengaytirish, Turkistonga milliy mustaqillik xususiyatlarini berishga
urindi.Biroq, milliy davlatchilik muammosiga yondashishida hal qiluvchi
o zgarishlar ro y bermadi.Asosiy rejalar tuzishda bolsheviklar rahbariyati
’ ’
ilgarigidek muammoga yondashishda yuqori dan milliy davlatchilikda o z
“ ” “ ’
taqdirini o zi belgilash , partiya sovet tuzilmalarining qattiqqo llik bilan
’ ” ’
nazorat etish qoidalaridan kelib chiqdi. Taktik jihatdan qaraganda Moskvadagi
bolsheviklarning milliy masala bo yicha qarashlari proletariat diktaturasi
’ “
davlat ni qutishning markscha qoidalariga asoslangan qo pol darajadagi buyuk
” ’
davlatchilik mohiyatini saqlab qoldi.
Turkiston muxtoriyati tor mor etilganidan so ng, Turkiston bolsheviklari
– ’
markaziy hokimiyat ta sirida Turkistonni Rossiya bilan mustahkam bog lashning
’ ’
yagona vositasi o lka avtonomiyasi joriy etish ekanligini anglay boshladilar milliy
’
o z taqdirini o zi belgilashning sovet modeli milliy demokratlarning
’ ’
avtonomiyasi talablaridan tubdan farq qilsada, qarshilik davom etdi. Mahalliy
bolshevik rahbarlari Turkiston avtoniomiyasi haqidagi masalani u garchi partiya
organlarida bir necha bor muhokama qilingan bo lsa ham,har tomonlama
’
cho zilib ketdi.
’
Milliy o z taqdirini o zi belgilash muammosi ayniqsa, Qo qon
“ ’ ’ ” ’
voqealari kunlarida dolzarb xususiyat kasb etdi. U 1918 yil 20-26-yanvarda bo lib
’
o tgan o lka sovetlari IV syezdining diqqat markazida turdi. Syezdda
’ ’ –
47

bolsheviklarning dasturiy munosabatini I.O.Tobolin bayon qildi.Mahalliy
bolsheviklar yo lboshchisi avtonomiya g oyasi yaqin bo lgan baynalmilalchilar’ ’ ’
nomidan so zlagan G.A.Pavshochenko nutqida ham ochiq oydin ko rindi.U
’ – ’
mahalliy kishi ( tuzemets ) aytgan mamlakat xo jayini tushunchasiga
“ ” “ ’ ”
keskin norozilik bildirdi. Milliy harakat ko pgina yo lboshchilarning siyosiy
’ ’
tafakkurida bo linmaslik ruhi hukmronlik qilar edi.Ular oktabr to ntarishidan
’ ’
keyingi dastlabki bosqichda markaziy hukumat musulmon madaniyati, dini,
siyosiy an analari, ezilgan xalqning milliy avtonomiya haqidagi orzu
’ –
umidlarini tan olishiga hali ham ishonardi.Faqat bolsheviklar hokimiyatining
siyosiy uslublari, ko p va dali chaqiriqlari bilan amaliy ishlar o rtasida uzilish
’ ’ ’
ro y berganidan so ng imperiyaning ruhiy va siyosiy bo linish boshlandi.Shuni
’ ’ ’
ham hisobga olish lozimki, sovetlarning o lka syezdi Turkiston muxtoriyati
’
haqidagi masalani muhokama qilayotgan paytda hali ikkihokimiyatchilik
“ ”
saqlanib turgan edi.Bolsheviklashgan X K S bilan birgalikda Qo qonda
’
demokratik asosda saylangan milliy muxtor hukumat ham amalda edi.O sha
’
paytda ikkihokimiyat o rtasida yuzaga kelgan ziddiyatlarni kelishib hal etish
’
imkoniyati saqlanib turar edi.Ayni paytda, keng musulmon ommasidan tashqari
Turkiston Muxtoriyatini mehshevik va eserlar ham qo llab-quvvatlar edi.
’
Muxtoriyatning milliy siyosati tom ma nodagi baynalmilal ruh bilan
’
sug orilgan edi.Unda o lkadagi millati va dinidan qat iy nazar barcha
’ ’ ’
xalqlarning millati va dinidan qat iy nazar, barcha xalqlarning erkimligi va
’
tengligini, davlat boshqaruvida qatnashish huquqi o z ifidasini topdi.Bunday
’
adolatli siyosatni bolsheviklatga qarshi turgan kuchlarni, hatto rus aholisining
ma lum qismini Muxtoriyatni qo llab-quvvatlashga olib keldi.
’ ’
Afsuski, Muxtoriyat obyektiv va subyektiv sabablarga ko ra uzoq
’
yashamadi.U moliyaviy jihatdan juda zaif bo lib, tezlikda milliy qo shinning
’ ’
mahoratini oshirish va yetarli darajada qurol-aslaha bilan ta minlashni iloji
’
bo lmadi.Ayniqsa, hukumat a zolari orasidagi o zaro kurash, ma muriy
’ ’ ’ ’
boshqarishdagi tajribasizlik va malakali Rahbar xodimlarning yetishmasligi
hokimiyatni mustahkamlashga yo l bermadi.Ko rsatilgan kamchiliklarni
’ ’
48

bartaraf qilish uchun kamida bir-ikki yil va undan ortiq vaqt kerak
edi.Bolsheviklar buni yaxshi anglab Muxtoriyatni imkoni boricha tezroq
yo qotishni rejalashtirdilar.Ular harbiy mahorat va texnika bo yicha’ ’
muxtoriyatchilardan ancha kuchli va uyushgan edi.Ular Do ppini ol desa,
“ ’
boshini oladi gan gazandalar bo lib vahshiylikda nom chiqargan edilar.
” ’
Muxtoriyat bor yo g i 72 kun yashadi xolos. Mana shu o ta qisqa
– ’ ’ ’
vaqtda nima ham qilish mumkin edi.Bolsheviklar hali o zini anglab va nafasini
’
rostlab olmagan Muxtoriyatni chaqaloqligidayoq bo g ib o ldirdilar.
“ ” ’ ’ ’
Muxtoroyatning 15ta rahbari M.Mirahmedov, A.O razayev,
– ’
M.Chanishev, Qushbegiyev va boshqalar otib tashlandi. Hukumatning yirik
vakillaridan biri Mustafo Cho qayev qochishga erishdi. Afsuski, Muxtoriyatga
’
chetdan yetarli darajada yordam beraolmay, asosan, o zining kuchiga tayangan
’
holda kurashdi.Bolsheviklar esa Toshkent va boshqa joylardan harbiy yordam olib
g alabani qo lga kiritdilar.
’ ’
Muxtoriyatning o ziga xos xususiyati va tarixiy ahamiyati shundaki,
’
o lkaning ko p asrlik tarixi mobaynida ilk bor demokratiyaga asoslangan milliy
’ ’
davlat tuzildi.Odatda bo lganidek, uni qandaydir bir hukmron sulolsning vakili
’
emas, balki, xalqning orasidan yetishib chiqqan jadidlar yuzaga keltirdi. Shu
bois,muxtoriyat tom ma nodagi xalq hokimiyati sifatida shakllantirildi. Uning
’
mohiyati va yo nalishi mustamlakachilik va ulug millatchilik zanjirlarini
’ ’
parchalab erkinlik, tenglik va mustaqillik singari insoniy huquqlarni
ta minlashdan iborat edi.Shu bois sovet davrida muxtoriyatning feodal-klerikal
’
davlat sifatida qoralanishi haqiqatga tamomila ziddir. XX asr boshlarida Rossiya
va uning mustamlakalarida ikki marotaba davlat to ntarilishi, xususan
’
chorizmning ag darilishi, burjua fevral-demokratik respublikasini bolsheviklar
’
tomonidan tor-mor etilishidek, nihoyatda og ir va xavfli sharoitda
’
Muxtoriyatning tuzilishi vatanparvarlik, jasorat va qahramonlikning yorqin
namunasidir. Bu muhim tarixiy voqea hech qachon unutilmaydi. 5
5
Ziyoyev Hamid. O zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi .
” ’ ” Sharq . Toshkent. “ ”
2001. 309 bet.
–
49

2.3.Mustaqillik va milliy davlatchilik
Mustaqillik tarixi milliy davlatchilik negizi, asosini, uning chuqur ildizlarini
anglashimiz,o rganishimiz hozirgi paytda nihoyatda zarur.Buyuk davlat barpo’
qilishni o z oldimizga maqsad qilib qo ygan ekanmiz, buning uchun jahon
’ ’
ayvonida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy texnikaviy, ma naviy madaniy o ziga xos
– ’ – ’
va mos imkoniyatlarimiz bilan bir qatorda o tmishimiz tarixiy asosimiz ham bor.
’
Prezidentimiz Tarixiy xotirasiz kelajak yo q suhbat muloqotida, 2700 yillik
“ ’ ”
buyuk davlatchilik o tmishimiz bor, degan nihoyatda yangi fikrlarni o rtaga
’ ’
tashladi.
Xo sh, aslida shundaymi! Amerikalik olim Rafael Pompeyning ikki jildli
’
Turklar kitobida mustaqil mamlakatimiz O zbekiston hududida 9ming yil
“ ” ’
ilgari dastlabki uch qabila massagetlar, xunnlar va saklar istiqomat
qilishganligini ishonch bilan qayd qilgan. Demak, ular o troq bo lib bundan uch
’ ’
ming yil oldin davlatlar Baqtriya, Parfiya, Parkana, So g diyona, Shosh,
– ’ ’
Eloqni vujudga keltirgan. Bu davlatlar harbiy jihatdan o z chegaralarini
’
qo riqlagan, tanga va bayroqlarga ega bo lishgan. El-ulus oqsoqollar tomonidan
’ ’
boshqarilgan. Xullas, mustaqil davlatmaqomini olgan, Milliy davlatchilik ildizlari
ravnaq topgan.
Shu o rinda Abu Rayhon Beruniyning tarixiy ilmiy xulosasiga ko ra,
’ ’
eramizdan oldingi IX-VI asrlarda o troq xalqlar ko proq Xorazm vohasida
’ ’
joylashganligi qayd qilinganligini ta kidlagan holda, Prezidentimiz Islom
’
Karimov o zbek milliy davlatchilik xuddi shu yillardan boshlangan degan haqiqiy
’
fikr-mulohazani o rtaga tashlaydi.
’
O troq xalqning o z madaniyati ayniqsa, dehqonchiligi rivojlanayotganligi
’ ’
alohida masala ekanligi qayd qilingan.
50

Eramizning dastlabki asrlaridagi Kushon, oq xunnlar,milliy davlati
ham o zining mustaqilligi va qudrati bilan ajralib turgan. Sharqni G arb bilan’ ’
bog lagan Buyuk Ipak yo li markazida joylashgan Turonzamin ( VII asrdan
’ ’
Movaraunnahr deb atalgan)da o zga mamlakatlarning savdo vakillari nafaqat
’
savdo-sotiq bilan,balki ilm ma rifat durdonalari va davlatchilik asoslarini
– ’
o rganish bilan shug ullanishgan. Turk hoqonligi davrida (VI asr o rtalaridan
’ ’ ’
VIII asr boshlari) hududimizdagi davlatlar faoliyati ozod va erkin davom etdi.
Hokimiyatni mustaqil boshqarish yuqori cho qqiga yetdi. Bobokalonimiz
’
Kultegin 731-yilda shunday deb ta kidlagan edi : Turk xalqining sizning davlat
’ ”
tutishingizni shu yerga toshga o yib yozdim .
’ ”
U davrda aajdopd;larimiz boshqaruvni selen nomidagi Kengash hukmi ila
amalga oshirishgan ( bu kengashni rimliklar o zlashtirib, o z parlamentini shu
’ ’
asosda tuzganlar ) Hoqonlik boshqaruvida mamlakatimizning bugungi kundagi
Oliy Majlisga qiyoslanadigan darajadagi Qurultoti mavjud bo lgan. Davlat
’
tomonidan (hoqonlik) har bir urug , el va shaxsning tengligi himoya qilingan.
’
Hozirgi Markaziy Osiyo mintaqasida mard va jasoratli elatlar, qavmlar, urug lar
’
birlashib, xalqlar tengligiga erishgan. Shu davrda turk atamasi paydo bo lib,
’
turkiy xalqlar deb yuritilgan. Lekin o zbek xalqining dastlabki urug aymog I
’ ’ ’
turk atamasi bilan bog lanmasligini tarixiy manbalar, hujjatlar asoslab turibdi.
’
Yurtboshimizning turkiy tilli xalq bor , deb qayd qilishlarini nazarda tutib va
“ ”
ayni paytda o zimiz, o zbekligimiz haqida aniq tushunchaga ega bo lishimiz bu
’ ’ ’
yerda o troq xalq sharoitida yashaganimizni aslo unutmasligimiz kerak. Demak,
’
o zbek o zining uch ming yillik tarixga ega ekanligini qayd etish lozim. Hozirgi
’ ’
davrda planetamizda 24 ta rivojlangan mustaqil turkiy tilli davlatlar mavjud
bo lib, ularda 200 milliondan ortiq kishi yashaydi. Turk, o zbek, qozoq, qirg iz,
’ ’ ’
turkman, oltoy, yoqut, uyg ur, tatar, boshqird va boshqa xalqlar shular
’
jumlasidandir.Bu o lkalarda davlat boshqaruvi o ziga xos bo lib, o z yo l-
’ ’ ’ ’ ’
yo riqlari, tamoyillari bilan qudratlidir. Sohibqiron Amir Temur o z davrida
’ ’
(XIV-XVI asrlar) dunyoga mashhur buyuk imperiya markazlashgan milliy davlat
51

tuzumini tuzdi. Yigirma yettita davlatni birlashtirgan imperiya ma naviy’
madaniyatning yangi sahifalarini ochdi.
Ayni paytda, u ba zi mamlakatlarni mustamlakachilik asorati va
’
qo rquvidan ham xalos etdi.Chunonchi, mo g ul xoni To xtamishxonni tor-
’ ’ ’ ’
mor qilish, Rossiya xalqiga knyazliklarga ozodlik, mustaqillikolib kelgan bo lsa ;
’
turk sultoni Yildirim Boyazidni mag lub etish sharqiy Yevropani titratib turgan
’ –
turk hamlasidan qutqardi. Bu voqea Yevropa mamlakatlari va Rossiya davlatining
rivojlanishi uchun olamshumul tarixiy ahamiyatga ega bo ldi.
’
Amir Temur vafot etgach shahzodalarning toj-taxt uchun talashishi
oqibatida Movaraunnahr va Xurosonda milliy davlatchilik birligiga putur
yetdi.Sohibqiron boshqargan buyuk davlat vorislarining boshi qovushmay
keyinchalik davlat boshqaruvi amirlik va xonliklar tasarrufiga o tdi. Bizda
’
tarixdan ma lumki, Amir Temutgacha va undan keyingi davrda hududlarimizni
’
mustaqil davlat tarzida qovushtiradigan shaxs paydo bo lmadi ..
’ …
Faqat 1990 yillarda davlatimiz milliy tamoyillari asosida o z yo liga
– ’ ’
ega bo ldi. Uni barpo qilgan shaxs Islom Karimov maydonga keldi.Jahon
’ –
matbuotida bu yo lni Karimov yoki O zbekiston yo li deb yoqlashmoqda.
’ ’ ’
Chunki, prezident O zbekiston nomidan jahonga chiqadi, uni ulug laydi,
’ ’
ta rifini keltiradi. Dunyo tamaddunidagi eng ilg or tajribalarga tayangan holda
’ ’
mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga xos yangi moliya, bank-kredit, tijorat
tuzumlari barpo etilyapti, iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyatli ravishda amalga
oshirilyapti. Mustaqillik va davlatchilikning asl negizi sanoat, uning qaymog I
’
bo lmish og ir sanoatni o ziga xos taraqqiy qilishidid. Prezidentimiz
’ ’ ’
O zbekiston milliy davlatini jahonda rivojlangan davlatlar qatoriga olib chiqish
’
borasidagi taklif qilgan besh tamoyil Respublikamiz ahli va dunyodagi ilg or
’
fikrli kishilarga ma qul bo ldi. Ayniqsa iqtisodiy yo nalishga jiddiy e tibor
’ ’ ’ ’
bergan. Va, yana muhimi, eski tuzumning ma qul jihatlari o zlashtirilib
’ ’
yangilanayotgan O zbekiston o z milliy davlat tuzumini yaratdi. Tabiiyki, endi
’ ’
zo ravonlik, buyruqbozlik, to rachilik zamoniga qaytilmaydi.Oqibatda huquqiy
’ ’
demokratik davlat vujudga kelmoqda.Bugungi istiqboli porloq davlatimizni Sharqu
52

Garb tan olmoqda.Bir yuz saksonga yaqin davlatlar milliy davlatimiz bilan–
iqtisodiy, siyosiy, diplomatik va ma naviy- madaniy aloqalarni
’
o rnatdi.Yetmishdan ortiq mamlakat esa O zbekistonda xalq xo jaliklari
’ ’ ’
mahsulotlari ishlab chiqaradigan qo shma korxonalar ochdi.
’
Islom Karimov O zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi
“ ’ ”
deganlaridek, O zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar milliy tafakkurida
’
nujum ilmi taraqqiy topganligi va milliy bayrog imizdan tasvirlar o zbek
“ ” ’ ’
xalqi madaniyati uch ming yillik davrga egaligi bilan ham ogohlanadi.
Zero, mustaqil O zbekiston davlatining ramziy belgilari -
’
bayrog imiz,gerbimiz, hamda madhiyamiz uning jahonda o z yo li o zligi,
’ ’ ’ ’
yurtboshimiz qayd qilganidek, bo y-basti dadil namoyon bo layotganligiga
’ ’
tarixiy dalil.Darvoqe buyuk mamlakat andozasini olayotgan O zbekiston
’
ajdodlarining ibrat va namunali yo l-yo riqlari asosida jahonning rivojlangan
’ ’
davlatlari qatoridan o rin olmoqda.Demak, davlatimiz buyukligini o tmishimiz
’ ’
ma naviyatimiz iymonimiz tiklanayotganida, qonunlarimizning ustuvorligida,
’
huquiy ong va madaniyatimiz tobora yuksalayotganida ko rish mumkin.
’
O zbekistonning bosh qomusida ham bu qarashlar qayd etiladi: o zbek
’ ’
xalqining munosib turmushi, huquqlari va erkinliklari kafolatlangan, milliy
qadriyatlarimiz va madaniyatimizni qayta tiklash mezonlari, insoniyat ma naviy
’
ahloqiy barkamolligi asoslari o z ifodasini topdi.
’
Milliy davlatchiligimizga uning ravnaq topishiga katta va ravon yo l
’
ochildi.Bu mustaqillik in om qilgan buyuk ne mat.Uning asliyati tariximizga,
’ ’
o tmishimizga borib taqaladi.Shu bois ham davlatimiz millatimizning haqqoniy
’
ilmiy tarixini yaratish keng jamoatchiligimiz uchun g oyat muhim va dolzarb
’
masalaga aylanishi lozim , degan yurtboshimizning so zlari bugun nihoyatda
” ’
asoslidir.Mamlakatimiz mustaqillik yillari o z xususiyatlari va boy tajribasiga
’
tayangan holda milliy davlatchigini ravnaq toptirdi hamda o ziga xos va o ziga
’ ’
mos davom etaverdi.Biron-bir mamlakat o z qobig iga o ralgan holda jahon
’ ’ ’
mezonlari talablari darajasiga taraqqiyotga erisha olmaydi.Qo shni uzoq-yaqin
’
davlatlar bilan iqtisodiy munosabatga kirishish aniq hisob-kitoblar asosida quriladi.
53

O zbekiston mustaqil davlatchiligining jahon andozalariga to la mos’ ’
keladigan eng ilg or tajribalar asosida vujudga kelgan zamonaviy usullari joriy
’
qilina boshlandi.Inson huquqlari va erkinliklari ustuvorligini ta minlashning
’
huquqiy asoslarini yaratishga kirishildi, hamda ularga bag ishlangan 300dan ortiq
’
qonun va parlamentning qonunga tenglashtirilgan qarorlari tizimi vujudga keldi.
54

O zligimizni anglash jarayonini nimalarda ko rish mumkin. ’ ’
Birinchidan, milliy qadriyatimizni tiklana boshlashi, ma naviy-madaniy
’
merosimizni o rganishga keng yo lochildi.Tarix haqiqatdan ham hayot
’ ’
haqiqatiga aylana boshladi.
Ikkinchidan, yangi tarixiy sharoitda milliy o zbek davlatchiligiga asos
’
solinmoqda.Qadimiy sharq davlatchiligi an analari
’
bilan ilg or jahon tajribalari uyg unlashgan, sintezlashgan holda yangi
’ ’
davlatchilik va boshqaruv asoslari yaratilayotir.
Uchinchidan, O zbekiston milliy demokratiyaning o ziga xos va mos
’ ’
tamoyillarini ishlab chiqdi.Uni o z tajribalari bilan boyitmoqda. Bu bilan jahon
’
demokratik jarayonini chuqurlashtirmoqda.
To rtinchidan, iqtisodiy islohotlarning o ziga xos ideali yaratildiki, uning
’ ’
asosida xalqimiz tushunchalari, ongi va tafakkuri tubdan o zgarib bormoqda.
’
Beshinchidan, O zbekistonning xalqaro siyosat maydonida o ziga xos
’ ’
yo li o z o rni va nufuzi bor. Biz fikrlashga o rgansak, voqelikka ongli
’ ’ ’ ’
munosabatda bo lsak, yuz berayotgan ijtimoiy siyosiy jarayonlarni qanchalik
’ –
to g ri baholay bilsak, o z taqdirimizni va kelajagimizni aniq ko ramiz. Ana
’ ’ ’ ’
shunday ma rifatli hayot ongli turmush tarafdorimiz.Yakka yakka shaxslarning
’ –
ma naviy qiyofasida jamiyat ma naviy qiyofasini ko ramiz. Milliy mustaqillik
’ ’ ’
va uning negizini davlatimiz osonlik bilan qo lga kiritmadi.Kurashlar va
’
iztiroblar, turmushimizdagi qator qiyinchiliklar va muammolar bilan birga qorishib
ketdi.O tgan yillar davrida xalqimiz ko p narsani o rgandi. Endi u o z
’ ’ ’ ’
istiqboliga va istiqloliga qat iy ishonadi. Bu borada O zbekiston Respublikasi
’ ’
Oliy Majlisining 1998-yil 28-avgustda o tgan XII-sessiyasi xalqimiz jipsligi,
’
demokratiya rivoji va milliy davlatchilik jarayonlarini chuqurlashtirish
tamoyillarini ko rsatdi.
’
Birinchidan, jamiyatni tubdan yangilash va turmushimizning barcha
sohalarida tub islohotlarni amalga oshirish shu asosda demokratik va huquqiy
tamoyillarni turmush tarziga aylantirish uzoq davom etadigan uzluksiz jarayon
ekanligi qayd qilindi.
55

Ikkinchidan, jamiyatni demokratlashtirish bevosita iqtisodiy islohotlardan
tortib, huquqiy, siyosiy va ma naviy yangilanishlarga tayangan holda tafakkurni’
shakllantirish ta kidlandi.
’
Uchinchidan, qonun ustuvorligiga erishish, qonun oldida barchaning
tengligini ta minlash lozim.Eng avvalo, huquq tartibot ishlari qonunlar va boshqa
’
me yoriy hujjatlarni xalqaro mezonlar andozalariga moslashtirish
’
zarur.Ma lumki, ayni paytda jahonda mazkur masalaga doir yetmish xil masala
’
mavjud.Ularning hammasi jahon hamjamiyatida tan olingan tamoyillar
hisoblanadi. O zbekiston ana shu andozalardan bir qanchasiga qo shilgani uning
’ ’
juda qisqa muddatda milliy davlatchilik rivojlanib, demokratiya tuzumi tarziga va
uni jonli hodisaga aylantirish borasida amalga oshiriladigan katta yutuqdir.Tartib
intizomning chegarasi bor, ehtiyojlar nihoyasizdir. Ana shu holatning o zi
’
qonunlarni doimo takomillashtirib qo shimchalar bilan boyitib borishni taqozo
’
etadi. Prezident Islom Karimov Biz rasmiy hokimiyat bilan g oyaviy, amaliy
“ ’
jihatdan raqobatlasha oladigan, amaliy takliflar kiritila biladigan jamiyatimizning
turli siyosiy qatlamlari manfaatlarining ifodachisi tariqasida maydonga chiqa
oladigan ko rishni istaymiz -deydi.
’ ”
O tmish davrida jamiyat boshqaruvini takomillashtirishga, uning
’
barqarorligini ta minlashga fuqaro va jamiyat o rtasidagi o zaro bog liqlikni
’ ’ ’ ’
chuqurlashtirishga zamin yaratadi. Demak, eng muhimi milliy davlatimiz ravnaq
topaveradi.O zbekiston davlati o ziga xos va o ziga mosligi bilan jahon
’ ’ ’
hamjamiyatida munosib o rin olmoqda.
’

56

X U L O S A

Shunday qilib, Turkiston muxtoriyatining amaliy jipslashishi uchun
kurashning asosiy yakunlarini baholab, shuni ta kidlash lozimki, Oktaybr’
to ntarishidan so ng milliy o z taqdirini o zi belgilash vazifasini hal etishda
’ ’ ’ ’
quyidan va yuqoridan ikki yo l ikki xil yondashuv belgilandi.
’
Birinchidan: Tub aholining ommaviy harakatini o zida ifoda etdi va
’
suverenlik huquqlarini amalda ta minlash mustamlaka zulmini tugatish uchun
’
maydonga chiqishi.
Ikkinchidan: Mahalliy turkistonliklar manfaatlarining g oyaviy
’
ishtirokchisi sifatida, milliy musulmon siyosiy partiyalari tashkilotchilari
qatnashdilar. Milliy demokratlar, demokratiya tamoyillarga va tub aholining tarixiy
ehtiyojlarini hisobga oluvchi Rossiya davlati doirasida suveren milliy davlatchilik
qurilishining aniq dasturini ishlab chiqdilar. U bolsheviklarning Toshkent
ijroq mi va o lka shovinistik hatti-harakatlariga javob tariqasida shakllangan
’ ’
Turkiston muxtoriyatining barpo etilishida o z ifodasini topganligi yoritib berildi.
’
Uchinchidan: Bolsheviklar hokimiyatining tor sinfiy intilishlarini aks
ettirib, u milliy ijtimoiy taraqqiyot ehtiyojlariga begona bo lgan sotsialistik
’
davlatchilikni barpo etishni ko zlaganligi ochib berildi..
’
To rtinchidan:
’ Turkiston muxtoriyati millatlarni o z taqdirini o zi ’ ’
belgilash g oyasini demokratik yo l bilan hal etishga bel bog lagan xalq irodasi
’ ’ ’
va ilg or ziyolilarning ko tarinki hatti-harakat zaminida vujudga keldi. Bu
’ ’
harakatning boshida turgan ilg or hur fikrli ziyolilar, fidoyi insonlar esa uzoq
’
yillargacha xalq dushmani degan soxta nom bilan badnom etib kelinganligi
“ ”
manba va adabiyotlar asosida ochib berildi.
Beshinchidan: O’lkadagi muxtoriyatchilik harakati ishtirokchilarining
vatanparvarlik jasorati hozirgi avlodlar uchun ahamiyatli ekanligi qayd etildi.
Oltinchidan: Xalqimizning qadriyatlari, tiklanayotgan boy va
mazmundor tarixi to g ri yoritilayotgan bugungi kunlarda milliy mustaqillik
’ ’
57

uchun kurashning yorqin va ayni chog da fojeali sahifasi bo lgan Turkiston’ ’
Muxtoriyati
haqida bor haqiqatni aytish va undan saboqlar chiqarish bugungi kun vazifasi
ekanligi yoritib berildi..
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, O zbekiston mustaqilligi uchun kurash olib
’ ’
borgan ajdodlarimiz istiqlolga erishish borasida bir-birlaridan farq qiluvchi uch
yo ldan bordilar:
’
1.Rossiyaga tobelikdan zo rlik yo li bilan qutulish, kuch bilan istiqlol
’ ’
olish (1916-yil voqealari, bosmachilik kabi).
“ ”
2 . Murosa yo li. Ruslar yordamida ma rifatga erishish. Ma rifat
’ ’ ’
masalasida haq-huquq olish, milliy xususiyatlarini tiklash (Ismoilbek Gaspirali,
Mahmudxo ja Behbudiy).
’
3 . Hamkorlik yo li. Chor ma murlari, so ngra esa sho ro hukumati
’ ’ ’ ’
bilan birga ularning programmalarida qatnashish va imkon bo lishi bilan
’
mustaqillikni qo lga olish. Buning uchun ma lum tayyorgarlik ko rib borish.
’ ’ ’
(Munavvar Qori, Hamza, Avloniy).

Turkiston Muxtoriyati hukumati atigi 72 kun umr ko rgan bo lsa
“ ’ ’
ham, u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da vat
’
etdi. Bu hukumatning ag darilishi turkistonliklar tomonidan sovet Rossiyasining
’
Turkistonga nisbatan tajovuzkor rejalari mavjudligining yana bir dalili sifatida
qabul qilindi.Turkistonliklar tinch yo l (parlament) bilan milliy davlatchilikni
’
qayta tiklash mumkin emasligini tushunib, 1918-yil fevral oyining oxirida
qo llariga qurol olgan holatda Turkistonda sovet rejimi va bolsheviklarga qarshi
’
qurolli harakatni boshlab yubordilar. Sovet tuzumi davrida Turkiston
Muxtoriyatining mohiyati soxtalashtirilib, u tor ma nodagi Qo qon Muxtoriyati
’ ’
bilan almashtirildi.
” 6

6
O zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.Davlat Ilmiy Nashriyoti. Toshkent. 2004-y. 8-tom. 651-
’
bet.
58

Mustaqillik sharofati bilan vatanimiz tarixini chuqur va aslini o rganishga keng’
imkon berildiki, ushbu bitiruv malakaviy ishida Turkiston Muxtoriyati tarixini
o rganishga va uning faoliyatini baholashga harakat qilindi.
’
59

Tavsiyalar
1 . Bugungi ma naviyatimizning asosiy bir qismi ’ istiqlolchilik qarashlari
asosida shakllanaverar ekan , mamlakat mustaqilligi uchun kurashgan buyuk
zotlarning tarixnavisligi haqida katta ilmiy izlanishlar olib bor ishni targ'ib qilish.
2. Bu sohada tarixchi olimlarning kuch va g ayratlarini bir joyga yig ib
‘ ‘
olib kun tartibiga yechimini topilishi mumkin bo lgan Muxtoriyatchilik va
‘
istiqlolchilik mavzusidagi monografik asarlar bilan boyitish.
3. Turkiston muxtoriyati, tarix mavzularida, ularning tarixnavisligi haqida
keng jamoatchilikka, ilmiy xodimlarga mo ljallangan bir qancha konferensiyalar
‘
o tkazishni tashkillashtirish.
‘
4. Viloyat, tuman, shahar ko ptirajli gazetalari,Turkiston muxtoriyati
‘
mavzusida gazetaning alohida bir rubrikasi tashkil qilish.
5. Hujjatli xronikal filmlar yaratuvchi kinostudiyalarda tarix va tarixnavislar
mavzularida filmlar yaratish, o z yurtimizda, o zga xorij yurtlarida,
‘ ‘
kinofestivallarda namoyish etish.
6. Oliy va o rta maxsus o quv yurtlarida mavzuga bag ishlangan
’ ’ ’
ko rgazmali burchaklar tashkil etish.
’

60

ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. Karimov. I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida Toshkent.
” ’ ”
O zbekiston N.M.I.U. 2011.
“ ’ ”
2. Karimov. I. A. Yuksak ma naviyat engilmas kuch Toshkent.
“ ’ ”
Ma naviyat 2008.
” ’ ”
3. Karimov. I.A. O zbekistonning o z istiqlol va tarqqiyot yo li
” ’ ’ ’ ”
Toshkent. O;zbekiston 1992.
” ”
4. Karimov I.A. Ozbekiston kelajagi buyuk davlat Toshkent.
“ ”
O zbekiston .1992.
“ ’ ”
5. Karimov. I.A. O zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor yo nalishlari
“ ’ ’ ”
Toshkent.1993.
6. Karimov. I.A. V atan sajdagoh kabi muqaddasdir Toshkent.
” ”
O z bekiston . 1996.
” ” ’
7. Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q Toshkent.
“ ’ ”
O zbekiston .1998.
“ ’ ”
8. Karimov.I.A. Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining
“ ’
poydevori T o shkent. O zbekiston . 1 997.
” “ ” ’
9. Karimov.I.A. O'zbekiston qtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo'lida .
” ”
Toshkent. O zbekiston 1995.
“ ’ ”
10. Abdulloh Rajab Boysun. Turkiston Milliy Harakatlar Istambul 1994
“ ”
11. Abulg oziy Bahodurxon. Shajarayi turk Toshkent. Cho lpon 1992.
’ “ ” ” ’ ”
12. A zamxo jayev . Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik
’ ’ ”
qurilishi tajribasi Toshkent. Ma naviyat 2000.
” “ ’ ”
13. Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi Toshkent. Matbaa konserni
“ ’ ” “
bosh tahririyati 2000.
”
14. Alimova, Rashidova. Mahmudxo ja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri
“ ’ ”
Toshkent. Akademiya 1999.
“ ”
15. Bakirov.F. Chor Turkistonda sud, Shariat va odat Toshkent. 1967.
“ ”
16. Boboyev, Normatov. Milliy davlatchilik haqida Toshkent.
“ ” “
Yozuvchi 1999.
“ ”
61

17. Vatan tarixi .Toshkent. O qituvchi .1997.“ ” “ ’ ”
18. Jalilov Sh. Mahalla yangilanish davrida Toshkent. Mehnat 1995.
“ ” “ ”
19. Ziyoyev.H. O zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi . Toshkent.
“ ’ ”
Sharq 2001.
“ ”
20. Mustafo Cho qayev. Istiqlol jallodlari Toshkent.
’ “ ” 1993.
21. Mustaqil O zbekistonning izohli lug ati Toshkent.1999.
“ ’ ’ ”
22. Mustaqil O zbekiston Toshkent.
“ ’ ” Fan .2000. “ ”
23. Shamsiddinov.R. Jadidchilik haqiqat va uydirma Muloqot 1991.
“ ” “ ”
24. Shamsiddinov R, Rasulov B. Istiqlol uchun kurash fidoyilari Andijon.
” ”
Meros .1993.
“ ”
25. O zbekiston tarixi . Toshkent. O zbekiston 1999.
“ ’ ” ” ’ ”
26. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. Ozbekiston
’ “ ”
2010.
27. Ozbekiston Milliy Ensiklopediyasi Toshkent. Davlat ilmiy nashriyoti 8-
“ ” ”
tom. 2004.
28. O zbekistonning yangi tarixi (I-II-jildlar) Toshkent Sharq 2000.
“ ’ ” “ ”
29. O zbekiston tarixini o qitish va o rganishning yagona konsepsiyasi
’ ’ ’ ”
Toshkent. O zbekiston . 1 997.
” ” ’
30. Qosimov. J adid
” ch ilik . Y o s hlik 1990-yil. 7-son. ” “ ”
31. www.ziyonet.uz
32. www.ref.uz
33. www.google.ru
62

ILOVA
Mahmudxo`ja Behbudiy
63

Купить