Milliy dramaturgiya
![Turkistonda katta qiziqish uyg‘otadi. Behbudiy 1911-yilda uch parda va to‘rt
sahnadan iborat “Padarkush yoki o‘qimagan bolaning holi” nomli ilk milliy
pyesani yozgan, ammo senzura boshqaruvining ruxsat bermagani sababli asar ikki
yil davomida chop etilmagan.
“Oyna” jurnalida chop etilgan “Padarkush” spektakli haqidagi maqolalarda
Turkistonning sahnalashtirilgan shaharlari, asarni sahnalashtirish uchun zarur
bo‘lgan moliyaviy ehtiyojlar, xalqning teatrga bo‘lgan qiziqishi va asarning davrga
bo‘lgan ta siri haqida batafsil tushuntirishlar berilgan. Ushbu maqolalarning ʼ
boshida 1914-yil 24-fevralda Qo‘qondagi musulmon maktablari manfaati uchun
sahnalashtirilgan “Padarkush” spektakli uchun tushgan daromad va sarflangan
mablag‘lar ro‘yxatini o‘z ichiga olgan “Hisap” [4,400-401] sarlavhali maqola
berilgan. Teatr spektaklining “mas’ul rejissyori” Ekabir Mansuriy bergan
ma’lumotlar natijasida spektaklni sahnalashtirish uchun zarur bo‘lgan hujjat va
materiallar atroflicha o‘quvchilarga yetkazilmoqda:
Pederküşning oynalmakga muharrirden icazet masrafı: 25 som
Semerkand’dan kélgen 10 kişiköngünllilerining barış keliş haracatları: 205
som.50
Tiyatrnıng icaresiga: 201 som
Merekealındı: 58 som…
Her hil haracatlar: 50 som…
Matbaga bérildi: 23 som…
Gubarnatırdan icazet üçün İskobelof 4 masrafı: 14-60t
Ser-traşge: 12 som
Musiki= muzike:15 som Sahne ıslahı üçün: 50 som
Çırag: 10 som
İlan-name yapuşdurganga: 8 som.
4
Skobelev, Mixail Dmitrievich: Bu rus generalining ismi. U Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan
bosib olinishi va 1877-1878-yillardagi Usmonli-Rossiya urushida, 93-yil urushi deb ham ataladigan
urushda muhim lavozimlarda xizmat qilgan. Turkmanlar bilan Go‘ktepe urushiga boshchilik qilgan.
Iskeobelovning xarajati ham u tomonidan qo‘yilgan soliq bo‘lishi mumkin.
10](https://docx.uz/documents/379246be-9e61-42e3-bbe0-107defd4c745/page_11.png?v=1)
![Turkistonda teatr faoliyati bo‘yicha eng faol shahar Samarqand bo‘lib, u
yerda ilk teatr spektakli yozilgan va sahnalasht
irilgan. Samarqa
ndda
sahnalashtirilgan teatr spektakllari, xususan, “Padarkush” spektaklining e’lon
qilingan maqolalarda tatarlarning ta’siri ham tilga olingan. “Oyna” jurnalining
“Dohiliy xabarlar” bo‘limidan har bir ko‘rsatuvga tatar va o‘zbek aktyorlari
qo‘shilganini, milliy spektakllardan so‘ng tatar spektakllari namoyish etilganini
bilamiz.
Samarqanddagi Islom qahvaxonasi manfaati uchun o‘zbek va tatar yosh
ziyolilari birlashib, o‘zbekcha “Padarkush” va tatarca “Aldaduk hem aldanduk”
asarlarini Samarqandda sahnalashtirm
oqchiligi haqidagi xabar [5,286]
“Semerkandda tiyatr” [6,234] sarlavhasi bilan “Oyna” jurnalida chop etildi.
Muallif
Qo‘qon, Buxoro va Turkistonning boshqa
shaharlarida milliy teatrlar
sahnalashtirmoqchi bo‘lgan o‘zbek-tatar yoshlarini sa’y-harakatlari bilan tabriklab,
“Padarkush” spektaklini Qo‘qon va Toshkentda qo‘yish ustida ishlayotgan yoshlar
borligini ma’muriyatga yo‘llagan maktublar asosida ta’kidlaydi. Shuhret Rizayev
[7,53-54] ushbu kichik xabardan kelib chiqib, Samarqandda maxsus tatar
spektaklinin
g sahnalashtir
ilgani tatarlardan iborat mustaqil teatr guruhi
mavjudligidan dalolat berishi va birinchi bosqichda milliy aktyorlar bilan
hamkorlikda ekanligiga e’tibor qaratadi. “Padarkush” spektaklinin
g
sahnalashtirilishi nafaqat Samarqand, balki butun Turkiston ijtimoiy hayotining
tiklanishiga xizmat qildi. Rizayev bilvosita “Padarkush” pyesasi
sahnalashtirilishini “tarbiyaviy oqimlar”ning paydo bo‘lishi uchun
rag‘batlantiruvchi kuch sifatida deb biladi.
“Oyna” jurnalining 14-15-sonlarida Samarqandda sahnalashtirilga
n
“Padarkush” va “Aldaduk hem aldanduk” pyesalari haqida imzosiz turkum
maqolalar yozildi. “Türkistan’da Birinci Milli Tiyatr” [8,227-231] sarlavhasi ostida
e’lon qilingan birinchi maqolada sahnalashtirilgan “Padarkush”ga jamoatning
qiziqishi, chiptalar narxi, aktyorlarning rollariga berilgan baho, har bir pardada
sodir bo‘lgan voqeahodisalarning qisqacha mazmuni kiritilgan. Muallif, teatrga
11](https://docx.uz/documents/379246be-9e61-42e3-bbe0-107defd4c745/page_12.png?v=1)
![keyinroq qo‘shilgan o‘rinlar yetarli emasligi, hatto tik turib tomosha qilishni
xohlovchilar ham o‘rin topa olmasligini quyidagi so‘zlar bilan ta’kidlaydi:
Halk nihayet köp kélip bilet yetmegeni ve caynı yokliki üçün üç tört yüz kişi
kaytıp kétdi ibrathaneni barlık orni 320 neferga kifaye kılardı. Yene éllik kadar
orun hazırlangan bolsa hem kifaye étmedi. Biletler bir éki kün evvel yaşlarnı
gayreti ilen satılıp tamam bolup édi. Bazı kişiler biletlerini éki bahaga faydası ilen
başkaga satdılar. Saat yettiden minglap halk ibrethanega hücum kılgan amma bilet
yok. Üç som bérip tikka turmakga hemrazı, yene yer yok. Uşbu cihetden ibrethane
mübaşiri muhterem hemşehrleriden özür hahlaydur. Aziz hemşehrilerini iltifatıga
mağrur yakın müddetga- Pederküşni- eski şehirde sahnede koyulup bilet bahası
hem erzan kılınıp mektepler faydasıga bérilur.
Bu ma’lumotla
r spektakl samarqandli
klar orasida katta taassurot
qoldirganidan dalolatdir. Tomoshabinlarning aksariyati teatr zaliga qabul
qilinmaganligi sababli, “Padarkush” spektakli yaqin kunlarda chipta narxlari
arzonlashtirilib, maktab foydasiga qaytadan sahnalashtirilishi ma’lum qilindi
[9,595]. Yozma asar sifatida chop etilgan “Padarkus
h” spektakli
ning
sahnalashtirilishi o‘rtasidagi farqni “Pederküş risalesini tili biraz edebi ve özi
kıskarak ékenligi malum boldı” deb izohlaydi.
“Faydalı Teşebbüsler” [10,994-995] sarlavhali maqolada “Padarkush”
ta’sirida Turkiston geografiyasining yosh yozuvchilari teatrga murojaat qilib, yangi
asarlar yozishga kirishgani va shu bilan birga ularda “talabalarga yordam jamiyati”
ochish g‘oyasi ham paydo bo‘lgani qayd etilgan. Turkiston “milliy yashash”
mavzusida ko‘plab pyesalar yozilganidan xabar topgan muallif, bu foydali
urinishlarida yosh yozuvchilarga muvaffaqiyat tilaklarini bildiradi va teatr asarlari
nomlariga 5 o‘rin beradi.
Jurnaldagi teatr haqidagi maqolalardan tushunamizki, Mahmudxo‘ja
Behbudiy o‘z asarini sahnalashtirish uchun ma’lum haq talab qilgan va buning
uchun ruxsat hujjatni bergan. Lekin “Padarkush” pyesasi Turkistonda juda
mashhur 5
1) Ahmed Parine 2) Toy 3) Bay ile Hizmetkâr. 4) Islah-ı Mektep Hakkında Kingeş Meclisi 5) Éski Mektepler Hali
6-… Éşikide Kanlı Köz Yaşlarımız 7) Köknarı (Muzhıka).
12](https://docx.uz/documents/379246be-9e61-42e3-bbe0-107defd4c745/page_13.png?v=1)
![bo‘lib, muallifning ruxsatisiz ko‘p joylarda sahnalashtiriladi. Shu sababli,
Mahmudxo‘ja Behbudiy “Pederküş Vechiden” [11,1130] nomli maqolasida uning
ruxsatisiz asarini sahnalashtir
gan odamlarga murojaat qildi. Behbudiy
“Pederkush”ning Turkistonda 15 marta sahnalashtirilganini, lekin ulardan 7 tasi
uchungina ruxsat so‘ralganini, atigi 3 tasi uchun mualliflik haqi to‘langanini
aytadi. Qolgan 4 ta seans uchun to‘lov beriladi, degan javob bo‘lsa-da, hali to‘lov
yetib kelmaganini tilga olgan Behbudiy bu yerdan pulni maktablar manfaati uchun
sovg‘a qilganini tushuntiradi. Ushbu maqolaga asoslanib aytishimiz mumkinki,
hozir Turkistonda mualliflik huquqi masalasi kun tartibida turibdi. Behbudiy teatr
ishidan tushgan mablag‘ni ta’lim-tarbiyaga sarflashini aytsa-da, mualliflik huquqi
muommosi mavjud. Bu jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy ma’noda yangi taraqqiyotning
vujudga kelganidan dalolat beradi 6 .
I bob bo‘yicha xulosa
O‘zbek milliy dramaturgiyasining shakllanishi va rivojlanish jarayoni tarixiy-
adabiy nuqtayi nazardan tahlil qilindi. Milliy dramaturgiya xalqning ijtimoiy hayoti,
ma’naviy ehtiyojlari hamda davr talablari bilan uzviy bog‘liq holda vujudga kelgan
va bosqichma-bosqich takomillashib borgan. Uning dastlabki shakllanishida
ma’rifiy g‘oyalar, ijtimoiy uyg‘onish jarayoni va jadidchilik harakatining ta’siri
muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Jadid dramaturgiyasining milliy teatr san’ati
taraqqiyotidagi o‘rni alohida e’tirof etildi. Ushbu davr dramatik asarlarida xalqni
jaholatdan qutqarish, ilm-ma’rifatga chorlash, milliy ong va ijtimoiy mas’uliyatni
kuchaytirish g‘oyalari yetakchi bo‘lganligi aniqlandi. Shuningdek, milliy
dramaturgiyaning rivojida an’anaviy badiiy tafakkur bilan yangi qarashlarning
uyg‘unlashuvi muhim ahamiyat kasb etgani asoslab berildi.
6 Küçükağaoğlu S. “Oyna” jurnalida “Padarkush” mavzusidagi maqola va e’lonlar. // “jadid dramalari poetikasi va
sahnalashtirish masalalari: muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. –
12-B.
13](https://docx.uz/documents/379246be-9e61-42e3-bbe0-107defd4c745/page_14.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. O‘ZBEK MILLIY DRAMATURGIYASINING SHAKLLANISHI VA RIVOJI
1.1. O‘zbek milliy dramaturgiyasining vujudga kelish omillari
1.2. Jadid dramaturgiyasi va uning xususiyatlari “Padarkush” misolida
I bob bo‘yicha xulosa
II BOB. MILLIY DRAMATURGIYADA MAVZU, OBRAZ VA BADIIY TALQIN
2.1. Milliy dramaturgiyada janriy yangilanishlar
2.2. Dramatik asarlarda obrazlar tizimi
II bob bo‘yicha xulosa
UMUMIY XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR