Milliy til

Информация о документе

Цена	33000UZS
Размер	211.5KB
Покупки	1
Дата загрузки	18 Апрель 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

Milliy til

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Til inson tafakkuri va jamiyat taraqqiyotining
asosiy vositasi sifatida hayotda beqiyos ahamiyatga ega. O‘zbek tili davlat tili
sifatida nafaqat milliy merosimiz, balki kelgusi avlodlar uchun ham bilim va
savodxonlikni shakllantirish vositasi hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta limdaʼ
o‘zbek tilining tovush tizimini, jumladan undosh tovushlarni o‘rgatish, tilni
egallashning asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarni kelajakda murakkab
grammatik qoidalarni o‘zlashtirishga tayyorlaydi.
Bugungi kunda O‘zbekistonning ta lim tizimida yangilanayotgan davlat
ʼ
ta lim standartlari va dasturlarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga savod
ʼ
o‘rgatishga alohida e tibor qaratilmoqda. Boshlang‘ich sinfda savod o‘rgatishning
ʼ
muhim bosqichlaridan biri undosh tovushlar va harflar bilan tanishtirishdan
iboratdir. Til o‘rganishning ushbu qismi bolaning fikrlash qobiliyati, nutq
madaniyati va yozma muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun muhim
poydevor yaratadi.
Shu bilan birga, XXI asrda ta lim jarayoni yangi usul va texnologiyalarni
ʼ
qo‘llashni talab qilmoqda. Masofaviy ta lim, interaktiv dars usullari va multimedia
ʼ
vositalarining keng qo‘llanilishi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun qiziqarli va
samarali muhit yaratib, undosh tovush va harflarni yanada oson o‘zlashtirishga
imkon beradi. Ammo shuni ta kidlash lozimki, o‘quvchilarning yoshiga mos
ʼ
yondashuvlarni ishlab chiqish va o‘quv materiallarini to‘g‘ri tanlash hali ham
pedagogika sohasidagi dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.
Tilshunoslikning bir yo‘nalishi sifatida fonetika undosh tovushlarning hosil
bo‘lishi, talaffuzdagi o‘ziga xosliklari va boshqa lingvistik xususiyatlarini
o‘rganadi. Ammo lingvistik nazariyani boshlang‘ich ta lim darajasiga
ʼ
moslashtirish muhim vazifa hisoblanadi. O‘quvchilarning yoshiga mos til
materiallarini tanlash, didaktik tamoyillarni hisobga olgan holda darslarni
rejalashtirish va interaktiv metodlardan foydalanish orqali samarali ta lim jarayoni
ʼ
yaratiladi. Undosh tovushlarni talaffuz qilish qoidalari va ularning grafik
2

ko‘rinishini o‘rgatish – savodxonlikni rivojlantirishning birinchi qadami bo‘lib, bu
keyinchalik o‘quvchilarning o‘qish va yozish ko‘nikmalarini chuqurlashtirish
uchun zamin yaratadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh
xususiyatlari.Bolalar boshlang‘ich sinf davrida o‘zlarining o‘qishga bo‘lgan
qiziqishlari va yangi narsalarni o‘zlashtirish qobiliyatlari bilan ajralib turadi.
Ushbu yosh davrda ularning eslab qolish, o‘rganish va tushunish jarayonlari o‘ta
sezgir bo‘ladi. Shuning uchun undosh tovush va harflarni o‘rgatishda
o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘qitish metodikasini
ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Shu jarayonda ijodiy yondashuvlar, o‘yin
metodlari, ko‘rgazmali vositalar va amaliy mashg‘ulotlar katta rol o‘ynaydi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga undosh tovush va harflarni samarali o‘rgatishning
nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqish va ularning o‘quv jarayonidagi o‘rnini
aniqlashdan iborat.
Vazifalar:
1. Undosh tovushlarning lingvistik xususiyatlarini o‘rganish va ularning
ta limdagi ahamiyatini yoritish.ʼ
2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun undosh tovushlarni o‘rgatish
jarayonini tahlil qilish.
3. O‘qitishning samaradorligini oshirish uchun innovatsion va interaktiv
metodlarni qo‘llash.
4. Amaliy mashg‘ulot va dars ishlanmalari uchun takliflarni ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti va predmeti
Tadqiqotning obyekti – boshlang‘ich sinflarda undosh tovush va harflarni
o‘rganish bilan bog‘liq dars jarayonlari.
Tadqiqotning predmeti – undosh tovushlarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan
metod va vositalarning o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga ta’siri. Mavzuning
ilmiy va amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
undosh tovush va harflarni o‘rgatishda samarali metodik yondashuvlarni ishlab
chiqishga hissa qo‘shadi. Ilmiy jihatdan bu ish undosh tovushlarni o‘rgatish
3

masalasiga lingvistik va metodik yondashuvni uyg‘unlashtirish imkoniyatini
beradi. Amaliy jihatdan esa o‘qituvchilarga qo‘llaniladigan dars usullari, interaktiv
mashqlar va ko‘rgazmali materiallar bo‘yicha takliflarni taqdim etadi.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, rejalar, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yhatidan iborat.
4

I BOB. MILLIY TIL HAQIDA
1.1 O`zbek tilining taraqqiyot bosqichlari.
Milliy til — umumiy hudud, iqtisod va ma naviy boylik bilan birgaʼ
millatni tashkil etuvchi ijtimoiytarixiy kategoriya. Millatning o zaro aloqa
ʻ
vositasi hisoblangan Milliy til 2 shaklga ega: ogzaki va yozma. Milliy til
kabila, elat tillaridan farqlanadi.U, odatda, millatni birlashtirib turuvchi yagona
til vazifasini bajaradi. "Milliy til" tushunchasi tilning yashash shakllariga
aloqadordir, u til mavjudligining alohida turi bo lib, mavjudlikning boshqa
ʻ
tur(lar)iga (urug , kabila yoki elat tiliga), shuningdek, boshqa Milliy tillarga
ʻ
qarama-qarshi qo yilishi (mas, o zbek tilining qozoq tilidan farqlanishi)
ʻ ʻ
mumkin. Har bir millat o z tiliga ega. Ba zan bir millat bir necha tilga ega
ʻ ʼ
bo lishi mumkin: belgiyaliklar — bir millat, lekin fransuz va vallon tillarida
ʻ
so zlashadi. Shveysariyaliklar — yagona millat, lekin ular nemis, fransuz,
ʻ
italyan va retoroman Milliy tillarida so zla-shadi. Aksincha, bir necha millatlar
ʻ
bir Milliy tildan foydalanadilar, xususan, AQSH, Angliya, Avstraliya va
boshqa inglizcha so zlashuvchi mamlakatlarda ingliz Milliy tilining variantlari,
ʻ
ya ni britaniya ingliz, amerika ingliz, avstraliya ingliz variantlari qo llanadi.
ʼ ʻ
Milliy tilning hosil bo lishi uzoq va murakkab jarayondir. Milliy tilning
ʻ
shakllanishidagi eng oliy bosqich milliy adabiy til hisoblanadi. Biroq Milliy til
adabiy tildan farqdanib, og zaki nuqt va xalq shevalarini ham o z ichiga oladi.
ʻ ʻ
Til me’yorining adabiy tilga munosabati haqida mulohaza yuritishni
maqsad qilib qo’ygan ekanmiz, dastlab tilimizning ana shu boyib borish
yo’llariga, taraqqiyot davrlariga, qisqacha bo’lsa-da, ko’z yugurtirish lozim
bo’ladi.
Ushbu masalaga qiziqish qadimgi davrlardayoq, hatto XI asrdan - M.Koshg’ariy
zamonidan boshlanganligini olimlarimiz e’tirof etishadi. Ammo bu qiziqish va
tilimiz taraqqiyot bosqichlarini davrlashtirish hamda uning mukammal tasnifi
bilan shug’ullanish XIX asrdan boshlangan. Turkiy tillarni davrlashtirish
bo’yicha V.V. Radlov, A.N.Samoylovich, S.Ye.Malov, Ye.D.Polivanov,
5

A.K.Borovkov, V.R.Reshetov, N.A. Baskakov, V.A. Bagorodiskiy kabi rus
turkiyshunos olimlarining xizmatlari katta bo’lgan. Keyinchalik, ularning ilmiy
qarashlariga tayanilgan holda o’zbek tili tarixini davrlashtirish masalasi ham kun
tartibiga qo’yilgan. Bu borada Tesha Salimov, Faxri Kamolov, A.M.Shcherbak,
Olim Usmonov, €ani Abdurahmonov, Shamsiddin Shukurov, Ergash Fozilov,
Fattoh Abdullayevlar o’z qarashlarini bayon qilishgan (Bu haqda qarang:T u r s
u n o v U., O’ r i n b o ye v B. O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1982, 30-
33-betlar. T u r s u n o v U., O’ r i n b o ye v B., A l i ye v A. O’zbek adabiy tili
tarixi. – Toshkent, 1995, 19-26-betlar.; Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U..
O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 21-26-betlar).
Bu qarashlar bir qadar batafsil tahlil qilingan va umumlashtirilgan ilmiy
manbalar o’zbek adabiy tili tarixini o’rganishning eng keyingi yutuqlarini
mujassam qilgan, darslik va qo’llanma sifatida tavsiya etilgan U.Tursunov,
B.O’rinboyev, A.Aliyev hamda A.Muxtorov, U.Sanaqulovlarning asarlari
hisoblanadi (T u r s u n o v U., O’ r i n b o ye v B., A l i ye v A. Yuqoridagi asar;
Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U. Yuqoridagi asar).
Bu kitoblardagi har ikkala tasnifni ham keltirish maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz.
U.Tursunov, B.O’rinboyev, A.Aliyevlar tasnifi:
1. Qadimgi turkiy xalqlar davrida adabiy til (V-X asrlar).
Ilk davr o’zbek xalq tili (X-XIV asrning yarmi).
O’zbek xalq tilining takomillashish davri (XIV asr oxiri XIX asrning II yarmi).
Milliy til unsurlarining paydo bo’lish, shakllanish va rivojlanish davridagi o’zbek
adabiy tili (XIX asrning II yarmidan hozirgi kungacha bo’lgan davr) (T u r s u n o
v U., O’ r i n b o ye v B., A l i ye v A. Yuqoridagi asar, 24-26-betlar).
A. Muxtorov va U. Sanaqulovlar tasnifi: Qadimgi turkiy adabiy til davri (VII - XIII
asrlar).Eski o’zbek adabiy tili davri (XIII - XX asr boshlarigacha). 3. Hozirgi
o’zbek adabiy tili davri (XX asr boshlari keyingi davr) (M u x t o r o v A., S a n a q
u l o v U. Yuqoridagi asar, 24-bet). Bu tasniflarning qaysi biri nisbatan mukammal
va ilmiyligini tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi. Ammo adabiy til me’yori
6

masalasini bir qadar kengroq o’rganishimiz uchun tasniflardan xabardor
bo’lishimiz zarur . Bu o’rinda xulosa sifatida faqat shuni ta’kidlash lozim
bo’ladiki, ona tilimiz tarixi qanday tartibda davrlashtirilganidan qat’iy nazar uning
rivojidagi hamma bosqichlarda ham til birliklarini bir me’yorga keltirish masalasi
xoh ongli, xoh stixiyali tarzda bo’lsin, muomala jarayonida e’tiborda bo’lgan.
Ammo shu narsa hayotiy, ilmiy haqiqatga yaqinki, adabiy me’yorning
shakllanishidagi dastlabki bosqich stixiyali ravishda yuz bergan.
1.2. O’zbek tilining boyib borishida ichki va tashqi omillar. Ma’lum til
birligining jamoa o’rtasidagi ma’lum shakl va holatda ko’p iste’molda bo’lishi
me’yoriy ko’rinishlarning turg’unlik kasb etishiga asos bo’ldi. Tilda yuz, balki
ming yillab davom etgan differensiasiya - ajralish, tarqalish jarayoni bu
me’yorning ma’lum bir til doirasida bir yo’nalishda umumtil-adabiy, ikkinchi bir
yo’nalishida esa umumxalq tilining tarkibiy qismi bo’lgan dialekt va shevalar ham
mahalliychilik shaklida mustahkamlanib borishiga olib keldi.
Tabiiyki, jamiyat taraqqiyoti bilan bab-baravar til, jumladan o’zbek tili ham
rivojlanib, mukammallashib, ilmiy jihatdan o’rganilib borildi. Natijada uning
barcha tarmoqlarida me’yoriy tomonlar anchagina barqarorlashdi. Bu yerda ham til
me’yorlarining mustahkamlanishida nutq jarayonining katta ahamiyat kasb
etganini esdan chiqarmagan holda, uning taraqqiyoti tobora ongli boshqarila
borganligini, tilshunoslik ilmining ta’siri sezilarli darajada kengayganligini
kuzatish qiyin emas.
Ana shu omillar ta’siri va natijasi o’laroq til qatlamlaridagi mavjud birliklarga
belgilab qo’yilgan me’yoriy holatlar tildan foydalanuvchi barcha vakillar uchun
majburiy ko’rinishga keltirildi va bu majburiylik tegishli hujjatlarda, lug’atlarda
o’z ifodasini topdi (Bugungi kunda amalda bo’lgan hujjatlar va lug’atlar
quyidagilar : O’zbek orfografiyasining asosiy qoidalari. – Toshkent, 1956; O’zbek
tilining asosiy imlo qoidalari. – Toshkent, 1995; O’zbek tilining imlo lug’ati. –
Toshkent, 1976; O’zbek adabiy talaffuzi lug’ati. – Toshkent, 1984; Ozbek tilining
imlo lugati. – Toshkent, 1998). Mazkur o’quv qo’llanmasi talabalarimizga -
umidimiz bo’lgan kelajagimizga, yoshlarimizga mo’ljallab yozilgani sababli, shu
7

o’rinda ularni, nazarimizda, bir haqiqatdan xabardor qilib qo’yishga ehtiyoj
seziladi. Barcha tildan foydalanuvchilar uchun me’yoriy holatlarning majburiy
ekanligi tayin gap. Ammo unga amal qilishimiz qay ahvolda? Tilimizdan
foydalanishdagi barcha talablarni bir chetga qo’yayligu, so’raylik:
foydalanuvchilarning hamma vakillari ham, ayniqsa yoshlarimiz o’z ona tillarida
savodli yoza oladilarmi, adabiy til me’yorlariga mos tarzda so’zlarni talaffuz
etadilarmi? Bu savollar har bir vatanparparvar va millatsevar inson qalbidagi
og’riq nuqtalardir.
Shuning uchun ham mustaqillik va faqat mustaqillik sharofati bilan yaqin
paytlarda og’izda «shaklan milliy, mazmunan sosialistik» deb atalgan, aslida
o’shanda ham ko’pchiligimizga ko’zda tutilgan maqsadi ayon bo’lgan mafkuradan
butunlay qutulib, o’z milliy mafkuramizni, istiqlol g’oyamizni shakllantira
borayotgan paytimizda ona tilimizga bo’lgan munosabatimizni ham milliy
manfaatlarimizga mos keladigan yangicha qarash asosiga qurmog’imiz shartdir.
Zero, til tarbiyasi ham millat tarbiyasining tarkibiy qismi sanaladi. Shu o’rinda
buyuk Abdulla Avloniyning asrimiz boshlarida aytgan quyidagi so’zlari beixtiyor
esga keladi: «Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo
halokat, yo saodat, yo falokat masalasidur» (O’zbek adabiyoti, 11 sinf uchun
darslik. – Toshkent: O’qituvchi, 1997, 37-bet).
Qayerda yashashidan qat’iy nazar o‘zbek millatiga mansub barcha odamlar
tomonidan ishlatiladigan til milliy (umumxalq) o‘zbek tili deb yuritiladi. Milliy til
o‘z tarkibiga sheva, so‘zlashuv nutqi, jargonlar, vulgarizm (so‘kish, qarg‘ish
so‘zlari), varvarizm (tilda o‘rinsiz ishlatilgan chet so‘zlar) kabi guruh so‘zlarni
qamrab oladi.
Milliy tilning ma’lum qoidalariga bo‘ysundirilgan, muayyan qolipga solingan,
olimlar, san’atkorlar, mutaxassislar tomonidan ishlov berilgan, doim
silliqlashtirilib, mukammallashtirilib boriladigan shakli adabiy til deb ataladi.
Adabiy til shu tilda gaplashuvchilarning barchasi uchun tushunarli bo‘lish zarurati
adabiy tilning yaratilishiga sabab bo‘lgan. Milliy o‘zbek tilida shevalarning
ko‘pligi adabiy tilga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltirgan. Ayrim tillarda (misol
8

uchun, fin tilida) shevalar kam bo‘lgani uchun adabiy tilga ehtiyoj yo‘q.
Rasmiy hujjatlar, badiiy va ilmiy adabiyot, vaqtli matbuot adabiy tilda yaratiladi,
ommaviy axborot vositalari adabiy tilda ish ko‘radi. Adabiy tilning og‘zaki va
yozma shakllari mavjud.
Sheva bir millatga mansub bo‘lib, lekin turli hududlarda yashaydigan odamlar
tomonidan ishlatiladigan milliy til ko‘rinishidir. Sheva adabiy tildan fonetik (ya’ni
tovush), leksik (ya’ni so‘z) va grammatik (ya’ni qo‘shimchalar va gap qurilishi)
jihatdan farq qiladi.
Xalq shevalarining faqat og‘zaki shakli mavjud. Shevalarning bir-biriga yaqin
bo‘lgan guruhlari lahja deb ataladi (dialekt so‘zi sheva va lahja tushunchalarini
birgalikda ifodalaydi). O‘zbek milliy tili tarkibida uchta lahja bor:
Qarluq lahjasi (janubiy-sharqiy guruh).
Qipchoq lahjasi (janubiy-g‘arbiy guruh).
O‘g’uz lahjasi (shimoliy-g‘arbiy guruh).
Qarluq lahjasi asosan shahar shevalarini o‘z ichiga oladi (Toshkent, Andijon,
Farg‘ona, Samarqand, Buxoro, Qarshi). Bu shevalarning muhim fonetik va
morfologik belgilari quyidagilar:
so‘z oxiridagi k tovushi y tarzida aytiladi: elak – elay, terak – teray;
o lashish yuz beradi: aka – oka, nahor – nohor;
bu lahjada qaratqich kelishigining qo‘shimchasi yo‘q bo‘lib, uning o‘rniga ham
tushum kelishigi qo‘shimchasi -ni ishlatiladi: ukamni(ng) daftari.
Qipchoq lahjasi shevalari O‘zbekistonning hamma viloyatlarida mavjud, ular
asosan qishloqlarda tarqalgan (Samarqand, Jizzax, Surxondaryo, Qoraqalpog‘iston,
Shimoliy Xorazm viloyatlari, Turkmanistonning Toshovuz viloyati shevalari).
Belgilari quyidagilar:
y o‘rniga j ishlatiladi: yo‘l – jo‘l, yo‘q – jo‘q;
g’ o‘rniga v ishlatiladi: tog’ – tov, sog’ – sov va b.;
k, q tushiriladi: quri(q), sari(q).
O‘g’uz lahjasi Janubiy Xorazmdagi (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp,
Qo‘shko‘pir, Shovot tumanlari) bir qancha shevalarni o‘z ichiga oladi. Belgilari:
9

unlilar qisqa va cho‘ziq aytiladi: at (hayvon), aad (ism);
t tovushi d, k esa g tarzida aytiladi: tog’ – dog’, keldi – galdi;
-ning qo‘shimchasi -ing tarzida, -ga qo‘shimchasi esa -a, -na tarzida aytiladi:
yorimga – yorima.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili uchun qarluq lahjasiga kiradigan Farg‘ona-Toshkent
shevalari asos qilib olingan. Olimlarning fikricha, Toshkent shevasi fonetik
jihatdan, Farg‘ona shevasi morfologik jihatdan adabiy tilga asos bo‘lgan. Umuman
olganda, adabiy til barcha shevalarga tayanadi.
Shevalarning o‘ziga xos xususiyatlari adabiy tilning ta’siri bilan asta-sekin
zaiflashadi va yo‘qola boradi.
So‘zlashuv tilidagi so‘z va grammatik shakllar barcha shevalarda qo‘llanadigan,
lekin adabiy tildan boshqacha tarzda shakllangan birliklardir: kelsa – kesa, bo‘lsa –
bo‘sa, olib kel – opkel.
Vulgarizmlar tilda mavjud bo‘lgan so‘kish va qarg‘ish so‘zlardir: haromi, qiztaloq,
yer yutkur, oqpadar va b.
Varvarizmlar tilda o‘rinsiz ishlatiladigan chet so‘zlar: uspet qilolmadim, papasha,
mamasha, nastroeniem yaxshi, znachit, tak, vau, yess va b.
Jargonizmlar ayrim guruh kishilar tomonidan ishlatiladigan yashirin ma’noli
so‘zlardir: mullajiring, loy soqqa, qurug‘i (barchasi pul ma’nosida).
Manba: M.A.Hamroyev. “O’zbek tilidan ma’ruzalar majmuasi ”.
1.3. Dialekt va sheva umumxalq tilining tarkibiy qismi. Darhaqiqat,
Avloniyning «o’qish, o’qitish, tarbiya ishlarida davr talabi asosida islohotni
amalga oshirish nihoyatda zarur» degan fikri o’z zamoni uchun ham, bugungi kun
uchun ham qimmatlidir. Prof. E.Begmatovning «Nutq madaniyati problemasining
paydo bo’lishi va asoslanishi» maqolasida e’tiborli bir fakt keltirilgan.
«Sovetskaya Rossiya» gazetasining 1965 yil 31 yanvar sonida yozilishicha, bir
vaqtlar rus tilining «g’amxo’rlari» rus tilida to’g’ri gapirishni yo’lga qo’yish
maqsadida «filologik milisiyalar», «rus tili o’qituvchilaridan tuzilgan ixtiyoriy
drujinachilar» tashkil qilishni, shuningdek, noto’g’ri qo’llangan so’z uchun
ma’muriy usulda jarimalar undirilishini taklif qilishgan (B ye g m a t o v E. Nutq
10

madaniyati problemasining paydo bo’lishi va asoslanishi // «Nutq madaniyatiga
oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 156-bet).
Albatta, taklif kulgili. Ammo qanday yo’l tutilsa, adabiy til me’yorlari saqlab
qolinadi va ularga amal qilinadi, degan mazmunda bosh qotirish, bu vazifaning
yo’llarini topishga harakat qilish esa e’tiborga molik.
Xo’sh, o’zbek tiliga hali ham shevalarning ta’siri kuchli bo’lib turgan, rus tilining
iskanjasidan to’laligicha qutila olmayotgan ayni bir paytda ona tilimizning
madaniyligi uchun kim kurashayapti, kim fidoyilik qilayapti? Savollar ana shu
tarzda qo’yilsa, yuqoridagi takliflarda ham jonkuyarlik uchqunlari borligini
ko’ramiz. Vatanni sevish har bir imonli kishining burchi ekan, til ham ana shu
ulug’ muhabbatning bir chetida turadi. Adabiy til haqida, uning me’yoriy
qoidalariga amal qilishi haqida qayg’urish nafaqat filologlarning, balki millatning
har bir vakilining, o’zbek tilini hurmatlaydigan har bir olijanob insonning
vazifasiga aylanadi.
Prof. S.Ibrohimov ham bir vaqtlar mana bu taklifni bekorga o’rtaga
tashlamagan edi: «Adabiy til normalaridagi kamchilik, noaniqlik va
chalkashliklarni o’rganib, muhokama qilib, turliliklarni bartaraf qiladigan
«normalash komissiyasi» tashkil etilishi, uning qaror va tavsiyalari qonun kuchiga
ega bo’lishi lozim. Shuningdek, nutq madaniyatidan konsultasiyalar beradigan
markaziy va mahalliy konsultasiya byurolari tuzish zarur» (I b - r o h i m o v S.
O’zbek tilining nutq madaniyatiga oid masalalar //«Nutq madaniyatiga oid
masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 38-bet). O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi qoshida tashkil etilgan Atamalar qo’mitasi ma’lum ma’noda ana
shunday vazifalarni bajarib kelmoqda.Ma’lumki, adabiy tilning yozma va og’zaki
shakllari mavjud. Agar tilimizning adabiylik darajasiga ko’tarilgunga qadar
umumxalq, umummilliy ko’rinishda bo’lganligini inobatga olsak, adabiy
tilimizning og’zaki shaklini anglash birmuncha osonlashadi. Shu o’rinda
A.Muxtorov va U.Sanaqulovlarning kitobida keltirilgan jadvalining mag’zini
chaqsak, tasavvurimiz yana ham kengayadi (Mu x t o r o v A., S a n a q u l o v U.
O’zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995, 9-bet).Ammo bu o’rinda biz nimaga
11

e’tiborimizni qaratishimiz lozim? Nazarimizda, til va nutqning ushbu
ko’rinishlarining farqli va umumiy, afzal va mushkul jihatlariga, paydo bo’lish
davri va imkoniyatlariga. Shunda ham bu jihatlarga adabiy me’yor nuqtai
nazaridan munosabat bildirilishi to’g’ri bo’ladi. Shu ma’noda til va nutqning
og’zaki shakli vaqt nuqtai nazaridan yozma nutqqa qaraganda ancha ilgari paydo
bo’lganligi, undagi me’yorlashish jarayonining stixiyali tarzda kechganligini
ta’kidlash joiz. Buning ustiga o’zbek tilidagi dialekt va shevalarning ko’pligi,
ularning bir-biridan ba’zan jiddiy farq qilishi tilning og’zaki me’yori haqida
mulohaza bildirishni nihoyatda chigallashtiradi. Shuning uchun ham prof.
F.Abdullayev adabiy tilning qonun-qoidalarini, me’yorlarini belgilashda bu
xususiyatni hisobga olmaslik kutilgan natijani bermasligini ta’kidlagan edi (A b d
u l l a ye v F. O’zbek milliy adabiy tili va uni o’rganishga oid masalalar // «Nutq
madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 43-bet).
Zero, tilimizning me’yori buzilishidagi asosiy kamchilik xuddi ana shu og’zaki
ko’rinishda ko’p sodir bo’ladi va ularni bartaraf etish ham qiyin kechadi.
Inson muomalasida, o’zaro fikr almashish jarayonida yozuv degan bir nodir
ne’matning paydo bo’lishi kishilik jamiyati uchun buyuk inqilob bo’lgani aniq. Bu
jarayon juda qadimdan o’z yozuviga ega bo’lgan turkiy ayrim xalqlar, jumladan
o’zbek tili uchun ham tegishlidir. Yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek,
me’yor adabiy tilning asosini tashkil qilar ekan, u «milliy adabiy tilni ta’riflashda
(ham) markaziy tushuncha bo’lib, xuddi ana shu asosiy belgi yangi davrda misli
ko’rilmagan darajada rivojlanadi va adabiy tilning yozma turida yuzaga kelib
rivojlanayotgan birlik uning og’zaki turiga ham kuchli ta’sir ko’rsatadi. Bu hodisa
adabiy tilning orfoepik normasini ixchamlashtiradi va borgan sari uning adabiy
tilning yozma turiga yaqinlashuvida markazlashtiruvchi rol o’ynaydi» (A b d u l l a
ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet).
Prof. F.Abdullayevning aytganlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, me’yor
masalasidagi bugungi ilmiy amaliy vazifamiz ham oydinlashadi. Bu - og’zaki
nutqni yozma nutqqa yaqinlashtirish. Xo’sh, bunda ularning qaysi jihatlari asosiy
e’tiborga olinishi lozim? Talaffuzmi, nutq qurilishimi yoki til birliklarining
12

emosional-ekspressiv imkoniyatimi? Fikrimizcha, bu savollarga bir tomonlama
javob berib bo’lmaydi. Negaki, biz tilimizning qanchalik adabiy, me’yoriy va
madaniy bo’lishiga intilmaylik, og’zaki va yozma nutqning o’ziga xos
xususiyatlaridan ko’z yumib bo’lmaydi.Ko’pchilik o’zbek tilshunos olimlari
«millat rivojlangan sari milliy til bilan jonli so’zlashuv o’rtasida ayirma ham asta-
sekin zaiflashib boraveradi» (A b d u l l a ye v F. Yuqoridagi maqola, 39-bet),
degan fikrda edilar. Darhaqiqat, shunday bo’lishi lozim edi. Chunki ana shu
maqsad yo’lida ziyolilarimiz, filolog olimlarimiz, adiblarimiz, jurnalistlarimiz
tomonidan juda ko’p ishlar amalga oshirildi. Tilning nazariy jihatlarini asoslashdan
tortib turli xarakter va hajmda bo’lgan lug’atlar yaratildi, tildan amalda
foydalanishga oid tavsiyanomalar berildi. Ammo umumo’zbek nutqi madaniyatida
nega jiddiy o’zgarishlar sezilmayapti? Nega belgilab qo’yilgan me’yorlarga
amaliyotda to’la rioya qilinmayapti? Nima uchun adabiy til millatning hamma
vakillari, undan barcha foydalanuvchilar uchun emas, balki faqat ziyolilar uchun
tegishliday bo’lib qolayapti?
Albatta, til madaniyati milliy va umuminsoniy madaniyatning,
qadriyatlarning, ma’naviyatimizning ajralmas qismi sanaladi. Uning darajasi qaysi
bir ma’noda iqtisodiy omillarga borib taqalishi mumkin. Prezidentimiz
I.A.Karimov tomonidan ma’naviyat masalalari bilan shug’ullanish davlatimiz
yuritayotgan siyosatda ustuvor yo’nalishlardan biri deb e’lon qilgan bir paytda
qachon respublikamiz iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etib bo’lgandan keyin til
madaniyati masalalari bilan shug’ullanamiz, degan fikrda bo’lish nodonlikdan
boshqa narsa emas.Tildagi me’yoriy holatlarni belgilashda, tilning adabiylik
darajasini ta’minlashda ilmiy asoslangan imlo va talaffuz qoidalarining mavjud
bo’lishi, ular vakolatli tashkilotlar tomonidan rasmiylashtirilib, ma’lum ma’noda til
iste’molchilari uchun majburiy bo’lishi, qonuniy hujjat holigi keltirilishining
ahamiyati katta, albatta. Ammo til iste’molchilarining hammasida ham ana shu
qonun-qoidalardan yetarli darajada xabardor bo’lish imkoni bo’lavermaydi. Ular til
me’yorini asosan eshitish va ko’rish natijasida o’zlashtiradilar hamda shu asosda
gapirib va yozib ketaveradilar. Bunda tildan foydalanuvchining, ayniqsa, yosh
13

paytidagi, tilni endi o’zlashtira boshlagan chog’laridagi oila qurshovining, atrof
muhitning - bog’chaning, maktabning, umuman, bundan keyingi ta’lim va tarbiya
manbalarining ahamiyati katta bo’ladi. Shuning uchun ham ko’pchiligimiz
shevachilik illatlaridan qutula olmaymiz, ayrimlarimizning savodxonligimiz o’ziga
yarasha bo’ladi. Aslida bu jarayon insonning butun umrida davom etishi mumkin.
Harqalay, hozirgi davrda bizga tilimizning me’yorini belgilab beruvchi, ularni
o’zlashtirib olishimizga, ko’nikma hosil qilishga yordam beruvchi ommaviy
axborot, badiiy adabiyot singari kuchli vositalar ham borki, ularni, ayniqsa, badiiy
adabiyot namunalarini, ana shu ma’noda o’ziga xos ko’zgu deyish mumkin.
Chunki ularning tilni qamrash imkoniyatlari boshqa manbalarga nisbatan kengdir.
Shuning uchun ham til va nutq madaniyatidagi haqiqiy ahvolga, vaziyatga baho
beruvchi, mavjud kamchiliklarni tanqid qiluvchi, ularni bartaraf etish yo’llarini
ko’rsatuvchi chiqishlar ommaviy axborot vositalari orqali olib borilishi va bu
mas’uliyatli vazifani amalga oshiruvchi shu soha xodimlariga, jurnalistlarga,
adiblarga tayanib ish ko’rilishi lozim.
Biz esa nutqiy madaniyatimizdagi kamchiliklar to’g’risida gap boshlashimiz
bilan darhol matbuot, teatr, kino, televidiniye, radio xodimlarini tanqid qilishga
o’tamiz. Vaholanki, insof bilan aytganda, adabiy til me’yorlariga asosan o’shalar
rioya qilib kelishmoqda-ku! Omma bilan ko’proq ishlaydigan, ularga faoliyat va
burch yuzasidan yaqin bo’lgan ko’pchilik tarbiyachilar, o’qituvchi-pedagoglar,
mahallalar, fuqarolar yig’inlari faollari va oqsoqollari armiyasi ham mavjud.
Afsuski, hayotning o’zidan boshqa ularning nutqini nazorat qiladigan,
kamchiliklarini ko’rsatadigan til mas’uliyatini eslatadigan kuch ham, so’zlashish
madaniyatini, notiqlik san’atini o’rgatadigan maktablar ham yo’q.
Rus tilshunosi G.V. Kostomarov shunday degan ekan: «Kishilar ataylab yomon
so’zlamaydilar, balki boshqacha gapirishga o’rganmaganliklari uchun ham
shunday so’zlaydilar» (K o s t o m a - r o v V.G. Nasuùnûye zadachi ucheniy o
kulture rechi // Russkiy yazûk v shkole, 1965, ¹ 4, s.3 ). Demak «boshqacha
gapirishga» o’rganish uchun ham e’tibor, ham til savodxonligi zarur bo’ladi. Shu
14

ma’noda me’yor tarzida shakllangan, bizga yozish va so’zlashda andoza bo’la
oladigan namunalar va tavsiyalar kerak.
Gap shundaki, tildan foydalanishda e’tiborsizlik bilan bir qatorda
mas’uliyatsizligimiz ham bor. Vaholanki, «so’zni adabiy tilda qabul qilingan
normalarga muvofiq - adabiy formalarda qo’llash.... nutqqa qo’yiladigan umumiy
talablarning birinchisidir» (€ u l o m o v A.€. Adabiy til normalari // «Nutq
madaniyatiga oid masalalar» to’plami. – Toshkent, 1973, 59-bet). Bu hol
qachongacha davom etishini aytish qiyin. Ammo shu paytga qadar til ilmini
o’rganishda to’plagan tajribalarimiz, olib borilayotgan ilmiy kuzatishlar, ularning
hayotga, o’quv jarayoniga bevosita tatbiqi, kun sayin qalbimizda
ravshanlashayotgan milliy o’zligimizni anglash, xalqning madaniy va ma’naviy
barkamolligi ertami-kechmi barchamizni adabiy til me’yorlariga yetarli darajada
amal qilishga olib keladi, degan umiddamiz.
Qadimgi turkiy til eramizning V-XIII asrigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga
oladi. Markaziy Osiyo , Sharqiy Turkiston va Sibir hudud-larida topilgan yozma
yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdanoq o‘z madaniyati va adabiy tiliga ega
bo‘lganligidan guvohlik beradi. Bu adabiy til o‘zbek xalqi hamda hozirgi turkiy
millatlarning qadimgi umumiy adabiy tili bo‘lib, tilshunoslikda u "umumturkiy
adabiy til" nomi bilan ham yuritiladi. Qadimgi turkiy adabiy tilning eng nodir
namunalari "O‘rxun-Enasoy", "Uyg‘ur" bitiklari orqali, shuningdek, turkiy
xalqlarning ilk yozma dostoni hisoblangan Yusuf Xos Xojibning "Qutadg‘u bilig"
va Ahmad Yugnakiyning "Hibat-ul haqoyiq" asari hamda qiyosiy-tarixiy
tilshunoslik asoschilaridan biri bo‘lgan Mahmud Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit
turk" asari orqali bizgacha yetib kel-gan. Mazkur davr adabiy tiliga xos ayrim
ma’lumotlarni turkiy xalqlar o‘rtasida qadimdanoq mashhur bo‘lgan "Alpomish",
"Go‘ro‘g‘li" singari umumturkiy asosli dostonlarda ham uchratish mumkin.
Qadimgi yozma manbalar tahlili umumturkiy adabiy til negizida turkiy milliy
tillarning shakllanganini tasdiqlasa ham , ularning hozirgi turkiy tillarning
birortasiga to‘la mos kelmasligini, aksincha, bu tillarning deyarli har biriga xos til
unsurlari mavjudligini ko‘rsatadi. Shu bois bu tilni bobo til sifatida e’tirof etish
15

mumkin. Qadimgi yozma manbalar , yuqoridagilardan tashqari, XI asrga kelib
millatlarga ajrala boshlagan turkiy xalqlarning qadimdanoq o‘ziga xos umumiy
madaniyati, san’ati, adabiyoti , yozuvi va adabiy tiliga ega bo‘lganini dalillaydi.
Shuningdek, bu manbalar XIV asrga kelib turkiy milliy tillar shakllanib bo‘lgach,
qadimgi turkiy adabiy tilning "o‘lik" tillar qatoridan o‘rin olganini ham ko‘rsatadi.
Shunday qilib, XI - XIII asrlarda ko‘pgina hozirgi turkiy tillar qatorida o‘zbek tili
ham o‘zining milliy qiyofasiga ega bo‘ladi. Eski o‘zbek adabiy tili XIV asrdan
X1X asrning birinchi yarmi-gacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Milliy adabiy
tilining dastlabki namunalari sifatida Xorazmiyning "Muhabbatnoma", Durbekning
"Yusuf va Zulayho", Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy kabi mumtoz adabiyot vakillari
qalamiga mansub asarlar tilini qayd etish mumkin. Bu davr adabiy tilining rivojida,
Alisher Navoiyning hissasi nihoyatda salmoqli-dir. Xususan, Navoiy o‘zining
dunyoga mashhur durdona asarlari bilan o‘zbek adabiy tilini stilistik nuqtai
nazardan rivojlantirgan bo‘lsa, "Muhokamat-ul lug‘atayn" asari bilan
o‘zbek adabiy tilini , uning badiiy uslubini ilmiy - nazariy jihatdan asoslab berdi.
Alisher Navoiyning buyuk xizmatlari shunda ham ko‘rinadiki, u ona tilining ichki
imkoniyatlaridan keng foydalanish masalasini o‘rtaga qo‘ygan holda, birinchi
bo‘lib adabiy tilni boshqarish muammosiga diqqat qaratdi va uni o‘z zamonasi
talabi asosida yuqori darajada hal qila oldi. Shu bois Navoiy asoslagan adabiy til
uning izdoshlari tomonidan keyingi asrlar davomida ham izchil rivojlantirib
borildi. Xususan, Navoiy asarlari yuzasidan «Badoi al-lug‘at», «Sanglox»,
«Lug‘ati atrakiya», «Abushqa» (eski o‘zbekcha-usmonli turkcha) kabi ko‘plab
lug‘atlarning yaratilgani, hamda Navoiydan so‘ng yashagan shoirlar ijodida , hatto
mumtoz she’riyat yo‘lida yaratilgan zamonaviy shoirlar ijodida ham ana shu
an’ana davom etib kelayotgani shundan dalolat beradi.
3. Hozirgi o‘zbek adabiy tili o‘tgan asrning boshlaridan hozirgi kungacha
ijtimoiy turmushning barcha jabhalarida keng amal qilib kelayotgan tildir. Shuni
ham ta’kidlash lozimki, milliy adabiy til va umuman adabiy til tushunchalari
o‘rtasida o‘zaro uzviylik bo‘lsa ham, ular o‘ziga xos tomonlarga egaligi bilan
farqlanadi. Chunki milliy adabiy til miliylikkacha bo‘lgan adabiy til zaminida
16

shakllanadi. Masalan, o‘zbek milliy adabiy tilining tarkib topishida umumturkiy
adabiy til asos bo‘lgan. Bu adabiy tilining "o‘zbek" nomi bilan yuritilishi o‘tgan
asrning boshlariga to‘g‘ri kelsa ham , unga qadar o‘zbek tili "turkiy", "chig‘atoy",
"sart", "xoqoniy turkiy" singari xilma-xil nomlarga ega bo‘lgan holda amalda
bo‘lgan. Shunday qilib, milliy til (umumxalq tili)ning me’yoriylashgan grammatik
qoidalarga bo‘ysundirilgan, qayta ishlangan shakli adabiy til deb yuritiladi. Adabiy
tilning og‘zaki va yozma shakllari mavjud. Og‘zaki shakl nisbatan qadimiyroq
bo‘lib, u nutq tovushlari , ohang, urg‘u kabi orfoepik (grekcha "to‘g‘ri" va "nutq"
tushunchalaridan iborat) me’yoriy vositalarga asoslanadi va kishilar o‘rtasida
bevosita aloqa o‘rnatish uchun xizmat qiladi. Adabiy tilning yozma shakli esa
orfografik, punktuatsion , uslubiy qonun - qoidalarga qat’iy amal qiluvchi til
shaklidir. Zero, yozma shaklda nutq bo‘laklari: xatboshi va gaplar hamda ularning
tarkibi turli xil tinish belgilari vositasida ajratib ko‘rsatiladi. Yozma shakl til
taraqqiyotining keyingi bosqichlarida joriy etilgan bo‘lib, u ma’lum makon va
zamon oralig‘ida aloqa o‘rnatish quroli hisoblanadi. O‘zbek adabiy tili o‘zining
dialektal asosiga ko‘ra qarluq (chigil-uyg‘ur) lahjasiga mansub Toshkent va
Farg‘ona hamda shu kabi markaziy shahar shevalariga tayanadi. Jumladan, adabiy
til fonetik jihatdan Toshkent shahar shevasiga , morfologik jihatdan esa Farg‘ona
shevasiga asoslanadi.
O‘zbek adabiy tili mustaqillikdan so‘ng rasmiy ravishda O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Kengashining 1989-yil 21- oktyabrda bo‘lib o‘tgan Sessiyasida davlat tili
sifatida e’lon qilindi. Ana shu sanadan boshlab uning amal qilish doirasi tobora
kengayib bormoqda. Xususan, uning leksik, grammtik va fonetik imkoniyatlaridan
ma’lum maqsadlarga muvofiq tarzda foydalanish ilmiy , rasmiy-
idoraviy, publisistik badiiy , so‘zlashuv singari funksional uslublarning ravnaqi
orqali ko‘zga tashlanadi. O‘zbek tilining asos lahjalari. O‘zbek milliy tili ko‘p
lahjali tillardan hisoblanadi. Bu hol uning murakkab rivojlanish sharoiti va etnik
jihatdan xilma-xilligi bilan izohlanadi. Jumladan , uning dialektal asosini 1) qarluq;
2) qipchoq; 3) o‘g‘uz lahjalari tashkil etadi. Bu lahjalarning har biri ko‘plab
shevalar birligidan tashkil topadi. Boshqacha aytganda, bir–biriga yaqin bo‘lgan
17

$shevalar yig‘indisi lahja yoki dialekt deyiladi. Lahja yoki shevalar adabiy tilning muhim ichki manbai bo‘lsa ham, ular faqat og‘zaki shaklga egaligi hamda fonetik, leksik va grammatik jihatdan o‘ziga xosligi bilan adabiy tildan farqlanadi. Chunki shevalar ma’lum bir hududda istiqomat qiluvchi kishilarning o‘zaro og‘zaki nutqiy aloqasini ta’minlovchi vositadir. Shu bois ularning ishlatilish doirasi adabiy tilga nisbatan cheklangan bo‘ladi. Bu cheklanganlik lahjalarning quyidagi kabi o‘ziga xos fonetik morfologik va leksik belgilarining hududiy chegaralanishi misolida ham ko‘zga tashlanadi: 1.Qarluq lahjasi , asosan, markaziy shahar (Farg‘ona, Toshkent , Andijon, Namangan kabi viloyat va shaharlar) shevalari birligidan tashkil topgan bo‘lib, adabiy tildan quyidagicha farqlanuvchi belgilarga ega: 1) fonetik jihatdan farqlanadi: a) so‘z oxiridagi k undoshi y tarzda talaffuz qilinadi: bilak-bilay, terak-teray, kerak-keray ; b) adabiy tildagi a unlisi o tarzida talaffuz qilinadi: aka-oka, katta-kotta, bahodir-bohodir; 2) leksik jihatdan farqlanadi: qalampir-garmdori, narvon-shoti, hech-jilla , hovli- eshik; 3) morfologik jihatdan farqlanadi: a) hozirgi zamon davom fe’li –yap o‘rnida – vot\-ut qo‘shimchalari ishlatiladi: kelayapti-kelvotti, borayati-borutti; b) qaratqich kelishigi –ning o‘rnida tushum kelishigi qo‘shim-chasi –ni|-pi|-ri|-zi kabi shakllarda ishlatiladi: daraxtlarning|daraxtlarni bargi, bizning | bizzi maktab , bahorning | bohorri havosi, gapning\ gappi tahlili; . 2.Qipchoq lahjasi , asosan, o‘zbekistonning Surxondaryo, Sirdaryo , Jizzax, Qashqadaryo va Samarqand viloyatlarining qishloq shevalari birligidan iborat bo‘lib, o‘zbek adabiy tilidan quyidagicha belgilariga ko‘ra farqlanadi: 1) fonetik jihatdan: a) ba’zi shevalarda y undoshi o‘rnida j tovushi ishlatiladi: yo‘l- jo‘l, yomg‘ir-jovmir ; b) so‘z oxiridagi g‘ undoshi v tovushi bilan almashtiriladi: tog‘-tov, sog‘-sov, og‘moq-ovmoq; v) so‘z oxirida q, k undoshlari tushiriladi: sariq-sari, kichik-kichchi . 2) leksik jihatdan: mushuk-pishak, do‘ppi-qalpoq, ishkom-voyish. 18$