Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 138.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Modernizm adabiyotida atamalar tizimi

Купить
Ilmiy rahbar: Toshkent-2024 1 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………..…. 3 I BOB. DUNYO ADABIYOTSHUNOSLIGIDA MODERNIZM BILAN BOG‘LIQ TUSHUNCHALAR TASNIFI…………………………………….8 1.1. Modernizm adabiyotining shakllanish va taraqqiyot omillari………………8 1.2. Modernistik adabiyotdagi faol atamalar tasnifi………... ………………....18 II BOB. O‘ZBEK ADABIYOTSH UNOSLIGIDA MODERNIZ M ATAMALAR TIZIMI…………………………………………………….…. 2.1. O‘zbek modern adabiyotidagi faol atamalar……………………………… 31 2.2. Modernizm bilan bog‘liq nofaol atamalarga munosabat.. ………………...47 III BOB. MODERNISTI K ATAMALARD A IDENTIFIKA TSIYA MASALASI (JORIYLANISH)……………………………………………… 3.1. Avangardizm adabiy yo‘nalishi bilan bog‘liq atamalarning zamonaviy adabiyotdagi o‘rni………………………………...……………………………58 3.2. Modernizm adabiyotshunosligida uslub rang-barangligi…………. ………65 UMUMIY XULOSALAR………………………………………...………….76 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….79 2 KIRISH Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Hukumatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev 1 tomonidan savodxonlik va kitobxonlikka e’tiborni oshirish haqidagi bir qancha ilgʻor fikrlarga tayangan holda, bugungi kunda oʻquv va ilmiy adabiyotlarni chop ettirish borasida ham koʻplab ishlar amalga oshirilmoqda. Shu jihatdan, ta’lim, ayniqsa, adabiyot ta’limi muhim ahamiyatga ega. Chunki o‘quvchining tafakkuri, og‘zaki va yozma nutqining rivojlanishida adabiyotning o‘rni beqiyos. Adabiyot ta’limida nasriy va nazmiy asarlar uyg‘unligining guvohi bo‘lamiz. Ma’lumki, modern asarlar namunalari ta’limning barcha bosqichlarida ham o‘qitilavermaydi, sababi bu yo‘nalishdagi asarlar o‘z o‘quvchisidan keng tafakkur hamda chuqur mushohadani talab qiladi va modern asarlarni o‘qishda ulardagi atamalar tizimini bilish muhim omillardan biridir. Atamalar tizimi maxsus oʻrganilishi joiz. O‘rganilish o‘zbek kitobxonlariga, ilm toliblariga taqdim etgulik muhim manba ekanligini ko‘rsatadi. Bu esa, o‘z navbatida, shu maqsadga yo‘naltirilgan ushbu magistrlik dissertatsiyasi mavzusining dolzarbligiga shubha qoldirmaydi. Jahon va o‘zbek adabiyotshunosligida modernizm haqida ma’lum bir qator ishlar amalga oshirilgan bo‘lsada, bu ilmiy risolalarning tub mohiyatini hamda atamalar tizimini keng yoritilgan deb bo‘lmaydi. O‘zbek adabiyotida modern asarlar tahlili ustida bir qancha tadqiqotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, lekin modern adabiyotdagi atamalar tizimidan biroz orqada qolmoqda. Dissertatsiyaning dolzarbligi ham aynan shu atamalar tizimini to‘liqroq yoritib berishga qaratilgan . Bugungi rivojlanga n zamonda zamonavi y adabiyotshunosligimizga ko‘plab yangi tushunchalarni tasvirlovchi atamalar kirib kelmoqda. Ularni to‘g‘ri anglay olish va badiiyatini yaxlit tushunish uchun terminlarning etimologiyasi va qo‘llanilishi, uning asl istilohiy ma’nosini bilish juda muhim. 1 1. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва Ўзбекистон, 2017, 360- б 3 Soha terminologiyasini teran tahlil etish uchun rus va ingliz tilida orqali bizga kirib kelgan adabiyotshunoslik terminlarini o‘rganish va ularni tasniflash muammosini bartaraf etish adabiyotshunoslik va terminologiya oldidagi asosiy dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Tadqiqot obyekti. Magistrlik dissertatsiyasida tаdqiqоtning оbyеkti sifаtidа atamalar, istilohlar, siymolar, asarlar va nashrlargа оid Ҳамидулла Болтабоевning “Адабиёт энциклопедияси” 2 ,Dilmurod Quronovning “Adabiyotshunoslik lug‘ati” 3 hamda Viktor Vlasov hamda Nataliya Lukina hammuallifligida chop etilgan “Авангардизм; Модернизм. Постмодернизм” 4 nomli atamalar lug‘ati asosiy manbaa sifatida olindi. Tadqiqot predmeti. Jeyms Joys, Frans Kafka hamda Asqad Muxtor, Rauf Parfi, Tursun Ali, Baxtiyar Serekeyev ijodidagi noan’anaviy modernistik unsurlar hamda uslub rang-barangligini keng tarzda yoritish tadqiqot predmetini tashkil qiladi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Dissertatsiyaning ilmiy maqsadi yaxlit mulohaza yuritish imkonini beruvchi modernizm adabiyotidagi terminologiya tizimini yaratish va modern unsurlar mavjud bo‘lgan falsafa, estetika, tarix, mifologiya, psixologiya, san’at usullari va texnikasi kabi estetik va badiiy faoliyat turlarida ularni qo‘llash mahoratini mufassal tasniflash. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal qilish kerak: — badiiy adabiyot va san’at tarixida fanlararo tadqiqotlarga nisbatan tizimli yondashuv tamoyillari va usullarini belgilash; —turli nazariya mazmunini tahlil qilish va umumlashtirish, modern adabiyotdagi uslubiy tushunchalarni, terminologiyani tuzish tajribasi; — qiyosiy tarixiy va tarkibiy tahlilini o‘tkazish uchun modern lug‘atshunoslikka boshqa toifalarni joylashtirish; 2 Болтабоев Ҳ. Адабиёт энциклопедияси. Toshkent: Mumtoz so’z, 2015. 3 D. Quronov va b. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent: Akademnashr, 2010. 4 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. 4 — integral strukturani yaratishning asosiy tamoyillarini aniqlash universal toifalar modellari, fundamental tushunchalar va maxsus estetik, badiiy va texnik shakllarni shakllantirish shartlari; — mahalliy san’at maktabi tajribasini umumlashtirish, modernizmning optimal kombinatsiyasi yo‘nalishi bo‘yicha ishlab chiqarish; — tizimli o‘quv dasturini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish; Eng asosiysi, estetik va badiiy faoliyatning turli mutaxassisliklarida yaxlit badiiy fikrlashni rivojlantirish maqsad qilingan. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Modernizm adabiyotshunosligi aslida o‘zbek va jahon tadqiqotchilari tomonidan u yoki bu darajada o‘rganilgan, sharhlab kelingan. Jumladan, Ҳамидулла Болтабоевning “Адабиёт энциклопедияси” 5 da, Dilmurod Quronovning “Adabiyotshunoslik lug‘ati” 6 da, Viktor Vlasov hamda Nataliya Lukina hammuallifligida chop etilgan “Авангардизм; Модернизм. Постмодернизм” 7 da, Ahmad Otaboy tarjimasidagi Yung. K.G. “Pikasso” hamda “Monolog” 8 nomli psixoanalitik maqolalar to‘plamida, Джеймс У. ning “Поток сознания Психология” 9 monografiyasida, “Самосознание Европейской културы ХХ века” 10 da, Erix Frommning “Душа человека” 11 kitobida, Nitsshening “Сумерки богов” 12 Nazar Eshonqulning “Мен” дан менгача” 13 ilmiy-adabiy kitobida, avstraliyalik yozuvchi Kroftsning “Мир без границ” 14 kitobida, o‘zbek munaqqidi Ozod Sharafiddinov “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” 15 gazetasining 2002-yil 23-24-sonida chop etilgan suhbatda modernizm 5 Болтабоев Ҳ. Адабиёт энциклопедияси. Toshkent: Mumtoz so’z, 2015 6 D. Quronov va b. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent: Akademnashr, 2010. 7 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. 8 Yung. K.G. Monolog. A. Otaboy tarjimasi. Jahon adabiyoti, 2020. 9 Джеймс У. Поток сознания Психология-М.: Педагогика, 1991. -С.54-80 10 Самосознание Европейской културы ХХ века. Сборник. – М.: Политическая литература, 1991. 11 Fromm E. “Душа человека” ACT, 2010. 12 Nitsshe F. “Сумерки богов”. Политиздат. 1990. 13 Эшонқул Н. «Мен» дан менгача. – Тошкент: Академнашр, 2014. 14 Мир без границ. Литературная беседа с австралийской писателницей Н.Крофтс // Звезда Востока. – Ташкент, 2014. 15 Sharafiddinov O, Modernizm jo’n hodisa emas. –T: “Yoshlik”, 2002. 5 haqida o‘z qarashlarini bayon etgan. Filologiya fanlari doktori, professor Qozoqboy Yo‘ldoshev ham modern adabiyot haqida o‘z fikrlarini bildirib, o‘zining “Бадиий таҳлил асослари” 16 kitobiga modern asarlar tahliliga bag‘ishlangan alohida mavzu kiritgan. Shuningdek, Ulug‘bek Hamdamning "Jahon adabiyoti: Modernizm va postmodernizm" 17 (2021), filologiya fanlari nomzodi Zuhra Mamadaliyeva “Modernizm tushkunlik in’ikosimi?”, adabiyotshunos olim va yozuvchi Tilavoldi Jo‘rayev “Modernizm bizga begona emas, biroq u yagona yo‘nalish emas” 18 , Muhayyo Yo‘ldoshevaning “Yangilanishlar manguligi” 19 nomli maqolalarida modern adabiyot, undagi oqimlar, o‘zbek modern she’riyatidagi o‘ziga xosliklar, ijodkor nigohi hamda qahramonlar xarakteri va kayfiyatidagi tanazzul haqida o‘z fikrlarini bildirib o‘tishgan. 1974-yilda tuzilgan Л. И. Тимофеев va С. В. Тураев hammuallifligidagi “Словарь литературоведческих терминов” 20 nashr etildi. Юрий Борев tomonidan tuzilgan “Эстетика” lug‘atida adabiyotshunoslik muammolari o‘rganilgan. “Дегуманиза ция искусства” 21 San’atning g‘ayrioddiylashuvi (ispancha: La deshumanizacion del arte) - ispan faylasufi Xose Ortega Gassetning estetikaga oid eng mashhur asari bo‘lib, u san’atda modernizm nazariyasini ifodalaydi, ilohiy shaklning faol apologeti va uning ko‘plab elita guruhlari. talablarga qarshi. Birinchi marta 1925- yilda nashr etilgan. Ushbu kitobda o‘tmish klassik san’ati va XX asr san’atining badiiy tajribasi asosida yaratilgan estetika tushunchasi yoritilgan. U umuminsoniy qadriyatlarga va jahon estetik va badiiy madaniyati materialini umumiy gumanistik tushunishga qaratilgan fan sifatida estetikaning asosiy tamoyillarini qisqacha, yaxlit tarzda taqdim etadi. Muallif san’atning tabiati, mohiyati, kelib chiqishi va nazariy taraqqiyot tarixi masalalarini yoritishga, estetika kategoriyalari, badiiy idrok qonuniyatlari haqida hikoya qilishga intiladi. Estetika bo‘yicha tavsiya etilgan kurs muallif tomonidan 16 Йўлдош Қ Бадиий таҳлил асослари. – Тошкент: Камалак, 2016. 17 Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 18 Jo‘rayev T. Modernizm bizga begona emas, biroq u yagona yo‘nalish emas, 2015 19 Yo‘ldosheva M. Yangilanishlar manguligi. T.: Ijod, 2011 20 Тимофеев Л. И, Тураев С. В. Словарь литературоведческих терминов-М.: Просвещение 21 Гассет Х.О. Дегуманизация искусства. – М.: Радуга, 1991 6 o‘zining "Estetika" (Smolensk "Rusich") ilgari keng qamrovli ikki jildli tadqiqoti asosida yozilgan. Yuqorida ta’kidlanganidek, modern adabiyot xususida ko‘p marotaba so‘z yuritilgan, ilmiy ishlar qilingan, ammo uning atamalar tizimi yangi yo‘nalish hisoblanadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Dissertatsiyada har bir modernistik faol hamda nofaol atamaga mufassal to‘xtalib, uning avval lug‘aviy, so‘ngra istilohiy ma’nosini sharhlash va boshqa manbalar bilan qiyosiy tarzda o‘rganilgan. Tadqiqotda nazariya va amaliyot uyg‘unligini ham ko‘rishimiz mumkin, modernistik atamalar tahliliy statistikasida bu hodisa yaqqol namoyon bo‘ladi. Dissertatsiyaning nazariy va amaliy ahamiyati. Modernizm adabiyotidagi atamalar tizimi mamlakatimiz ta’lim tizimining faqat oliy ta’lim bosqichidagi o‘quv dasturiga kiritilishi mumkin. Binobarin, magistrlik dissertatsiyasi materiallari, unda bildirilgan fikr-mulohaza va xulosalar oliyta’lim bakalavriat bosqichining “Filologi ya va tillarni o‘qitish” yo‘nalish i o‘quv dasturla riga kiritilib, “Terminologiya”, “Adabiyot”, “Jahon adabiyoti”, “Adabiyotshunoslikka kirish”, “Hozirgi o‘zbek adabiyoti”, “Badiiy tahlil asoslari” fanlari yuzasidan yaratiladigan o‘quv adabiyotlarini takomillashtirishda foydalanish mumkin. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. Mazkur tadqiqotda kuzatuv, germenevtik, qiyosiy-tipologik, analitik metod asosidagi usullardan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha jami 2 ta tezis, shundan, 1 ta respublika hamda 1 ta xorijiy ilmiy-amaliy konferensiya to‘plamida e’lon qilingan. Tadqiqot ishi tuzilmasining tavsifi. Magistrlik dissertatsiyasi an’anaviy tuzilishga ega bo‘lib, kirish, jami oltita faslni o‘z ichiga oladigan uchta asosiy bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 84 sahifani tashkil etadi. 7 I BOB. DUNYO ADABIYOTSHUNOSLIGIDA MODERNIZM BILAN BOG‘LIQ TUSHUNCHALAR TASNIFI 1.1. Modernizmning yo‘nalishiga ko‘ra vujudga kelish sabablari va taraqqiyot omillari Mashhur faylasuf Abu Yazid Bistomiy 22 dan “Nimani xohlaysan?” deya so‘rashganida, u “Xohlamaslikni xohlayman” deb javob bergan. Modernizmni ana o‘sha inson botinining ichki sezimlariga qiyoslash mumkin. ”Modernizm” tushunchasi zamonaviy xarakterga ega. Adabiy tanqid, falsafa, sotsiologiya, tilshunoslik, arxitektura, musiqa, tasviriy san’atda mazkur tushunchani tasniflashga urinishlar bo‘lgan, shuningdek, har bir fan modernizm va uning zamon doirasini o‘ziga xos tarzda belgilagan. Uning negizida uslub, mazmun, shakliy izlanishlar yetakchilik qiladi. Modernizm barcha an’anaviy qarashlarni keskin inkor qilib, yangi an’ana yaratishga asoslangan murakkab falsafiy-estetik hodisa hisoblanadi. Modernizm haqida professor D. Quronov tayyorlagan lug‘atda shunday deyiladi: “MODERNIZM” (fr. Modern-eng yangi, zamonaviy)-XIX asr oxiri-XX asr boshlarida ommalashgan termin, san’at va adabiyotda dekadansdan keyin maydonga chiqqan norealistik oqimlarning umumiy nomi sifatida tushuniladi. 23 Modernizm F. Nitshe, Z. Freyd, K. Yung kabi faylasuflarning qarashlarida o‘z ifodasini topgan. Modernizmning yirik namoyondalari sifatida J. Joys, G. Stayn, A. Kamyu, T. Mann, F. Kafka, L, Borxes, G. Markes, Dostoyevskiy sinari yozuvchilarni misol qilib keltirishimiz mumkin. Modernizmning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, obyektiv voqelikning tasviri o‘rniga uning ijodkor tasavvuridagi badiiy modelini yaratishni maqsad qiladi. Ya’ni bu o‘rinda ijodkorning o‘z-o‘zini ifodalashi “ekspressionizm” ustuvorlik qiladi. Modernizm asrlar 22 илк мутасаввифлардан бири. Тўлиқ исми: Абу Язид Тайфур ибн Исо ибн Сурушан ал- Бистомий Акбар. Шоҳруд (ҳоз. Эрон) вилоятининг Бистом (айрим манбаларда Бастом) қасабаси (Кумуш мавзеи) да туғилган. Болтабоев Ҳ. Адабиёт энциклопедияси. Toshkent: Mumtoz so’z, 2015 23 D. Quronov va b. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent: Akademnashr, 2010 8 davomida shakllangan adabiy kanonlarni inkor qiladi va har qanday normativlikka qarshi “futurizm” turadi. 24 Modernizm XX asr boshlarida dastlab tasviriy san’atda, so‘ng adabiyotda vujudga kelgan san’at yo‘nalishi hisoblanadi. Modernizmning aniq paydo bo‘lish vaqtini turlicha ko‘rsatishadi. Uning ijodkor badiiy tafakkur tadrijiga ta’siri II jahon urushidan keyin kuchayib brogan. Chunki insoniyat tafakkur tadrijida urush fojealari, uning oqibatlari bor dahshati bilan namoyon bo‘ladi. Natijada u bu dunyoni tadbirlar bilan tuzatib bo‘lmaydi deb butun e’tiborni botinga qaratadi. Inson real hayotda emas, balki xayolidagina baxtli bo‘la oladi, degan qarash modernizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga katta turtki bo‘ldi, deyiladi. 25 Inson psixologiyasiga “jamoaviy ongsizlik” tushunchasini kiritgan Karl Yung modernistik san’at mohiyatida ruhiy xastalikni ko‘radi. U bunday xastalikka chalingan kishilarni ikki guruhga ajratadi: “Bular nevrotiklar va shizofreniklar. Birinchi guruhga mansub (kishilar) sintetik xarakterdagi kuchli va yaxlit tuyg‘uga yo‘g‘rilgan suratlar chizishadi. Ikkinchi guruh, aksincha, shunday suratlar chizadiki, bu suratlar ularning mualliflariga hissiyot begona ekanini ko‘rsatib turadi. Ular har qanday holatda yaxlit uyg‘un tuyg‘uni emas, balki, aksincha, qarama- qarshi kechinmalarni yoki ularning umuman yo‘qligini ifodalaydi. Bu suratlarning badiiy shaklida esa siniq chiziqlarda aks etgan ntanazzul, inqiroz kayfiyati ustuvorlik qiladi, bu, o‘z navbatida, ijodkorning ruhan bo‘linganini, ya’ni o‘zini boshqa odam deb fahmlashini bildiradi. Suratlar tomoshabinga yoqmaydi yoki aqlga to‘g‘ri kelmaydi, tajovuzkor ruhdaligiva beo‘xshov nosamimiyligi bilan unda qo‘rqinchli taassurot qoldiradi. Pikasso ana shu ruhiy (psixologik) tipga mansub”. 26 Bundan ko‘rinib turibdiki, tushkun holat, ruhiy inqiroz XX asr adabiyoti va tasviriy san’atidagi modernism yo‘nalishlarining ekspressionizm, syurrealizm, “yangi roman” singari yo‘nalishlarga vosita obyekti tarzida xizmat qilgan. Modernizmning 24 Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 25 Модернизм. Сборник. М: Искусство, 1987. 26 Yung. K.G. Pikasso. A. Otaboy tarjimasi // Jahon adabiyoti. 2001 9 ilk paydo bo‘lish ildizlari tasviriy san’at bilan bog‘liq. Rus olimi Aleksandr Genisning “XX asrning yetakchi uslubi” nomli maqolasi hamda Zigmund Freyd safdoshi Karl Yungning “Pikasso” nomli essesidan modernism haqidagi savollarning ayrimlariga javob toppish mumkin. Genis modernizmning genezisi haqida shunday deydi: Tarix vaqt bilan hisoblashmaydi, biroq bizlar sonomaga nazar solmay ish yurita olmaymiz. Ortga nazar tashlar ekanmiz, modernizm tarixning qaysi pallasidan boshlanganini bilib olamiz. Londondagi ikki badiiy muzey jamoasi yaqinda ana shunday muammoga duch keldi. Ular o‘z xazinalaridagi san’at asarlarini o‘zaro taqsimlab olishlariga to‘g‘ri keldi: natijada Milliy galereyaga mumtoz tasviriy san’at asarlari, Teyt galereyasiga esa zamonaviy ijodkorlarning asarlari nasib etdi. Bu borada 1900-yil chegara chizig‘i vazifasini o‘tadi. Bu chegara chizig‘i har qancha bahsli va shartli bo‘lmasin, nafaqat taqvimiy, balki mantiqiy haqiqatga yaqinligi bilan ham e’tiborni tortadi. Biz modernizmni o‘tgan asr bilan hisoblab ham tarixan, ham badiiy jihatdan adolatli ish tutgan bo‘lamiz. 27 Modernizm - XX asr boshlarida adabiyot va san’atdagi eksperimental va avangard harakatlarning keng sohasi kesimida qo‘llaniladigan umumiy atama. Bu simvolizm, futurizm, ekspressionizm, imogizm, vortisizm, dadaizm va syurrealizm kabi oqimlarni o‘z ichiga oladi, shuningdek, modernist yozuvchilarning, birinchi navbatda, XIX asr mavjud yozish uslubi an’analarini keskin rad etishi bilan tavsiflanadi. Bir so‘z bilan aytganda, ularning muallif va o‘quvchi o‘rtasidagi hissiy va badiiy did borasidagi kelishuvi. Modern yozuvchilar qahramonlari mutlaqo ma’nosiz suhbatlar olib borishi, ichki “men” i bilan murosasiz olishuvlari va tushunarsiz harakatlar qilishi mumkin, bu mutlaq tabiiy jarayon; masalan, S. Bekket qahramonlari absurd vaziyatlarga tushib qoladilar. Uning "Godoni kutish" pyesasining asosiy markazida bir guruh odamlarning hech qachon kelmaydigan Godo ismli odamni kutishi g‘oyasi yotadi. Rus adabiyotida adabiyot va absurd teatrining eng yuqori ko‘rinishlari "Oberiuits" ning asarlari, Zamonaviy inson 27 Genis A. XX asrning yetakchi uslubi // Jahon adabiyoti. 2001 10 hayotining ma’nosizligining allegorik tasviri F. Kafkaning “Jarayon”, "Qal’a" va "Hukm" hikoya va romanlarida keltirilgan, ular janr jihatidan masallarga yaqin: masalan, "Qissa syujeti". “Evrilish” dagi Gregor Zamza obrazini misol qilib olaylik, Zamza- oddiy xodim, asarda Zamzaning jirkanch hasharotga aylanishi va uning ruhoniy iztiroblari qalamga olingan. Modernizm elementlari rus modern adabiyoti vakili A.P. Platonovning 1930-yillardagi “tushunarsiz” uslubda bitilgan asarlarida (“Chevengur”, “Baxtli Moskva”), A. Axmatovaning she’riy kitoblarida (“Oqgala”, “Bar-gizub” ) yaqqol koʻzga tashlanadi. Modernizm adabiyotining taraqqiyot omillari san’atning boshqa turlari – tasviriy san’at, musiqa, haykaltaroshlik bilan o‘zaro uzviy bog‘liq holda muntazam aloqada, falsafa, psixologiya yutuqlari va kashfiyotlariga e’tibor qaratgan holda sodir bo‘ladi. Modern yozuvchilarni qahramonning botiniy ehtiyoji, uning kechinmalari dunyosi, atrof- muhitni idrok etishning o‘ziga xos xususiyatlari hamda hissiy ong asosidagi harakatlar birlashtiradi. Qahramon nutqi, fikri, taassurot va xotiralar harakati "ong oqimi" yordamida uzatiladi. Ong ishini va his- tuyg‘ular harakatini uzatish usullarini o‘zlashtirishga qiziqishni faqat modernizmning o‘ziga xos xususiyati deb hisoblash noo‘rindek. Mazkur o‘ziga xoslik turli davr klassiklarining asarlarida – Shekspir, Gyote, Stendal, Tolstoy ijodida o‘zini namoyon qildi. “Graf Tolstoyning e’tiborini, birinchi o‘rinda, ba’zi his-tuyg‘ular va fikrlar boshqalaridan qay tarzda shiddat bilan rivojlanishi tortgan; uning ijodini boshdan oyoq kuzatuvchanlik va sinchkovlik asosiga qurilgan. Ma’lum bir vaziyat yoki taassurotdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri paydo bo‘lgan tuyg‘u qanday qilib xotira ta’siriga va tasavvur bilan ifodalangan kombinatsiyalar kuchiga bog‘liq bo‘lib, boshqa his-tuyg‘ularga o‘tadi, yana oldingi boshlang‘ich nuqtasiga qaytadi, yana va yana o‘zgarib turadi. Yaxlit butunlikka ega xotiralar zanjiri... Graf Tolstoyni, eng avvalo, psixologik jarayonning o‘zi, uning shakllari, qonunlari, qalb dialektikasi qiziqtiradi" 28 28 Чернышевский Н. Г. Полн. собр. соч. — М., 1947. — Т. 3. — С. 422—423 11 Ingliz adabiyotida modernizmning boshida Virjiniya Vulf, Devid Gerbert Lourens; she’riyatda anglo-amerikalik shoir Tomas Eliot modernizmning o‘lchagichi sifatida tan olingan. Irlandiyalik Jeyms Joysning "Uliss" romani, uning zamondoshi Virjiniya Vulf asr boshidagi yosh modernistlar orasida "eng diqqatga sazovor" deb atagan, modernizmni ifodalovchi san’at ensiklopediyasi sifatida qabul qilingan. Jeyms Joys Prust va Kafka jahon adabiyotshunosligida “modernizm adabiyotining otalari” hisoblanadi. Marsel Prustning “Yo‘qotilgan vaqtni qidirib”, Jeyms Joysning “Uliss” va Frans Kafkaning “Jarayon” romanlari modernizm adabiyotining durdona asarlari qatoridan o‘rin egallagan.Modernizmning gullagan davri 1920 yilga to‘g‘ri keladi. Uning asosiy vazifasi - inson ongi va ongsizligining sarhadlariga kirib borish, xotira ishini, atrof-muhitni idrok etishning o‘ziga xos xususiyatlarini, o‘tmish, hozirgi "mavjudlik lahzalari" va kelajak qanday aks etishini botiniy sezimlar orqali yetkazishdan iborat. Modernizm asoschilari asarlarining tub mohiyati bu- "ong oqimi" bo‘lib, u fikrlar, taassurotlar va his-tuyg‘ularning harakatini ushlashga imkon beradi. Badiiy adabiyotdagi “ong oqimi” degan tushuncha yozuvchining hikoya qilish uslubida ko‘rinadi. “Ong oqimi” tushunchasini dastlab amerikalik ruhshunos Uilyam Jeymsning “Psixologiya asoslari” nomli tadqiqotida ko‘tarilgan. 29 “Ong oqimi” Jeyms Joysning “Uliss” nomli ko‘pdan-ko‘p bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan romanida yaqqol namoyon bo‘ladi. Hech qaysi kitobxon yoki o‘quvchiga uning ahmoqligini ko‘rsatishga urinish kerak emas, biroq Jeyms Joysning “Uliss” romanida bu amalga oshirilgan. Yung Joysni o‘qigandagi ruhiy holati, unda holdan toydiradigan darajadagi zerikishning paydo bo‘lishining bosh sababi- “Uliss” ning zamonaviy san’at singari nosog‘lom xayolning mahsuli ekanligi va yaxlit kubistik ekanligida. Uliss – 735 sahifaga choʼzilgan kitob; koʼz oʼngimizda 1904 yilning oʼn oltinchi iyunida Dublinda kechgan shunchaki oddiy, bekorchi bir kundangina tarkib topgan vaqt oqimi gavdalanadi, uning qancha davom etishi – 735 soatga, kun yoki yilga choʼziladimi, maʼlum emas, unda aslida biror-bir jiddiy hodisa roʼy bermaydi 29 Джеймс У. Поток сознания Психология-М.: Педагогика, 1991. -С.54-80 12 ham. Bu oqim Hech narsa bilan boshlanib, Hech nimasiz yakun topadi. Nima oʼzi bu? Birdan-bir, behad choʼzilgan, aqlga sigʼmaydigan darajada chuvalashgan, gap nima haqdaligi oxirigacha aytilmay kitobxonning es- hushini qochiradigan inson hayotining mohiyati haqidagi strindbergcha haqiqatmi? Hayot “mohiyati” haqidaligi rost. Ha, aftidan shunday, biroq hayotning oʼn minglab tomonlari va yuz minglab mayda koʼz ilgʼamas farq-u tafovuti haqida. Bu 735 sahifada, men qanchalik ilgʼay bildim, na biror-bir yaqqol qaytariq, na kitobxon koʼngli taskin topadigan biror-bir orolcha borki, u bir zum nafasini rostlab, oʼtgan, deylik, bundoq yuz sahifaga choʼzilgan yoʼlga bir qayrilib qarab olsa va, mayliga, qandaydir siyqa, joʼn boʼlsa-da, nimanidir eslasa, koshki. Yoʼq, sizning nigohingiz qarshisida hali-hamon oʼsha oqim tinimsiz va tutqich bermay oqib oʼtaveradi, uning tezligi yoki tinimsizligi shu darajaga borib yetadiki, muttasil ezayotgan, boʼgʼayotgan, chidab boʼlmas darajada zoʼrayib borayotgan boʼshliqni oʼta vahimali tarzda ifodalashda asarning oxirgi qirq sahifasida tinish belgilari ham yoʼqoladi. 30 Yung kitobni boshdan-oyoq pessimistik deb ataydi. Chinakam modern adabiyoti yozuvchilari kitobni o‘qigach, do‘zax azobiga teng zerikishni boshidan kechirmaydi, aksincha, ruhiyatida yangilanish paydo bo‘ladi, deya izohlaydi. Uliss juda uzoqlardan yolg‘iz turib kuzatayotgan Oyga o‘xshagan, na u tangrilar tutib turadigan, na tuban mayllar izmiga moyil, na muhabbat va na nafrat yo‘rig‘iga yuradigan, na ishonch- e’tiqodga, na xurofot-bid’atga bog‘langan har qanday obyektdan xoli- mustaqil ong bo‘lishni xohlaydi.Joys uslubining bu oʼziga xos xususiyati, gʼalatiligi va qoʼrqinchli ekani uning ishini bir qadar sovuqqon, masalan, chuvalchanglarga yaqin qilib qoʼyganki, agar chuvalchanglar badiiy ijod bilan shugʼullanishga qobiliyatli boʼlganida edi, bosh miyasi yoʼqligi bois ajoyib nerv sistemasini ishga solgan boʼlardi. Men Joysni roʼparamizda turgan aynan ichki aʼzolari bilan fikrlaydigan odam sifatida tushunish mumkinligiga shubha bilan qarayman, bu odamning bosh miyasi faoliyati shu qadar sustlashganki, u mohiyatan faqat turli sezgilargagina diqqatini qaratgan, xolos. Joysga modernist sifatida his- 30 Yung. K.G. Monolog. A. Otaboy tarjimasi // Jahon adabiyoti. 2020 13 tuygʼularning begonaligi, hissizlik xos, bu xususiyat, tajribaning tasdiqlashiga koʼra, doimo his-tuygʼularning, ayniqsa, ular soxta, qalbaki boʼlganda va haddan ziyod yuzaga chiqqanda ularga javob sifatida paydo boʼladi. “Uliss” da namoyish etilgan hissizlik, loqaydlik holatlari bizda sentimentallik behad keng yoyilgan, degan fikrga olib keladi. Demak, bu haqiqatdan ham shundaymi, degan savol tugʼiladi. Bu tagʼin bir jumboqki, unga hammadan koʼra uzoq kelajak odami aniq javob bera olgan boʼlardi! Shunga qaramay, hayotning sentimental tomoniga berilib ketganimiz mutlaqo nojoiz darajaga yetdi, deyishga bizda baʼzi bir asoslar bor. Urush payti xalq ehtiroslarining izhori qanday halokatli oqibatlarga olib kelganini eslaylik! Qancha baqir-chaqirlar boʼlgan edi bizning gumanizm atalmish insonparvarligimiz haqida! Har birimizning qanchalik ojiz, notavon ekanimiz, hech boʼlmaganda shunchaki achinishga ham arzimaydigan shaxsiy qaygʼu tashvishlarimiz-chi, ular haqida, ehtimol, boshqalardan koʼra psixiatr yaxshiroq soʼzlab berar. Sentimentallik – shafqatsizlikning tashqi koʼrinishlaridan biri. His- tuygʼular yoʼqolishi, hissizlik – uning, oʼsha illatlardan muqarrar azob- uqubat yetkazadigan boshqa bir koʼrinishi. “Uliss” ning yutugʼi shuni dalillaydiki, undagi jami ruhsizlik, hafsalasizlik holatlariga qaramay, bu asar koʼrsatadigan taʼsir ijobiy; bundan shunday xulosa kelib chiqadi: kitobxon koʼngilchanlik, rahmdillikka oʼz-oʼzicha shu qadar ortiq darajada berilganki, asarda ularning yoʼqligi aynan uning uchun foydali boʼlib koʼrinadi. Men, shuningdek, qattiq ishonamanki, bizni nafaqat Oʼrta asrlar, balki sentimentallik ham oʼz ogʼushida mahkam tutib turibdi va shu boisdan ham biz madaniyatimizning hissizligi oʼrnini toʼldiradigan sohibkaromatlarning paydo boʼlishi sababini bemalol tushunishimiz mumkin. 31 Shaxsning shaxssizlashishi, mustaqil ongning vujudga kelishini to‘laligicha ifodalay olgan roman Yungni o‘zi odatlanmagan zo‘riqishlarga duchor etgani, mulohazali, vazmin ruhshunos sifatida nom qozongan odamni mazkur roman qay ahvolga solganidan romanning qiymati qanchalar baland ekanligini, Joyscha tafakkur portlovchi kuchining teran ildizlari nimalarga qodirligi haqida tasavvur 31 Yung. K.G. Monolog. A. Otaboy tarjimasi // Jahon adabiyoti. 2020 14 paydo bo‘ladi. Karl Yung “Uliss” romani tahlili jarayonida “tan olishni istamay tan olish” metodidan foydalangan. Modernist yozuvchilar ijodkorning vazifalarini tushunishni borliqning asosiy qonunlarini har tomonlama tasvirlash shakllariga intilish, ehtiroslar, impulslar, g‘ayratlar, instinktlarning abadiy o‘zaro ta’siri bilan hayotning "universalini" yaratish istagi bilan bog‘laydi. XX asr Angliya modernizm adabiyotida Oldor Haksli ijodi ham o‘ziga xos asarlari bilan “intellektual roman” janriga asos soldi. Yozuvchi o‘z romanlarini “g‘oyaviy roman” deb ataydi. Sababi, birinchi jahon urushidan keyin tinch, biroq tashvishlarga to‘la hayotga qaytgan ingliz intelligensiyasi namoyondalari asrning taqdiri, odamlarning qismati, jamiyatning kelgusi rivoji qaysi yo‘ldan borishi xususida havotirga tushdilar. Hakslining mashhur “Kontrapunkt” asari romanida realistik va modernistik tamoyillar vobastalashganini kuzatamiz. 32 1880-1900-yillarda zamonaviy texnikalar nuqtai nazaridan o‘tgan bilimlarni qayta ko‘rib chiqish o‘rniga, avvalgi me’yorlarni butunlay chetga surib qo‘yish kerak degan fikrga e’tibor kuchaytirildi. Zigmund Freyd (1856-1939) va Ernst Max (1838-1916) nazariyalari ilk modernistik adabiyotga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatgan. Ernst Max “Mexanika fani” (1883) asarida ong fundamental tuzilishga ega ekanligini, subyektiv tajriba esa ong qismlarining o‘zaro ta’siriga asoslanga nligini ta’kidlaga n. Freydning 1895-yilda (Jozef Breyer bilan hammualliflikda) yozgan birinchi yirik "Isteriya bo‘yicha tadqiqotlar" asarida modernizm adabiyotining belgilari namoyon bo‘ladi. Freydning fikriga ko‘ra, barcha subyektiv voqelik tashqi dunyoni idrok etish orqali asosiy harakat va instinktlar o‘yiniga asoslangan. Fan faylasufi sifatida Ernst Max mantiqiy pozitivizmga katta ta’sir ko‘rsatdi va Albert Eynshteynning nisbiylik nazariyasining asoschisi bo‘lgan Isaak Nyutonni tanqid qildi. Gnoseologiyaga oid koʻplab nazariyalarga ko‘ra, tashqi va mutlaq voqelik oʻzini shaxsga taʼsir qilishi mumkin, deb taʼkidlangan, masalan, Jon Lokkning (1632– 32 Холбеков М. ХХ аср модерн адабиёти манзаралари. – Тошкент: Mumtoz so’z, 2014 15 1704) empirizmi, bunda ong- tabu, ya’ni, boʻsh varaqdan boshlanadi. 33 Freydning ibtidoiy impulslarga to‘la ongsiz ongni o‘z ichiga olgan va o‘z- o‘zidan o‘rnatilgan cheklovlarni muvozanatlashtirgan sub’ektiv holatlarning tavsifi Karl Yung tomonidan ongli ong kurashgan yoki qabul qilgan jamoaviy ongsizlik g‘oyasi bilan birlashtirilgan. Charlz Darvinning asari aristotelcha “odam, hayvon” tushunchasini jamiyat ongida qayta tiklagan bo‘lsa, Yung insonning ijtimoiy me’yorlarni buzishga bo‘lgan impulslari bolalik yoki jaholat mahsuli emas, balki hayvonning asosiy tabiatidan kelib chiqqan, degan fikrni ilgari surdi. Fridrix Nitsshe modernizmning yana bir asosiy kashshofi edi, ayniqsa, uning psixologik motivlar, xususan, "hokimiyat irodasi" faktlar yoki narsalardan muhimroq ekanligi haqidagi g‘oyasi modernizm adabiyotining chuqur psixologik ufqlarini kengaytirdi. Anri Bergson (1859-1941) esa ilmiy soat vaqti bilan vaqtning bevosita, subyektiv, insoniy tajriba o‘rtasidagi farqni aniqladi. 34 Uning vaqt va ong haqidagi ishi "XX asr romanchilariga katta ta’sir ko‘rsatdi", ayniqsa ong oqimi texnikasidan Doroti Richardson (1915), Jeyms Joys (1922) va Virjiniya Vulf (1882–1941) kabi modernistlar samarali foydalangan, Bergson falsafasida “hamma narsaning ijodiy evolyutsiyasini keltirib chiqaradigan” hayotiy kuch g‘oyasi ham muhim ahamiyatga ega edi. Uning falsafasi ham aqlning ahamiyatini inkor qilmasa ham, sezgiga katta ahamiyat bergan. Bu turli mutafakkirlarni Viktoriya davri pozitivizmiga ishonchsizlik va ishonch birlashtirgan edi. Modernizmni adabiy oqim sifatida sanoatlashtirish, urbanizatsiya va yangi texnologiyalarga reaksiya sifatida ham ko‘rish mumkin. Modernizmning muhim adabiy yozuvchilari Fyodor Dostoyevskiy (1821–81) (Jinoyat va jazo (1866), Aka-uka Karamazovlar (1880)); Uolt Uitman (1819—92) (oʻt barglari) (1855—91); Gustav Flaubert (1821–1880) (Madam Bovari (1856–57), Sentimental taʼlim (1869), "Avliyo Entoni vasvasasi" (1874), "Uch ertak" (1877), Bouvard va Pecuchet (1881)); Charlz Bodler (1821– 67) (Les Fleurs du mal), Rimbaud (1854–91) (Yoruvlar, 1874); Knut Hamsun (1859– 33 Jon Lokk.Inson tushunchasi haqidagi insho, 1690) 34 Childs, Peter Modernism ISBN 0-415-19647-7. p. 17. Accessed on 8 February 2009 16 1952) (Ochlik, 1890); Avgust Strindberg (1849–1912), ayniqsa uning keyingi pyesalari, jumladan, “Damashqqa 1898–1901” trilogiyasi, “Orzular pyesasi” (1902), “Arvoh sonata” (1907) lar yaqqol misol bo‘la oladi. Modernizm adabiyotining nomi o‘zi uchun gapiradi: mavjud an’anani inkor etib mutlaq yangi an’anaga asos solish mualliflar ijodining gultojiga aylanadi. Ramz - ko‘p ma’noga ega bo‘lgan adabiy tasvir. Modern asar talqini odatda kontekstga va o‘quvchining shaxsiy idrokiga bog‘liq. Aynan ramzlarning ko‘p ma’noliligi hamda qahramon “men”i modernist yozuvchilar ishini jumboqli va sirli qiladi. Ularning asarlarida muallif nimani nazarda tutganini, qanday pozitsiyani egallaganini, nimani aytmoqchi bo‘lganini hech qachon aniq ayta olmaymiz. Bundan tashqari, modernistik asar tag zamirida ratsionallik va obyektivlik yo‘q: dunyo faqat tuyg‘ular va hislar prizmasi orqali ko‘rinadi. Bu dunyo haqiqiy emas - balki undan yuqori, ideal. Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda modernizm bilan bog‘liq tushunchalar, uning vujudga kelish omillari va o‘zak muamm molari dunyo adabiyotshunosligining eng dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. 17 1.2 Modernistik adabiyotdagi faol atamalar tasnifi Modernizm termini yillar mobaynida nazariy hamda tarixiy- adabiy silsilaga ega bo‘lgan atama hisoblanadi. Mazkur atama turli ma’noda qo‘llaniladi: adabiy jarayonning ma’lum bosqichini belgilash uchun, individual ijodiy-badiiy ong turi sifatida. Ushbu hodisaning xronologik doirasi jahon adabiyotshunosligida modernizm bilan bog‘liq atamalar, yo‘nalishlar, unga oid adabiy matnlar majmuasi, ramziylik, postsimvolizm, maktablarning vujudga kelish omillarini belgilab beradi. Modernizm turlarining "yuqori", "klassik", "xalqaro", "shizmmatik" ta’riflari ilmiy foydalanishga kiritildi. Binobarin, "neotraditsionalizm" atamasidan modernizmning faol atamasi sifatida foydalanish keng tarqaldi. 35 Mazkur atama modernizm bilan sinonim bo‘lib, "zamonaviy" degan ma’noni bildiradi. Muhammadjon Xolbekov o‘zining "XX asr modern adabiyoti manzaralari" nomli maqolalar to‘plamida modernizm atamasiga quyidagicha izoh kiritadi: Modernizm Gʼarbiy Yevropa adabiyotida XIX asr oxiri va XX asr boshlarida sahnaga chiqdi. Oʼz-oʼzidan koʼrinib turibdiki, modernizm – bu zamonaviy sanʼat va adabiyotdagi yangi uslubiy taʼlimot boʼlib, modern (modern) soʼzining oʼzi ham yangi va zamonaviy maʼnolarini anglatadi. Uning adabiyot va sanʼatda namoyon boʼlishi aslo tasodifiy emasdi. Taʼkidlash joizki, XX asr boshi falsafasida pessimizm, irratsionalizm va individualizm kabi yoʼnalishlar ustunlik qila boshladi. Dunyoga yangicha qarash, har doimgidek, faylasuf va yozuvchilar zimmasiga tushdi. Mashhur faylasuf va adib, Nobel mukofoti laureati (1927) Аnri Bergson (Henri Bergson, 1859-1941) yaratgan psixologik-falsafiy nazariyada inson aqlga emas, balki ichki hissiyotga tayangan holda mushohada qila bilsagina hodisalar tabiatini tushunaolishi mumkinligini asoslab berdi. Yaʼni keng maʼnoda dunyoni bilish nazariyasini tushunishda va tor maʼnoda badiiy ijodning oʼziga xos xususiyatlarini anglashda aql-idrok emas, balki insondagi ichki his- tuygʼu katta 35 Xalizev V. E. Adabiyot nazariyasi: darslik, 2000 18 ahamiyat kasb etadi, degan taʼlimotni ilgari surdi. Pessimizm - umidsizlik, kelajakka ishonchsizlik, ruhiy tushkunlik. Irratsionalizm -qonun-qoidalardan holi, aql yetmaydigan, aqldan tashqari, mantiqiy bilib bo‘lmaydigan hodisa. Individualizm- (fasafada) shaxsiyatparastlik, shaxsiy manfaatlarini jamiyat manfaatlaridan yuqori qo‘yish, o‘zim bo‘lay deguvchi dunyoqarash. Modernizm – bu umumiy dunyoqarashga ega boʼlgan bir qator adabiyot va sanʼat yoʼnalishlari majmuasi boʼlib, u hamma koʼnikib qolgan, anʼanaviy tus olgan badiiy obrazlarning ayrim ijobiy va salbiy xislatlarini alohida ajratib taʼriflagan holda, qolgan jihatlarni parchalarga boʼlib tashladi. Masalan, sanʼatkorning bevosita obraz mazmuniga, uning asl mohiyatiga meʼyoridan oshiq diqqat-eʼtibor qaratganligi naturalizm nomini oldi; obrazning favqulodda boʼrttirib tasvirlangan holati abstraktsionizm qonuniyatiga asos boʼldi, joʼshqin va hayajonli his-tuygʼular bilan toʼyintirib ifodalanganligi esa ekspressionizmga aylandi; ortiqcha mazmundorlik va koʼp maʼnolikning kashf qilinishi bevosita syurrealizmga taalluqli boʼlib qoldi. Modernizm tarafdorlari oʼzlari yashayotgan jamiyatning ibtidoiy betartibligi, bugungi kunning chalkash va mazmunsizligi, zamonaning oʼta tartibsizligi, kishilar ongidagi algʼov-dalgʼov fikr-xayollar insonning yolgʼizlik his-tuygʼusi kuchayishiga, keskinlashuviga olib keldi deb hisobladilar. Sababi, tajovuzkorlik va adovat ruhi bilan sugʼorilgan voqelik shaxsni yengilmaslikka, hamma vaqt gʼolib chiqishiga undaydi, oʼzgalar unga bas kela olmasligi, undan ustun boʼlaolmasligi, unga kuchi yetmasligi bilan ojiz boʼlib qoladilar. 36 Vaqt qamrovi hodisalar va kontekstlar diapazoni qanchalik keng bo‘lsa, modernizm bilan bog‘liq xronomantiqiylik ham shunchalar ahamiyatlidir. "Adabiy ensiklopediyada atamalar va tushunchalar (2001) monografiyasida A. M. Zverev modernizm atamasi negizida uch asosiy ma’no yotganligini ta’kidlab o‘tadi. Bular: yo‘nalish, mavzu va usul. 1920-yildan boshlab jahon adabiyotshunosligida neomodernizm atamasi paydo bo‘ldi. Neomodernizm–zamonaviy san’atdagi 36 Холбеков М. ХХ аср модерн адабиёти манзаралари. – Тошкент: Mumtoz so’z, 2014 19 yo‘nalish bo‘lib, postmodernizmdan keyin tanqidchilar uni keskin tanqid qilishiga ham qaramay, modernizmga asoslangan rivojlangan falsafiy pozitsiya hisoblanadi. Modernizmning akmeizm, simvolizm, dadaizm, futurizm, imajinizm, syurrealizm, ekspressionizm, fovizm, shoizm, suprematizm, absurd kabi oqimlari turli ijtimoiy-ma’naviy qalqishlar davrida yuzaga kelib, badiiy adabiyotda yorqin namoyon bo‘lgan yo‘nalishlardir. Ta’kidlash kerakki, agar oldinlari bu xildagi ijtimoiy- axloqiy silkinishlar bashariyat uchun har zamonda yuz beradigan tasodifiy holat hisoblangan bo‘lsa, endilikda tobora doimiylik kasb etib bormoqda. Modernistik hissiy-intellektual yondashuvga ko‘ra hayot hamisha tartibsiz va beboshvoq; inson tirikligining tiyiqsiz va tayinsizligi odamning hayotdan o‘z o‘rnini topolmay yolg‘izlanib qolishiga olib keladi; insonning hayoti yechimi hech qachon topilmaydigan ziddiyatlardan iboratdir. Bunday kayfiyat modernchi ijodkorlarda san’at hayotga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, unga tartib va ma’no baxsh eta olmaydi degan umidsiz to‘xtam shakllanishiga sabab bo‘ladi. San’at san’at uchun” chaqirig‘i modernistik yo‘nalishdagi barcha adabiy oqimlarning asosiy shiori ekanining boisi shunda. Hamonki, san’at asari ijtimoiy borliqni o‘zgartirish va unga muayyan tartib berishga qodir emas ekan, hayot va uning muammolarini aks ettirishdan ma’no yo‘q deb qaraldi. Shuning uchun modernizmda ko‘proq badiiy yaratiqning ifodaviy jihatlariga e’tibor qaratilib, ob’ektiv olam hodisalari va unda qatnashadigan timsollarni tasvirlashdan ko‘ra ob’ektiv dunyo to‘g‘risidagi sub’ektiv taassurotlarni, ongosti impulslarning o‘yinlarini aks ettirish muhimroq sanaladi. Bu xil yondashuv san’at va adabiyotga hech kim va hech narsa oldida burchli bo‘lmagan idtimoiy-estetik fenomen tarzida qarash imkonini beradi. Modernizm o‘zining ilmiy-nazariy asosi sifatida F. Nitsshening menchilik (individualistik) falsafasiga tayangan bo‘lsa, badiiy ijod mohiyatini tushunish va izohlashda Z. Freydning psixoanalitik qarashlariga suyanadi. F. Nitsshening menchilik falsafasiga ko‘ra jamiyat hamisha shaxsga qarshi turadi, individ va uning manfaatlari jamiyat tomonidan doim kamsitiladi, axloq va qonun ko‘pchilik tomonidan alohida shaxsning erkini zanjirband qilish uchun o‘ylab 20 topilgan ijtimoiy-etik bo‘g‘ovlardir. Demak, jamiyat mavjudligining o‘zi bilan alohida shaxsning erkiga daxl qiladi, uning o‘ylari, tuyg‘ulari va amallarini cheklashga urinadi. Holbuki, odam hech qanday sababga ko‘ra o‘z istaklarini jilovlamasligi kerak. Insonni suyish, ya’ni gumanizm shuni taqozo etadi. Insonparvarlik darajasi shaxsga berilgan erk miqyosi bilan o‘lchanadi. 37 Modernizm rassom Eduard Mane nomiga borib taqaladi, u 1860- yillardan boshlab nafaqat zamonaviy hayot manzaralarini tasvirlab berdi, balki istiqbol va modellashtirish orqali real dunyoni taqlid qilishga urinishdek an’anani buzdi. Buning o‘rniga u o‘z san’at asari oddiygina tekis moybo‘yoq asosiga va u cho‘tka yordamida yasalganiga, ba’zan kompozitsiya yuzasida o‘z izini qoldirishiga e’tibor qaratdi. Keyingi avangard harakatla r, jumladan, impressio nizm, post- impressionizm, kubizm, futurizm, ekspressionizm, konstruktivizm, de Stijl va mavhum ekspressionizm modernizm adabiyotining faol atamalari qatoriga kiradi. Ushbu oqimlar davomida rassomlar tobora ko‘proq o‘z vositalarining ichki fazilatlariga - masalan, chiziq, shakl va rangga, yozuvchilar esa monologik hissiy kechinmalariga e’tibor qaratdilar va meros bo‘lib qolgan, an’anaga aylangan san’at tushunchalaridan uzoqlashdilar. Adabiy modernizm oqimi atamasi- an’anaviy qarashlarni butkul rad etib, badiiy ifodadan tortib madaniy g‘oyalargacha bo‘lgan hamma narsaga yangicha tafakkur tadriji asosida ta’sir qiluvchi, XX asr boshlarida hayotga munosabat asosida shakllangan faol modern oqim hisoblanadi. Manbalarda adabiy modernizm uchun aniq vaqt davri yoki sanalar oralig‘i haqida yaxlit ma’lumot yo‘q, ammo o‘rtacha 1900- yildan 1950- yillargacha mazkur a dabiy modernizm tajribalar davri uchun muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. XIX asr oxirida dunyo tez o‘zgara boshladi. Keng tarqalgan sanoatlashtirish aholining qishloqdan shaharga birdaniga koʻchishiga olib keldi. Yigirmanchi asr ilmiy yutuqlarni, jumladan, psixoanalizning yuksalishini olib keldi, bu odamlarning dunyoga qarashlarini o‘zgartirdi. Nihoyat, I va II jahon 37 Yo'ldoshev Q. Modernizm: ildiz, mohiyat va belgilar. 2018–yil 21 urushlarining dahshatlaridan odamlarning tinkasi quridi va ularda tushkun kayfiyat yetakchilik qila boshladi. Modernizm adabiyati ana shu unsur asosida shakllangan. Simvolizm -(fransuzcha: Symbolisme) - san’atning (adabiyot, musiqa va rassomlik) eng yirik yo‘nalishlaridan biri hisoblanib, modernizmning ong oqimi bilan uzviy bog‘liq faol atamalari tarkibiga kiradi. Tajribalar, yangiliklarga intilish, ramziylik, imo-ishoralar va sirli tasvirlardan foydalanish bilan ajralib turadi. Adabiy modernizmning simvolizm bilan tajribalari odatiy yozuv uslublaridan chetga chiqdi. U subliminal vakillik va takliflar foydasiga aniq voqelikdan voz kechdi. Ramziylik asosida zamonaviy odamlarning bir-biri bilan yoki o‘zlari bilan aloqa qila olmasligini tasvirlash uchun mavhum tildan foydalanish yotadi. Adabiy modernistlar obyektiv voqelikni boshdan kechirishning iloji yo‘qligiga ishonishdi. Shunday qilib, adabiy modernist yozuvchilar ma’noni yashirish uchun ramzlardan foydalanganlar. Ular hayotning mantiqsizligini aks ettirish uchun o‘z xulosalarini tugallamay, o‘quvchilarning talqini uchun ataylab ochiq qolganlar. An’anaviy ko‘rsatmalarga amal qiladigan hikoyalar, odatda, xronologik tarzda tafsilotlarni taqdim etadi. Biroq, adabiy modernistlarni odamlar vaqtni bir-biridan farq qiladi, degan g‘oya hayratda qoldirdi. Shuning uchun ham ular o‘tmish, hozirgi va kelajak o‘rtasida oldinga va orqaga sakrab, o‘zlarining asarlarida bu nazariyani tasvirlay boshladilar. Erkin she’r tizimi -adabiy modernizmdan oldin she’riyat turli bayt uzunliklari, qofiya sxemalari va jumlalarning tizimli ko‘rsatmalariga amal qilgan. Biroq, o‘z-o‘zini ifoda etish qiymati oshgani va tuyg‘u qolipga sig‘magani sayin, modernist shoirlar o‘zlarini erkinroq ifodalash uchun shartnomani buzdilar. Bu shoirlar erkin she’rlarda o‘z yo‘nalishlarini topdilar, chunki unda qat’iy qoidalarning yo‘qligi tajriba uchun imkoniyat yaratdi - uning shakli va ritmi tabiiy nutqqa mos keladi va agar u qofiya bo‘lsa, u ifodaga yopishib olishi shart emas. Garchi zamonaviy davrda yozgan ba’zi shoirlar (Robert Frost erkin she’rda yozishni "to‘rsiz tennis o‘ynash" bilan solishtirganda) e’tiroz bildirgan bo‘lsa-da, bu ko‘plab yozuvchilarga erkinlik berishga ruxsat berdi. 22 Individualizm -lotincha, “individum”- “bo‘linmas”- muayyan narsa va hodisa, shaxs va jonivorning o‘zigagina xos, betakror, xususiy belgilari jamlangan tushuncha. 38 Psixologiyaning shaxsni o‘rganishi natijasida modernistik adabiyot ham shaxs bilan uzviy bog‘liq. Yozuvchilar axloq va halollikni o‘rganish uchun jamiyatni o‘z qahramonlariga qarama- qarshi qo‘ydilar. Qahramonlar endi o‘z taqdirini hal qilishda o‘z jamiyatiga bog‘liq emas edi. Buning o‘rniga, ularning yutug‘i ular o‘zlariga ishonishlari kerak bo‘lgan bilimga asoslangan edi, chunki ular o‘zlarining kelajagini nazorat qila olmadilar. Relyativizmning ta’kidlashicha, o‘ziga xos haqiqat, axloq va bilim hamma uchun emas, balki ular mavjud bo‘lgan guruhlar tomonidan belgilanadi. Adabiy modernizm davrida texnologiya va ilm-fan shu qadar tez o‘zgardiki, unda hamma narsa to‘g‘riligiga ishonish qiyin edi. Individualizm mavzusiga mos ravishda, adabiy modernist yozuvchilar o‘zlarining e’tiqodlarini belgilashni o‘z qahramonlariga qoldirdilar. Adabiy modernizm bir voqelik g‘oyasini rad etdi va bir vaqtning o‘zida bir necha voqealarni jipslashtirishga muvaffaq bo‘ldi. Psixologiya har bir insonning haqiqati uning atrofidagi dunyo bilan o‘zaro munosabatda bo‘lgan tajribalari va cheklovlarining o‘ziga xos qurilishi ekanligini tushuntirdi. Bundan kelib chiqadiki, adabiy modernistik adabiyot an’anaviy tuzilishga ega bo‘lmagan dunyolarni o‘rgandi. Ekspressionizm- pozitivizm va naturalizmning sovuq mantig‘iga qarshi isyon ko‘tarib, obyektiv voqelikni emas, balki hissiyotlar va g‘oyalarni tasvirlay oluvchi oqim hisoblanadi. Ong oqimini hikoya qilish va giperbola bilan tajriba qilish o‘quvchilarda hissiy va xayoliy reaksiyaga sabab bo‘lishi kerak edi. Ekspressionizmga ta’rif berish juda qiyin, chunki u "modernistik davrning boshqa asosiy "izmlari" bilan: futurizm, vortisizm, kubizm, syurrealizm va dadaizm bilan o‘xshash edi". 39 Richard Merfi ham shunday izohlaydi: "Hamma narsani qidirish. - inklyuziv ta’rif shunchalik muammoliki, eng murakkab tabiatga ega bo‘lgan 38 O’ZME.Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 39 Lewis, Pericles (2000). Modernism, Nationalism, and the Novel. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 38–39 23 ijodkorlar bu- ekspressionistlardir", masalan, yozuvchi Frans Kafka, shoir Gotfrid Benn va yozuvchi Alfred Döblin bir vaqtning o‘zida eng shov-shuvli antiekspressionistlar edi. Ammo nima deyish mumkin? Mazkur oqim 20-asr boshlarida asosan Germaniyada sanoatlashtirish va shaharlarning oʻsishining noinsoniy taʼsiriga javoban rivojlangan va “ekspressionizm oʻzini avangard harakati sifatida koʻrsatadigan markaziy vositalardan biri. Bu orqali u oʻzining anʼanalarga va umuman madaniy jamiyatga boʻlgan masofasini, uning realizmga boʻlgan munosabati va vakillikning hukmron konvensiyalari orqali koʻrsatadi.” Aniqroq qilib aytganda: ekspressionistlar realizm mafkurasini rad etganlar. 40 20-asr boshlarida nemis teatrida jamlangan ekspressionistik oqim mavjud edi, ulardan eng mashhuri-Georg Kayzer va Ernst Toller edi. Boshqa taniqli ekspressionist dramaturglar orasida Reynxard Sorj, Valter Xasenklever, Xans Henni Jahnn va Arnolt Bronnen bor edi. Ular shved dramaturgi Avgust Strindberg va nemis aktyori va dramaturgi Frenk Vedekindga o‘zlarining dramaturgik eksperimentlarining asoschisi sifatida qarashdi. Oskar Kokoshkaning “Qotil, ayollar umidi” 1909-yil 4-iyulda Venada ochilgan teatr uchun toʻliq ekspressionistik yoʻnalishdagi birinchi asar boʻldi. 41 Qahramonlarning afsonaviy tiplarga, xor effektlariga, deklamasion dialogga va kuchaygan shiddatga o‘ta soddalashtirilishi keyingi ekspressionistik sahna asariga xos bo‘ladi. Birinchi toʻliq metrajli ekspressionistik pyesa 1914-yilda nashr etilgan va birinchi marta 1916-yilda namoyish etilgan Valter Xasenkleverning “Oʻgʻil” asari boʻldi. Abstrakt rassomlar impressionistlarni, shuningdek Pol Sezann (1839-1906) va Edvard Munkni (1863-1944) o‘zlariga misol qilib, tabiiy olamni tasvirlash emas, balki rang va shakl muhim xususiyatlarni tashkil qiladi, degan degan g‘oyani ilgari surdilar. G‘arb san’ati Uyg‘onish davridan 19-asrning o‘rtalariga qadar istiqbol mantig‘i va ko‘rinadigan voqelik illyuziyasini qayta yaratishga urinish bilan ta’minlangan. Yevropadan boshqa madaniyatlar san’ati mavjud bo‘lib, rassomga vizual tajribani tasvirlashning muqobil usullarini ko‘rsatdi. 40 Lewis, Pericles 2000. Modernism, Nationalism, and the Novel. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 40-42 41 Gardner, Helen; de la Croix, Horst; Tansey, Richard G.; Kirkpatrick, Diane 1991 24 19-asrning oxiriga kelib, rassomlar texnologiya, fan va falsafada sodir bo‘layotgan tub o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan mutlaqo san’at turini yaratish zarurligini his etdilar. Ayrim ijodkorlar o‘zlarining nazariy dalillarini keltirgan manbalar xilma-xil bo‘lib, o‘sha davrda G‘arb madaniyatining barcha sohalaridagi ijtimoiy va intellektual mashg‘ulotlarni o‘zida aks ettirgan. Vasiliy Kandinskiy, Piet Mondrian va Kazimir Malevichlar tasviriy san’atni sof rangni tartibga solish sifatida qayta belgilashga ishonishgan. Tasviriy san’atning ko‘p tasvirlash funksiyasini eskirgan fotografiyadan foydalanish modernizmning bu jihatiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Frank Lloyd Rayt va Le Korbusier kabi modernist arxitektorlar va dizaynerlar, yangi texnologiyalar binoning eski uslublarini eskirgan deb hisoblashgan. Le Korbusier binolarni avtoulovlarga o‘xshash "yashash uchun mo‘ljallangan mashinalar" sifatida ishlashi kerak, deb o‘ylagan va u sayohat qilish uchun mashinalar sifatida ko‘rgan. Avtomobillar otning o‘rnini bosganidek, modernistik dizayn ham Qadimgi Yunonistondan yoki O‘rta asrlardan meros bo‘lib qolgan eski uslublar va tuzilmalarni rad qilishi kerak. Ushbu mashina estetikasidan so‘ng, modernist dizaynerlar odatda dizayndagi dekorativ naqshlarni rad etib, ishlatilgan materiallar va sof geometrik shakllarni ta’kidlashni afzal ko‘rdilar. Osmono‘par bino arxetipik modernistik bino bo‘lib, Sent-Luisda (Missuri, AQSh) 1890–91 yillarda qurilgan 10 qavatli ofis binosi Ueynrayt binosi dunyodagi birinchi osmono‘par binolardan biridir. Nyu-Yorkdagi Lyudvig Mies van der Roxning Seagram binosi (1956–1958) ko‘pincha bu modernistik ko‘p qavatli arxitekturaning cho‘qqisi sifatida qabul qilinadi. Oldingi dogmatizm o‘z o‘rnini bezak, tarixiy iqtibos va fazoviy dramadan ko‘proq o‘ynoqi foydalanishga bo‘shatib bergan bo‘lsa-da, modernistik dizaynning ko‘plab jihatlari hali ham zamonaviy arxitekturaning asosiy oqimida saqlanib qolmoqda. 42 Futurizm -(lotincha: futurum-“kelajak”) 1910-1920-yillarda Italiya va Rossiyada ommabop bo‘lgan badiiy avangardist yo‘nalishlarga berilgan umumiy nomdir. Futurist san’atkorlar o‘z asarlarida rasmiy-publitsistik jargon ishlatishgan, 42 Gardner, Helen; de la Croix, Horst; Tansey, Richard G.; Kirkpatrick, Diane (1991). 25 plakat va afishalar chizishgan. Futurizm 20-asr boshlarida Yevropa adabiyoti hamda san’atida maydonga kelgan avangardizm oqimi. 43 Yana bir modernistik harakatdir. 1909- yilda Parijning Le Figaro gazetasi F. T. Marinettining birinchi manifestini nashr etdi. Ko‘p o‘tmay, bir guruh rassomlar (Jakomo Balla, Umberto Boccioni, Karlo Karra, Luidji Russolo va Gino Severini) futuristik manifestni imzoladilar. Marks va Engelsning mashhur “Kommunistik manifest” (1848) dan namuna olingan bunday manifestlarda gijgijlash va izdoshlarni to‘plash uchun mo‘ljallangan g‘oyalar ilgari surilgan. Biroq, geometrik yoki sof mavhum rasmni qo‘llab-quvvatlovchi dalillar o‘sha paytda, asosan, juda kichik tirajlarga ega bo‘lgan "kichik jurnallar" bilan chegaralangan edi. Modernistik primitivizm va pessimizm ziddiyatli edi va 20-asrning birinchi o‘n yilligida asosiy oqim hali ham taraqqiyot va liberal optimizmga ishonishga moyil edi. Ong oqimi muhim modernistik adabiy yangilik bo‘lib, Artur Shnitsler (1862-1931) o‘zining "Leytnant Gustl" ("Jasoratdan boshqa yo‘q") (1900) qissasida birinchi bo‘lib undan to‘liq foydalangan deb taxmin qilinadi. ). Doroti Richardson oʻzining “Pigrimage” (1915– 1967) romanining dastlabki jildida undan foydalangan birinchi ingliz yozuvchisi boʻlgan. Ushbu hikoya uslubidan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa modernist romanchilar orasida Jeyms Joys “Uliss” dagi (1922) ham bor. Ba’zi modernistlar o‘zlarini siyosiy inqilobni o‘z ichiga olgan inqilobiy madaniyatning bir qismi deb bilishgan. 1917- yilgi inqilobdan keyin Rossiyada avangard madaniy faoliyatning avangardliklari avj oldi, jumladan, rus futurizmi. Biroq, boshqalar siyosiy tuzilmalarni o‘zgartirishdan ko‘ra siyosiy ongdagi inqilob muhimroq deb hisoblab, odatiy siyosatni ham, badiiy konvensiyalarni ham rad etishdi. Ammo ko‘plab modernistlar o‘zlarini siyosatdan tashqaridagi odam deb bilishgan. Boshqalar, masalan, T. S. Eliot, konservativ pozitsiyadan ommaviy madaniyatni keskin rad etgan modern adabiyot vakili hisoblanadi. Ba’zilar hatto adabiyot va san’atdagi modernizm aholining ko‘pchiligini chetlab o‘tgan elita madaniyatini saqlab qolish uchun xizmat qilganini ta’kidlaydilar. 43 Литературное движение советской эпохи. Материалы и документы, М. 1986 26 1920 va 1930-yillarda muhim modernistik adabiy asarlar, jumladan, Marsel Prust, Virjiniya Vulf, Robert Musil va Doroti Richardsonning keyingi romanlari yaratilishda davom etdi. Amerikalik modernist dramaturg Ejen O‘Nilning ijodiy faoliyati 1914- yilda boshlangan, ammo uning asosiy asarlari 1920, 1930- va 1940-yillarning boshlarida paydo bo‘lgan. 1920 va 1930-yillarda yozgan yana ikkita muhim modernist dramaturg Bertolt Brext va Federiko Garsiya Lorka edi. D. X. Lorensning “Chatterli xonimning mahbubi” 1928- yilda xususiy nashr etilgan bo‘lsa, zamonaviy roman tarixining yana bir muhim belgisi 1929- yilda Uilyam Folknerning “Ovoz va g‘azab” romanining nashr etilishi bilan bo‘ldi. 1930-yillarda Folknerning keyingi yirik asarlaridan tashqari, Semyuel Bekket o‘zining birinchi yirik asari - "Merfi" romanini nashr etdi (1938). Keyin 1939- yilda Jeyms Joysning Finnegans Wake asari paydo bo‘ldi. Bu asosan oʻziga xos tilda yozilgan boʻlib, standart inglizcha leksik elementlar va neologik koʻp tilli soʻz oʻyinlari va portmanto soʻzlari aralashmasidan iborat boʻlib, uyqu va tushlar tajribasini qayta tiklashga harakat qiladi hamda modernistic adabiyotdagi yangi atamalarga asos soladi. She’riyatda T. S. Eliot, E. E. Kammings va Uolles Stivens 1920-yillardan 1950-yillargacha yozgan ijod namunalari modernizmning nodir namunalari qatoridan o‘rin egallagan. Ingliz tilidagi modernist she’riyat ko‘pincha Amerika hodisasi sifatida qaralsa, Ezra Pound, T. S. Eliot, Marianna Mur, Uilyam Karlos Uilyams, H.D. va Lui Zukofskiy kabi yetakchi modernist ijodkorlar bor edi, Britaniyaning muhim modernist shoirlari, jumladan, Devid Jons, Xyu MakDiarmid, Basil Bunting va W. H. Auden. Yevropa modernist shoirlari orasida Federiko Garsiya Lorka, Anna Axmatova, Konstantin Kavafi va Pol Valeri bor. 1940-yillarning oxirlarida Jekson Pollokning rasmga bo‘lgan radikal yondashuvi unga ergashgan barcha zamonaviy san’at imkoniyatlarini inqilob qildi. Qaysidir ma’noda Pollok san’at asarini yaratish sari sayohat san’at asarining o‘zi kabi muhim ekanligini tushundi. Pablo Pikassoning Postminimalizm -1971-yilda Robert Pinkus-Vitten tomonidan ishlab chiqilgan va minimalizm estetikasi ta’sirida bo‘lgan modernistik san’at atamasi hisoblanadi. Mazkur atama odatda, musiqa va tasviriy san’atning maxsus 27 yo‘nalishlari ga nisbatan qo‘llaniladi. Shuningdek , minimalizm ni adabiy tanqidchilikda ham qo‘llaniladi. San’atshunoslikda postminimalizm atamasi “san’atdan keying san’at” ma’nosida ham ishlatiladi. 20-asr boshlarida kubizm va haykaltaroshlik orqali rasm va haykaltaroshlikning innovatsion ixtirolari singari, Pollok ham san’atning yaratilish usulini qayta belgilab berdi va modernist ijodkor sifatida yangilik kiritdi. Uning dastgohli rasm va an’anaviylikdan uzoqlashishi o‘z davrining rassomlari va undan keyingi barcha odamlar uchun ozodlik belgisi bo‘ldi. Rassomlar Jekson Pollokning surat yaratish jarayoni - cho‘zilmagan xomashyoni polga badiiy va sanoat materiallari yordamida to‘rt tomondan hujum qilish mumkin bo‘lgan joyga qo‘yishni tushunishdi; chiziqli bo‘yoqlarni tomizish va tashlash; chizish, bo‘yash va cho‘tkalash; tasviriy va tasviriy bo‘lmagan manzaralardan foydalanish - oldingi chegaradan tashqarida mohiyatan portlatilgan san’at. Mavhum ekspressionizm, odatda, yangi san’at asarlarini yaratish uchun rassomlar uchun mavjud bo‘lgan ta’riflar va imkoniyatlarni kengaytirdi va rivojlantirdi. Boshqa mavhum ekspressionistlar Pollokning yutuqlarini o‘zlarining yangi yutuqlari bilan kuzatib borishdi. Biroq 1960-yillarning oxiriga kelib, postminimalizm, jarayon sanʼati va Arte Poveraham lirik abstraksiya va postminimalistik harakat orqali hamda ilk kontseptual sanʼatda ham rasm, ham haykaltaroshlikni qamrab olgan inqilobiy tushunchalar va harakatlar sifatida paydo boʻldi. Pollokdan ilhomlangan jarayon san’ati rassomlarga uslub, mazmun, material, joylashuv, vaqt hissi, plastik va real makonning turli entsiklopediyalarini sinab ko‘rish va ulardan foydalanish imkonini berdi. Nensi Graves, Ronald Devis, Xovard Xodjkin, Larri Puns, Jannis Kunellis, Bris Marden, Kolin MakKexon, Bryus Nauman, Richard Tattl, Alan Saret, Uolter Darbi Bannard, Linda Benglis, Den Kristensen, Larri Zoks, Ronni Landsfild, Eva Xes Sonnier, Richard Serra, Pat Lipskiy, Sem Gilliam, Mario Merz va Piter Reginato 1960-yillarning oxirlarida sanʼatning gullab-yashnashiga sabab boʻlgan kech modernizm davrida paydo boʻlgan yosh rassomlar edi. Modernizm - 20-asrda rivojlangan zamonaviy san’at. 1910-1920- yillar 28 davrida modernizm badiiy yaxlit tizimga aylandi. Uning asosiy oqimiga asr boshlarida paydo bo‘lgan yo‘nalishlar - ekspressionizm, kubizm, futurizm, dadaizm, syurrealizm kirib keldi. Modernistlarning asarlari - yozuvchilar, rassomlar, musiqachilar, haykaltaroshlar ijodida o‘z ifodasini topib, urushlar, imperiyalarning qulashi, inqiloblar, texnik taraqqiyotning jadal sur’atlari, koinot, inson, uning dunyoqarashining o‘ziga xos xususiyatlari, psixologiyasi haqidagi ilmiy bilimlarning yangi sohalariga kirib borishi kabi ko‘plab yirik voqealar va o‘zgarishlar bilan to‘ldirilgan g‘ayriinsoniy sanoat sivilizatsiyasi shartlari murakkab ijtimoiy- tarixiy davr odamlarini ng dunyoqaras hini ifodalaydi. Dunyo jadallashmoqda, yanada ilg‘or aloqa vositalari ixtiro qilinmoqda, fazoviy va vaqtinchalik daraja haqidagi g‘oyalar o‘zgarib bormoqda. Bugungi kunda adabiyot, tasviriy san’at sohasida badiiy tasvirning yangi vositalarini izlash davom etmoqda. An’anaviy ko‘rsatmalarga amal qiladigan rivoyatlar odatda xronologik tarzda tafsilotlarni taqdim etadi. Biroq, adabiy modernistlarni odamlar vaqtni bir-biridan farq qiladi, degan g‘oya hayratda qoldirdi. Shunday qilib, ular o‘tmish, hozirgi va kelajak o‘rtasida oldinga va orqaga sakrab, o‘zlarining yozuvlarida bu nazariyani tasvirlay boshladilar. Bundan ko‘rinib turibdiki, modernizm badiiy hodisa sifatida afsona yoki illyustratsiya emas, balki keng qamrovli terminligi bilan ajralib turadi. 29 1-bob bo‘yicha xulosa: 1. Dissertatsiyaning birinchi bobi “Dunyo adabiyotshunosligida modernizm bilan bog’liq tushunchalar tasnifi” deb tuzildi. Birinchi bob, birinchi faslda Jahon modernizm adabiyotining yo‘nalishiga ko‘ra vujudga kelish sabablari hamda taraqqiyot omillari ko‘rib chiqildi. 2.Jahon adabiyotshunosligidagi modernist ijodkorlar asarlari xronologik tartibda ko‘rsatib o‘tildi va uning o‘zak muammolariga psixologik yondashuv asosida (Jeyms Joysning “Uliss” asari misolida) mufassal tahlil qilindi. 3.Ikkinchi faslda modernizm adabiyotshunosligidagi faol atamalar istilohiy jihatdan o‘rganib chiqildi. 4.Har bir modernistik oqimga tizimli ravishda tavsif berildi. Uning asosiy belgilari-tushkun holat, ruhiy inqiroz XX asr adabiyoti va tasviriy san’atidagi modernizm yo‘nalishlarining ekspressionizm, syurrealizm, dadaizm, “ong oqimi”, “yangi roman”, futurizm, syurrealizm, ekspressionizm, absurd kabi oqimlariga vosita obyekti sifatida xizmat qilgani hamda Modernizm adabiyotining badiiy adabiyot hamda san’atdagi vakillari ijodi haqida izoh berildi. Modernizm asoschisi sifatida nom qozongan Freyd hamda Yung nazariyalari batafsil ko‘rsatilib, izohlandi. 5.Ushbu dissertatsiya fasllarida Modernizm yaxlit termin sifatida o‘rganildi. 6.Modernizm atamasining etimologiyasi, uning adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi hamda jahon va o‘zbek adabiyotshunosligida tutgan o‘ziga xos o‘rni yoritildi. 7.Dunyo adabiyotshunosligida modernizm oqimlari istilohlari batafsil sharhlar asosida ko‘rsatildi. 30 II BOB. O‘ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGIDA MODERNIZM ATAMALAR TIZIMI 2.1. O‘zbek modern adabiyotidagi faol atamalar Modernizm adabiyotining paydo bo‘lishi va gurkirab-yashnashi nafaqat butun Yevropa adabiyoti, madaniyati tarixiga, balki o‘zbek zamonaviy adabiyot takomilida ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Mazkur adabiyot XX asrda jamiyatning ruhiy kayfiyatini, jamoaviy “ongsiz” ni to‘g‘ri idrok etishni, tushunish va anglash jarayoni shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Inson tabiatida nozik evrilishlar, aqliy va intuitiv jihatdan o‘zgarishlar yuz bera boshladi. O‘zbek ijodkorlari orasida ham qahramonlar ichki “men” i monologik tarzda so‘zlash mahorati, tushkunlik kayfiyati va ruhoniyatidagi bo‘shliqni tap tortmay ochiq namoyon etish, o‘z qobig‘iga o‘ralishdan iymanmaslik holatlari yuzaga kela boshladi.Modernizm badiiy adabiyot tarkibidagi tasviriy vositalar tizimini ham tubdan yangilashga muvaffaq bo‘ldi. Adabiyotning ifodaviy ko‘lamini kengaytirgan, odamni olam va botinini idrok etish va tasvirlash yo‘sinini yangilagan “ong oqimi” atamasi o‘zbek modernizm adabiyotshunosligidagi eng faol atama tarkibiga kiradi. «Ong oqimi» adabiy yo‘nalish sifatida paydo bo‘lgan modern adabiyotining ildizi dunyoda yaratilgan ilk rivoyat, asotir- miflarga borib taqaladi. Odam alayhissalomning o‘g‘illari Hobil va Qobilning fojiasi, ularning istig‘fori, tavba-tazarrusi, iztiroblari hali- hanuz ong oqimining teran tomirlarida oqib kelmoqda. Bir jihatdan ong oqimiga xos murakkab jarayonni qog‘ozga tushirish osondek tuyulsa- da, aslida murakkab ijodiy ish hisoblanadi. XX asr ingliz adabiyotining yorqin vakili U. Folkner ijod qilgan ong oqimi yo‘nalishi ham shunday adabiy yo‘nalishlardan biri sanaladi. 44 O‘zbek adabiyotshunosligidagi yana bir faol atama sifatida xaosni ko‘rsatish mumkin. Xaos (yunoncha) –“tartibsizlik” degan ma’noni bildiradi. Yunon mifologiyasida azaliy cheksiz fazo. Olamning yaratilishigacha mavjud bo‘lgan. 44 Umurov H. Adabiyot nazariyasi, Samarqand, 2001 31 Xaos koinot manbai, u geya (Yer), Erot (Sevgi), Ereb (Qorong‘ulik) va Nyukta (Tun) ni yaratgan, ulardan esa go‘yo Yerda yashovchi barcha narsa paydo bo‘lar emish. Ko‘chma ma’noda- boshdan –oyoq tartibsizlik, chigallik. 45 Mazkur atama Rim adabiyotida qo‘llanilgan va iste’molga kiritilgan atama hisoblanadi. “Shaklsizlik” istilohiy ma’nosida foydalaniladi. A. F. Losev tadqiqotiga ko‘ra, Xaos barcha tirik mavjudotlar uchun abadiy o‘limdir. Klassik adabiyot namunalarida olam va unda sodir bo‘lgan hodisotlarning muayyan darajada tugallangan universal obrazi yaratilgani sababli ularni borliqning o‘ziga xos badiiy maketi o‘rnida qabul qilish mumkin edi. Chindan ham har qanday odam uchun xaos (tartibsizlik) bo‘lib ko‘rinadigan borliq klassik badiiy asarlarda muayyan boshlanish va tugallanishga ega kosmos (tartib) holatida tasvirlanardi. Modernizm esa ochun va unda umr kechirayotgan odam hayoti anglab yetilishi hech qachon mumkin bo‘lmaydigan tartibsizlikdan iboratdir va ijodkorning vazifasi real xaosdan sun’iy ravishda estetik kosmos yaratish emas, balki xaos holatining o‘zini mavjudlikning universal va doimiy shakli sifatida badiiy tasvirlab bera olishdan iborat deb hisobladi. 46 Dastlab, modernizm adabiyot hamda san’at namoyandalari va asoschilari bo‘lgan ijodkorlarni atamalar kesimida tizimlashtirishga harakat qildik: АBBАNYANO, Nikola 47 (1901 –1977) – italyan faylasufi va filologi. Turin un-ti professori. «Pozitiv ekzistentsializm» asoschilaridan biri. M.Xay- degger, K. Yaspers, M. Marsel, J.P. Sartr kabi olmon va frantsuz ekzisten-tsialistlari davomchisi. Bevosita falsafaga doir ishlaridan tashqari, inson va tabiat muammosiga oʼzgacha ѐndashib, ularning oʼrtasida texnika turadi va inson uning ѐrdamida narsa va tabiatga taʼsir koʼrsatadi degan qarashni ifodalagan. Insonning tabiatga qaytishi tarix orqali roʼy beradi. Inson tarix vositasida tabiatni zamon talotumlaridan saqlab qoladi. Sanʼat ham tabiatga qaytish yoʼli boʼlib, u insonning toʼla erkin tanlovi 45 O’ZME, Toshkent, 2000-2005 46 Yo’ldoshev Q, Yoshlik jurnali, 2014 47 Эфиров С.А. Итальянский позитивный экзистенциализм / Современный экзистенциализм. М., 1966; Долгов К.М. Аббаньяно / Современная западная философия. М.: ИПЛ, 1991. С.5-6 32 asosida yuzaga keladi. Bu jihatdan insonning oldida keng imkoniyatlar ufqi ochiladi. А. oʼz qarashlari bilan pozitiv ekzistentsializm vakiliga aylangan. АBELL, Keel 48 (1901–1961) – daniyalik dramaturg va rassom. 1927- yildan London, Parij va Kopengagenda teatr rassomi sifatida faoliyat koʼrsatgan. 1935- yilda ―Yoʼqotilgan kuy asari bilan shuhrat qozongan (1960 y. rus t.ga tarj. qilingan). Аntifashistik ruhdagi ―Аnna Sofi Xedvig‖ (1939), Daniya qarshilik harakatiga bagʼishlangan ―Silьkeborg‖ (1946), ―Bulutli kunlar‖ (1947), ―Аndersen ѐki uning haѐt ertagi‖ (1955) asarlari dunѐ sahnasiga chiqqan. Dramalarida ramziy motivlar kuchli, asarlarining tubida publitsistik uslub yetakchilik qiladi. АLTMАN, Natan Isaevich 49 (1889–1970) – rus rassomi, stsenografi va sanʼat nazariyotchisi. Ukrainaning Vinnitsa shahrida tugʼilgan. Odessa Badiiy bilim yurtini tugatgach (1902–07), Parijdagi xususiy studiyalarda tahsil olgan (1910–11). Peterburg va Moskvada yashagan paytida ―Rassomlarni ragʼbatlan-tirish yahudiy jamiyati‖ni tuzgan (1916). Stsenograf sifatida ―Otello‖, ―Uriel Аkosta‖ asarlari uchun sahna bezagi chizgan. Klassik uslubni zamonaviy abstraktsionizm b-n birlashtirishga uringan. А. portret janri ustasi. ―Аnna Аxmatova‖ (1914), ―Аvtoportret‖ asarlari mashhur galereyalardan oʼrin olgan. Shekspirning ―Hamlet‖, Gogolning ―Peterburg qissalari‖, Mayakovskiyning ―Misteriya–Buff» asarlariga chizgan grafik suratlari darsliklardan oʼrin olgan. АNDRАDE, Mario 50 (1893–1945) – Braziliya shoiri. Toʼliq ismi: Mario de Аndrade. San–Pauloda tugʼilgan, 1917 yili konservatoriyaning pianistlik boʼlimini tugatgan. Shu yili birinchi sheʼrlar toʼplami «Har bir sheʼrda tomchi qon bor‖ni chop ettirgan. Braziliya modernizmi asoschilaridan biri sifatida tanilgan, yangi adabiy harakatning yetakchisi sifatida eʼtibor qozongan. Verlibr (sarbast) vaznida sheʼrlar bitgan birinchi brazil shoir. Jonli xalq t.ni sheʼriyatga olib kirgan, oʼz ona t. – 48 Матусевич В.Б. Абелль / Краткая лит-ная энц-я, т.1. М.: СЭ, 1962. С.33 49 Петров В. Разносторонный художник // Творчество, 1969. № 10; Энц-я модернизма. М.: Эксмо–Пресс, 2002. С.122-123 50 Поэзия Бразилии. М.: Художественная лит-ра, 1983. С.102-125 33 portugal tilining grammatik qoidalarini sheʼriyatda barqaror qilishga harakat qilgan. Bu qarashlari ―Telba San-Paulo‖ toʼplami (1922) da eʼlon qilingan. ―Xaki gulining hidi‖ (1926), ―Jaboti toʼdasi‖ (1927), ―Kambagʼallikning yakuni‖ (1930), ―Sheʼrlar (1941) kitoblari ham shu ruhda bitilgan. Oʼlimidan keyin chop etilgan ―San–Paulo lirasi‖, ―Kambagʼallik mashinasi‖, ―Kofe‖ kabi sheʼrlar toʼplamlari grajdanlik ruhining yuksakligi b-n diqqatni tortadi. Musiqa va ad-t tanqidchisi, esseist va publitsist sifatida ham mashhur. 1983 y. da bir turkum sheʼlari rus t.da chop qilingan. АNDRE, Karl 51 (1935 y.t.) – amerikalik abstraktsionist- haykaltarosh. Predmetsiz sanʼat, yaʼni minimalizm oqimi asoschisi. Gʼisht, metall va penoplast hamda sement bloklaridan turli xil konstruktsiyalar muallifi sifatida shuhrat qozongan. Аndrening ijodiy formulalaridan biri: ―Inson toqqa intiladi, chunki u bor. Inson sanʼat asarini yaratadi, chunki u yoʼq‖. Haѐtda muqobili boʼlmagan sanʼat asari yaratuvchisi sifatida tanilgan. АRP, Gans 52 (1887–1966) – olmon rassomi, shoiri va haykaltaroshi. Germaniyaning Strasburg shahrida tugʼilgan. Shtutgart va Veymar Badiiy maktablarida oʼqigan. 1908 y. Parij akademiyasida tahsil olgan. Birinchi jahon urushi paytida Syurixda yashagan. Predmetsiz sanʼat nazariyotchilaridan. Rassom sifatida ―Bolgʼa gul (1916), ―Kompozitsiya (1917), ―Lablar (1926), ―Yaproqlar va tomchilar (1930) asarlari bilan shuhrat topgan. ―Gʼijimlangan qogʼozlar kollaj (surat)i va shu nomdagi sheʼrlar kitobi bor. Dadaizm atamasi- “dada” so‘zining qisqartmasi bo‘lib, “muqaddas sigir dumi” ma’nosini anglatadi. Dadaizm oqimi asoschisi, shoir Tristan Tsar lug‘at asosida mazkur atamaga asos solgan. Rus va rumin tillarida ushbu terminning istilohiy ma’nosi -”yog‘och ot”, “hamshira” . Italiyaning ba’zi hududlarida mazkur atama ona ismini anglatsa, boshqa hududlarida bola ismini ham anglatadi. Atama modernizm adabiyotshunosligidagi eng faol oqimlaridan biri. Bu oqimda “dada” 51 Энциклопедия модернизма. M.: Eksmo–Press, 2002. S.125 52 Энциклопедия модернизма. M.: Eksmo–Press, 2002. S.126 34 atamasi muhim o‘rin tutadi. “Dada” haddan tashqari plyuralistik xarakterga ega bo‘lgani sababli aniq ma’noga ega emas. Tsarning fikricha, “dada” hech narsani anglatma ydi. Dadaizmn ing yirik vakillarida n biri bo‘lgan G.Grossni ng ta’kidlashicha, dadaistlar sof nigilistlar bo‘lib, hamma narsani inkor qiladi, ular uchun hech narsa muqaddas emas. Ularning timsoli Yo‘qlik, Bo‘shliq, Tuynuk va hokazo. Dadaizm g‘oyalari negizida ongning erkinlikka intilishi bilan uning erksizligi o‘rtasidagi ziddiyat yaqqol namoyon bo‘ladi. Dadaizm vakillarining fikricha, ongning erksizligi rasional mantiq va tilning tafakkur ustidan hukmronligi oqibatida ro‘y beradi. Shu tufayli dadaizm aqlsiz, mantiqsiz, tilsiz erkin fikrlash g‘oyasini ilgari surdi. Tsarning fikricha, “individning asl mohiyati aqlsiz holatdan keyin qaror topadi”. Dadaizm tarafdorlari har qanday pozitiv siyosiy dasturni inkor etadi. Dadaistlar nazarida, badiiy ijoddagina til va mantiqning tanho hukmronligini bartaraf etish, individual ongsizlikdan ozod bo‘lish mumkin, deb hisoblanadi. 53 Antiroman bu- romanning an’anaviy o‘z konvensiyalarini o‘rnatadigan har qanday tajribaga asoslangan fantastik asar hisoblanadi. Mazkur atama zamonaviy adabiy termin sifatida fransuz faylasufi va tanqidchisi Jan-Pol Sartr tomonidan Natali Sorroning 1948-yilda chop etilgan “Noma’lum odam portreti” asari muqaddimasiga kiritilgan. yangi roman maʼnosini anglatuvchi adabiyotshunoslikdagi shartli istiloh. Koʼp tarmoqli syujet yaratish, qahra-mon xarakterining shakllanishi, ijtimoiy tafsilotlar kabi mumtoz romanchilik anʼanalaridan chekinish А.ga xos xususiyatdir. А. zamonaviy eksperimental asar boʼlib, unda romanchilikdagi asosiy xususiyatlar aks etishi shart emas. Mas., ingliz adibi B. S. Jonson ―Baxtsizlar‖ (1969) romanini 27 qismga ajratgan va ularni muayyan ketma-ketlikda emas, istalgan tartibda oʼqishni tavsiya etgan. Modernizm ad-tida XX asr 40–50- yillarda S. Bekket, А.Rob-Griy, N.Sarrot, M.Byutor romanlariga nisbatan qoʼllanilgan. 54 53 Oyina.uz-2023 54 Cuddon J.A. The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. London: Penguin Books, 1991; Abrams, M. H. A Glossary of Literary Terms. 6 edition. Fort Worth: Harcourt Brace College Pub., 1993 [Now superseded by later editions]; Borev Yu. Estetika. Teoriya lit-rы. Ents-kiy slovarь. M.: Аsrelь-Аst, 2003. S.29; Borev Yu. Ents-kiy slovarь estetiki i teorii lit-rы.. M., 2008. S.81 (el.versiya); http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms.html 35 Antidr bu - relyatsion atama sifatida qo‘llanilib, Odatiy konvensiyalardan ataylab chetga chiqadigan sahna asari ma’nosini anglatadi. Mazkur atama qat’iy o‘ziga xosliklar to‘plami emas, balki hukmron sahna asarlari konvensiyalariga keskin qarshilik ko‘rsatuvchi hamda inkor modernistik oqim hisoblanadi. 55 Elitar (xos) san’at tushunchasining mohiyati shundan iboratki, modеrn adabiyot hamma uchun, ayniqsa, omma uchun mo‘ljallangan bo‘lmay, uni tushunishga qodir oz sonli o‘quvchilar darajasi hisobga olinib yaratiladi. Chunonchi, asarlari modеrnchilarning falsafiy poydеvorlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan olmon faylasufi F. Nitshе o‘zining «Zardusht tavallosi» kitobiga «Hamma uchun mo‘ljallanmagan kitob» dеb yozib qo‘ygan edi. 56 San’at san’at uchun - Bu ibora ilk bor 1933-yilda Fransiyada paydo bo‘ldi. San’at san’at uchun konsеpsiyasi asarning mazmuniga emas, shakliga e’tibor qaratdi, estеtik jihatdan go‘zal bo‘lishini yoqlab chiqdi. Rеalizm va uning prinsiplarini inkor qildi, sof san’at g‘oyasini ilohiylashtirdi. Go‘zallikni rеallikdan tashqarida dеb bildi. XIX asr oxiriga kеlib bu konsеpsiya inqirozga yuz tutdi. Lеkin uning estеtizm prinsiplari formal maktabning rivojiga ta’sir qildi. 57 АKMEIZM 58 (yunoncha: akme – yuksaklik, gullab-yashnash) – XX asr 10- yillarida shakllangan adabiy oqim (ayrim А. vakillari “adamizm” deb ham ataydi). Rus akmeistlari (N. Gumilev, А.Аxmatova, S.Gorodetskiy, O.Mandelьshtam v.b.) 55 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. — С. 44. —Т. V, 2006 56 Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 57 Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 58 Сборник стихов акмеистов. М., 1915; Русская лит-ра конца XIX-нач. XX в.: 1908-1917. М., 1972. С.286-334; Мандельштам О. Камень. М., 1913; Ахматова А. Четки. М., 1914; Гумилев Н. Колчан. М., 1916. • Блок А. ―Без божества, без вдохновенья‖ (Цех акмеистов) / Александр Блок о лит- ре. М., 1931; Гумилев Н. Наследие символизма и акмеизм // Аполлон. 1913. №1; Эйхен-баум Б. Анна Ахматова. Опыт анализа. Петроград, 1923; Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. Л., 1977; Шведова Ю.И. Акмеизм / Лит-ный энц-кий словарь. М.: СЭ, 1987. С.17; Лекманов О.А. Книга об акмеизме. М., 1996; Теория лит-ры в 4-х т-х. т.4: Лит-ный процесс. М., 2001; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001. S.96; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.23-24; Белокурова С.П. Словарь лит-ведческих терминов. СПб.: Паритет, 2006 36 oʼzaro «Shoirlar sexi» (1911–14, 1920–22) maktabiga birlashib, ramziylikning sirli dunѐsiga qarshi «goʼzal yorqinlik» shiori ostida aniq va ravon yozishni targʼib qilgan. Shuning uchun Аkmeizm tarafdorlarini klarizm (clarus – aniq) deb ham ataganlar. Ular ―Аpollon jurnali tahririyati tevaragida birlashgan edilar. N.S. Gumilev (1886-1921) ning «Simvolizm merosi va akmeizm» (1913), S.M. Gorodetskiyning «Hozirgi rus sheʼriyati-dagi ayrim oqimlar» (1913), O.E. Mandelshtam (1891-1940) ning ―Аkmeizm tongi (1919) maqolalarida Аkmeizmning nazariy asoslari aks etgan: ―narsalarning borligicha seving, faqat narsalarni va sizning turmushingiz hammadan yuqori boʼladi – mana shu Аkmeizm oliy taʼrifidir. Аkmeizm tarafdorlaridan baʼzilari oʼzlarini «adamchilar» (Odam Аto nomi-dan olingan) deb atab, insonga xos aniq va ravshan xususiyatlarning kuychisi va baѐnchisi boʼlish adiblikning birinchi vazifasi, deb taʼkidlaganlar. А. tarafdorlari adabiy timsollarning aniq va «koʼrinishli» boʼlishiga eʼtibor berishgan. Masalan, S.M. Gorodetskiy talqinicha, atirgul simvolistlar uchun ilohiy ishq ramzi sifatida qadrlansa, akmeistlar uchun u oʼz tabiiyligida goʼzal va qadrlidir. Аkmeizm oqimidagi ijodkorlar konkret dunyo va uning goʼzalligini kuylashni oʼzlarining maqsadi deb bilganlar. Shu jihatdan oʼz davrida simvolizmga qarshi va u bilan raqobat qiluvchi oqimga aylangan. Аnna Аxmatova talqinicha, rus adabiyotidagi soʼnggi buyuk oqim. Аkmeizmning bad. kontseptsiyasi: shoir – dunyoning sirlarini ochadigan, uning xaos (buzgʼunchilik)ini bartaraf etadigan magʼrur egasidir. Falsafiy-estetik asosi: soʼzning ongli maʼnosi – logos (taʼlimot), bu shunday goʼzal shaklki, goʼyo simvolistlar musiqani tanlaganlari kabi. А.lar uchun Soʼzning oʼrni arshi aʼlodadir. Soʼz muloqot vositasigina emas, balki timsol-gʼoyani barcha ―hajmiy birliklarda: musiqa, rangtasvir, gʼoyani rivojlantiruvchi vosita. Shuning uchun shoir soʼzga yoʼqotilgan ohorini va oʼz maʼno qalʼasini qaytarishi kerak; soʼzga dunyoning abadiy qoʼhligini berishi kerak. Shoir – dunѐdan ranjigan odam, ikki dunyoning ritsari, kurashchisi va sayyohi, izlovchi va yetkazuvchidir. Sheʼriyat – tirik organizm. Shoirning ―menligini soʼz vositasida ifoda qiluvchi, uning maʼnaviy ehtiyojini qondiruvchi yagona qurol. Sheʼriyat va din – tanganing ikki 37 tomoni. Har ikkisi kishidan ulkan ruhoniy yumush talab qiladi. N. Gumilev bu bilan sheʼriyatni xuddi matematika kabi aniq fanga aylantirmoqchi boʼldi. Eksprеssionizm - (fr. ifodalash). XX asr birinchi choragida nеmis adabiyotida shakllanib, so‘ng boshqa milliy adabiyotlarga tarqalgan adabiy yo‘nalish bo‘lib, u adabiyot va san’atda obyеktiv voqеlik emas, balki ijodkor mеni ustuvor bo‘lishi kеrak dеgan g‘oyani ilgari suradi. U voqеlikni tasvirlash emas, ijodkor mеnini, qalbini ifodalash muhim dеb biladi. Yo‘nalish nomi ham shu yеrdan kеlib chiqqan. Ifodani tasvirdan, intuitsiyani mantiqdan ustun dеb qaraydi. 59 20-asr terminologiyasi farqlashning qarama-qarshi tendensiyalari bilan ajralib turadi. Bu bir tomondan, rivojlanishga yo‘l ochdi, chuqurroq yondashish uchun- yangi atamalar va formulalar atamashunos olimlar tomonidan taklif qilindi va yo‘lga qo‘yildi. Boshqa tomondan esa nazariy atamalarni umumlashtirish Rivojlanish natijasiga ta’sir ko‘rsatmay qolmadi. Mazkur tendensiyalar ham nazariyotchilar, ham adabiyotshunoslarning o‘zaro tushunmovchiligi kuchayishiga aylandi. АBZАTS (nem. absatz, turkchada: paragraf) [tilshunoslik] – I. xatboshi, matnning mantiqiy va mazmuniy tugallangan qismi, badiiy asarda kompozitsion birlik. Bosma yoki yozma matnda tugallangan maʼno ifodalovchi parcha. Matnning muayyan qismini tushunishga va xotirada saqlashga ѐrdam beradi. Аdabiyot oʼqitish metodikasida abzats boʼyicha oʼqish va soʼzlash berish usuli mavjud. Nasrdagi abzats, sheʼrda band (strofa)ga teng boʼladi. Zamonaviy sheʼriyatda maʼno tugallanmagan hollarda ham sheʼrning ichki ritmikasidan kelib chiqib, А. belgilanishi mumkin. А. adabiyotshunoslikning Strofika (q.: strofa) sohasida А. haqida ilmiy kuzatishlar bor. Bosma matnda А.ga qattiq rioya qilinib, uni ajratish maqsadida satr boshidan ikki harf oʼrni qoldirilib, uchinchi harfdan matn boshlanadi. Matn qanday razmer (kegl)da va qaysi shriftda ѐzilsa, Аbzatsda oʼsha miqdordagi oʼrni ochiq qoldiriladi. 60 II. meʼmorchilikda tosh devorning chuquri, oʼyilgan qismi. 59 Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 60 Hotamov N., Sarimsoqov B. Аd-tshunoslik terminlarining ruscha-oʼzbekcha izohli lugʼati. T.: Oʼqituvchi, 1979. B.17; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansik-lopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001. S.18; Izdatelьsko-poligraficheskiy slovarь- spravochnik / Sost. O.Sadыbekov. T.: O‘zDAVMATBUOTLITI, 2009. S.3 38 Gʼarbiy Yevropa meʼmorlik sanʼatida, gotik va barokko uslubida qurilgan tosh binolarda aks etgan. 61 Modernizm adabiyoti etimologiyasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, u asrlar davomida san’at va adabiyotning ayrim turlarining terminologiyasi siaftida avtonom tarzda ishlab chiqilganining guvohi bo‘lamiz. Fundamental tushunchalar mazmuni terminologiyasi modernizm tarixining an’anaviy tushunchalaridan uzilib qolgan. Natijada maxsus bilimlarni chuqurlashtirish qiyin bo‘lgan darajaga yetdi. Biroq, badiiy- tarixiy terminologiyaning polisemantizmining asosiy sababi-obyektiv xususiyatga ega, atamalarning ko‘p ma’noliligidadir. (paradoksal ibora) АBSTRАKT (lotincha: abstactio – mavhum) [sanʼatshunoslik] – mavhum yoki predmetsiz sanʼatni ifoda va qabul qilish usuli. А. mohiyatini frantsuz rassomi А. Lot shunday belgilaydi: ―Аbstraktivizm realistik hodisadir‖. А. sanʼat muallifining borliqqa munosabatini halol, xolis ifoda qiladi. Chunki har bir ijtimoiy gʼoya zaminida biror bir manfaat yotadi. 1931- yilda P. Klee yozganidek, ―Dunyo qanchalar qoʼrqinchli boʼlib borsa, sanʼat shuncha abstraktlashib boradi‖. ―Sof abstrakt sanʼat tomoshabin va oʼquvchiga tushunarsizdir. U qanchalik nozik va sirli boʼѐq va ranglar, ishora va ramzlar bilan ish koʼrmasin aniq ifoda shakllari vositasida yuzaga chiqadi. 1949- yilda fransuz sanʼatshunosi M. Seyforning ―Аbstrakt sanʼat, uning ildizlari va birinchi ustalari asari eʼlon qilingan boʼlsa ham uni ziyolilar xushlamay qabul qildilar. Shoʼrolar davrida esa bunday qarashlar ochiqdan-ochiq man qilindi. Chunki uning ildizlari mifik qarashlarga borib taqalar, ruhoniyat dunyosi talqini bu yoʼnalishda asosiy mohiyat kasb etar edi. 62 SIMVOLIZM- ramzga asoslangan, 19-asr oxirlarida sheʼriyat va boshqa sanʼatdagi fransuz va belgiya sanʼat harakati boʻlib, mutlaq haqiqatni til va metaforik obrazlar orqali ramziy ravishda ifodalashga, asosan naturalizm va realizmga qarshi reaksiya sifatida namoyon boʻladi. o‘tkir tasvir aniqligini qo‘llab-quvvatlaydigan 61 Brokgauz F.А., Yefron I.А. Illyustrirovannыy ents-kiy slovarь / Sovremennaya versiya. M.: EKSMO, 2007. S.7 62 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — 2005. S.9-16 39 sheʼriyatga asoslangan harakati boʻlgan oqim. U ingliz tilidagi birinchi uyushtirilgan modernistik adabiy oqim hisoblanadi. АBSTRАKTSIONIZM 63 (lotincha: abstactio – mavhum) [adabiy jarayon] – abstrakt sanʼat; ad-t va sanʼatdagi modernistik yoʼnalishlaridan biri. Moddiylikdan chekinib, insonning ichki, ruhiy dunѐsiga alohida eʼtibor qaratuvchi bu oqim Yevropa sanʼatida 1910–13 yillarda vujudga kelgan. XX asr boshlarida fotosanʼatning paydo boʼlishi b-n tasviriy sanʼatning vazifasi birmuncha oʼzgardi. Real hayotdagi narsa va predmetlarni aynan oʼziday qilib aks ettirishni fotografiya oʼz zimmasiga olgandan soʼng, koʼplab rassomlar narsa va predmetlarning aynan oʼzini emas, uning inson ongidagi aksini ѐki tasavvurdagi shaklini berishga qiziqdilar. Tasviriy sanʼatda real dunѐni mavhum shakllar yigʼindisi sifatida beruvchi oqim sifatida shakllandi. А. dastlab predmetsiz sanʼat sifatida vujudga keldi. Modernistik sanʼatdagi kubizm va futurizmning mantiqiy zaminida rivoj topdi. А. ijodiy jarayonni predmetlar dunyosidan ajratib tasavvur qilish-ni tavsiya qildi. А. tarafdorlari hayot haqiqatini emas, balki tasavvur shakllariga yashiringan haqiqatni izladilar va topganlarini soʼz va bo‘yoq vositasida aks ettirdilar. Rassomlarning А.ga kelish yoʼli, asosan, ikki xil kechdi. Birinchisi, geometrik abstraktsiya orqali, yaʼni aniq konfiguratsiyalar shakli orqali. Bu yoʼnalish Frantsiyada Pikasso, rus rassomi Kazimir Malevich, golland Pit Mondrian va frantsuz Rober Delone ijod qildilar. Ikkinchisi, lirik abstraktsiya boʼlib, rassomlar bevosita erkin shakllarni chizishga qiziqdilar. Bu yoʼnalish Rossiyada rassom Vas. Kandinskiy nomi b-n bogʼliq. Uning ―Sanʼatdagi ruhiyat‖ (1912) tadqiqotida А.ni 63 Пикассо П. Сборник статей. М.: Искусство, 1957; Матисс А. Сборник статей о творчестве. М.: Изд. Иностранной лит-ры, 1958; Knaurs Lexsikon der modernen Kunst. Paris: 1963; "Le merveilleux et le "theatre du silence", Paris, 1965; Barr A., Cubism and Art Abstract. New York: 1974; Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Ад-тшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Т.: Ўқитувчи, 1979. Б.17; Бажанов Л., Турчин В. Абстрактное искусство / Советское искусствознание. 1991. Вып.27; Сарабьянов Д., Вас. Кандинский в русском контексте // Вопросы искусствознания. 1997. №1; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001. S.17; Елисеев И.А., Полякова Л.Г. Словарь лит-ведческих терминов. Ростов на-Дону: Феникс, 2002. С.3; Энц-я модернизма. М.: Эксмо-пресс, 2002. С.117-146; Энц-я искусства ХХ века. М.: Олма-Пресс, 2002; Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. С.6-8; Русова Н.Ю. От Аллегории до Ямба: терминологический словарь-тезаурус по лит-ведению. М.: Флинта-Наука, 2004 40 ―ichki ehtiyoj, ―sanʼatning predmetliligidan ozod sanʼat‖, yaʼni ―erk sanʼati‖ sifatida taʼriflangan. Аbstraktsionizmda sanʼatkor narsa yoki predmetdan nusxa olmaydi, balki u bilan muloqotga kirishadi. Dastlabki predmetsiz sanʼat 40-y.lar oxiriga kelib oʼz yoʼlini oʼzgartirdi. Jahonga mashhur rassomlar: Pikasso, Bonnar, Matiss, Vlamnik ijodida abstrakt ideya predmetlarning rassom tasavvuri-dagi surati orqali jonlandi. Аvvalroq А. АQShda ham keng tarqaldi, hatto 1937-yilda millioner Guggunxeym mablagʼi asosida predmetsiz sanʼat muzeyi tashkil etildi. 40-yillarda koʼplab yevropalik rassomlar: Mark Shagal, Maks Ernst, Pit Mondrian, Gans Аrp, Salvador Dalining АQShga emigratsiyasi tufayli bu holat yanada kengaydi. Suzib yuruvchi ranglar oqimi, stixiyali harakatlar, rassomning ichki harorati badiiy polotnolarga koʼchib oʼtdi. Koʼp oʼrinlarda yolgʼizlik motivi bosh gʼoya darajasiga koʼtarildi. Bu yoʼnalishda ijod etgan mashhur rassomlar: Jozef Аlьbers (1888–1976), Natan Аltman (1889–1970), Karl Аndre (1935 y.t.), Gans Аrp (1887–1966), Frantishek Kupka (1871–1957), El Lisitskiy (1890–1941), Jorj Mate (1921 y.t.), Pit Mondrian (1872–1944), Jekson Pollok (1912–1956), Pьer Sulaj (1919 y.t.), Gans Xartung (1904– 1989) ijodi Аbstraktsionizm tufayli oʼzining yangi qirralarini namoyish etdi. АBSTRАKTSIYA 64 (lotincha: abstactio – mavhum) – biror obyektni qabul qilish jarayonida uning tabiiy sifatlarini, oʼziga xos jihatlarini va aloqalarini umumlashtirib, aqliy tushuncha sifatida qabul qilish. Badiiy ijodda abstraktsiyalash metodi orqali tasodifiy holatlar tipik va doimiy holatlardan farqlanadi. Shuning uchun ham abstraktsiyalash badiiy ijod uchun ahamiyatlidir. 1908-yilda olmon olimi V. Vorringer ― “Аbstraktsiya va his qilish” kitobida Аbtraktsiyani naturalizmga qarama- qarshi qoʼyish orqali uni ijodiy jaraѐnning eng oliy nuqtasi sifatida baholadi. XX asr boshlari-dagi bu qarash ekspressionizm va abstraktivizm sanʼatiga asos boʼlib xizmat qildi. 1931 y. olmon faylasufi P. Klee ―dunѐ vahshiylashib borgan 64 Философский энц-кий словарь. М.: СЭ, 1989. С.7; Фалсафа. Қомусий луғат. Т.: Ўз-н файласуфлари миллий жамияти нашр., Шарқ НМАК, 2004. Б.7; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.9-16; Karataş T. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözluğu. Ankara, 2007. S.422– 423; 41 sari sanʼat abstraktsiyalashib boraveradi degan qarashni ilgari surdi. Аbstraktsiya tarafdorlari sanʼatning turli sohalarida oʼz qarashlarini isbotlashga uringan boʼlsalar ham real borliqning mavhumiy qabul qilinishiga koʼproq urgʼu berdilar. XX asr abstraktivizmida ikki oqim oʼzaro farqlangan. Ulardan birinchisi Van Dusburg, Mondrian nomi b-n bogʼliq ratsional yoʼnalish boʼlsa, ikkinchisi, V. Kandinskiy nomi bilan bogʼlangan ekspressiv yoʼnalish. Birinchi yoʼnalish asosida keyinroq sintetik kubizm vujudga keldi, sanʼatdagi purizm shakllandi; ikkinchi yoʼnalish esa mashhur rassomlar А. Matiss, P. Klee, F. Leje va P. Pikasso ijodiga turtki berdi, keyinroq esa syurrealizmga yuz burgan G.Аrp, X. Miro, А. Masson, А. Yavlenskiy ijodida boʼy koʼrsatdi. А. metodi, shuningdek, dadaizm, pop-art, op-art va moder-nizmning turli koʼrinishlarida ham istifoda etildi. 1915 y.gi koʼrgazmada tanilgan K. Malevichning ― ”Qora kvadrat” surati А. metodi natijasida mashhur boʼldi. Sof abstrakt sanʼat tomoshabin va kitobxonga unchalik tushunarli emas. Bu sanʼat mohiyatan frantsuz olimi M. Seyforning ―Аbstrakt sanʼat, uning manbalari va ilk ustalari‖ (1949) asarida asoslab berildi. Sanʼatning Аbstraktsiya asoslari ilohiy tasavvurlarni ifoda qilishda, ijodning mutlaq Yaratuvchi bilan munosabatini anglatishda qoʼl keldi. Nazariyotchi V. Favorskiy esa Jotto, Mikelanjelo va Rembrand asarlarini ana shu gʼoya asosida sharhlashga urindi. Ijodiy taxayyul vositasida sanʼatkor oddiy koʼz b-n koʼrish mumkin boʼlmagan xilqatlarni koʼra oladi va uni konkret shakllarda yoki predmetlarda emas, balki ramziy belgilarda aks ettiradi. Ilohiy Аbstraktsiyaga tish tirnogʼi bilan qarshi boʼlgan sotsialistik realizm esa uni ―predmetsiz sanʼat, ―obʼektsiz tasavvur deb kamsitib keldi. Аbstraksiya Turkiya adabiyotshunosligida soʼyut istilohi bilan yuritiladi. Modernizm adabiyotshunosligiga oid mavzu va uning boshqa shunga o‘xshash ta’riflari bilan aloqasi bir bilim sohasida shartlar cheklovchi bo‘lib xizmat qiladigan belgilar (so‘zning lotincha ma’nosiga to‘g‘ri keladi), ular mavjud bo‘lishi mumkin va faqat ma’lum bir tizim doirasidagina ishlaydigan maxsus terminologiya asosida shakllanadi. Shu bilan birga, leksemalar atamashunoslik tarixida keng tarqalgan - shakli va mazmuni jihatidan har xil bo‘lgan so‘zlar yoki iboralar hisoblanadi. 42 АBSURD 65 (lotincha: ab-surdus – bemavrid, maʼnisiz, karquloq) [adabiy jarayon] – borliqni badiiy aks ettirishning bir turi boʼlib, uning uchun voqealar tartibidagi sabab-oqibat munosabatlarining buzilishi va inson borligʼining maʼnisiz jihatlarini aks ettirish xarakterlidir. Аbsurd avangardizm sanʼatida koʼproq boʼy koʼrsatgan boʼlib, bu tafakkurning shaklga nomuvofiqligi asosida kelib chiqqan. Аbsurdga xos jihatlar syurrealizm, dadaizm, kontseptual sanʼat, video-art, pop-art, sots-art kabi oqimlarda ham qoʼllanilgan. Muayyan narsa, voqea va xulosaning ichki ziddiyati, notoʼgʼ-riligi va yasamaligi; falsafada muayyan gʼoyalar, qarashlar va taʼlimotlar-ning gʼayriilmiyligi, haѐtga mos kelmasligi. Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi davr Yevropa ziѐlilari tushkun qarashlarini ifodalagan. Mantiqli, toʼgʼri va oqilona tushunchalarning ziddidir. А. Kamyuning ―Sizif haqida mif (1942), yaʼni ―absurd haqida esse‖sida Kamyu oʼlim haqidagi fikr-mulohazalarini, insonning oʼz-oʼzidan begonalashib ketishi, voqelikni bilib boʼlmaslik, yashash maʼnosini anglashning mumkin emasligi, erkinlikning yagona manbai sifatida absurdni koʼrsatish xususidagi mushohadalarini bir joyga toʼplab, absurd qahramoni sifatida afsonaviy Sizifni tasvirlaydi. Zamonaviy ad-tda absurdning turli koʼrinishlari mavjud boʼlib, anʼanaviy ifodadan farqli bir shaklda asar yaratilishiga ham absurd deb qarovchilar mavjud. R. Muzilning ―Mohiyatsiz odam‖ (1930–43). Turkcha manbada А. ning maʼnosi sochma, abas; kulunch, maʼnosiz deb berilgan va turk nasrida Аhmad Hamdiy Tanpinarning ―Saatlari ayralama enstitusi‖ (―Soatlarni farqlash instituti‖, 1962) romani misol kelti-rilgan. Oʼzbek adabiyotida А. Qahhorning ―Sarob‖ romaniga А. namunasi deb qarovchilar mavjud. 65 Лит-ный энц-кий словарь. М.: СЭ, 1987. С.9; Ионеско Э. Противоядия. М., 1992; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001. S.17; Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. – С.8; Фалсафа. Қомусий луғат. Туз. ва мас. муҳар.: Қ.Назаров. Т.: Ўз-н файласуфлари миллий жамияти нашр., Шарқ НМАК, 2004. Б.8; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.9-16; Белокурова С.П. Словарь лит-ведческих терминов. СПб.: Паритет, 2006. Б.10; Karataş T. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözluğu. Ankara, 2007. S.17 43 ABSTRAKT DRAMA 66 – XX asr 50–60 – yillar dramaturgiyasida avangardizm oqimida vujudga kelgan oqim. Ekzistentsializm falsafasida А. Kamyu, J.-P. Sartr asarlarida uchraydi. А.d. S. Bekket asarlari bilan E. Ioneskoning «Kal qoʼshiqchi» (1950), «Gadoni kutib» (1952) dramalari premьerasidan keyin tugʼilgan. Аbsurd dramaning taniqli vakili sifatida Аlbert Jamus, Ejen Konesko asarlari koʼrsatiladi. А.d. mualliflari sifatida Fransiyada J. Jene, B. Vian, qisman А.Аdamova, Italiyada D. Butstsati, E. D‘Erriko, Аngliyada esa X. Pinter, N.Simpson koʼrsatiladi. Аbstrakt drama anʼanaviy dramaturgiya bilan qaysidir maʼnoda oʼz davomiylik rishtasini uzadi. Buni mutaxassislar absurdizatsiya deb nomlaydilar, bu usul romantizmda, ayniqsa, satirik dramalarda qoʼl keladi. Shundan kelib chiqib, Аbstrakt dramaga nisbatan antidrama, antiteatr istilohlari ham qoʼllaniladi. Zamonaviy san’atshunoslikda terminologiya muammosining dolzarbligi axloqiy komponentga ega, chunki modernizm adabiyotshunosligi jahon adabiyotida muhim hisoblanadi va mavjudlikning zarur tomoni, garchi u tom ma’noda "xalqchil adabiyot" bo‘lmasa ham tuyg‘u, albatta, xalq hayotida - har bir insonda mavjud san’atni idrok etish huquqiga va hatto ma’naviy majburiyatga ega uning ma’naviy hayotining bir qismi, shuning uchun atamashunos, nazariyotchi, yozuvchi, rassom, tanqidchi va san’at iste’molchisi bir- birini tushunishga majburdir. Bunda biz faqat ijodkorning o‘zi haqida gapirmayapmiz, u hech kimga yoki hech narsaga majbur emas yaratuvchidan "badiiy muloqot" ning qolgan ishtirokchilari majburlanadi. Qo‘llanilgan atamalarning ma’nosini tushuntirishda bu ayniqsa muhimdir. Modernizmning, birinchi navbatda, ilmiy nuqtai nazar, falsafa va psixologiya ekani, san’atdagi turli ko‘rinishlar modernistik qarashlar tizimining amalda namoyon bo‘lishi ekanini ko‘zda tutish uni tushunish sari yo‘l ochadi. Ko‘pchilik o‘zbek olimlari va ijodkorlarida shakliy- mundarijaviy jabhadagi har qanday yangilikni modernizm hisoblashga moyil yondashuv qaror topganki, buni aslo to‘g‘ri deb bo‘lmaydi. Modernizm uzoq vaqt davomida ma’rifat yuksalishi, ilm-fan va texnika taraqqiyoti insonning hayotini farovonlashtirib, odamning tabiatiga 66 Esslın M., The Theatr of the Absurd. New York, 1961 44 ezgulik bag‘ishlashiga ishongan Kunbotish oydinlarining fan-texnika rivojining insoniyat boshiga solgan dah--shatli fojialaridan voqif bo‘lgandan keyin pir bo‘lgan hafsalasi, singan ko‘ngli va umidsiz tafakkuri mahsulidir. Freyd tomonidan ilgari surilgan ong oqimi tushunchasi insonning nafaqat ijtimoiy turmushi, balki aqliy faoliyati ham xaosdan iboratdir degan qarashning qaror topishiga xizmat qildi. Bu ta’limot ta’sirida insonni harakatlantiradigan yolg‘izgina omil libido, ya’ni hirsiy mayldir, odam umri davomida nimalarni o‘ylar, so‘ylar yoki qilar ekan, aslida, ehtimol, o‘zi ham bilmagan holda hirsiy mayllar yetovida yurgan, o‘sha mayllar istagini bajarayotgan bo‘ladi degan to‘xtam shakllandi. O‘z navbatida bu qarash insonga ijtimoiy-biologik jihatdan ma’qul bo‘lgan barcha narsa to‘g‘ridir va odam o‘ziga maqbul bo‘lgan biror narsadan uyalmasligi, xijolat chekmasligi kerak tarzidagi yondashuvni yuzaga keltirdi. Modernizmda yalang‘och tasvirlar ko‘payishi, erotik sahnalar badiiy tasvir ob’ektiga aylanishining sababi shunda. Bu mayl, ayrimlar aytayotganidek, insoniyatning axloqini buzib yuborish niyatida o‘ylab topilmadi, balki inson erkini har qanday cheklash zulmdir, insonga ma’qul har qanday tutum esa axloqiydir degan maksimalistik qarash tufayli dunyoga keldi. Bunday yondashuvning yuzaga kelishiga sabab menchilik falsafasiga ko‘ra individning istaklariga o‘tkazilgan har qanday zug‘um zulmdir, har bir odam betakror bo‘lgani uchun ham shaxsning xohishlarini har qanday qolipga solish unga qilingan zo‘rlik bo‘ladi. Bu falsafa nazarida, hatto, axloq ham, jamiyatda o‘rnatilgan ma’naviy normalar ham inson shaxsiga qilingan zo‘rlikdan boshqa narsa emas. 67 O‘zbek modernizmining noodatiyligi quyidagi hal qiluvchi ikki jihatga munosabatning boshqacha ekanligida namoyon bo‘ladi. Ya’ni har qanday o‘zbek ijodkori shaxs bilan jamiyatni bir-biriga mutlaq va o‘zgarmas qarama-qarshi bo‘lgan hodisalar tarzida qaramaydi. Shuningdek, o‘zbek borliqqa shaxsni taslim etishgagina xizmat qiladigan yaratiq sifatida qaramaydi. O‘zbek ijodkori necha ming yillik etno-genetik xususiyatlariga ko‘ra va e’tiqod jihatidan musulmon bo‘lgani sabab u odam deb atalmish yaratiq aqlan qanchalik yetuk bo‘lmasin, ma’nan 67 Yo’ldoshev Q, Yoshlik jurnali, 2014 45 nechog‘lik yuksak darajaga erishmasin, olam hodisalari mohiyatini hech qachon to‘liq anglab yetolmasligini teran anglay oladi. Shuningdek, o‘zbek odam qanchalik urinmasin, u to‘la-to‘kis mukammal bo‘la omasligini va insonlikning eng muhim belgisi uning mavjudligi o‘zga odamning mavjudligiga halal bermaslikda ekanini tabiiy jarayon deb hisoblaydi. 46 2.2. Modernizm bilan bog‘liq nofaol atamalarga munosabat Terminologiya bugungi kunda lug‘atshunoslikning shiddat bilan jadal rivojlanayotgan sohasi hisoblanadi. Ilmiy nuqtayi nazardan fan tili hamda umumiy adabiy til o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka qaramay, ular orasida leksik-semantik, funksional hamda me’yoriy-stilistik farq mavjud. Mazkur farqlashning asosida atamalar va keng tarqalayotgan terminlarning turli tushunchalar bilan chambarchas uyg‘unligidadir. Kundalik so‘zlashuvda ishlatiladigan oddiy so‘zlardan farqli ravishda, terminlar umumiy yaxlit g‘oya va tushunchalarni o‘z ichiga olgan maxsus tushunchalarni ifodalaydi. Ko‘plab olimlarning fikrlariga ko‘ra, so‘z nominativ aniqlovchi vazifasini bajargandagina uni termin deya izohlash mumkin. Atamaga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri shundaki, birgina terminologik tizim doirasida yagona ma’no mujassamlashgan bo‘lishidadir. O‘zbek adabiyotshunosligidagi quyidagi atamalarni nofaol atamalar sifatida ko‘rsatish maqsadga muvofiq: VORTISIZM - 1914-yilda yozuvchi va rassom Uindxem Lyuis tomonidan tashkil etilgan, Londonda taraqqiy etgan modernistik sanʼat harakati. Mazkur oqim qisman kubizmdan ilhomlangan va “Blast” jurnalida Vortisist manifestini nashr qilish orqali ommaga tanishtirilgan. Tasviriy san’atning tanish shakllari qat’iy abstraksiyaga moyil bo‘lgan geometrik uslub foydasiga rad etildi. Lyuis o‘zining turli xil avangard rassomlar guruhining iste’dodlaridan foydalana olmasligini isbotladi; ammo, qisqa vaqt ichida Vortizm Marinettining Futurizm va Rojer Fray Omega seminarlari post-impressionizmiga nisbatan hayajonli aralashuv va badiiy o‘yin bo‘lib qoldi. АBXАVА 68 (sanskritcha: mavjud boʼlmagan) [falsafa] – «boʼshliq», «yoʼq boʼlish», «inkor», «oʼlim» kabi diniy-falsafiy kategoriyalarga yaqin tushuncha boʼlib, bxava (borliq, mavjudlik) kategoriyasining ziddi sifatida keladi. Аbxava 68 Философский энц-кий словарь. М., 1989. С-8 47 bilishning ijobiy obʼekti sifatida dunyoni tashkil etuvchi olti jihat mohiyat (substantsiya), sifat, harakat, umum, belgi, aloqadorlikka zid qoʼyiladi. Bunday falsafiy talqin Vedalar haqidagi taʼlimotda va uning adabiyotdagi aksi boʼlgan ―Rigveda, ―Ramayana‖ va ―Mahabhorat eposlarining falsafiy talqinida uchraydi. ADABIY TANQIDDA ONG OQIMI — hikoya qiluvchining “ongidan oʻtayotgan koʻp sonli fikr va tuygʻularni tasvirlash”ga intiladigan hikoya usuli. 69 Mazkur termin o‘zbek adabiyotshunosligida qisman nofaol termin hisoblanadi. Atama Aleksandr Beynning 1855- yilda "Sezgilar va intellekt" kitobining birinchi nashrida qo‘llanilganligi ko‘proq ma’lum bo‘lib, u shunday yozgan edi: "Bir umumiy ong oqimida - bir xil miya magistralida - sezgilarning uyg‘unligi turli sezgilarga imkon beradi. xuddi shu tuyg‘uning sezgilari kabi osonlik bilan bog‘lanishi". 70 Ammo bu fikrni to‘laqonli ravishda 1890- yilda o‘zining "Psixologiya tamoyillari" asarida undan foydalangan Uilyam Jeyms oqladi. 1918- yilda romanchi Mey Sinkler (1863– 1946) Doroti Richardson romanlarini muhokama qilganda birinchi marta “ong oqimi” atamasini adabiy kontekstda qoʻllagan. Richardsonning 13 yarim avtobiografik romanlarida birinchi bo‘lib qolgan tomlar (1915), ingliz tilida nashr etilgan birinchi navbatdagi “ongli oqimi” dir. Biroq, 1934 yilda Richardson "Prust, Jeyms Joys, Virjiniya Vulf ijodida mazkur oqim bir vaqtning o‘zida original va noodatiy bo‘lsa-da, adabiyotshunoslar tomonidan«yangi usul»dan foydalanishgan», deb izohlanadi. Biroq, ko‘plab oldingi prekursorlar mavjud edi va bu uslub hali ham zamonaviy yozuvchilar tomonidan qo‘llaniladi. АBYEKTSIYA 71 (fransuzcha: abjection – quyi tushish, tushkunlik) [ruhshunos-lik] – postmodernizmga taalluqli istiloh boʼlib, Zigmund Freyd psixoanalizi asosida shakllangan. Tasviriy sanʼatga nisbatan uning mazmuni turlicha 69 Bossy, Michel-André (2001). Artists, Writers, and Musicians: An Encyclopedia of People Who Changed the World. Westport, Connecticut: Oryx Press 70 Goldman, Jonathan. Modernism Is the Literature of Celebrity. Austin: U of Texas P, 2011. Print 71 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука- Классика. 2005, С-17 48 talqin qilinadi. Sanʼat asarini А. deb hisoblab, inson borligʼi va real tasvirni undan ustun qoʼyish hollari kuzatilgan. Postmodernizm davrida belgini qabul qiluvchi inson va haqiqiy reallik munosabatlarini ifoda qiladi. АNАLITIK METOD 72 (yunoncha: analysis – qismlarga ajratish) [metodo-logiya] – tafakkur va tahlil metodi boʼlib, uning asosida oʼrganilayotgan obyektni mantiqan qismlarga ajratib tahlil qilish yetadi. Аnalitik metod sintezlash usuli, yaʼni boʼlingan qismlarni bir butunga yigʼib tasavvur qilish bilan qoʼshilgan holda olib boriladi. Bu usul antik falsafaning asosiy metodidir. XX asr boshidan bu metodning mumtoz sanʼat tahlili usuli konstruktivlik, vazifadoshlik asosida kengaygan. Аnalitik metod badiiy shakl unsurlarini mazmundan ustuvor qoʼyib, badiiy shakl tahliliga koʼproq eʼtibor bergan. Mas., rus formalistlari V. Shklovskiy, B. Eyxenbaum tadqiqotlarida badiiy asarning shakl jihatiga, impressionistlar ishlarida esa rang va nur tahliliga eʼtibor qaratilgan. Bu jihatdan Van Gog, P. Gogen kabi rassomlar asarlari tahlilga tortilgan. Zamonaviy sanʼatshunoslikda analiz intellek-tual ong natijasi sifatida, sintez esa emotsional, yaʼni hissiy jarayon sifatida qabul qilingan. Аnalitik sanʼat namunalarini qabul qilish birmuncha qiyin kechadi, bu murakkab yoʼl kitobxondan ham muayyan tayyorgarlikni talab qiladi. IMAGIZM - uzluksiz yoki barqaror rivojlanish sifatida emas, balki obrazli qilib aytganda, "ijodiy lahzalar ketma-ketligi" deb nomlanadi. Fransuz akademiki Rene Taupin ta’kidlaganidek, "Imagizmni ta’limot yoki hatto she’riy maktab sifatida ham emas, balki ma’lum bir vaqt davomida bir nechta muhim tamoyillar bo‘yicha kelishuvga erishgan bir necha shoirlar uyushmasini bir yerga jamlagan oqim sifatida ko‘rib chiqish to‘g‘riroqdir. " 73 72 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — 2005, с. 27- 30 73 "Some Characteristics of Modernism in Literature" Fakultet for Sprog Og Erhvervskommunikation – Handelshøjskolen I Århus. March 23, 2011 49 АNDEGRАUND 74 (inglizcha: underground – yashirin, nolegal) [estetika] – tajribaga asoslangan ijod usullaridan boʼlib, u xoslar uchun moʼljallangan asarlarda oʼziga xos ifoda shakli sifatida yuzaga chiqadi. Bu istiloh АQSh kinosanʼatida 1940–yillardan qoʼllanilgan boʼlib, tor doiradagi tomoshabinlarga moʼljallangan, katta ekranlarga chiqmaydigan asarlarga nisbatan qoʼllanilgan. XX asr 50–60 - yy.ga kelib, Аndergraund barcha tajribaviy asarlarga nisbatan qoʼllanilgan. Shoʼro davrida ham mana shunday yashirin tarzda qoʼlma-qoʼl boʼlib oʼqiladigan asarlar, yashirin tarqatilgan kinolentalar va videokassetalar boʼlgan. F. Dostoevskiyning ―Yashirin yozuvlar (―Zapiski iz podpolya) asari rus badiiy ad-tida А. ning birinchi namunasi sifatida qaralgan. XX asr 80-yillari oxiri va 90-yillar boshiga kelib, А. ommaviylashib ketdi va bozorga chiqib, maʼlum mavqe egalladi. Bunday asarlar yoki nolegal nashr etiladi yoki oʼz vaqtida yozilib, tortmaga tashlab qoʼyilgan boʼladi. Mas., Ven. Yerofeevning ―Moskva – Petushki» dostoni. Shoʼro davrida sots-art, undan keyin esa postsots-art oqimida bu turdagi asarlar koʼplab ijod qilingan. KUBO-FUTURIZM YOKI KUBOFUTURURMIZM- XX asr futurizmi negizida paydo bo‘lgan san’at harakati hisoblanadi, u Italiya futurizmida va fransuzcha kubizmda aniqlangan badiiy imperiya. Kubo-futurizm rus futuristlari tomonidan qo‘llaniladigan rasm va haykaltaroshlikning asosiy maktabi edi. 1913-yilda "Kubo-futurizm" atamasi birinchi marta "Hylaeans" she’riy guruhi a’zolarining asarlarini tasvirlash uchun paydo bo‘ldi, chunki ular she’riy simvolizmdan futurizmga, eksperimental "Kruchenix va Xlebninkovning vizual va ovozli she’riyatiga" o‘tishdi. 75 Keyinchalik o‘sha yilning o‘zida "Kubo-futurizm" tushunchasi va uslubi Ukraina va Rossiyaning inqilobdan keyingi avangard doiralaridagi rassomlarning asarlari bilan ma’nodosh terminga aylandi, chunki ular an’anaviy shakllar, chiziqlarning parchalanishi va siljishi orqali tasviriy bo‘lmagan 74 Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. С.28; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.33-34; Белокурова С.П. Словарь лит-ведческих терминов. СПб.: Паритет, 2006. С. 17 75 Absurdist Monthly Review – The Writers Magazine of The New Absurdist Movement 50 san’atni yoqlab chiqishdi, ularning qismlari ichidagi qarashlar, ranglar va teksturalar fikrimizning yaqqol dalili bo‘la oladi. Kubo-futurizmning ta’siri keyinchalik san’at jamiyatlarida sezildi, kub-futurist rassomlar va shoirlar teatr, kino va balet asarlari ustida hammualliflik asosida hamkorlik qilishdi, ular bema’ni she’riyatdan foydalanish, improvizatsiyaga urg‘u berish va teatr konvensiyalarini buzishni va tomoshabinlar ishtirokini rag‘batlantirish (masalan, 1913 yilgi futuristik satirik tragediya Vladimir Mayakovskiy) ni maqsad qilganlar. АNOMАLIYA 76 (yunoncha: anomalia, lotincha: anormitas – meʼyordan chekinish, qoidaga toʼgʼri kelmaslik) [germenevtika] – ijodiy yangilik, ijod jarayonida anʼanaviy ayrim qoidalarning uchramasligi. Shaxsning aqliy va hissiy rivojlanishida meʼyordan chetga chiqish. Аvangardizm oqimida Аnomaliya tarixiy anʼanalardan chekinishdir. KUBIZM (fransuzcha: Cubisme) tasviriy sanʼatdagi modernist yoʻnalish boʻlib, XX asr boshida yuzaga kelgan. Real jismlarni stereometrik primitivlarga ajratish va geometrikshartli shakllarni ishlatish bilan xarakterlanadi. Kubizm (kub soʻzidan) — Yevropa tasviriy sanʼati (koʻproq rangtasvir) dagi modernistik oqim; 20-asr 1-choragida yuzaga kelgan. 77 Dastlab Fransiyada paydo boʻlgan (1908—10). K. sanʼatning realistik anʼanalaridan voz kechib, hajmli shakllarni loyihalash vazifasini birinchi oʻringa qoʻyadi. Namoyandalari P. Pikasso, J. Brak, X. Gris, J. Gri va boshqa Narsalar dunyosi handasiy hajm (kub, shar, silindr, konus) larning oddiy majmui koʻrinishlarida tasvirlanadi. Tekis yuzada zich joylashgan qirrali hajmlar relyefga oʻxshab ketadigan shakl hosil qiladi, bunda ranglar ayrim qirralarni ajratib shaklni maydalabkoʻrsatadi. P. Pikassoning dramatik butunlikkacha koʻtarilgan asarlarida K. ning hissiy obrazli xususiyatlari koʻzga tashlanadi. Koʻplab yirik realist rassomlar D. Rivero, R. Guttuzo va boshqalar K. taʼsirini yengib oʻtgan. 76 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука- Классика. — 2005, с. 34-35 77 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 51 Kubizm oʻzidan keyingi formalistik oqimlarga taʼsir etgan (koʻp holdarda abstrakt sanʼatta oʻtish bosqichini oʻtagan) 78 АRTIFITSIАL SAN’AT 79 (lotincha: artificialis – ustalik, sanʼatkorlik) – mahorat bilan ishlangan, mumtoz asar darajasida eʼtirof etilgan, lekin mumtoz adabiyot namunasi emas, balki zamonaviy sanʼatga tegishli. Modernizm, postmodernizm davrida Аrtifitsial san’at artefaktga yaqin keladi. АRT- BRYUT 80 (fransuzcha: art brute – qoʼpol sanʼat) [estetika] – fransuz rassomchiligida namoyon boʼlgan modernistik oqimlardan biri. Bu oqimning yetakchisi J. Dyubyuffe Аrt- bryut istilohini birinchilardan boʼlib qoʼllagan. 1950–60 yillarda syurrealistlar X. Miro, M. Ernst, P. Klee uning ijoddagi davomchilari boʼlib, ular oʼz sanʼatlarini har qanday qoidadan ozod deb bilganlar, xuddi bolalar va bemorlardagi kabi samimiylikni shior qilib olganlar. Аkademizm, estetik meʼyorlarni chetlab oʼtishga urunganlar. АRT-DIZАYN 81 (latincha: artis – sanʼat, lotincha: designare – belgilash) – avangard sanʼatga tegishli adabiy oqim boʼlib, XX asr 80- yillarda keng taraqqiy etgan. Pop-art davomi sifatida shakllangan. А.d. uslubida sanʼat asari bilan ishlab chiqarish dizayni birlashadi va sanʼat asari tarkibida foto, plakat, ishlab chiqarishga oid detallar ishtirok etadi. Bu anʼanaviy tasvirni buzadi va asarga yangi ruh olib kiradi. Аrt dizayn uchun asosiy narsa bevosita sanʼat asarining oʼzi orqali estetik tuygʼu berish emas, balki turli dizayn kombinatsiyalari orqali oʼquvchiga taʼsir etish, uni anʼanaviy tasvir uslubidan zamonaviylikka burish hisoblanadi. Аrt dizaynda pop-artdan farqli ravishda mafkuraviy matnostiga eʼtibor qaratilgan. АRTEFАKT 82 (lotincha: artefactus – ishlab chiqilgan, sunʼiy yaratilgan) [estetika] – sunʼiy ravishda ishlab chiqilgan va biror hodisaning ramziga aylangan 78 Rasmda kubizm yo'nalishi. Rassomlar va rasmlar, MOOCSP.RU. 2022-yil. 79 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — 2005, с. 65-66 80 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — 2005, с. 35-36 81 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — 2005, с. 36-37 82 Дики Д. Искусство и эстетика: введение и институциональный анализ. М., 1974; Мукар- жовский Я. Исследование по эстетике и теории искуства. М.: Искусство, 1994; 52 predmet. Аrtefakt narsa-predmet sifatida haѐtda mavjud emas, biroq belgi, ramz sifatida muayyan mohiyatni ifodalaydi. А. badiiy matn statusi vazifasida ham ishlatiladi. Tasviriy sanʼatda pop-art uslubida yaratilgan asarlarga nisbatan qoʼllanilgan. Estetik tafakkurda А. mohiyatning moddiy obyekti, badiiy matn esa uning ifodasi. ―Yangi tanqid tarafdorlari boʼlgan Praga strukturalistlari Аrtefaktni sotsial va tarixiy vaziyatdan kelib chiqadigan yopiq sistema sifatida talqin qilishgan. Ya. Mukarjovskiy sanʼat asarini umumiy jihatdan ommaviy madaniyatga qarshi turish deb baholaydi, qachonki bu ―fon oʼzgaradigan boʼlsa, asarning bahosi va talqini ham oʼzgaradi. Shu jihatdan olim sanʼat asarining material jihati, yaʼni kitob, surat yoki haykal va estetik obyekt – bu real faktlarning umuminsoniy talqinini farqlashni taklif qiladi. АUDIOVIZUАL SАN’АT 83 (lotincha: audio – eshitish, visuakis – koʼrish) – ham eshitish, ham koʼrish asosida sanʼat asarining taʼsirchanligini oshirish, buning natijasida idrok etishni alohida tafakkur tipi sifatiga koʼtarishdan iborat. XX-XXI asrlarda anʼanaviy nomdagi tasviriy sanʼat oʼrnini Аudiovizual san’at egallamoqda. Bu verbal (ogʼzaki, soʼz orqali) sanʼatning ziddi boʼlib, faqat soʼz orqali ifodalash kamlik qiladi, uning yoniga musiqa, rasm, kino, klipda sintetik usullar qoʼshilgan holda oʼquvchi (tomoshabin)ga yetkaziladi. Masalan, internet adabiyoti (sineratura)ning vujudga kelishi bilan kitobxonga yolgʼiz matngina berilmaydi, balki unga ishlangan suratlar, slaydlar, chizma yoki musiqa joʼrligi kabilar tavsiya etiladiki, bu matnni tushunishga yordam berishi kerak. Аudiovizual san’atning ifodachisi sifatida video-art, virtual reallik, kinematik sanʼat, kompyuter grafikasi, op-art kabi tushunchalar vujudga kelgan. АUTOEROTIZM 84 (yunoncha: autos – men, oʼzim; eros – ehtiros) – oʼz ijodidan qoniqish, atrofdagilar, auditoriya, jamiyatga mensimay, ―menga Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. С.44; Иглтон Т. Теория лит-ры. Введение. М., 2010; Холбеков М. ХХ аср модерн ад-ти манзаралари. Т.: MUMTOZ SO'Z, 2014 83 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.41, 65-66 84 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С. 42,186 53 yetolmaysan‖ degan kibr b-n qarash. Oʼz ijodiga nisbatan tanqidiy qarashning yetishmas-ligi, hammasining yangilanishi ѐki boshlanishi mendan deb tushunish. q.: onanium. KONSTRUKTIVIZM- atamasi 1910-yillarning oxirida kubizm va futurizm gʻarbga Rossiyaga tarqalgach, ular Oktyabr inqilobining utopik ruhiga singib ketdilar va shu tariqa Konstruktivizm deb nomlanuvchi yangi sanʼat oqimini yaratdilar, u sanʼatni zamonaviy sanoatdan “qurilishi” kerakligi haqidagi nazariyani oʻz ichiga oldi. Plastik, po‘lat va shisha kabi materiallar shunchaki maishiy masalalar uchun emas, balki ijtimoiy maqsadlarga xizmat qilish uchun ekanligini ta’kidlashdi. Vladimir Tatlin harakatga turtki bo‘lib xizmat qilgan, u 1913- yilda Parijda o‘qiyotganda Pikassoning geometrik konstruktsiyalaridan juda ta’sirlangan. Rossiyaga qaytib kelganidan so‘ng, u Antuan Pevsner va Naum Gabo bilan birgalikda 1920- yilda Realistik manifestni nashr etdi, u futuristlar va vortisistlar singari mashinalar va texnologiyalarga, shuningdek, ularning funksionalligiga qoyil qolishi haqida maqola e’lon qildi. Ushbu harakatning eng mashhur san’at asarlaridan biri Tatlinning Uchinchi Xalqaro uchun yodgorligi (1919-20) bo‘lib, u hukumat binosi sifatida xizmat qilish uchun mo‘ljallangan g‘alati spiral shaklidagi inshootdir. Tatlin kabi ko‘pchilik konstruktivistlar rasmni "o‘lik" san’at turi deb o‘ylashgan, agar u jismonan qurilishi kerak bo‘lgan narsaning rejasi bo‘lmasa. Shuning uchun ular asosan kulolchilik, moda dizayni, grafika va arxitekturada ishladilar. Sovetlarning o‘z harakatlariga qarshilik kuchayishi bilan ko‘plab konstruktivistlar Rossiyadan qochib ketishdi va Germaniya, Fransiya va Angliya kabi G‘arb mamlakatlarida o‘z oqimlarini yoqlashdi va bugungi kunda mazkur atama Yevropa modern adabiyotshunosligida katta ahamiyatga ega. АMАRАVELLА 85 (sanskr. amaravella – oʼlmas oʼsish) – yosh rus simvolist rassomlari uyushmasi. 1923 yillarda А. Sardon, B. Smirnov- Rusetskiy, S. Shigalev tomonidan tashkil qilingan. Ikkinchi nomi: kosmistlar boʼlib, ularda Sharq 85 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.26 54 madaniyatiga qiziqish kuchli boʼlgan. А. Blavatskaya, N. Rerix taʼsirida ular ―yagona dunѐ qurilishi falsafasi‖ni ilgari surishgan. 1926 y. Rerixni Moskvaga taklif qilib, uning yordamida Nyu-Yorkda oʼzlarining ijodiy koʼrgazmasini tashkil qilishga muvaffaq boʼlishgan АFFEKT 86 (lotincha: affectus – ehtiros) – hissiy toʼlqin, favqulodda koʼtarinki hissiy qoʼzgʼolish. Ijodkorlar А. vaqtida jazba (ekstaz) holatida boʼlishi mumkin. Unga ortiqcha aytilgan bir soʼz noxush kayfiyat olib kelishi mumkin. Ijodkor uchun Аffekt kutilgan holat hisoblanadi. K. G. Yungning talqinicha, Аffekt aql bilan boshqarib boʼlmaydigan hissiyot. Modernizm va postmodernizmda Аffekt sanʼatkor uchun normal, kutilishi mumkin boʼlgan holatdir. SUPREMATIZM -yana bir o‘ziga xos rus modernistic adabiyot hamda san’at oqimi. Mazkur oqim konstruktivizm bilan birgalikda boshlangan, ammo devorga rasm chizishga qodir bo‘lgan abstraksiyaga kuchliroq urg‘u berilgan va qabul qilingan. Bu tasviriy san’atda sof geometrik abstraksiyadan foydalanish uchun birinchi harakat sifatida belgilangan. Kazimir Malevich uning asoschisi hisoblanadi, chunki u o‘zining ko‘plab zamondoshlari bilan birgalikda Suprematist manifestining muallifi. Harakatning nomi Malevichning iqtibosidan kelib chiqqan bo‘lib, unda u harakat "tasviriy san’atda sof tuyg‘u yoki idrokning ustunligini" ilhomlantirishini aytdi. Uning asosiy maqsadi san’atni yalang‘och suyaklarigacha sindirish edi, ko‘pincha kvadratlar, uchburchaklar va doiralar kabi asosiy shakllardan, shuningdek, asosiy va neytral ranglardan foydalangan holda. Malevich o‘z ishini rivojlantirishga ko‘ra ko‘proq ranglar va shakllarni o‘z ichiga oldi, lekin u o‘zining "Oq ustidagi oq" rasmlarida harakatni tasvirlab berdi, unda xira chizilgan kvadrat deyarli ko‘rinmaydi. Suprematizm ko‘pincha uning mavhumligini qo‘shadigan ruhiy va mistik ohanglar bilan to‘ldirilgan va konstruktivizmda bo‘lgani kabi, sovet zulmi kuchayishi bilan bu harakat to‘liq tugadi. 86 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С. 26 55 MODERNCHA ADABIY VOSITALAR- ko‘pgina modernist yozuvchilar o‘quvchiga yozuvni tushunishga yordam berish, matn va o‘quvchi o‘rtasidagi mustahkam aloqa o‘rnatish uchun ramziylik va tasvir kabi adabiy vositalarga tayanadilar. 87 MODERNCHA SEMIOTIK NUQTAYI NAZAR- mazkur terminmodernchi yozuvchilar har bir qahramonning subyektivligini ta’kidlash va turli nuqtai nazarlarni taqdim etish orqali hikoyaga chuqurlik kiritish uchun bir nechta belgilar bilan birinchi shaxs nuqtai nazarida yozganligini belgilaydi. АNАMORFOZА 88 (yunoncha: anamorphosis – shakl oʼzgartirish) [estetika] – tasviriy sanʼatdagi usullardan biri. Predmet tasvirida ongli ravishda biror qismi yoki jihatini mayib, majruh qilib koʼrsatish. Taʼsirchanlikni kuchaytirish, sirli yoki ruhoniy maʼnoni orttirish uchun rakursni oʼzgartirish, fon va figuralarning oʼrnini almashtirish nazarda tutiladi. Bu tasvir usuli Manerizm va Barokko davri uchun xarakterlidir. XX asrda Аnamorfozalar dadaizm, syurrealizm, pop-art va op-art (frans. nigohni almashtirish) kabi avangard oqimlarida keng qoʼllangan. Litvalik simvolist shoir Yu. Baltrushaytis oʼzining tadqiqotida (1939–40) Yevropa Uygʼonish davridan avangardizmgacha kechgan Аnamorfozalarni jamlash orqali Аnamorfoza istilohiga yangicha maʼno bergan. 87 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С. 189 88 Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С. 31 56 2-bob bo‘yicha xulosa: 1. Mazkur bob dissertatsiyaning kulminatsion nuqtasi deb olindi. Chunki ushbu bobda O‘zbek modern adabiyotshunosligida funksional ahamiyatga ega bo‘lgan faol va nofaol atamalar batafsil tasniflandi. 2. Ilmiy aloqa sohalarida dolzarb bo‘lgan terminologik o‘zgaruvchanlik faktlarini, o‘zgaruvchan modellarini maksimal to‘liqlik bilan aniqlandi. 3. Modernistik maxsus birliklar terminologiyasining turli darajalari va boshqalar taʼsirida yuzaga kelgan variant oʻzgarishlar qayd etildi. 4. Modern adabiyotshunoslikning murakkab dinamik tizim sifatidagi g‘oyasi nuqtai nazaridan terminologik o‘zgarishlarni o‘ziga xoslikni saqlab qolgan holda, terminologik belgining ma’lum bir modifikatsiyasi sifatida o‘zgaruvchanlik g‘oyasini hisobga olgan holda, maxsus so‘zning etimologiyasiga izoh berildi. 57 III BOB. MODERNISTIK ATAMALARDA JORIYLANISH MASALASI 3.1. Avangardizm adabiy yo‘nalishi bilan bog‘liq atamalarning zamonaviy adabiyotdagi o‘rni "Avangard" atamasi Fransiyada 1820-yillarda harbiy lug‘atdan olingan metafora sifatida paydo bo‘lgan; u utopik sotsializm sharoitida, sen-simonistlar va furyechilar orasida estetik ahamiyatga ega bo‘lib, u yoki bu san’at turini emas, balki umuman san’atni ijtimoiy va ma’naviy taraqqiyot yuzaga kelishi kerak bo‘lgan faoliyat sifatida ifodalaydi 89 Mazkur atama 1885- yilda Parijda Teodor Duret tomonidan badiiy tanqid sohasiga koʻchirilgan, biroq bugungi kunda biz “avangardlar” deb ataydigan rassomlar bu soʻzni deyarli qoʻllamaganlar – bir necha istisnolardan tashqari.AVANGARDIZM (avangard), 20-asr adabiyoti va sanʼatida sanʼatdan uzilishni eʼlon qilgan harakatlar toʻplami. an’analar va ijodkorlikning tubdan yangi shakllarini rivojlantirish uchun tajriba o‘tkazish zarurati. Adabiyot va san’atning ayrim hodisalariga nisbatan "avangard" tushunchasi fransuz tilida ishlatilgan. 19-asr (G. D. Laverdan, C. Bodler). Zamonaviy adabiyotshunoslikda "Avangardizm" atamasini tasniflash 20-asrga ishora qiladi; koʻpincha Avangardizm modernizmning eng radikal shakli sifatida talqin etiladi. Doimiy anti- an’anaviylik uning uchun har doim boshlang‘ich nuqta bo‘lib qolishi bilan ahamiyatlidir. Avangardizm estetikaning izchil qurilgan tizimini ifodalamaydi. Postulatlar, chegaralarning ravonligi va ko‘p shaklda mavjud bo‘lgan plyuralizm bilan tavsiflanadi. Maktablar va yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Fransuz tilidan kelib chiqqan avangard so‘zi dastlab faqat harbiy terminologiyaga tegishli bo‘lib, armiya harakati bo‘ylab oldinga siljishini bildirgan. Fransuz inqilobi yillarida bu so‘z inqilobiy metafora sifatida 1794- yilda yakobinlar jurnalining nomiga aylandi. O‘shandan kelib chiqqan siyosiy ma’no harbiylarni siqib chiqara boshladi 90 89 Dubin S.B. Yevropa avangardining ufqlari “Akademiya”, 2003 90 Саруханян А. П. К соотношению понятий «модернизм» и «авангардизм» // Авангард в культуре XX века (1900—1930 гг.): 58 Ushbu atama o‘zining majoziy ma’nosida fransuz sotsialistik utopiklarining asarlarida ishlatilgan. Ularning asarlarida bu atama birinchi marta quyidagi badiiy ma’noni oldi: utopik sotsializm maktabining asoschisi Anri Sen-Simon 1825- yilda vafot etgan yili nashr etilgan "Rassom, olim va ishchi" maqolasida. , rassom, olim va ishchi ittifoqida bosh rolni rassomga yuklagan. Rassom, Sent-Simonning so‘zlariga ko‘ra, fantaziyaga ega va ilg‘or g‘oyalarni targ‘ib qilish uchun san’at kuchidan foydalanishi kerak: "Biz, rassomlar, sizning avangardingiz bo‘lib xizmat qilamiz” Uzoq vaqt davomida bu atama o‘zining siyosiy ma’nosini saqlab qoldi va rassomga alohida siyosiy vazifa yuklangan. Shu ma’noda bu atama boshqa Yevropa tillarida ham qabul qilina boshladi. Shunday qilib, ingliz tilida avangard so‘zi o‘zining majoziy ma’nosida birinchi marta ingliz tarixchisi Tomas Karlayl asarlarida paydo bo‘lgan. Sent-Simonning izdoshlari undan keyin rassomning siyosiy jarayonlardagi yetakchi rolini ta’kidlashda davom etib, san’atning ijtimoiy maqsadlarini chetga surib, uni utilitar, didaktik, keng ommaga tushunarli bo‘lishga majbur qildilar va shu bilan paradoksal tarzda olib keldilar. siyosiy avangard inqilobiy g‘oya sifatida "san’at uchun san’at" (fransuzcha l’art pour l’art) ga yaqinroq.19-asrning so‘nggi o‘n yilliklarida avangard atamasi o‘zining militaristik ma’nosida Yevropada Mixail Bakunin va Pyotr Kropotkinning anarxistik g‘oyalari mashhurligi tufayli keng tarqaldi. Kropotkinni yaxshi bilgan Oskar Uayld va Uilyam Batler Yeats hayratda qoldirdi. Kropotkin Gerbert Readga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bakunin va Kropotkin bu atamani o‘z asarlarida ishlatibgina qolmay, balki 1877- yilda gazetalariga L’Avant-Garderude nomini berishgan.Bakuninning izdoshlari jurnal nomini san’atga qo‘llay boshladilar va 1885 yilda Teodor Duret avangard atamasini siyosat sohasidan san’atshunoslik sohasiga o‘tkazdi. Qizig‘i shundaki, bundan oldinroq, 1871- yilda o‘n yetti yoshli fransuz shoiri Artur Rimbaud ancha keyin ommaviy bo‘lgan shaxsiy yozishmalarida she’riyat siyosiy va badiiy avantning vazifalarini birlashtiradigan mutlaqo yangi til yaratishi kerakligini yozgan edi. 91 91 Saint-Simon H. de. Opinions litteraires, philosophiques et industrielles. — P., 182 59 Avangard maktablar mo‘rtligi, noizchilligi bilan ajralib turadi; ular ko‘pincha bir-biri bilan ziddiyatga ega, chunki ularning har biri san’atda taklif qilingan yo‘lning o‘ziga xosligini da’vo qiladi. Biroq, eksperimentalizm va san’atning yangiligiga e’tibor qaratiladi. Avangardizmning haqida yagona tendensiya sifatida, turlicha gapirishga imkon beradi, mazkur oqim shakily jihatdan noan’anaviyligi bilan ajralib turadi. Tadqiqot adabiyotlarida taklif etilgan "avangard" atamalarining talqinlarini tasniflash va tahlil qilish alohida katta ish mavzusini tashkil qilishi mumkin. 1965- yilda Chexoslovakiya va Buyuk Britaniyada avangardizm masalalari, xususan, atamaning o‘ziga xos ta’rifi bo‘yicha konferensiyalar bo‘lib o‘tgan, ammo uning umumiy qabul qilingan talqini hali ham sirligicha qolmoqda. Rus modern lug‘atlarida mazkur atama nisbatan kechroq terminolofik lug‘at tarkibig a kiritilga n: 1926- va 1949- yillar oralig‘i dagi Buyuk Sovet Ensiklopediyasida "avangard" haqidagi maqola faqat harbiy talqinni o‘z ichiga oladi; 1930- yildagi “Adabiy ensiklopediya” (1-jild, V. M. Fritshe tahriri ostida) va “Qisqa adabiy ensiklopediya” ning (1962) birinchi jildida bu tushuncha mavjud emas. "Avangardizm" maqolasi faqat TSBning uchinchi nashrida (1970) va KLEning qo‘shimcha, to‘qqizinchi jildida (1978) uchraydi, unda shunday deyilgan: "Avangardizm - an’anaviy atama bo‘lib, burjuaziyadagi oqimlarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Ko‘pchilik ma’naviy ishlab chiqarish mahsulotlari iste’molchilari nazarida "san’at asari" tushunchasini tashkil etuvchi me’yor va mezonlarni tubdan buzuvchi san’at "Avangardizm" atamasi. Burjua oqimlarini umumlashtirishda foydalaniladi. Jamiyatning badiiy amaliyotini tubdan yangilashga da’vo qiladigan san’at" deya talqin qilingan. Avangardizmning ba’zi konturlari xorijiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Modernizm va avangard terminlari o‘rtasidagi farqlar adabiy va badiiy hodisa sifatida modernizm va avangard nazariyalari va tipologiyalari hali ham mavjud emasligi sababli, bu ikki tushuncha o‘rtasidagi munosabatlar to‘g‘risidagi fikrlar doirasi ularning to‘liq qarama-qarshiligidan to‘liq o‘zaro almashinishgacha o‘zgarib 60 turadi. Akademik san’at tarixida, tegishli ma’lumotnomalar va ensiklopediyalarda odatda "modernizm" va "avangard" tushunchalari alohida tadqiq etiladi. Shu bilan birga, boshqa ta’riflar ham mavjud: "Avangarde - bu eksperimental g‘oyalar, tushunchal ar, harakatlar, maktablar, individual rassomlar ijodining umumlashtirilgan nomi. 92 Sovet san’ati tarixida "avangard" tushunchasining odatda ilmiy an’analarda bog‘langan badiiy hodisalar bilan o‘zaro bog‘liqligi bahsli edi. Shunday qilib, I. Matsa shunday deb yozgan edi: "Avangard g‘oyaviy yaxlitlikni, badiiy-estetik, ijtimoiy va kasbiy progressivlikni nazarda tutadi". “U yoki bu zamonaviy san’at arbobining ilg‘orligini (avangard xarakterini) g‘oyaviy yo‘nalishini, g‘oyaviy-badiiy mazmunini bir butun sifatida hisobga olmasdan turib baholab bo‘lmaydi” Shunday qilib, "avangard" baholovchi toifaga aylanadi. I. Matsning fikricha, kommunistik ideallarga kelgan ijodkorlarnigina haqiqiy avangard rassomlar deb hisoblash kerak. Masalan, bu haqda V.M. Akimov yozgan. “Avangard, rassomning, yozuvchining avangard rolini har doim faqat aniq belgilash mumkin, - deydi I. Matsa. "Avangardizm fazilatlarini alohida harakatlarga, guruhlarga, san’at maktablariga bog‘lash - xavfli" V. V. Kojinovning nuqtai nazari ko‘proq konstruktiv ko‘rinadi, u avangardizmning tabiatini aniqlashga harakat qildi, ya’ni "alohida yirik rassomlar va nazariyotchilarning ishi emas, balki umumiy tendensiya" 93 Avangard san’atining xronologik chegaralari g‘oyasi alohida e’tiborga loyiqdir. Taniqli rus sanʼatshunosi V. S. Turchin badiiy avangard tarixini 19-asrning soʻnggi oʻn yilliklaridan boshlab, hozirgi kungacha olib boradi. Bu atamaning keng talqini Angliya-Amerika fanida ham qabul qilingan (masalan, Ch. Rasselning "Shoirlar, payg‘ambarlar va inqilobchilar. Rimbauddan postmodernizm orqali adabiy avangard" kitobida. Nyu-York, Oksford, 1985 y. Kursiv qo‘shilgan. – N.S.). 92 Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. — С. 44. —Т. V, 2006. — С. 578—580 93 Yigirmanchi asr xorijiy adabiyoti: Darslik. L.G. Andreev, A.V.Karelskiy, N.S.Pavlova, 1996 yil 61 Shunday qilib, avangardizm ko‘pincha modernizmdan aniq chegaralar bilan ajratilmaydi. M. Xardt, G. Yager va boshqalar kabi nemis olimlarining asarlarida “tarixiy avangard” (“historische Avantgarde”) atamasi taklif qilingan bo‘lib, uning ostida 1910-yillarda rivojlangan turli badiiy oqimlar va “izmlar” mavjud. birlashgan - (1920-yillarning boshlari) va modernizm bilan bog‘liq emas. Shuningdek, "haqiqiy avangard" haqida faqat "siyosiy inqilobga to‘g‘ri kelsa, unga hamroh bo‘lsa yoki tayyorlasa" gapirish mumkin, degan fikr bildirildi. Keyin bu kontseptsiyaga nemis "faol" ekspressionizmi (1917-1920), rus inqilobdan oldingi va keyingi avangard (1915-1922), chex poetizmi, vengriya faolligi (1917-1919) kiradi. Rus tilida adabiyotga nisbatan "avangard" so‘zini birinchi bo‘lib, 1910- yilda Aleksandr Benua ishlatgan bo‘lib, u P. Kuznetsov, M. Larionov va G. Yaqulovlar ijodini tadqiq qilgan. АVАNGАRDIZM 94 – yangi ijodiy tajriba yoʼnalishi, maktabi va kontseptsiyasiga nisbatan qoʼllanuvchi adabiy oqimning shartli istilohi. Badiiy tafakkur tipi va borliqni aks ettirish usuli boʼlib, XIX asr oxirlarida T. Dyure tomonidan syosiy hayotdan adabiy tanqidga koʼchirilgan (Parij, 1885). Аdabiyotda yangilik axtaruvchi, barcha eksprimental tajribalarni umumlashtiruvchi oqimdir. Realistik tasvir usulidan chekinib, boshqa shartli shakllar izlovchi oqim sifatida koʼzga tashlangan. Аvangardizm dastlab futurizm, ekspressionizm, syurrealizm, dadaizm, pop-art, op-art va boshqa adabiy oqimlarni oʼzida birlashtirgan. Tasvirning klassik normalaridan chekinish, badiiy asardagi syujet tugallanganligiga eʼtibor qaratmaslik, subʼektivizm va shaklning boshqa tasviriy usullariga berilish bu oqimga xos xususiyat. Аvangardizm namoyandalari anʼanaviy tasvir vositalarining muqobil variantlarini axtarganlar. Аvangard sanʼatiga xos romantik mifologiya ham 94 Маца И. Проблемы художественной культуры ХХ века. М.,1969; Неоаван- гардистские течения в зарубежной лит-ре 1950-60 гг. (Сб. стат.) М., 1972; Kramer H. The Age of the Avant- garde. New York, 1973; Дорошевич А.Н. Авангардизм / Лит-ный энц-кий словарь. М.: СЭ, 1987. С.9; Cuddon, J. A. The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. London: Penguin Books, 1991; Сахно И.М. Русский авангард: Живописная теория и поэтическая практика. М., 1999; Борев Ю. Эстетика. Теория лит- ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. С.9; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.17-23; Белокурова С.П. Словарь лит-ведческих терминов. СПб,: Паритет, 2006. Б.10; Русова Н.Ю. От Аллегории до Ямба: терминологический словарь-тезаурус по литературоведению. М.: Флинта-Наука, 2004. С.29; Фалсафа. Қомусий луғат. Тузувчи ва мас. муҳар.: Қ.Назаров. Т.: Ўз-н файласуфлари миллий жамияти нашриѐти, Шарқ НМАК, 2004. Б.8; Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Ад-тшунослик луғати. Т.: Akademnashr, 2010. Б.5 62 mavjud. Аyrim hollarda nafaqat romantik, balki ijod jaraѐniga nisbatan ilohiy deb qarash yetakchilik qiladi, oʼz asarlarida predmetlar olamini emas, balki ruhlar olamini aks ettirishga intilish kuzatiladi. Buni rus avangard rassomi L. Popova: ―Real borliqning shaklidan mual. nazarda tutgan mavhum badiiy shakllar olamiga yuz burish deb tushuntiradi. Аvangardizmda metod, yoʼnalish, oqim tushunchalari oʼz mohiyatini yoʼqotib, ―yangi tajribalar dastgohi uchun materiallar izlangan‖. V.Kandin-skiyning fikricha, ―sanʼatni haѐt mazmuni sifatida qabul qilib, sintez asarini yaratmoq maqsad qilingan‖. ―Kumush asr‖ (XX asr boshlari) deb hisoblangan davrdagi ideallar oʼz mohiyatini oʼzgartirgan. Konstruktiv, texnologik jaraѐnlarga alohida eʼtibor qaratilgan. Hissiѐt qatʼiy hisob-kitob bilan almashingan, badiiy obrazga estetik konstruktsiya (qurilma) deb qarash Аvangardizmga xos xususiyatdir. Rus faylasufi va dinshunosi S. Bulgakov: ―Ijod ruhoniy qimmat kasb etadi... Nigilizm esa ijodning bu jihatini inkor qiladi deyish bilan Аvangardizmdagi oʼtmish adabiyotiga nisbatan ayrim nigilistik qarashlarni inkor qilgan. А. tasviriy sanʼatdagi ayrim tushunchalarning oʼzgarishiga sabab boʼlgan, ularning talqinicha, illyuzionizm (taxayyulot) oʼrniga ―vizionizm‖ (visionis – koʼrmoq) ni shakllantirish kerak, yaʼni mavjud ideallar bilan emas, mual. dunyoni qanday koʼrsa, shunday aks ettirmoq kerak, degan xulosaga kelingan. M. Shagal, K. Malevich, V. Kandinskiy chizgan suratlarga nisbatan ham Аvangardizm istilohi qoʼllanilgan. Rus sanʼatshunosligida А. Benua birinchi boʼlib Аvangardizmni yoqlagan (1910) va P. Kuznetsov, M. Larionov, G. Yakulov asarlariga shu nuqtayi nazardan baho bergan. V.Mayakovskiyning rus sheʼriyatidagi, Salьvador Dalining rassomchilikdagi ijodiy izlanishlari Аvangardizm shiori ostida kechgan. Ikki jahon urushi oraligʼida (1918–1941) faol harakatda boʼlgan. А.ga moyil adiblar sifatida P. Elyuar (Fransiya), B. Brext, I. Bexer (Germaniya), D. Rivera (Meksika) ga olinadi. II jahon urushidan soʼng ―absurd drama‖, ―yangi roman‖, ―konkret poeziya‖ singari oqimlar А.dan oʼsib chiqqan. XX asr 60–70–yillariga kelib, neoavangard, postavangard va transavangard kabi tushunchalar paydo boʼldi. P. Verlen, А. Rembo, S. Mallarme; dramaturg А. Rob-Grie, M. Byutor va romannavis N. Sarrot А. ga mansub shoirlar 63 sifatida baholanadi. Аvangard nomi b-n 1918 y. fransuz kinosida yangi oqim vujudga kelgan. Rej. L. Dellyuk rahbarligida А. Gans, J. Dyulak, M.L‘Erbe, J.Epsh-teyn kabi kinochilar tijorat kinosiga qarshi kinosanʼatning yuksak tamoyillarini ishlab chiqqanlar. “Avangard atamasi” o‘zining badiiy ma’nosida utopik va anarxistik g‘oyalardan butunlay chiqib, XX asr boshlarida siyosat bilan chambarchas bog‘liq edi. Tarixiy hodisa sifatida avangard faqat 20-asr boshlarida paydo boʻlgan, biroq hech bir harakat, guruh yoki maktab oʻz nomiga avangard atamasini kiritmagan, eng muhimi, jahon adabiy tanqidchiligida bu atama ishlatilmagan. “Avangard” atamasi (avvalgidek, romantizm yoki realizm) guruhlarning o‘z nomi emas, balki guruhlarning o‘zlari allaqachon parchalanib ketgan va ularni bog‘laydigan narsa tugallangan yoki allaqachon tarixga aylangan paytda qo‘llanila boshlandi. Ko‘p sonli guruhlar faoliyatini umumiy terminologik birlashtirish zarurati 1920-yillarda paydo bo‘ldi va ingliz shoiri Robert Graves 1927- yilda modernistik she’riyatni Viktoriya she’riyatiga qarama-qarshi qo‘ydi va avangard she’riyatning eng yorqin namunalari sifatida talqin qildi. “Avangard” atamasi san’at asarlari janrini, shuningdek, san’at ishini yaratgan san’at asarini, odatda, estetik jihatdan innovatsion atama sifatida terminologiyada tan olinadi. 95 Ilg‘or gvardiyaning harbiy metaforasi uslub, shakl va mavzudagi yangiliklari o‘z davrining san’at shakllari va adabiy an’analarining badiiy va estetik asosliligini shubha ostiga qo‘yadigan rassom va yozuvchilarni belgilaydi. Shunday qilib, antiroman va syurrealizm asosida ijod qiluvchi rassomlar oʻz davrlaridan bir qadam oldinda boʻlganlar va uzoqni ko‘ra bilganlar. Jamiyat ziyolilarining qatlami sifatida avangard sanʼatkorlar ilgʻor va radikal siyosatni targʻib qiladilar hamda sanʼat asarlari bilan va ular orqali jamiyatni isloh qilish tarafdori boʻlishadi. "Rassom, olim va sanoatchi"asarida (1825) Benjamin Olacke, "Avangard" ning qudrati kabi rassomlarning axloqiy majburiyatini aniqladi 95 Avant-garde, Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory Third Edition (1991) 64 sanʼat haqiqatan ham ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning eng tezkor va tezkor yoʻlidir, deya izoh berdi. 96 Madaniyat sohasida avangardning badiiy eksperimentlari 19-asr oxirlarida ro‘y bergan she’riyat, badiiy adabiyot va dramaturgiya, tasviriy san’at, musiqa va me’morchilikdagi modernizmning strukturasihi kabi jamiyat normalarining estetik chegaralarini kengaytirdi. 20-asr boshlarida Sanʼat tarixida avangard sanʼatining ijtimoiy-madaniy vazifalari Dadaizm (1915–1920-yillar) (1957–1972) va Amerika tillari shoirlarining postmodernizmi (1960–1970-yillar) gacha boʻlgan davrni qamrab oladi. 3.2. Modernizm adabiyotshunosligida uslub rang-barangligi O‘zbek adabiyotidagi shakliy hamda mazmuniy izlanishlar bugungi yangilanayotgan Adabiyotimiz taraqqiyotidan darak beradi. Bu G‘arb adabiyotiga ko‘r-ko‘rona taqlid emas, balki o‘z yo‘liga ega bo‘layotgan, xoslar adabiyoti. Davr, —yozadi adabiyotshunos olim N. Rahimjonov “Davr va o‘zbek lirikasi” asarida, — falsafiy mavzular ichida eng abstrakt xarakterga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Sababi, uning moddiylashgan konkret bir shakli yo‘q. Bu abstraktlikka faqat inson faoliyatigina konkretlik baxsh eta oladi” 97 Ko‘p asrlik badiiy an’analarga, tarixiy silsilaga ega bo‘lgan o‘zbek adabiyotiga moderniz m yo‘nalishi tasodifan paydo bo‘lmaga n. O‘zbek adabiyoti da modernizmning ilk kurtaklari Cho‘lpon ijodida uchraydi. 20-30-yillarda o‘zbek adabiyotida ham muayyan modernistik izlanishlar bo‘lgan. Bu, jumladan, Oybek, Mirtemir, Cho‘lpon ijodlarida ko‘rinadi. Oybekning dastlabki she’r-larida modernistik izlanish his-tuyg‘ularining tahliliga juda keng o‘rin berilganida ko‘rinadi. Mirtemir birinchi kitobida hayot zavqini tizginsiz pafos bilan ifodalashga 96 Calinescu, Matei. The Five Faces of Modernity: Modernism, Avant-Garde, Decadence, Kitsch, Postmodernism Archived 14 April 2022 97 Rahimjonov N. Davr va o’zbek lirikasi. –T.: «Fan», 1979 65 intiladi. Afsuski, unda me’yor buzilgani uchun pafos ko‘p o‘rinlarda oddiy balandparvozlikka aylanib ketadi.Cho‘lpon esa «Kecha va kunduz» romanida, ayniqsa, Zebo ustidan sud epizodlari tasvirlangan o‘rinlarda o‘sha voqealarning absurdligini juda yorqin ifodalagan. Ifodalaganda ham quruq so‘zlar bilan emas, qahramonlarning xatti-harakatlari, his- tuyg‘ulari bilan ifodalagan. 98 Modern she’riyatning gullash davri esa mashhur so‘z zargarlaridan biri- Rauf Parfi ijodiy davriga to‘g‘ri kelgan. Zamonaviy o‘zbek poeziyasini Yangi bosqichga ko‘tara olgan, o‘zbek modern adabiyotida alohida hodisa sifatida tan olinishiga asosiy sabab-uning o‘ziga xos lirikasi hamda lirik qahramonlarini ramziy tilda “gapirtira olgani” dir. Quyida uning ayrim bitiklari xususida to‘xtalamiz: Tong otmoqda. Tong oʼqlar otar, Tong otmoqda. Quyosh chambarak. Yaralangan yer shari yotar, Boshlarida yashil chambarak. (“Sakina” , 58-bet) 99 Yuqori sinfda oʼqiganimda Rauf Parfi qalamiga mansub ushbu misralardan behad hayratlanganim yodimda. Rauf Parfi tabiat manzarasini shunchalar tiniq, tushunarli tasvirlagan ediki, oʼsmir qalbimning ichki nigohlari bilan sheʼrning jozibasiga maftun boʼlgandim oʼshanda. Hali –hanuz oʼsha hayrat Qalbim puchmoqlarini shuʼlalantirib keladi. Rauf Parfi XX asr oʼzbek adabiyotiga yangi nafasni olib kirgan, oʼzining timsolli obrazlari bilan kitobxonning botiniga singib qolgan mudroq hislarni uygʼota olgan soʼz sanʼatkori. Rauf Parfi ijodining asosini insonning ruhiy hurligi tashkil qiladi. Uning sheʼrdagi tasvir oʼxshatishlari oʼziga xosligi bilan, koʼngil manzarasining original chizgilari bilan ajralib turadi. Shu maʼnoda uning: Soat sindi, soatlar sindi, Vaqtning iskanjasida Oʼlib ketdi soatsoz bevaqt, (“Sakina”, 237-bet) misralarini eslash kifoya. Vaqtni tuzatishga hatto Soatsozning ham umri yetmasligini 98 Sharafiddinov O, Modernizm jo’n hodisa emas. –T.: “Yoshlik”, 2002 99 Rauf Parfi. Sakina .-T.: «Muharrir», 2013 66 ohori toʼkilmagan, yangi tashbeh bilan ifodalab bergan. Rauf Parfi obrazlar tizimini, uning xayoliy tabiatini, ichkin ruhiyatini, kayfiyatini anglash emas, his etish kerak: Oʼltiribman jar yoqasida Hech narsa yodimda yoʼq. Olgan nafasim ila yuzma- yuz Hech kimni eslamayman ortiq Sendan boʼlak. Boʼgʼzimga tiqilib tirnar Kuyib ketgan Yurakning hidi. (“Sakina” , 184-bet) Shoir lirik qahramonining hazin ohangga yoʼgʼrilgan tuygʼulari bamisoli kuy boʼlib kitobxon ruhiyatiga oqib kiradi. Kuyib ketgan Yurakning hidi lirik qahramon boʼgʼzini achishtirib tirnaydi. Chunki lirik qahramonning “Undan boʼlak” xotiroti yoʼq. Men oʼz gavdamga boqib Hayratga tushdim bu kun. Bu gavda ichinda Mozorlar koʼp naqadar. (“Sakina” , 182-bet) Rashod Nuri Guntekinning “Choliqushi” romani bosh qahramoni Farida tilidan aytilgan shunday jumlalar bor: “Koʼnglim oʼzim sevgan insonlarning oʼliklari bilan toʼldi” Odamzot ming bora oʼladi. Qalbining ich–ichida oʼlgan hislari, sevinchlari, qaygʼularini yana oʼsha Qalbiga koʼmadi va har kecha mozorlarni ziyorat qiladi. Rauf Parfi badiiy uygʼunlikning yangicha koʼrinishini yuzaga keltira olgan isyon farzandi. U his-tuygʼular toʼlqinini, kechinmalar poʼrtanasini ShE’Rga sola olgan, uni noanʼanaviy yoʼsinda qalamga olgan Ijodkor. Bir sheʼrida “Yozilmagan sheʼr erur dilim” deydi Shoir. Darhaqiqat, uning yozganlari kitobxonga jumboqli tuyulishi, ong-u shuuri qabul qila olmasligi mumkin. Shoir bitiklarini magʼzini chaqish uchun Kitobxondan maʼlum maʼnoda badiiy did, yuksak saviya talab qiladi. Аyniqsa, uning “Sakina” saylanmasidagi 67 quyidagi uchliklarini oʼqigan kitobxon Rauf Parfi lirik qahramoni bilan nogahon suhbat quradi, uning kechinmalari kitobxonga bamisli koʼzgu tutayotgandek taassurot uygʼotadi. Men sizni sevaman, Аlloh kechirsin Men sizni sevib oʼlganman. Kechiringiz oʼlgan odamni Yoki: Men suvman-Hali hech kim ichmagan, Kuygan Kitobman men Hali hech kim oʼqimagan, - deydi u boshqa bir uchligida. (“Sakina”, 236-bet) Rauf Parfining qay bir satrini oʼqimaylik, undan shoirning chegara bilmas tugʼyonlariga guvoh boʼlamiz. Bir qarashda, uning baʼzi sheʼrlarida sheʼriy ritmika –ohangni belgilaydigan hijo, turoq, bahr, qofiya kabi qatʼiy talablar oʼz ahamiyatini yoʼqotgandek: Buncha koʼp soʼzlaysan, Nega? Ne uchun? Аxir kerak emas. Аxir behuda. Аxir kerak emas, shart emas axir Tillaring yam–yashil yaproq singari Daraxt emassan–ku, bas qil, gapirma. (“Sakina” , 176 - bet) 100 Undagi jozibani, musiqiylikni kitobxon faqatgina koʼngil koʼzlari orqali ko‘rishi, undan zavq olishi mumkin. Shoir sheʼrlaridagi izchillik bilan yoritilgan, hissiy mazmundan vujudga keladigan ohang oʼquvchi ruhoniyatiga toʼgʼridan–toʼgʼri taʼsir oʼtkazadi. Rauf Parfi ijodida Turon– Turkiston mavzusi alohida sahifani tashkil etadi. “Yurak” sheʼrida “Men faqat Turkiston atalgan yorqin, bir butun yurtimni istayman, xolos” der ekan, oʼz Vatanida muhojirdek kun kechirayotgan Turkiylar qismatini yorugʼ satrlarida bagʼri butun millat holida koʼrmoqlikni orzulaydi. Uning har bir satrida “Hurriyat”, “Erk” soʼzlari manaman deya boʼy choʼzib turibdi. Rauf 100 Rauf Parfi. Sakina .-T.: «Muharrir», 2013 68 Parfi sheʼriyati Erk, Ozodlik, Millat hurriyatini baland ovozda kuylay olgan, badiiyatning kamyob qirralari bilan nurlantira olgan ULKАN Sheʼriyat.Undan har bir kitobxon oʼz estetik dunyosini titratib yuborishga qodir misralarni sevib mutolaa qiladi. Rauf Parfi Haqiqat soʼzining mutarjimi, millatni uygʼotguvchi sheʼrlari esa hali uzoq yillar davomida oʼzbek sheʼriyati osmonidagi eng yorugʼ yulduz misoli yogʼdu sochajak. Mantiqiy mushohadadan qochish, g‘alatilikka, so‘z ma’nolari va shakliy o‘yinlarga atay intilish hozirgi she’ri-yatimiz qiyofasini belgilaydigan omilga aylandi. Aqlga muvofiq xulosa chiqarish mumkin bo‘lgan she’rlar bugungi adabiyot uchun eskilik sanalib qoldi. Jahon adabiyotidagi turli badiiy tajribalardan yaxshi xabardor o‘quvchini bularsiz qoniqtirish mumkin bo‘lmay qoldi. Shu bilan birga ko‘pchilik shoirlar ham ijodiy yakranglikdan saqlanish yo‘lini qidirishga kirishdilar. Bunday izlanishlar adabiyotni rangin she’rlar, betakror obrazlar va kutilmagan tashbihlar bilan boyitdi. tushlarimni qabartirar oy tushlarimning qadoqlari yuragimga botmoqda (“Ayolg‘u”, 156-bet) Bir o‘qishda, darhol anglab olinmaydigan, mantiqsizlikday tuyuladigan bu ifoda kishini she’r matniga chuqurroq kirishga, shoir nazarda tutgan badiiy mantiqni topishga undaydi. U o‘quvchidan izlanishni, she’r paydo qilgan yuzaki ta’sir bilan kifoyalanib qolmaslikni talab qiladi. Zotan, bunday she’rlarda ilk hissiyot aldamchi, she’r mantig‘ining libosigina bo‘ladi, xolos. Uni qaytaqayta o‘qigan, o‘qiganlarini teran mushohada qilgan kishi mantiqsizday ko‘ringan tasvirning go‘zal mantig‘ini topishi mumkin. 101 Yangi fikr majozini aytishga intilish, ijodkorning o‘z qobig‘iga o‘ralishi Asqad Muxtor ijodida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning: Inson-60 kilo, 101 Muhayyo Yo’ldosheva. Yangilanishlar manguligi. T.: 2011 69 Inson-70 kilo. Biri yuzdan ortdi-Uch qat baqbaqa! O‘zi mamnun, yuzlarida jilo, Konserva bankaga tashladi chaqa. …Mana ming so‘m! , - deyman, Siz ruhimni torting. O‘ylarimni torting, hissimni! (“El yurt kerak ekan odamga”, 159-bet) 102 Ijodkor lirik qahramoni ruhiyatini vizual emas, balki intuitiv tarzda “ko‘rish” imkonini beradi. Shoir mavjud she’riy qoidalar ta’sirida emas, balki o‘z shaxsiy qoidalari asosidagi mazmunni o‘quvchi ongiga singdirmoqchi bo‘ladi. Zamonamizning yana bir avangard shoirlaridan biri Tursun Ali ijodi har qanday mavjud she’riy qoliplardan xoli ekanligi, ichki musiqiyligi bilan ajralib turadi. Tursun Аlining “Maʼyus Shodlik” kitobini o‘qigan har qanday o‘quvchi, ich-ichimdan o‘zini allalayotgan bir tugʼyon chayqalayotganini his qiladi. Kitob nomining oʼzi Qalbi borligini yodiga solidi: “Maʼyus Shodlik”. Dardsiz sheʼrlar sevib oʼqilmaydi. “Maʼyus Shodlik”ning har bir misrasidagi Yorugʼ Dard Kitobxonni Oʼzga Dunyoga olib kiradi.“Shodlik”ni “Maʼyus soʼzi toʼldirib,bus-butun holatga keltiradi. Tursun Аli ijodi bilan tanishar ekan, kitobxon Soʼzni mahorat bilan Yurak dorlariga nihoyatda teran mushohada bilan bogʼlay olganiga guvoh boʼladi. U Ruhoniyatni kuylaydi, Qalb vositasida Hurlikka talpingan ruhiyatini bor boʼyicha tavsiflaydi. Bir xillikdan qochish, ruhiy olam manzarasining original tasviri -Ijodkor yozgan “Maʼyus Shodlik” ning badiiyatidan darak beradi. Kitobxon Shoir ruhiyatida kechayotgan holatni tushunishga harakat qilmaydi, balki uni tiynati bilan his qiladi. Boisi, uning yozganlari anglamga muhtoj emas. Uning “Koʼngil iztiroblari” sarlavhasi ostidagi turkumida Shoir koʼnglini bemalol oʼqish mumkin: Bu oqshom uzun va mahzun kechmoqda, 102 Асқад Мухтор. Эл-юрт керак экан одамга. Т-2011 70 Sevgilim. Balki hozir sayrab yuborar shodligim qushi. (Маьюс шодлик- 56-bet) 103 Qanday original tasvir! Shoirning lirik qahramoni Hayotni oqshomga, mahzunlikka toʼlib ketgan yuragini esa shodlik kuyiga mengzamoqda. Uning “Men sheʼr yozmoqdaman” deya boshlanuvchi ashʼorini o‘qir ekanmiz, Tursun Аlining Shoirlik qismatini ochib bera olgan asl tuygʼular sarchashmasidan qonib suv ichgandek boʼlamiz. Tursun Аlining mazkur kitobdagi yangi, ohori toʼkilmagan obrazlari– Ruh,Аyol,Ranglar,Lahzalar.U butun olamni oʼziga xos obrazlari bilan tarannum etadi.Аyniqsa,Ijodkorning Ozod Sharafiddinovga bagʼishlab yozilgan “Oqar daryolar”sheʼri Ozod Sharafiddinov timsolini musavvirona tarzda chizib bera olgan.Shoirning Аbdulla Oripov,Erkin Vohidov,Halima Xudoyberdieva, Dilorom Mamedovaga bagʼishlov sheʼrlarini oʼqirkan, ularning Sabotga yoʼgʼrilgan Umri beixtiyor kitobxon koʼz oʼngida gavdalanadi.Tursun Аlining mazkur kitobida birorta mayda, maishiylikka botib ketgan misrani koʼrmaymiz,unda Iztirobga yoʼgʼrilgan Katta Dardlar “Manaman” deya boʼy choʼzib turibdi.“Pablo Nerudadan oʼqir edim sheʼr”,“Shoir yuzlarida kulardi kulgich”,“Koʼnglim bilan yolgʼizman,yolgʼiz”kabi sheʼrlarida Shoirning sinchkov va teran nigohlariga duch kelamiz.Satrlarning ichki qofiyalanishi -Shoir sheʼrlarining estetik koʼlamining taʼsir kuchini oshirishga xizmat qilgan, har bir misrada modernistik unsurlar ko‘zga tashlanadi.Kitobda Shoirning Velimir Xlebnikovdan qilgan tarjimalari ham oʼrin olgan.Unda Tursun Аli Xlebnikovning misralardagi Isyonini,uning ruhiy sarhadlari,butun Qalb Haroratini oʼz badiiy mahorati bilan tarjima qilgan.Tursun Аli Olam va Odamning botiniy va zohiriy kechmishini oʼz misralariga koʼchirgan Ruhoniyat egasi. Uning she’rlarida eng goʼzal ruhafzoga oʼralgan, mahzun quvonchlarga evrilgan ommaviy emas, individual yaxlit ruh bor. Istiqlol davrida yangilangan badiiy tafakkur Erkin A’zamning «Stupka», Xurshid Do‘stmuhammadning «Qichqiriq», Nurulloh Muhammad Raufxonning 103 Турсун Али. Маъюс шодлик. Т.: 2021 71 «Etakdagi kulba», Nazar Eshonqulning «Bahouddinning iti», Rahimjon Rahmatning «Adashvoy», Isajon Sultonning «Suvdagi kosa», Ulug‘bek Hamdamning «Bir piyola suv» kabi hikoyalarini berdi. Nomlari zikr etilgan va yana Omon Muxtor, Ahmad A’zam, Olim Otaxon, Murod Karim kabi nosirlar, Bahrom Ro‘zimuhammad, Tursun Ali, Faxriyor, Aziz Said, Shermurod Subhon, Go‘zal Begim singari shoirlarning izlanishlari yangi (modern) o‘zbek nasri va nazmining o‘ziga xos namunalari hisoblanadi. 104 Shuningdek, Abduvali Qutbiddin, Bahrom Ro‘zimuhammad, Faxriyor, Aziz Said, Go‘zal Begim, Sanobar Mehmonova, Dilrabo Mingboyeva- O‘zbek modern poeziyasida samarali qalam tebrat(ayotgan), o‘z intellektual-individual qarashlarini she’rlariga jo qilgan ijodkorlardir. Bugungi yangilanayotgan zamonda modernizmning nafaqat adabiyotda, balki o‘zbek tasviriy san’atda ham alohida o‘rni bor. Tasviriy san’at – lahzani turfa ranglarda his etish baxti. Uzoq tikilib qarasangiz, rassom tuyg‘uning ranglarini haqiqatning inja ko‘rinishini mahorat bilan tasvirlayotganining guvohi bo‘lasiz. Mashhur amerikalik yozuvchi, dramaturg Irving Stoun o‘zining “Hayotga tashnalik” asarida rassomlar haqida “Barcha tasviriy san’at ustalari – telbalar. Bu ulardagi eng ko‘zga ko‘ringan jihat. Men buni qadrlayman. Ba’zan mening ham aqldan ozgim keladi. “Hech bir ehtiyotkor Qalb telbalik ulushidan mahrum emas”, buni kim aytganini bilasizmi? Aristotel!” degan fikrlarni bildirgan. Chindan ham, rassomning mo‘yqalami ko‘ngilning eng chuqur qatlamlariga kirib bora oladi va borliqni yaxlit tasavvur qilishga imkon beradi. Ba’zi rassomlar mo‘yqalami bilan, ba’zilari esa Qalbidagi harorat bilan suratlarni harakatlantiradi. Tasviriy san’atda rassomning qarashlari u tasvirlagan individlarida, simvolizmga qorishgan kompozitsion, ritmik va ranglar mutanosibligi (garmoniya)da o‘z ifodasini topadi. O‘z ijodiy ishlarida gumanistik qarashlarini, obrazlarida shafqatsiz realizm va sentimentallikning qorishuvini aks ettirgan o‘ziga xos rassom qoraqalpog‘istonlik Baxtiyor Serekeyevdir. Uning suratlarida ekspressionistik ruh, ekspressionistik kayfiyat 104 Ulug’bek Hamdam: Jahon adabiyoti: Modernizm va postmodernizm, 2020 72 yetakchilik qiladi. Deyarli barcha suratlarida tasvir usulining noan’anaviy, noodatiy usulidan foydalangan. Uning suratlarini bir so‘z bilan “Abstrakt san’at” deb atash mumkin. Masalan, uning “Арал – моя боль, моя надежда” kartinasini olaylik. Unda sintetik (qorishiq) syujet, ya’ni xilma-xil tasvir usullariga suyangan. Ijodkorning Ichkarisi (Qalbi)da kechayotgan tug‘yonlar tasviri, og‘riqlari moybo‘yoq da kompozitsi on muvozanati dan chiqqan holatda, voqelik nomukammalligi bilan mukammal tasvirlangan.Tasviriy san’atda ekspressionizm tamoyillari ko‘proq golland rassomi Vinsent Van Gog, norvegiyalik mashhur rassom Munk asarlarida o‘zini to‘liq namoyon qilgan. Baxtiyor Serekeyev uslubini bir qarashda Munk ijodiga qiyoslash mumkin. Biroq Serekeyevda nisbatan ratsionallikdan qochish, o‘ta hayajonli, isyonga to‘la yoki o‘ta sokin obrazlar to‘qnashuvi kesishgan. Munkning mashhur “Qichqiriq” kartinasida odamzotning qo‘rquv iskanjasida qolib ketishi mahorat bilan tasvirlangan. Baxtiyor Serekeyevning “8 mirokkino” nomli kartinasida qizning iztirobli yuzi, boshi-oxiri yo‘q chigal o‘y-xayollari, ruhiy jarohatlarini nihoyatda keskinlik bilan ifodalagan. Asarlarining nomlanishi ham e’tiborimni tortdi. Tengdosh hamkasbi Yigitali Sattorov bir suratini "Allambalo" deb nomlaganidan, rassom ruhiyatining o‘tkir sarkazmga boyligi seziladi. Baxtiyor Serekeyevdagi dramatik ifoda asarlarining nomlanishida ham o‘z aksini topgan. Yigitali Sattorov asarlarida nigilizm, postmodernistik ruh ko‘proq oq-qora tasvirda, shaklning noan’anaviy yo‘sinda berilishi bilan ahamiyatli. Serekeyevda esa bari ekspressionistik ruhda. sinda berilishi bilan ahamiyatli. Serekeyevda esa bari ekspressionistik ruhda. Modern poeziya asoschilaridan biri Tomas Eliot “San’at asarini yaratish – muallif shaxsiyati qahramonlari shaxsiyatiga singishi demakdir” 105 deydi. Baxtiyor Serekeyev suratlarida ijodkorning subyektiv tasavvur manzaralarining eng ichkin burchaklarigacha kirib borish mumkin. 105 Элиот Т. Стихотворения и поэмы. АСТ, 2013 73 “Новая жизнь” kartinasida qishloq, ayollar va asosiy rakursda beldan tepa qismi yalang‘och holatdagi o‘ychan yigit tasviri. Yigitning “dunyoni unutgan” nigohlarida “xaos”, “absurdlik”ni ko‘rish mumkin. Ranglar uyg‘unligi (garmoniya) tasvirga yanada joziba bag‘ishlay olgan. Yigitning botiniy noroziligi yuzada ko‘rinib turganligining guvohi bo‘lamiz. Baxtiyor Serekeyev – an’anaviy axloqiy me’yorlardan voz kechgan “ozod” rassom. Uning suratlaridan ta’sirlanish kuzatuvchi (tomoshabin)ni ruhiy muvozanatidan chiqaradi. Baxtiyor Serekeyev asarlarini shunchaki madaniy hordiq olish uchun yoki zavqlanish uchun ko‘rish mumkin emas, faqatgina hissiy belgisi yuqori bo‘lgan, elitar san’at shinavandalarigina uning asarlarini sevib kuzatishi, his qilishi mumkin. Ha, yangilanayotgan badiiy tafakkur mahsullari mohiyatining ochilishi uchun o‘quvchi tayyorgarligi va ishtiroki judayam zarur bo‘lib borayotir. Endi o‘quvchining kitobxonlik darajasi asarga ayricha bir mazmun bag‘ishlaydi. Yangi san’at namunasi har bir o‘quvchi bilan yuzlashganda o‘zgacha tovlanadi. Ya’ni o‘quvchining badiiy-estetik darajasiga qarab turlanadi u. Albatta, bu o‘rinda muallif darajasi ham muhim. Har bir mazmun shu darajadan ibtido oladi, aslida. Muallif darajasi (asar olamida) parvozlar yuksakligini (pastligini ham, demak, umuman, parvozlar hadisini) belgilaydi. (Aslida, hamma davrlarda, hamma san’atlar uchun hol shunday edi, faqat yangi san’at asarlari misolida ana shu jihatlar g‘oyat bo‘rtib ko‘rina boshladi. Misol uchun, ilgari badiiy asarning xususiyatlaridan biri bo‘lgan u yoki bu qirrasi bugunga kelib uning o‘zak-mohiyatiga aylanmoqda 106 Modernizm adabiyoti hayotsevarlik ruhi bilan to‘yintirilgan, zavqqa qorishiq bo‘lmagani va bosh qahramon ruhiyatida kechayotgan to‘fon va tanazzulni konkret ifodalashi bilan ham ahamiyatlidir. 106 Ulug’bek Hamdam: Jahon adabiyoti: Modernizm va postmodernizm, 2020 74 3-bob bo‘yicha xulosa: 1.3-bobda Avangardizm oqimining etimologiyasi, kelib chiqish sabablari va omillari ko‘rib chiqildi. 2.Avangardizm va uning modernizm adabiyoti bilan o‘zaro aloqadorligi, bilan bog‘liq atamalarning zamonaviy adabiyotshunoslikdagi o‘rni yoritildi. 3. O‘zbek modern she’riyatidagi o‘ziga xosliklar, poetik metaforalar genesis o‘rganildi. 4. Dissertatsiyaning ikkinchi faslida o‘zbek adabiyotidagi modernchi shoirlar Asqad Muxtor, Rauf Parfi, Tursun Ali hamda yosh rassom, syussealistik suratlar muallifi -Baxtiyar Serekeyev ijodidagi modernistik unsurlar tahlil qilindi. 5. 75 XULOSA: 1.Shu kunga qadar modernizm adabiyotini teran mushohada etish hamda undagi ma’no kengliklarini anglash, unga boshlang’ich munosabatda bo‘lish uchun yaxlit atamalar tizimga solinmagan. Atama va istilohlar tizimisiz hech qanday fan yashay olmaydi. Ilmiy nutq (xoh u og’zaki, xoh u yozma shaklda bo‘lsin) istilohlarsiz amalga oshmaydi, uning yordamida biz fanning mohiyatini anglashga kirishamiz. Ilmning maqsadi ham ayrim atama va tushunchalar mohiyatini to‘g’ri anglash orqali terminologik chalkashliklarga aniqlik kiritishdan iborat. 107 Modern adabiyotshunoslikdagi atamalar tizimi birinchi marta yaxlit shakllantirilgan monografik planda o‘rganilganligida va zaruriy xulosalar chiqarilganida ko‘rinadi. Mazkur tizim dissertatsiyani umumlashtiruvchi sistemadir. 2.Jahon adabiyotshunosligidagi modernist ijodkorlar asarlari xronologik tartibda ko‘rsatib o‘tildi va uning o‘zak muammolariga psixologik yondashuv asosida (Jeyms Joysning “Uliss” asari misolida) mufassal tahlil qilindi. 3.Ikkinchi faslda modernizm adabiyotshunosligidagi faol atamalar istilohiy jihatdan o‘rganib chiqildi. 4.Har bir modernistik oqimga tizimli ravishda tavsif berildi. Uning asosiy belgilari-tushkun holat, ruhiy inqiroz XX asr adabiyoti va tasviriy san’atidagi modernizm yo‘nalishlarining ekspressionizm, syurrealizm, dadaizm, “ong oqimi”, “yangi roman”, futurizm, syurrealizm, ekspressionizm, absurd kabi oqimlariga vosita obyekti sifatida xizmat qilgani hamda Modernizm adabiyotining badiiy adabiyot hamda san’atdagi vakillari ijodi haqida izoh berildi. 107 Болтабоев Ҳ. Адабиёт энциклопедияси. Т: Mumtoz so’z, 2015, c- 55 76 Modernizm asoschisi sifatida nom qozongan Freyd hamda Yung nazariyalari batafsil ko‘rsatilib, izohlandi. 5.Ushbu dissertatsiya fasllarida Modernizm yaxlit termin sifatida o‘rganildi. 6.Mazkur modern adabiyotdagi terminologiyadan soha mutaxassislari hamda tafakkur tadriji yuqori bo‘lgan barcha ilm ahli foydalanishi mumkin. 7.Dissertatsiyada tahlil qilingan Jeyms Joys, Frans Kafka, Rauf Parfi, Asqad Muxtor, Tursun Ali, Baxtiyar Serekeyev ijodi ensiklopedik bilimlarni germenevtik tafakkur tadriji misolida anglash hamda mavjud modern ijod namunasi orqali tahlil qilish imkonini beradi. 8.Yangi ensiklopedik bilimlar oqimi orqali zamonaviy adabiyotshun oslikda terminologiya muammosini ng dolzarbligi axloqiy komponentga ega, chunki adabiyot eng muhim hisoblanadi va mavjudlikning zarur tomoni, garchi modernizm adabiyoti tom ma’noda "xalqchil" bo‘lmasa ham, tuyg‘uni idrok eta olish, albatta, xalq hayotida - har bir insonda mavjud. Tadqiqotda har bir xalq modern adabiyotni idrok etish huquqiga va hatto ma’naviy majburiyatga ega, adabiyot-uning ma’naviy hayotining bir qismi ekanligi, shuning uchun yozuvchi, adabiyotshunos, nazariyotchi, rassom, tanqidchi va san’at iste’molchisi bir-birini tushunishga majbur ekanligiga nisbat berilgan. 9.Fan va texnika taraqqiyotining bugungi rivoj topayotgan bosqichida modern adabiyotshunoslikka oid atamalarni lug’atshunoslik nuqtayi nazaridan tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Binobarin, mazkur terminlarning shakllanish manbalarini, umumtilda va o‘zbek adabiyotshunosligida qo‘llanish doirasini o‘rganish zarurati yuzaga kelmoqda. Hozirgi o‘zbek modern 77 adabiyotshunosligidagi atamalarni to‘plash hamda sistemalashtirish ham zamonaviy o‘zbek adabiyotshunosligi uchun dolzarb vazifa hisoblanadi. O‘zbek adabiyotshunosligida modern terminologiyasini tizimlashtirish, o‘zbek va jahon adabiyotshunosligida mavjud bo‘lgan modernistik atamalarning qo‘llanish doirasi aniqlandi. 10.Mazkur dissertatsiya ishi jahon va o‘zbek adabiyotshunosligi tomonidan qabul qilingan atamalar o‘rin olganligi bilan ahamiyatlidir. Tahlil asosidagi tizimli yondashuv modern adabiyotga oid terminlarning asosini tashkil qilgan. 78 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.SIYOSIY ADABIYOTLAR 1.Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2017. 360 б. II. ILMIY-NAZARIY ADABIYOTLAR 1. Асқад Мухтор. Эл-юрт керак экан одамга. Т-2011 2. Болтабоев Ҳ. Адабиёт энциклопедияси. Toshkent: Mumtoz so‘z, 2015 3. Quronov D va b. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr. 2010 4. Эшонқул Н. «Мен» дан менгача. – Тошкент: Академнашр, 2014 5. Genis A. XX asrning yetakchi uslubi // Jahon adabiyoti. 2001 6. Hamdam U. Jahon adabiyoti. Modernizm va postmodernizm. –T: Akademnashr, 2020 7.Hotamov N., Sarimsoqov B. Аd-tshunoslik terminlarining ruscha- oʼzbekcha izohli lugʼati. T.: Oʼqituvchi, 1979. B.17 8. Jo‘rayev T. Modernizm bizga begona emas, biroq u yagona yo‘nalish emas, 2015 9. Jon Lokk. Inson tushunchasi haqidagi insho, 1690). 10. Oyina.uz-2023 11. Rahimjonov N. Davr va o‘zbek lirikasi. –T.: «Fan», 1979 12. Rauf Parfi. Sakina -T.: «Muharrir», 2013 13. Rasmda kubizm yo'nalishi. Rassomlar va rasmlar, MOOCSP.RU. 2022-yil 14. Sharafiddinov O, Modernizm jo‘n hodisa emas. –T.: “Yoshlik”, 2002 15. Турсун Али. Маъюс шодлик. Т.: 2021 16. Umurov H. Adabiyot nazariyasi, Samarqand, 2001 17. Xalizev V. E. Adabiyot nazariyasi: darslik, 2000 18. Холбеков М. ХХ аср модерн адабиёти манзаралари. – Тошкент: Mumtoz so‘z, 2014 79 19. Yo‘ldosheva M. Yangilanishlar manguligi. T.: 2011 20. Yung. K.G. Monolog. A. Otaboy tarjimasi. Jahon adabiyoti, 2020 21. Йўлдош Қ Бадиий таҳлил асослари. – Тошкент: Камалак, 2016 22. Yo'ldoshev Q. Modernizm: ildiz, mohiyat va belgilar. 2018–yil 23. O‘ZME, Toshkent, 2000-2005 24. Аполлон. 1913. №1; Эйхен-баум Б. Анна Ахматова. Опыт анализа. Петроград, 1923 25. Avant-garde, Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory Third Edition (1991) 26.Absurdist Monthly Review – The Writers Magazine of The New Absurdist Movement, 2001 27. Bossy, Michel-André (2001). Artists, Writers, and Musicians: An Encyclopedia of People Who Changed the World. Westport, Connecticut: Oryx Press 28. Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А.Иллюстрированный энциклопедический словарь/Современная версия. M.: EKSMO, 2007. S.7 29. Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель- Аст, 2003. С.28; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.33-34; Белокурова С.П. Словарь лит-ведческих терминов. СПб.: Паритет, 2006. С. 17 30. Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель- Аст, 2003. С.44; Иглтон Т. Теория лит-ры. Введение. М., 2010 31. Блок А. ―Без божества, без вдохновенья‖ (Цех акмеистов) / Александр Блок о лит-ре. М., 1931; Гумилев Н. Наследие символизма и акмеизм // Аполлон. 1913. №1; Эйхен-баум Б. Анна Ахматова. Опыт анализа. Петроград, 1923; Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. Л., 1977; Шведова Ю.И. Акмеизм / Лит-ный энц-кий словарь. М.: СЭ, 1987. С.17; Лекманов О.А. Книга об акмеизме. М., 1996; Теория лит-ры в 4-х т-х. т.4: Лит-ный процесс. М., 2001; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001 80 32. Власов В. Г.. Авангардизм; Модернизм // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004 33. Esslın M., The Theatr of the Absurd. New York, 1961 34. Фромм Э. “Душа человека” ACT, 2010 35. Философский энц-кий словарь. М.: СЭ, 1989. С.7; Фалсафа. Қомусий луғат. Т.: Ўз-н файласуфлари миллий жамияти нашр., Шарқ НМАК, 2004. Б.7; Власов В., Лукина Н. Авангардизм, модернизм, постмодернизм / Малый лексикон искусства. СПб.: АЗБУКА Классика, 2005. С.9-16; Karataş T. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözluğu. Ankara, 2007. S.422–423 36. Goldman, Jonathan. Modernism Is the Literature of Celebrity. Austin: U of Texas P, 2011. Print. 37. Элиот Т. Стихотворения и поэмы. АСТ, 2013 Esslın M., The Theatr of the Absurd. New York, 1961 38. Энциклопедия модернизма. M.: Eksmo–Press, 2002. S.126 39. Джеймс У. Поток сознания Психология-М.: Педагогика, 1991. - С.54-80 40. Дики Д. Искусство и эстетика: введение и институциональный анализ. М., 1974; Мукар-жовский Я. Исследование по эстетике и теории искуства. М.: Искусство, 1994; Власов В., Лукина Н. Авангардизм 41. Джеймс У. Поток сознания Психология-М.: Педагогика, 1991. - С.54-80 Dubin S.B. Yevropa avangardining ufqlari “Akademiya”, 2003 42. Эфиров С.А. Итальянский позитивный экзистенциализм / Современный экзистенциализм. М., 1966; Долгов К.М. Аббаньяно / Современная западная философия. М.: ИПЛ, 1991. С.5-6 43. Gardner, Helen; de la Croix, Horst; Tansey, Richard G.; Kirkpatrick, Diane 1991 44. Литературное движение советской эпохи. Материалы и документы, М. 1986 Lewis, Pericles (2000). Modernism, Nationalism, and the Novel. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 38–39 81 45. Matusevich V.B. Аbellь / Kratkaya lit-naya ents-ya, t.1. M.: SE, 1962. S.33 Мир без границ. Литературная беседа с австралийской писателницей Н.Крофтс // Звезда Востока. – Ташкент, 2014 46. Маца И. Проблемы художественной культуры ХХ века. М.,1969; Неоаван- гардистские течения в зарубежной лит-ре 1950-60 гг. (Сб. стат.) М., 1972; Kramer H. The Age of the Avant-garde. New York, 1973; Дорошевич А.Н. Авангардизм / Лит-ный энц-кий словарь. М.: СЭ, 1987. С.9; 47. Cuddon, J. A. The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. London: Penguin Books, 1991; Сахо И.М. 48. Ницше Ф. и др. Сумерки богов. – М.: Политическая литература, 1990 49. Петров В. Разносторонный художник // Творчество, 1969. № 10; Энц-я модернизма. М.: Эксмо–Пресс, 2002. С.122-123 50. Поэзия Бразилии. М.: Художественная лит-ра, 1983. С.102-125 51. Пикассо П. Сборник статей. М.: Искусство, 1957; Матисс А. Сборник статей о творчестве. М.: Изд. Иностранной лит-ры, 1958; Knaurs Lexsikon der modernen Kunst. Paris: 1963; "Le merveilleux et le "theatre du silence", Paris, 1965; Barr A., Cubism and Art Abstract. New York: 1974; Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Ад-тшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Т.: Ўқитувчи, 1979. Б.17; Бажанов Л., Турчин В. Абстрактное искусство / Советское искусствознание. 1991. Вып.27; Сарабьянов Д., Вас. Кандинский в русском контексте // Вопросы искусствознания. 1997. №1; Turk Dunyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklopedik Sözluğu. Cilt 1. Ankara: Ataturk Kultur Markezi Baskanlig‘i, 2001. S.17; Елисеев И.А., Полякова Л.Г. Словарь лит-ведческих терминов. Ростов на-Дону: Феникс, 2002. С.3; Энц-я модернизма. М.: Эксмо-пресс, 2002. С.117- 146; Энц-я искусства ХХ века. М.: Олма-Пресс, 2002; Борев Ю. Эстетика. Теория лит-ры. Энц-кий словарь. М.: Асрель-Аст, 2003. С.6- 8; Русова Н.Ю. От Аллегории до Ямба: терминологический словарь- тезаурус по лит-ведению. М.: Флинта-Наука, 2004 82 52. Сборник стихов акмеистов. М., 1915; Русская лит-ра конца XIX- нач. XX в.: 1908-1917. М., 1972. С.286-334; Мандельштам О. Камень. М., 1913; Ахматова А. Четки. М., 1914; Гумилев Н. Колчан. М., 1916. 53. "Some Characteristics of Modernism in Literature" Fakultet for Sprog Og Erhvervskommunikation – Handelshøjskolen I Århus. March 23, 2011 54. Сборник стихов акмеистов. М., 1915; Русская лит-ра конца XIX- нач. XX в.: 1908-1917. М., 1972. С.286-334; Мандельштам О. Камень. М., 1913; Ахматова А. Четки. М., 1914; Гумилев Н. Колчан. М., 1916 55. Childs, Peter Modernism ISBN 0-415-19647-7. p. 17. Accessed on 8 February 2009 56. Cuddon J.A. The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. London: Penguin Books, 1991; Abrams, M. H. A Glossary of Literary Terms. 6 edition. Fort Worth: Harcourt Brace College Pub., 1993 [Now superseded by later editions]; Borev Yu. Estetika. Teoriya lit-rы. Ents-kiy slovarь. M.: Аsrelь-Аst, 2003. S.29; Borev Yu. Ents-kiy slovarь estetiki i teorii lit-rы. M., 2008. S.81 57. Саруханян А. П. К соотношению понятий «модернизм» и «авангардизм» // Авангард в культуре XX века (1900—1930 гг 58. Calinescu, Matei. The Five Faces of Modernity: Modernism, Avant- Garde, Decadence, Kitsch, Postmodernism Archived 14 April 2022 59. Saint-Simon H. de. Opinions litteraires, philosophiques et industrielles. — P., 1825 60. Чернышевский Н. Г. Полн. собр. соч. — М., 1947. — Т. 3. — С. 422 —423 III. JURNAL VA GAZETALARDAGI MAQOLALAR 61. Jahon adabiyoti. – Toshkent, 2013-y. may. 62. Sharq yulduzi. – Toshkent, 2015-y. aprel. 63. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 2004. №12. 64. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 2002. №23 – 24. 83 65. Литературная газета. 2014 г. 17 – 23 сент. IV. INTERNET MANZILLARI 66. Internet materiallari: Modernizm. Postmodernizm. Jumladan, http://iEssay.ru <http://iessay.ru/ru/writers/other/literatura-konca-xx- nachala-xxi- veka/stati/mirovaya-literatura-konca-xx-nachala-xxi-veka/iz-literatury- tretego-tysyacheletiya-ob-osnovnyh-tendenciyah-razvitiya-mirovoj- literatury-v-konce-hh>, «Vikipediya», «Все поэты в Контакте», «МУ стихи» сайтлари, http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms.html 84

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. DUNYO ADABIYOTSHUNOSLIGIDA MODERNIZM BILAN BOG‘LIQ TUSHUNCHALAR TASNIFI

1.1. Modernizm adabiyotining shakllanish va taraqqiyot omillari

1.2. Modernistik adabiyotdagi faol atamalar tasnifi

II BOB. O‘ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGIDA MODERNIZM ATAMALAR TIZIMI

2.1. O‘zbek modern adabiyotidagi faol atamalar

2.2. Modernizm bilan bog‘liq nofaol atamalarga munosabat

III BOB. MODERNISTIK ATAMALARDA IDENTIFIKATSIYA MASALASI (JORIYLANISH)

3.1. Avangardizm adabiy yo‘nalishi bilan bog‘liq atamalarning zamonaviy adabiyotdagi o‘rni

3.2. Modernizm adabiyotshunosligida uslub rang-barangligi

UMUMIY XULOSALAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить