Молия бозорида банкларнинг фаолияти ва уни тартиблаштиришнинг назарий асослари - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Молия бозорида банкларнинг фаолияти ва уни тартиблаштиришнинг назарий асослари

Купить

Молия бозорида банкларнинг фаолияти ва уни тартиблаштиришнинг назарий асослари 5341600 – “Бозорлардаги фаолият ва операциялар” таълим йўналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ 1

МУНДАРИЖА I-боб. Банкларнинг молия бозоридаги фаолияти ва уни тартиблаштиришнинг назарий асослари 1.1. Молия бозорларида банклар фаолиятини тартиблаштиришнинг мохияти 1.2. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолияти механизмини тартибга солишнинг вазифалари 1.3. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги тартиблаштиришнинг жаҳон тажрибаси фаолиятини II-боб. Ўзбекистонда тижорат банкларнинг молия фаолиятини тартиблаштириш механизмининг таҳлили бозоридаги 2.1. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги тартиблаштиришнинг қонуний-меъёрий асослари таҳлили фаолиятини 2.2. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштириш механизмининг таҳлили III-боб. Тижорат банкларининг молия бозори фаолият механизмини тартибга солишни такомиллаштириш йўллари 3.1. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаоли

Битирув малакавий ишнинг долзарблиги. Мамлакатимизда танланган иқтисодий ривожлантиришнинг ўз модели ва унинг тамойиллари асосида ишлаб чиқилган, чуқур ва ҳар томонлама ўйланган мамлакатни ислоҳ қилиш ва модернизациялашнинг тадрижий дастури изчил амалга оширилиши жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг Ўзбекистон иқтисодиёти, унинг молия ва банк тизимига салбий таъсирини сезиларли даражада камайтириш имконини берганлиги қайд этилди. 2010 йил якунларига кўра, мамлакатнинг ялпи ички маҳсулоти 8.5% га, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 8.3% га, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш ҳажми 6.8% га, қурилиш ишлари ҳажми 8.1% га, чакана товар айланмаси 14.7 % га, пуллик хизмат 13.4% га кўпайди. 1 Ушбу барқарорлик банк-молия тизимида ҳам кузатилди. Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банкл

кескин пасайиб кетиши билан боғлиқ ишсизлик ва бошқа салбий оқибатларни келтириб чиқарди. “Бугунги кунда мамлакатимизни, аввало, иқтисодиётимизни ислоҳ этиш, эркинлаштириш ва модернизация қилиш, унинг таркибий тузилишини диверсификация қилиш борасида амалга оширилаётган, ҳар томонлама асосли ва чуқур ўйланган сиёсат бизни инқирозлар ва бошқа тадқиқодларнинг салбий таъсиридан ҳимоя қиладиган кучли тўсиқ, айтиш мумкинки, мустаҳкам ва ишончли ҳимоя воситасини яратди» 2 . Яна шуни такидлаш жоизки 2011 йилда банкларнинг капиталлашуви, уларнинг барқарорлиги ва ликвидлигини янада мустаҳкамлашга қаратилган изчил ва аниқ мақсадли чора-тадбирлар амалга оширилди. Охирги беш йил давомида мамлакатимиз банк сектори капиталининг етарлилик даражаси банк назорати бўйича Базель қўмитаси томонидан 8 фоиз эти

фаолиятларини такомиллаштириш каби вазифаларни амалга ошириш долзарб ҳисобланади. Бунда Жаҳон банки, Европа тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро валюта фонди, "Ўттизлик гуруҳи" (ўзларининг қимматли қоғозлар бозорларини ташкил этишни бошлаётган барча мамлакатларга ягона бўлган ёндашувлар ва қоидаларни тавсия этган ҳалкаро ташкилот) каби турли йирик ҳалкаро ташкилотларнинг тавсиялари инобатга олинади. Молиявий инқироз шароитида Ўзбекистонда банкларнинг молия бозорини тартибга солиш механизмини ўрганиш, ҳамда фонд бозорида «инвестиция муҳитини» яхшилашда, хорижий ва маҳаллий инвесторларни жалб қила олиш қобилиятини оширишда юқори даромад келтирувчи инструментларни жорий этиш, қимматли қоғозларнинг тез олди-сотди қилиш учун шароитларни яратиш, яъни қимматли қоғозларнинг ликвидлилиги ва

- банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштиришда институционал тузилмасини ўрганиш; - банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартибга солишнинг хуқуқий-меёърий асосларини такомиллаштириш йўллари кўрсатиб бериш; - банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини мувофиқлаштиришни механизмини такомиллаштириш масалалари ва самарадорлигини ошириш йўлларини ишлаб чиқиш. Битирув малакавий ишнинг предмети иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштириш жараёнида вужудга келадиган муносабатлар йиғиндиси ҳисобланади. Битирув малакавий ишнинг объекти бўлиб банкларнинг молия ва қимматли қоғозлар бозоридаги фаолияти ҳисобланади. 6

I-боб. Банкларнинг молия бозоридаги фаолияти ва уни тартиблаштиришнинг назарий асослари 1.1. Молия бозорларида банклар фаолиятини тартиблаштиришнинг мохияти Бозор муносабатларининг муҳим бўғинларидан бири бўлган банк тизимини ислоҳ қилиш ва эркинлаштириш замирида иқтисодиётни ривожлантириш, халқаро банк тизими талабларига мос келувчи маҳаллий банклар фаолиятини ташкил қилиш ва улар фаолиятини янада такомиллаштириш шу куннинг долзарб вазифаларидан ҳисобланади. Жамият яхши тараққий қилган банк тизими ва банклар фаолиятига эга бўлмасдан соғлом тараққий қилиши мумкин эмас. «Банкларсиз саноат бўлмаслигини, банкларсиз экспорт бўлмаслигини, банкларсиз сармоялар бўлмаслигини биз жуда яхши биламиз. Банк сохалари ва уларнинг тараққиёти Ўзбекистон ҳукуматининг диққат марказида турмоғи лозим….». 2 Мус

банклар маблағларни йиғиш, сақлаб бериш, кредит-ҳисоб ва бошқа турли хил воситачилик операцияларини бажариб келганликлари сабаб, банклар кредит муассаса бўлиб, фойда олиш мақсадида банк барча рискларни ўзига қабул қилган ҳолда операцияларини амалга оширадилар. Банкларнинг пайдо бўлишининг асоси бўлиб товар-пул муносабатларининг ривожланиши ҳисобланади. Товар-пул муносабатларининг бўлиши ва уларнинг ривожланиб бориши барча ижтимоий - иқтисодий тузумларда банкларнинг ҳам бўлишини тақозо қилади. Банклар ўрта асрларда пулдорлар томонидан пулни қабул қилиш ва бошқа давлат, шаҳар пулига алмаштириб бериш асосида келиб чиққан. Кейинчалик пулдорлар ўз бўш турган маблағларидан фойда олиш мақсадида уларни вақтинча фойдаланишга маблағ зарур бўлган корхоналарга ссудалар беришган. Бу пул алмаштирувчи пу

ҳисобланадиган қуйидаги фаолият турлари мажмуини амалга оширадиган яъни: - жисмоний ва юридик шахсларнинг, шу жумладан вакил банкларнинг ҳисоб варақларини очиш ва юритиш, ҳисоб варақлар бўйича ҳисоб-китоб қилиш; - омонатларни жалб этиш; - кредитларнинг қайтарилиши, фоизлилиги ва муддатлилиги шарти билан ўз маблағлари ва жалб этилган маблағлар ҳисобидан ўз номидан кредитлар бериш. Банклар бошқа турдаги операцияларни ҳам амалга оширишлари мумкин, чунончи: - маблағ эгаси ёки маблағни тасарруф этувчи билан тузилган шартномага биноан пул маблағларини бошқариш; - чет эл валютасини нақд пул ва нақд бўлмаган пул шаклларида юридик ҳамда жисмоний шахслардан сотиб олиш ва уларга сотиш; - пул маблағлари, векcеллар, тўлов ва ҳисоб-китоб ҳужжатларини инкассо қилиш; - учинчи шахслар номидан мажбуриятларн

- молиявий лизинг; - халқаро банк амалиётига мувофиқ, лицензияда махсус кўрсатилган бошқа операциялар. Демак, банк барча рискни ўз зиммасига олиб, юридик ва жисмоний шахсларнинг пул маблағларини жалб қилиб, банк ресурсларини ташкил қилган ҳолда, бу маблағларни муддатлилик, қайтариб беришлик, тўловлилик ва таъминланганлик шартлари асосида ўз номидан жойлаштиради, ҳамда юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги ҳисоб-китоб ва воситачилик операцияларини олиб борувчи кредит муассаса ҳисобланади. Тижорат банклари молия тизимининг муҳим бўғини бўлиб, кредит ресурсларининг асосий қисми шу банкларда йиғилади ва бу банклар хуқуқий, жисмоний шахсларга ўз хизматларини кўрсатадилар. Банк бу шундай ташкилотки, унда хом ашё бўлиб депозит ва қуйилмалар ҳисобланса, охирги товар - бу берилган ссудалардир. Депо

улар молия бозорида ўз қарз мажбуриятларини чиқармасдан фаолият кўрсатадилар. иккинчидан, банклар жисмоний ва юридик шахслар олдида мижозларнинг пул маблағларини ҳисобварақларига қўйиш ва жамғарма ўтказиш, депозит сертификатларини чиқариш ва бошқалар орқали қатъий белгиланган қарз мажбуриятларини оладилар. Қатъий белгиланган қарз мажбуриятлар билан фаолият кўрсатиш банклар учун рискни ҳисобланади, чунки банклар ўз кредиторлари олдида олган мажбуриятларини тўлиқ бажаришлари лозим. Банклар бажарадиган функциялар уларнинг бажарадиган вазифаларига қараб турли хил бўлиши мумкин. Шундай қилиб, банк тизими миқёсида олиб қарайдиган бўлсак банклар қуйидаги функцияларни бажаради: • вақтинча бўш турган маблағларни йиғиш ва капиталга айлантириш; • кредит муносабатларида воситачилик қилиш; • тўлов жара

Учинчидан, банклар иштирокисиз корхоналарни тўғридан-тўғри кредитлашда қарз берувчи қарз олувчи корхонанинг молиявий аҳволини тўлиқ ўргана олмаслиги мумкин. Қарз олувчининг тўловга лаёқатсиз бўлиши кредитор корхонанинг ҳам молиявй аҳволининг ёмонлашувига ва бошқа салбий ҳолларга олиб келиши мумкин. Халқ хўжалигидаги барча бўш маблағларнинг банк томонидан йиғилиши натижасида вужудга келадиган кредит ресурслар ҳисобидан қарз олувчи корхонага зарур бўлган суммада, зарур бўлган муддатда кредит беришга имконият яратади. Ундан ташқари банк корхоналарнинг тўловга лаёқатлилигини ҳар томонлама таҳлил қилиши , уларнинг молиявий аҳволини баҳолаб бера олиши мумкин. Демак, иқтисодий ривожланишининг ўсиши банк кредитининг қўлланилиш кўламини кенгайтириб боради. Кредит фақатгина ҳар кунлик фаолият билан

асосида чек-депозит эмиссияси ҳам амалга оширилади. Банк томонидан бериладиган кредит миқдори мавжуд жамғармалардан кўп бўлса, банк чекдепозит эмиссиясини амалга ошириши мумкин. Ундан ташқари, кредит ёрдамида муомалага нақд пуллар банкноталар чиқарилади. Банк кредит пуллар чиқариш депозитлар яратиш йўли билан тўлақонли пуллар ўрнини босувчи кредит воситаларини вужудга келтиради. Банкларнинг қимматли қоғозлар бозорида тутган алоҳида мавқеи шундан иборатки, улар бошқа хўжалик юритувчи субъектлардан фарқли равишда, ушбу бозор қатнашчиси сифатида бир вақтнинг ўзида бир неча вазифаларда, хусусан: - акциялар, депозитлар ва омонат (жамғарма) сертификатлар ҳамда банк векселлари эмитентлари сифатида; - бошқа хўжалик юритувчи субъектлар ва давлат қимматли қоғозларини сотиб олувчи сармоядорлар сифати

депозитарийлари қимматли қоғозларни нақд ва нақд бўлмаган шаклларда, компьютер тизимларида электрон шаклдаги ёзувлар воситасида сақлайди. Банклар, шунингдек қимматли қоғозлар учун ҳисоб-китоб бўйича ихтисослаштирилган ташкилотлар вазифасини бажариши ҳам мумкин. Банклар томонидан инвестиция муассасаларининг таъсис этилиши алоҳида аҳамият касб этади, чунки улар орқали қимматли қоғозлар бозорида биратўла бир неча йўналишлар бўйича иш олиб борилади. Тижорат банкларнинг мамлакат қимматли қоғозлар бозорининг шаклланишига ортиб бораётган эътибори, миллий иқтисодиётнинг инвестицияларга бўлган тобора ўсиб борувчи эҳтиёжлари билан узвий боғлиқдир, чунки уларсиз ижтимоий ишлаб чиқаришни чуқур қайта қуриш, экспорт салоҳиятини ўстириш ва аҳолининг турмуш даражасини ошириш мумкин эмас. Банкларнинг қимма

- ўз мижозларига қимматли коғозларга инвестициялар қилиш учун уларга берилган қимматли қоғозлар ва пул маблағларини бошқариш бўйича хизматлар кўрсатадиган инвестиция институти сифатида қатнашиши мумкин. Бир вақтнинг ўзида тижорат банклари қимматли коғозлар бозорининг умумий инфратузилмасини таркибий қисмидир ва ушбу вазифада уларнинг роли ниҳоятда катта, чунки амалиётда қимматли қоғозлар бозорининг ҳар бир иштирокчиси тижорат банкининг хизматисиз иш олиб бора олмайди. Чунки тижорат банки уларнинг ҳисоб-китоб рақами ва бошка ҳисоб рақамини очади, уларда пул маблағларини, шу жумладан қимматли қоғозлар билан боғлик операцияларини амалга ошириладиган маблағларни сақлайди. Шуни алоҳида таъкидлаш зарурки, қимматли қоғозлар бозорининг барча қатнашчилари орасида банклар шу билан фарқланадики, улар

асосида амалга оширишлари мумкин. Лицензияда кўрсатилган, банклар томонидан амалга ошириладиган операциялар рўйхатида қимматли қоғозлар билан олиб бориладиган фаолият махсус қайд этилган бўлиши керак. Банклар қимматли қоғозлар билан фаолиятини амалга ошириш учун қуйидаги маълумотларни кўрсатиши лозим: - қимматли қоғозлар билан режалаштирилаётган фаолиятнинг батафсил тавсифи, ушбу фаолиятни амалга оширишда банк қандай сиёсат олиб бориши ва қандай тадбирлардан фойдаланмоқчи эканлиги; - банкнинг ушбу фаолиятни амалга ошириши натижасида олиниши кўзда тутилаётган фойданинг тахминий миқдори (фоизлар ҳисобида); -бундай фаолият устидан ўрнатиладиган ички назорат турлари ва унга қўйиладиган талаблар; -қимматли қоғозлар билан операцияларни амалга оширадиган шахслар учун битимлар тузиш тўғрисида қаро

тадқиқотлари олиб боради. Бунда энг мақбул эмиссия портфелларини шакллантириш, инвестицияларни жалб этиш дастурларини ишлаб чиқиш, мижознинг ўзига керак бўлган пул маблағларини жалб этиши учун ёрдам берадиган воситаларни танлаш, қимматли қоғозлар эмиссияси учун бизнес режаларни ишлаб чиқиш, молиявий воситаларнинг ҳар хил турлари бўйича олинадиган даромадларни тахмин қилиш муҳим банк хизматларидир. Ўзбекистонда банклар ўз мижозларига бепул, техник хусусиятдаги кўпгина оғзаки маслаҳатларни беришади. Ҳозирги кунда жаҳоннинг кўпгина банклари фаолиятида 300 дан ортиқ банк операциялар мавжуддир. Чунки ишлаб чиқаришнинг тинимсиз ривожланиб бориши, жамиятнинг янада банк хизматларига бўлган талабни доимий равишда ортиб бориши тижорат банкларидан банк хизмати соҳасида янада янги хизмат турларини ишл

компаниялари ёки биронта йирик банк билан бағланган, ёки биронта банкнинг шўъба шахобчаси ва баъзи ҳолларда банкларининг ўзи бўлиб ҳисобланади. Факторинг инглизча “factor“, яъни “агент” ёки “воситачи” маъносини англатади 4 . Бу савдо-восита операцияларининг бир тури бўлиб у мижознинг (банкнинг ёки факторинг компаниясининг мижози) айланма капиталини кредитлаш билан узвий боғликдир. Факторингнинг асосий тамойили шундаки, факторинг операциясини амалга ошираётган банк (факторинг-фирма) ўз мижозларидан уларнинг етказиб берилган товарлар, кўрсатилган хизматлар, амалга оширилган ишлар учун бошқа корхоналарга бўлган талабларини сотиб олади ва шу орқали бу талаблар учун тўловларини олиши ҳуқуқини олади. Факторинг операцияси мижознинг дебиторлик қарздорлигини инкассо қилиш, кредитлаш ва кредит ҳамда

«Ўзбекистон Республикаси ҳудудида тижорат банклари томонидан факторинг операциялари олиб бориш тартиби тўғрисидаги Низом» га (янги редакция) олиб борилади. Ушбу низомга асосан республикамиз худудида тижорат банклари факторинг операциясининг регресс ҳуқуқисиз ва очиқ шаклидаги факторингдан фойдаланиш ҳуқуқига эга. 1.2. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолияти механизмини тартибга солишнинг вазифалари Молия бозорни тартиблаштириш тушунчаси кенг маънода бўлиб, бозорнинг функционал ва операцион таркибларини уйғунликдаги фаолиятини, ундаги барча қатнашчиларнинг бозор товари билан боғлиқ иқтисодий- хуқуқий, ижтимоий, сиёсий муносабатларини тизимли тарзда самарали ривожлантириш мақсадида ваколатли ташкилотлар томонидан ўрнатилган аниқ меъёрлар мажмуасига мос равишда мувофиқлаштириш ва назора

самарали ривожлантириш мақсадида ваколатли давлат ва ўзини ўзи мувофиқлаштирувчи органлар томонидан ўрнатилган унга оид меъёрлар мажмуасига мос равишда мувофиқлаштириш ва назорат қилишнинг тартибли жараёни тушунилади. Дунёнинг барча мамлакатларида давлатнинг молиявий-иқтисодий сиёсатини (инвестицияларни жалб қилиш, модернизациялаш ва индустриал ривожлантириш негизида барқарор иқтисодий ўсишни таъминлаш мақсадида) самарали юритилиши учун молия бозори давлат томонидан тартиблаштиришнинг алоҳида мукаммал ташкиллашган объекти сифатида намоён бўлади, уни мувофиқлаштириш ва назорат қилишда давлат зиммасига катта ваколат, мақсад, вазифалар ва функциялар юклатилади. Молия бозорини давлат томонидан тартиблаштириш – молия бозорининг ривожланиш тенденцияларини макромолиявий даражада, ундаги унинг қат

Бу жараёнга давлат ўзининг танлаб олган ривожланиш модели ва тамойиллари, ундаги мақсад ва вазифаларига мос равишда меъёрий тартиблаштирувчи таъсир кўрсатиш асосида давлатнинг молиявий- иқтисодий сиёсатини амалга оширади. Давлатнинг бундай таъсири ўз ичига ҳуқуқий, иқтисодий, административ, ижтимоий, информацион, техник ва ҳ.к. усулларнинг кенг диверсификациялашган мажмуини олади. 21

Давлат томонидан шакллантирилган ва узлуксиз ривожлантирилиб бориладиган молия бозорини тартиблаштириш тизими молия соҳасида давлат сиёсатининг асосий инструменти ҳисобланади. Давлатнинг молия бозорини тартиблаштириш жараёнидаги иштирокини муҳим хусусияти унда давлат бир вақтнинг ўзида қуйидаги мақсадли стратегик ролларни бажариши билан белгиланади: молия бозорининг бош регулятори; эмитент; инвестор; молия бозорида молиявий муносабатларни ташкиллаштирувчи ва ривожлантирувчи, давлат молиявий-иқтисодий сиёсатини амалга оширувчи профессионал институт. Давлатнинг бош мақсади – молия бозорини тизимли равишда самарали тартиблаштириш асосида миллий манфаатларни комплекс таъминлаш. Бунда давлат молия бозори орқали: - иқтисодиётга инвестицияларни жалб қилишни, реал секторни модернизациялашни ва инд

доирасида молия бозори фаолиятининг юқори самарали механизмини яратиш ва унга бозорнинг барча қатнашчилари томонидан сўзсиз бевосита риоя қилиниши асосида ривожланишини таъминлашдан иборатдир. Асосий вазифаси - инвесторларнинг ҳуқуқларини ҳимоялаш ва қонуний манфаатларини таъминлаш; бозорларнинг адолатлилиги, самарадорлилиги ва шаффофлилигини қонунчилик билан белгиланган тартибда, усулларда ва шаклларда таъминлаш; рискларни самарали бошқарилишини таъминлаш. Таъкидлаш жоизки, фақат юқорида келтирилган молия бозорининг тартиблаштириш миллий (давлат) тизимини мақсад ва вазифалари ваколатли давлат органлари ва молия бозори қатнашчилари томонидан самарали бажарилганидагина молия бозори ўзининг иқтисодиётдаги вазифаларини, функцияларини ва ролини 1.1 параграфда кўрсатилган тарзда кўнгилдагидек т

ўзгаришларни олдиндан кўзда тутиш қийинлиги сабабли, молия бозорини тартиблаштириш миллий тизимининг узилмас қисмларидан бўлиб тегишли қонуности ҳужжатлар мажмуаси ҳисобланади. Бу мажмуа ўз ичига молия бозорини тартиблаштиришга оид қуйидаги ҳужжатлар тўпламини олади: муассасалараро мажбурий бўлган меъёрий ҳужжатлар (низомлар, инструкциялар, тартиб-қоидалар, стандартлар), ҳукумат қарорлари ва фармойишлари ва ҳ.к. Ваколатли тартиблаштирувчи институтлар қонун ва қонуности ҳужжатларни амалиётга жорий қилиб молия бозори томонидан уларга риоя қилинишини таъминлайди. Бу ҳужжатларнинг ишлаши чоғида ваколатли институтларнинг вазифаси қонунбузарликларни аниқлаш, профилактикасини олиб бориш, ўрнатилган меъёрлар доирасида текширувлар ўтказиш, улардан оғишларни аниқлаб белгиланган тартибда чоралар кўри

Ташкилий тузилиши бўйича тартиблаштириш кўп поғонали мураккаб мувофиқлаштириш ва назорат қилиш тизими кўринишида бўлиши мумкин. Масалан, бир-бири билан боғлиқ тартиблаштиришнинг халқаро, миллий, регионаллараро, регионал ва муниципал поғоналари. Тартиблаштириш институтлари бўйича – давлат органлари (Молия вазирлиги ва Марказий банк), ваколатли давлат муассасаси, квази-ҳукумат ташкилоти (умуммиллий макрорегулятор), давлат ва ўзини-ўзи мувофиқлаштирувчи ташкилотлар билан биргаликда бўлган, алоҳида макрорегулятордан иборат тизим томонидан тартиблаштирилувчи тизимлар. Тартиблаштириш усуллари бўйича – функционал, институционал, административ, индикатив, ўзини ўзи тартиблаштириш, макрорегулятив (9.5 параграфга қаралсин) ва гибрид (аралаш) усулларига асосланган тизимлар. Тартиблаштиришнинг миллий

Банкларнинг молия бозорига таъсир кўрсатиш бўйича – умумиқтисодий даражадаги билвосита (кредит-пул, бюджет-солиқ, ижтимоий, валюта, хусусийлаштириш ва ҳ.к. сиёсатлар негизида) ва бевосита (административ) таъсир кўрсатишга асосланган тартиблаштириш тизими. Манфатларни ҳимояланиши бўйича – давлат манфаатларига, йирик (стратегик) инвесторлар манфаатига, миноритар (майда) инвесторлар манфаатларига, аралаш манфаатларга қаратилган тартиблаштириш тизимлари. Иқтисодий тузум шакли бўйича – очиқ ва ёпиқ иқтисодиёт моделларига асосланган тартиблаштириш тизимлари. Тартиблаштириш тузилмасининг ташкил этилиши бўйича – фақат давлат регуляторларининг иштирокига, давлатнинг кўпроқ ва ўзини ўзи тартиблаштирувчи ташкилотларнинг камроқ иштирокига, давлатнинг камроқ ва ўзини ўзи тартиблаштирувчи ташкилотларнин

ўтказиш, ҳамда эмитентларнинг уларда назарда тутилган шартлар ва мажбуриятларга риоя қилишлари устидан назоратни амалга ошириш; - қонун ҳужжатларига мувофиқ қимматли қоғозлар тўғрисидаги ахборот эмитентлар ва қимматли қоғозлар бозори қатнашчилари томонидан маълум қилинишини таъминлаш; - мутахассисларни аттестациялаш, профессионал иштирокчилар фаолиятини лицензиялаш ва назорат қилиш; - инвесторлар ҳамда қимматли қоғозлар бозорининг бошқа иштирокчилари берган шикоятларни кўриб чиқиш ва қимматли қоғозлар бозори иштирокчилари бажариши мажбурий бўлган хулосалар чиқариш, кўрсатмалар бериш; - қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда банкларнинг қимматли қоғозлар бозорининг қатнашчилари фаолияти устидан назорат қилиш йўли билан амалга оширилади. Қимматли қоғозлар бозорини давлат томонидан тартибга

Институционал усул молия институтларининг мавқеи ва молиявий ҳолатини ҳамда молиявий фаолиятини бошқариш сифатини мувофиқлаштиради. Бунда молиявий институтларга нисбатан иқтисодий талаблар қўйилади, банкларнинг актив ва пассивлари тузилмаси мувофиқлаштирилади, иқтисодий ночорликка олиб келиши мумкин бўлган рискли операцияларда иштирок этиши чекланади ёки маън этилади. Институционал тартиблаштириш усули банклар ва суғурта ташкилотлари ҳамда инвестиция институтлари ва эмитентлар фаолиятини тартиблаштиришнинг асоси ҳисобланади. Тартиблаштиришнинг функционал усули молиявий инструментлар билан боғлиқ операцияларни содир этилиши учун тегишли тартиб-қоидалар, стандартлар, этик меъёрларни ўрнатади. Этик нормаларни асосан ўзини ўзи тартиблаштирувчи ташкилотлар амалиётга киритади. Қуйида биз 01.01.2

Жадвалдан кузатишимиз мумкинки, 2010 йил мобайнида энг кўп 34 та лицензия ҳар доимгидак сон жиҳатдан устун бўлган инвестиция воситачилари томнидан олинган. Шу билан бирга, Ўзбекистон Республикаси "Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида"ги Қонунига мувофиқ инвестиция компаниялари, реестр юритувчи, қимматли қоғозларни номинал сақловчиси фаолиятлари энди лицензияланадиган фаолият турига киритилмайди. Ҳозирги молиявий инқироз шароитда давлатнинг бевосита қимматли қоғозлар бозорига аралашувидан мақсад битта, бу ҳам бўлса инвесторларни манфаатини кўзлаган, мавжуд қонунбузарликларни олдини олган ёки чеклаган, акциядорлар ҳуқуқларини ҳимоялаган ҳолатларда фонд бозорини инфратузилмасини янада ривожлантиришдан иборатдир. 1.3. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштиришнинг жаҳ

ХХI асрнинг дастлабки йилларида ипотека компаниялари фоиз ставкаларини тушириш ва яна бошқа йўллар билан мижозларни жалб етиш учун ҳаракат қила бошладилар. Ҳаттоки кам даромадли оилаларга ҳам уй-жой кредитларини бериш бошланди. Аср бошида бундай кредитлар ипотека бозорининг 12 фоизини қамраб олган бўлса, 2007 йилда 23 фоизга етди. Ҳамма кредит олувчилар орасида олинган пулни қайтармайдиганлар ҳам кўп эди. 2007 йилгача АҚШ да кўчмас мулк нархи доимий равишда ошиб борди ва бу ипотека кредитлари бозорини мустаҳкам ушлаб турди. Ҳамма америкаликлар орасида шундай инвестицион услуб тарқалганди - ипотека кредити эвазига уй сотиб олиш ва вақт ўтгач, уни қимматроқ нархда сотиш. Бундай савдодан яхшигина фойда олаётган кредит-ипотека ташкилотлари бор имкониятларини ишга солиб, кредит олувчилар сонини

Ипотека инқирозининг асосий иштирокчилари сифатида Федерал миллий ипотека ассоциясиси (Фанние Мае) ва Федерал уй-жой ипотека кредити коропорацияларини (Федерал оме Лоан Мортгаге Cорпоратион) айтиб ўтиш мумкин. Бундан етмиш йил илгари АҚШ Конгресси томонидан ташкил этилган бу компаниялар акциядорлик жамиятлари бўлиб, ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланади. Уларнинг вазифаси кредиторлардан ипотека кредитларини сотиб олиш ва шу йўл билан янги кредитлар беришга имконият яратишдир, аммо бу компаниялар кафолатсиз кредитларни сотиб олмадилар ва кредиторлар акцияларини бошқа инвесторларга (асосан ғарбий Европа ва Шарқий Осиё) сотишга мажбур бўлдилар. Бу еса инқирознинг дунёвий миқиёсда авж олишига олиб келди. 2008 йилнинг баҳорига келиб АҚШ даги молиявий компаниялар катта зарар кўрганликларини эъти

кредит ажратиш масаласи кўриб чиқилмоқда. ХВФ инқироз оқибатида жаҳон иқтисодиёти 1,4 триллион доллар зарар кўришини тахмин қилганди. Эндиликда эса бу рақамнинг янада ошиши мумкинлиги тахмин қилинмоқда. “Голдман Сачс” инвестицион банкининг ҳисоб-китобига қараганда, ипотека инқирози оқибатида жаҳон иқтисодиёти 1,2 триллион доллар зарар кўради, бунинг 460 миллиард доллари Америка молиявий компаниялари ҳисобига тўғри келади. Шунингдек, экспертлар молиявий инқироз узоғи билан уч йил давом этишини тахмин қилмоқдалар. Тахминларнинг қанчалик тўғри-нотўғри эканлигини эса вақт кўрсатади. Молиявий инқироз Америка иқтисодиётининг пасайишига сабаб бўлди. Жаҳонда кузатилаётган молиявий инқироз 2008 йилнинг тўртинчи чорагида америка иқтисодиётининг рекорд кўрсаткич – 3,18 фоизга пасайишига асос бўлди. Х

Жаҳонннинг 9 та иқтисодиёти кучли давлатлари инқирозга қарши кураш учун 2008-2010 йилларда йиллик ЯИМ нинг 3,4% миқдоридаги маблағларнинг сарфланиши ХВФ томонидан ҳисобланган. Бу ёрдам фақат иқтисодиётнинг реал сектори учун мўлжалланган. Бу харажатлар Буюк Британия, Япония, Италия, Франция, Германия, Ҳиндистон, Хитой, Канада ва АҚШ давлатлари учун молиявий инқирознинг минимал баҳоси бўлиши мумкин. Маблағлар ҳажми унчалик катта бўлмаслиги мумкин, лекин бюджет даромадларининг қисқариши натижасида анчагина йирик суммани ташкил этади. G 20 мамлакатларида инқирозга қарши кураш учун 1 йилда ЯИМ 0,10,2% миқдорида харажатлар қилиниши кузатиляпти. Қуйидаги 2- жадвалда G 20 мамлакатлари томонидан иқтисодиётнинг реал секторини қўллабқувватлашга қаратилган чоралари. Бу ерда G 20 кирувчи бир неча давла

Япония 0,4 1,4 0,4 Корея 1 1,5 0,3 Мексика 0 1,5 м/й Россия 0 1,7 м/й Саудия Арабистони 2,4 3,3 3,5 Жанубий Африка 1,7 1,8 -0,6 Испания 1,9 2,3 м/й Туркия 0 0 м/й Буюк Британия 0,2 1,4 -0,1 АҚШ 1,1 2 1,8 ўртача 0,5 1,5 1,1 Юқоридаги жадвалдан кўриниб турибдики, молиявий инқироз шароитида реал секторни қўллаб-қувватлаш бўйича 2009 йилда энг кўп маблағларни Саудия Арабистони, Испания, Австралия, Хитой ва АҚШ мамлакатлари сарфлашар экан. 2009 йилда инқирозга қарши харажатларнинг энг кўп сарфланишини кузатсак, Ҳиндистон, Италия ва Туркия каби давлатлар реал секторни қўллаб-қувватлаш бўйича минимал харажатлар қилар экан. Молиявий инқирозга қарши харажатлар миқдори мавжуд муаммоларнинг миқиёси билан эмас, балки мамлакатларнинг молиявий имкониятлари – инқироз даврида бюджет дефицитининг ўлчами би

турибди: молия секторини қўллаб-қувватлаш амаллари умумий пакетининг (ЯИМ нинг 47,3%) учдан бири давлат кафолатига (17,4%) тўғри келади, миллий банк нисбатан кам харажат қилган (12,9%), аммо бошқа мамлакатлар билан таққосланганда, кредитлаш миқиёси ва муаммоли активларни сотиб олиш бўйича Молия вазирлиги максимал харажат қилган (ЯИМ нинг 13,8%). Натижада Буюк Британияда молия секторини қўллаб-қувватлашда жаҳонда энг юқори давлат харажатлари йўналтирилган мамлакатдан биридир – ЯИМ нинг 19,8% и. Молия секторини қўллаб-қувватлаш бўйича абсолют рекордсмен – Ирландия, бу мақсадларга йўналтирилган ЯИМ нинг 263% (асосий қисми – ЯИМ нинг 257% давлат кафолати тури). Молиявий институтларга эса бюджет харажатлари – ЯИМ нинг 5,3% и. Россиянинг молия секторини қўллаб-қувватлаш бўйича ҳаракатини ХВФ ЯИМ

қимматли қоғозлар, кўчмас мулк нархларининг пасайиши, экспортер мамлакатларда эса хом-ашё нархининг пасайиши давлат қарздорлигининг ўсишига таъсир этади. Нефть нархининг пасайиши унинг асосий экспортерлари бўйича жуда қаттиқ зарба беради. Қуйидаги 3-жадвалда бюджетларга хом-ашё нархининг таъсирини кўришимиз мумкин. 3-жадвал. Хом-ашё нархининг бюджетга таъсири, ЯИМ нисбатан % да 6 . Мамлакатлар 2008 2009 Аргентина 0 -0,3 Австралия 0 -0,4 Бразилия 1 -2,8 Канада -0,1 -0,3 Индонезия 0,2 0,0 Мексика 0,3 -0,1 Россия 1,3 -6,4 Саудия Арабистони 15 -26,8 Жанубий Африка 0,2 -0,1 Жадвалда кўришимиз мумкинки, хом-ашё нархининг 2009 йилдаги пасайиши Саудия Арабистони бюджетига ЯИМ нинг 26,8% миқдорида салбий таъсир этган. Бу дегани Саудия Арабистон бюджети асосан нефть нархининг ижобий ўзгаришига боғли

ўзгаришига боғлиқ эканини кузатишимиз мумкин. 2009 йилда ҳом хом-ашё нархининг ўзгариши, яъни пасайиши Индонезия бюджетига умуман таъсир кўрсатмаган – 0,0% . Узоқ муддатли истиқболда бюджет дефицитининг ўсишига фақат инқироз билан боғлиқ омиллар таъсир кўрсатмайди. Ривожланган мамлакатларда энг муҳим сабаб – ахолининг қаришидир. Узоқ муддатли тенденция ва инқирозга қарши чоралар таъсирини бирга қўшган ҳолда, инқироз натижасида (саккиз йил ичида, 2006 йилдан 2014 йигача) G 20 мамлакатларининг ўртача давлат қарздолиги ЯИМ нинг 62,7% дан 76,8% гача ошади. Шу жумладан, ривожланган мамлакатларда давлат қарздорлиги ЯИМ нинг 77,6% дан 103,5% гача ошади, ривожланаётган мамлакатларда эса – ЯИМ нинг37,6% дан 32% гача камаяди. II-боб. Ўзбекистонда тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тарти

билан боғлиқ операцияларни амалга ошириши мумкин бўлмай қолган ҳолатга дарҳол барҳам бериш лозим эди. Шунинг учун ҳам Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармони билан Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки ташкил этилди. Ушбу банкнинг ташкил этилиши ўша вақтда юзага келган кўпгина муаммоларни бартараф этди ҳамда халқаро ҳисоб-китоблар бевосита ТИФ Миллий банки орқали амалга оширила бошланди. Шундай қилиб, тўлақонли амал қиладиган банк тизимини шакллантириш, ушбу тизимнинг таркибий қисми бўлган Марказий банк ва тижорат банклари фаолиятини тартибга соладиган қонун ҳужжатларини яратиш долзарб вазифага айланган эди. Чунки ўша даврда собиқ тузумдан мерос қолган, режали иқтисодиёт тамойилларига асосланган ҳолда ишлаб чиқилган банк фаолиятини тартибга солувчи меъёрий база мавжуд бўлиб, унинг ак

Республикасининг банк тизимини республика Марказий банки бошқариши белгилаб қўйилди. Ўзбекистон банк тизимининг ривожланиши, унинг жаҳон андозаларига мос келувчи замонавий банк тизимига айлантирилишида 1995 йили «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида» ва 1996 йили «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонунларининг янги таҳрирда қабул қилиниши алоҳида ўрин тутди. Ушбу қонунларнинг амалга киритилиши юқори даражадаги банк тизимини ташкил этиш, тижорат банкларининг халқаро молия бозорига чиқишини, аҳоли, корхоналар ва хорижий сармоядорларнинг банк тизимга бўлган ишончини, барқарор иқтисодий ўсиш ҳамда халқ фаровонлигини таъминлашга қаратилган банк тизимини ривожлантириш истиқболларини белгилаб берди. Марказий банк ва тижорат банкларининг мақоми, вазифалари ва ваколатлари аниқ

мамлакатлар банклари билан вакиллик алоқалари ўрнатганлар ва жаҳон банк тизимининг таркибий қисмига айланганлар. Банк тизимини ҳақли равишда иқтисодиётнинг қон томирларига қиёслашади. Дарҳақиқат, инсон қон томирлари унинг бутун вужудини ҳаётий зарур моддалар билан таъминлаш вазифасини бажаргани сингари, банк тизими ҳам банклар ва банк филиаллари ҳамда шохобчалари орқали пул маблағлари ҳаракатини таъминлаб, ягона организм бўлган халқ хўжалигининг барча субъектлари фаолиятини молиявий томондан тўпланди. Пул маблағлари ҳаракатининг қисқа муддатга бўлса ҳам тўхтаб туришнга йўл қўймаслик вазифасини тўлов тизими бажаради. Ўзбекистон банк тизимида амалга оширилган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири замонавий, тезкор ва ишончли тўлов тизимини яратиш бўлди. Маълумки, мустақилликнинг дастл

кўра, банклар 4 йил муддатга солиқлардан озод қилинди ва ушбу маблағлар банк ички локал компьютер тармоқларини ташкил қилиш, маълумотларни узатишнинг замонавий технологияларини жорий қилиш ва банк тизимида ҳисоб-китобларни автоматлаштиришни ривожлантиришга йўналтирилди. Шунга асосан, барча банклар замонавий телекоммуникация ва техника жиҳозлари билан таъминланди ҳамда республика миқёсида банк ахборотларини узатиш бўйича янги телекоммуникацион тармоқ яратилди. Бундай маълумот узатишнинг янги шакли асосидаги электрон тўловлар тизими МДҲ давлатлари ичида биринчи бўлиб Ўзбекистон Республикасида яратилди. Тўловларнинг электрон шакли 1995-1996 йиллар ичида мамлакатимизда барча ҳудудларини қамраб олди, натижада ҳисоб-китоб ҳужжатларининг ўтиш вақти 1-2 ойдан 10-15 дақиқагача, кейинчалик реал вақт

карталари орқали ҳисоб-китобларни амалга оширишиш йўлга қўйиш имкониятини яратди, натижада 1996-1997 йиллардан бошлаб тижорат банклари томонидан дастлаб жисмоний шахслар учун банк пластик карталарини ва 2005 йилдан бошлаб эса юридик шахслар учун корпоратив банк пластик карталарини амалиётга жорий этиш бошланди. Тижорат банклари томонидан жисмоний шахслар учун чиқарилган банк пластик карталарининг умумий сони 2008 йил бошига келиб 3,7 миллиондан ошиб кетди ва банк пластик карталари орқали ҳисоб-китобларни амалга оширувчи терминаллар сони эса 17,7 мингтани ташкил этмоқда. Бундан ташқари, нафақат аҳоли, балки корхона ва ташкилотлар ҳам ўзаро ҳисобкитобларни амалга оширишда банк пластик карталаридан фойдалана бошладилар. Бугунги кунда 6,1 мингдан ортиқ корхона ва ташкилот корпоратив банк пласт

2010 йилнинг 1 январида 2000 йилга нисбатан 74,7 баробарга ошганлигининг ўзиёқ аҳолининг банкларга бўлган ишончининг нақадар ошиб бораётганлигидан далолат беради. Аҳолииинг банкларга бўлган ишончининг ошишида мустақиллик йилларида Ўзбекистонда биронта ҳам банкнинг банкрот ҳолатига келмаганлиги, бирорта фуқаронинг банкдаги омонатининг йўқ бўлиб кетишига йўл қўйилмаганлиги ҳам, албатта, ўз таъсирини кўрсатмоқда. Аҳолининг Ўзбекистон банкларига бўлган ишончининг ортиб бораётганлигини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиздир. 2.2. Тижорат банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштириш механизмининг таҳлили “Тошкент” Республика фонд биржаси (РФБ)да 2010 йилда умумий айланма ҳажми 66,4 млрд.сўмни ташкил этган ва ўтган 2009 (89,9 млрд. сўм) йилга нисбатан 29% тушиб кетган. 2011 йилнинг 1 январ ҳола

2- расм 2010 йилда биржа бозоридаги акциядорлик жамиятларинингкапитализацияси ҳажми Манба: “Тошкент” Республика фонд биржаси (www.uzse.uz) Биржа расмий листингидан жой олган акциядорлик жамиятларининг бозор капитализацияси 2010 йилнинг 31 декабр ҳолатига 4746,6 млрд. сўмни ташкил этган. Акциядорлик жамиятлари бозор капитализацияси 01.01.2010 йил ҳолатига 577,9 млрд. сўмни ташкил этганини алоҳида қайд этиш лозим. 2010 йил якунлари бўйича ушбу кўрсаткични деярли 8 мартага ўсганини кўришимиз мумкин. Биржада 2010 йил якунларига кўра қимматли қоғозлари айланаётган акциядорлик жамиятлари умумий капитализациясининг 58,2% (2009 йилда 22,7%)ни листинг компаниялари ташкил этади. Бу инвесторлар учун листинг компанияларига бўлган юқори қизиқиш (жалбдорлилик)ни уйғотишдан далолат беради. Юқоридаги 2 –

3- расм 2006-2010 йилларда умумий биржа айланмасида бўлган листингдаги компаниялар (асосан банклар) улуши диамикаси, % Манба: “Тошкент” РФБ йиллик ахбороти, www.uzse.uz Юқоридаги 3 – расмдан кўриниб турибдики, 2006-2010 йиллар оралиғида умумий биржа айланмасидаги листингдаги компаниялар улуши динамикаси ўсиб борган. 2006 йил якунларига кўра умумий биржа айланмасида листингдаги компаниялар улуши 3,3% ташкил қилган бўлса, 2007 йилга келиб ушбу кўрсаткич 56,% ташкил этган. 2008 йилга келганда ушбу кўрсаткич 56,6% дан 39,7% га тушиб кетган. Ушбу ҳолатни қайсидир жиҳатдан жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида бўлганлигини таъкидлаш мумкин. 2009 ва 2010 йилларда биржанинг умумий айланмасида листингдаги компаниялар улуши мос равишда 44,8% ҳамда 61,8% ташкил этган. Бу эса ушбу кўрсаткич сўнг

4- жадвал 2010 йилда листингдаги банклар акцияларининг бирламчи жойлаштириш учун қўшимча эмиссияси тўғрисидаги маълумот № Эмитентлар Сумма, сўмда Номинал Ўрт. торт. нархи Акциялар сони 1 Капитал банк 2 500 000 000 10 000 10 000 250 000 2 Алоқабанк 4 000 000 000 100 100 40 000 000 3 Ипотекабанк 3 187 529 280 1 000 1 014 3 143 520 4 Ҳамкорбанк 1 250 000 000 100 100 12 500 000 5 Савдогарбанк 3 061 200 000 100 100 30 612 000 6 Самарканд банк 2 220 000 000 50 000 50 000 44 400 7 Турон банк 1 400 000 000 1 400 1 400 1 000 000 8 Ипак йўли банк 1 500 000 000 100 100 15 000 000 9 Ўктамбанк 1 000 000 000 1 000 1 000 1 000 000 10 Универсал банк 220 500 000 100 000 100 000 2 205 2010 бўйича жами 20 339 229 280 103 552 125 Манба: “Тошкент” РФБ йиллик ахбороти, www.uzse.uz Юқоридаги 4 – жадвалдан кўрини

4- расм 2010 йил ойлар кесимида “Тошкент” РФБнинг умумий айланмасидаги листингдаги компаниялар (асосан банклар) улуши,% Манба: “Тошкент” РФБ йиллик ахбороти, www.uzse.uz Юқоридаги 4 – расмдан кўриниб турибдики, 2010 йил ойлар кесимида “Тошкент” РФБнинг умумий айланмасидаги листинг ва листингдан ташқари компанияларнинг улуши динамикасини таҳлил қилсак, ушбу кўрсаткичлар турли ойда турлича бўлганлигини қайд этиш лозим. Биржа айланмасида листингдаги компаниялар улуши юқори бўлган июн (84,2%) ва декабр (77%) ойларини кўрсатишимиз мумкин. Биржа айланмасида листингдан ташқари компаниялар улуши юқори бўлган март (98,1%) ва апрел (99,6%) ойларини кузатишимиз мумкин. Умуман олганда, йил давомида биржа айланмасида листингдан ташқари компаниялар салмоқли улушни ташкил этган бўлса, йил якунига келиб

Биржанинг бирламчи бозорида дастлабки жойлаштириш бўйича листинг компаниялар томонидан қўшимча эмиссия қилиш бўйича юқори суръатдаги фаоллик ўтган 2010 йилнинг декабр ойида кузатилди. Умумий бирламчи жойлаштириш бўйича қўшимча эмиссияларнинг 81,3%и, яъни 16,5 млрд. сўми (йил давомида 20,3 млрд.сўм) фақатгана декабр ойининг ўзида 8 та листингдаги компания (банклар) томонидан 107 битим орқали амалга оширилган. Умуман фақатгина декабр ойи якуни бўйича кузатилган биржа айланмаси 33,7 млрд. сўмни яъни 2010 йилдаги умумий биржа айланмасининг 52,3%ни ташкил этган. 5- жадвал “Тошкент” РФБ савдоларининг асосий индикаторлари 2010 йил 2009 йил ЯнварИю н Июл- Декабр Январ- Декабр Январ- Июн Июл- Декабр Январ- Декабр Савдонинг умумий ҳажми (млн.сўм) 9 295 54 550 63 800 35 154 54 674 89 828 Бирламчи боз

келган. 2010 йилда асосий савдо иккиламчи бозорда (42 959 млн.сўм) миллий валютада ва кичик ҳажм эркин айрибошланадиган валюта (ЭАВ)да (555,3 минг АҚШ долл.) амалга оширилган. Бирламчи бозорда эркин айрибошланадиган валютада умуман савдо кузатилмаган. Бу эса миллий қимматли қоғозлар бозорига ҳорижий инвесторларнинг қизиқиши ниҳоятда камлигидан далолат беради. 6- жадвал 2010 йил бошидан “Тошкент” РФБда савдо ҳажмлари бўйича кучли ўнталик (TOP-10) Компания Ҳудуд Тармоқ Битим max нархи cўм/$ . Акциялар сони, дона Устав фондидан % Ўтган даврдаги ҳажмдан % Савдо ҳажми, млн.сўм Ўзкабел ОАЖ Тошкент ш. Машинасозлик 94 214 63 336 14,7% 9,2% 5 967,1 Капитал банк Тошкент ш. Банк 10 000 543 438 16,5% 8,5% 5 534,3 Алоқабанк Тошкент ш. Банк 100 49 195 800 9,8% 7,7% 5 014,9 Савдогарбанк Тошкент ш. Банк 1

вилоятларида жойлашгуанини таъкидлаш лозим бўлади. “Тошкент” РФБда савдо ҳажми бўйича кучли ўнликка бошқа вилоят вакилларининг кирмаганлиги салбий ҳолат ҳисобланади. 7-жадвал 2008-2010 йилларда “Тошкент” РФБдаги савдонинг тармоқ таркиби Январ-Декабр, 2010 Январ-Декабр, 2009 Январ-Декабр, 2008 Тармоқ Улуш (%) Сумма (сўм) Тармоқ Улуш (%) Сумма (сўм) Тармоқ Улуш (%) Сумма (сўм) Банк 49,8 31784705632 Банк 43,9 39418856632 Банк 39,1 43800550050 Машинасозлик 14,6 9291043045 Машинасозлик 19,7 17657997984 Қурилиш 19,0 21238291468 Мол. фаолият 14,6 9284682917 Мол. фаолият 11,6 10452063640 Мол. фаолият 10,5 11750139523 Қурилиш 6,3 3998719357 Қурилиш 6,1 5501995914 Озиқ-овқат 7,2 8077208864 Озиқ-овқат 4,1 2593203084 Озиқ-овқат 6,1 5451058973 Саноат 6,3 7094630717 Саноат 3,4 2190651589 Саноат 4,2 3743

Юқоридаги 5 – расмдан кўриниб турибдики, 2010 йилда “Тошкент” РФБда савдолар бўйича банк сектори етакчиликни ўз қўлига олган ва ушбу ҳолат сўнгги уч йилда ҳам давомий кузатилмоқда. Бу эса банк тизимини Ўзбекистон фонд бозорида энг барқарор сектор эканлигини кўрсатади. 51 Хизматлар 1 % Бошқалар 2 % Савдо 3 % Кимёсаноат 2 % Саноат 3 % Озиқ-овқат 4 % Қурилиш 6 % Мол.фаолият 15 % Машинасозлик 15 % Банк 49 %

III-боб. Тижорат банкларининг молия бозори фаолият механизмини тартибга солишни такомиллаштириш йўллари 3.1. Тижорат б анкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартибга солишнинг хуқуқий-меёърий асосларини такомиллаштириш йўллари Мамлакатимиз ўз мустақиллигини қўлга киритган дастлабки кунларданоқ банк тизимини ҳуқуқий асосини ташкил этишга жиддий эътиборини қаратди. Шуни ишонч билан айта оламизки ҳозирги кунда ҳукуматимиз томонидан қабул қилинган ҳуқуқий ҳужжатлар мамлакатимиз банк тизимини жаҳдам қадамлар билан қадам ташлашига хизмат қилмоқда. Шунга алоҳида таъкидлашимиз жоизки ҳозирги кунгача тоталитар тузум қолган ҳуқуқий асос тўла тўкис янгилаб чиқилди ва жаҳон банк тизими меъёрларига мос келадиган банкларнинг ҳуқуқий базаси яратилди. Кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик ҳамда фермерликни

айниқса олис ҳудудларда микрокредитга бўлган талабни қондиришга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга «Микромолиялаш тўғрисида», «Ипотека тўғрисида» ва «Истеъмол кредити тўғрисида»ги Қонунларнинг қабул қилинганлиги муносабати билан иқтисодиётни кредитлаш жараёнларидаги меъёрий-ҳуқуқий база мустаҳкамланди, такомиллаштирилди ва бу банклар томонидан ажратиладиган кредитлар миқдорининг кенгайтиришга замин яратмоқда. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Банк тизимини янада ислоҳ қилиш ва эркинлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2005 йил 15 апрелдаги ПҚ-56-сонли қарорига асосан, тижорат банклари томонидан ташкил этилаётган мини-банкларга оид харажатларнинг солиққа тортиладиган базадан чиқарилиши қишлоқ жойларидаги аҳоли, фермер ва деҳқон хўжаликлари учун хизмат кўрсатувчи мини-банклар со

қилиш тўғрисида"ги қонунлар ва бошқа қонунлари, ҳамда банкка меъёрий ҳужжатларда белгиланган талаблар асосида амалга оширилади. Тижорат банкларини ташкил қилиш 11 февраль 1999 йилда қабул қилинган "Банкларни рўйхатга олиш ва уларга лицензия бериш тартиби тўғрисида"ги 630-сонли Низом асосида олиб борилади. Ушбу низомда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида банкларни рўйхатга олиш ва уларга лицензия бериш тартиби ҳамда шартлари белгилаб қўйилган бўлиб, тижорат банклари очиқ ёки ёпиқ турдаги акционерлик жамиятлари шаклида ташкил этилиши мумкин. Банк ташкил этиш жараёни бир неча босқичларга бўлиниши мумкин. 1.Тайёргарлик босқичи. Бу даврда банк муассислари ўртасида банк ташкил этишга келишилади, ташаббус гуруҳи тузилади, ҳар бир муассиснинг устав капиталига қўшилган улуш миқдори белгила

-муассислар томонидан имзоланган ва уларнинг мухрлари билан ҳамда нотариал тартибда тасдиқланган таъсис шартномаси. Таъсис этувчилар жисмоний шахс бўлганларида уларнинг имзолари нотариал тасдиқланади. -муассис акциядорлар йиғилиши томонидан тасдиқланган ва муассислар томонидан уч нусхада имзоланган банк устави. -банк ташкил этиш ҳакидаги қарор, устав капиталининг микдори ва уставни тасдиқлаш, банк кенгаши, тафтиш комиссияси ва бошқарувини сайлаш ҳақидаги қарорларни ўз ичига олган банк кенгаши раиси томонидан тадиқданган таъсис йиғилишининг баённомаси. Қайд этиб ўтилган ҳужжатларнинг лойиҳалари Марказий банкнинг банкларни лицензиялаш департаменти маъқуллаганидан кейингина имзоланади ва тасдиқланади. Булардан ташқари, Марказий банкка муассислар тўғрисидаги маълумотлар: банк кенгаши аъзолари

- тегишли хорижий муассиснинг банк ташкил этишда иштирок қилиши ҳақидаги қарори; - норезидент банкнинг Ўзбекитон Респубилкасининг чет элдаги консуллик муассасаси томонидан тасдиқланган устави; - банк жойлашган мамлакат банк назорат органи томонидан муассис банк фаолиятини юритиш учун лицензияга эгалиги ва хусусан, қайтариб бериш шарти билан ўз мамлакатида пул депозитлари ва бошқа бойликларни қабул қилиш хуқуқига эгалигини тасдиқловчи хат; - банк назорати органининг муассис Банкнинг ўзи жойлашган ва рўйхатдан ўтказилган жойда назорат остида эканлиги ҳақидаги ёзма тасдиқнома; - банк назорати органининг муассис банкнинг ташкил этилаётган банкнинг устав капиталида иштирок этиши учун берган ёзма рухсатномаси ёки бундай рухсатнома муассис банк мансуб бўлган давлатнинг қонун ҳужжатларига мувофиқ

бўлган барча зарур хужжатларни талаб қилишга ҳакли бўлади. Тақдим этилган хужжатлари Марказий банк томонидан икки ойлик муддат ичида кўриб чиқиши керак. Марказий банк банк фаолияти билан шуғулланиши учун дастлабки рухсатнома бериш масаласини ҳал этиш жараёнида ташкил этилаётган банк муассисларининг молиявий имкониятлари ва нуфузига, банк раҳбарлигига таклиф этилаётган шахсларнинг касбий маҳоратига, бизнес ва молиявий режа кўрсаткичларига, ташкил этилаётган банкнинг бинолар ва ускуналар билан таъминланлангик даражасига ҳам эътибор қаратади. Банкнинг очилгунга қадар локал тармоқ билан таъминланган бўлиши «БОК» дастурий таъминотнинг тармоқ вариантининг Марказий банк томонидан лицензияланиши, банк ҳисоб-китоблар маркази билан барқарор ишлайдиган алоҳида алоқа канали билан таъминланиши, камида

Давлат рўйхатидан ўтказиш ҳамда банк операцияларини амалга оширишга лицензия олиш учун муассислар олдига қуйидаги талаблар қўйилади: - лицензия бериш ва банкни давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисида ваколатлари муассислар томонидан ёзма равишда тасдиқланган вакил шахс томонидан имзоланган аризани тақдим этилиши; - давлат рўйхатидан ўтказиш ва лицензия олиш учун берилган барча талабларни бажариш; - барча ташкилий-техникавий тадбирларни амалга оширишлари, бинолар ва ускуналарни тайёрлашлари, банк операцияларини автоматик амалга ошириш мақсадида дастурий-техникавий воситаларни тайёрлашлари, касса узелини Марказий банк талабларига мувофиқ тайёр ҳолда келтиришлари; - Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан белгиланган энг кам миқдордан кам бўлмаган миқдорда устав капиталини тўлашлари ва у

Банкни рўйхатдан ўтказиш ва банк операцияларини амалга ошириш учун лицензия бериш масаласи Марказий банк талаб қилган барча ҳужжатлар тўлиқ тақдим этилган кундан бошлаб бир ой ичида ҳал этилиши керак. Банк операцияларини амалга ошириш учун лицензия бериш юзасидан қарор қабул қилишда қуйидаги асосий омилларга эътибор берилади: -банк бизнес режасининг мақбуллиги; -банк капиталининг адекватлиги; -даромадликнинг келгусидаги истиқболлари; -кўзда тутилаётган раҳбарнинг малакаси ва обру эътибори; -банкни очиш учун тақдим этилган ҳужжатларнинг амалдаги қонунчиликка мувофиқлиги; -монополияга қарши чоралар; Банк операцияларини лицензиялашга бўлган зарурат банкни мамлакат иқтисодий тўлов қобилиятига таъсир этиши билан боғлиқ. Банк операцияларини ўтказувчи амалга ошириши ва рўйхатга олиниши лозим. Тиж

Банк таъсисчилари ўз зиммасига тегишли хужжатларни расмийлаштириш, устав капиталини шакллантириш, материал-техник базасини яратиш, мижозлар куламини аниқлаш, ўтказиладиган банк операциялар турини аниқлаш ва бошқа қатор масалаларини ҳал этишлари лозим. Таъсисчилар таъсис шартномаси ёки акционер жамиятни тузиш шартномасини расмийлаштирадилар. Бу шартномада банк бошқарув шакли, устав капиталининг тахминий миқдори ва таъсисчиларнинг устав капиталидаги ҳиссалар улуши аниқланади. Шартномада томонлар мажбурияти, хуқуқдари ва бошқалар акс эттирилади. Банкни Ўзбекистан Республикаси Марказий банки томонидан рўйхатга олиш ва лицензиялаш тегишли талаблар амалга оширилгандан кейин бир ой муддат ичида ҳал этилади. Банклар мулкчиликнинг ҳар қандай шакли асосида акциядорлик жамияти тарзида ташкил этилишла

-банкнинг (тўла ва қисқартирилган) номи ва жойлашган (почта) манзили; -банк кўрсатадиган операциялари рўйхати; -устав капиталининг миқдори, муассислар рўйхати ва уларнинг устав капиталидаги улушларнинг тақсимланиши; -банкнинг бошқарув органлари, уларни ташкил этиш тартиби, уларнинг ваколатлари ҳамда вазифалари ҳақидаги маълумотлар; -банк аудити тартиби, шунингдеқ бухгалтерия хисоби халкаро стандартларига мувофиқ белгиланган ҳисоботлар ва аудиторлик дастурларининг мақсадлари кўрсатмалари. Булардан ташқари банк уставида бошқа қонун ҳужжатларида назарда тутилган маълумотлар ҳам бўлиши керак. Қонунда кўрсатилишича кредитга ва гаровга олинган маблағлардан ва солиқга жалб этилган маблағлардан банкнинг устав капиталини шакиллантириш мумкин эмас. Аммо алоҳида олинган ҳолларда қонунларда кўрсатилга

- таъсис хужжатларининг мавжуд қонун талабларига мувофиқ эмаслиги; - бир ёки бир неча муассиснинг молиявий аҳволи қоникарсиз эканлиги; - муассис жиноий шахс бўлганида ўз маблағларининг манбаи ҳақидаги маълумот бермаганлиги; - бизнес режа ва молиявий режа пухта тузилмаганлиги; - банкни рўйхатдан ўтказиш пайтида энг кам устав капиталининг шакллантирилмаганлиги; - банк рахбар ходимлари ва бош бухгалтернинг ўз касбига нолойиқлиги; - ташкилий-техникавий тадбирларнинг бажарилмаслиги; - Марказий банк томонидан банк ташкил қилиш учун берилган дастлабки рухсатноманинг амал қилиш муддати тугаганлиги Ўзбекистон Республикаси ФК нинг 49-моддасига кўра, банк муассасини, яъни юридик шахсни қайта ташкил этиш (қўшиб юбориш, қўшиб олиш, бўлиш, ажратиб чиқариш, ўзгартириш) унинг муассислари (иштирокчилари) ё

хисоб-китоб баланси ва банкни қайта ташкил этиш натижасида вужудга келадиган юридик шахслар хақидаги маълумотлар. Мазкур хужжатлар Ўзбекистан Республикаси Марказий банки томонидан икки ой давомида кўриб чиқилади. Марказий банк томонидан банк операцияларини амалга ошириш учун берилган лицензияни бекор қилиш учун берилган лицензияни бекор қилиш анча мураккаб хуқуқий тадбир бўлиб, тижорат банклари фаолиятининг тўхталиши ва тугалишида мухим асосдир. Банк фаолиятини тўхтатиш ва банкларни тугатиш "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги қонунда ҳамда Марказий банкнинг 240-сонли "Банкларни тугатиш тартиби тўғрисидаги низом"да кўрсатиб ўтилган. Жумладан банк қуйидаги холларда ўз фаолиятини тўхтатади: акциядорлар йиғилишининг қарорига кўра, Марказий банк лицензияни қайтариб олганда, б

- банк тўлов қобилиятини йўқотиб, пассивлари активларидан ортиб кетганида; - лицензия берилишга асос бўлган маълумотларнинг хақиқий эмаслиги аниқданганда; - банк ўз кредиторлари ва омонатчилари олдидаги мажбуриятларини ўташга қобилиятсиз бўлиб қолганда; - хисобот маълумотлари мунтазам равишда бузиб кўрсатилганда; - банк операцияларини қонунчиликка ва лицензия шартларига хилоф тарзда амалга оширилганида; - лицензия берилганидан кейин бир йилдан ортиқ вақт давомида банк операцияларини амалга оширишга киришмаслиги оқибатида; - Ўзбекистон Республикасида шўъба банк очган харижий банк лицензиясининг чақириб ўз мамлакати томонидан бекор қилинганида. Лицензияни бекор қилиниши Марказий банкка тижорат банкнинг судга муражаат қилмасдан мажбурий суратда тугатилиши учун асос бўлади. Буни Марказий банк

мажбуриятлари муддати ўтган ҳисобланади. Банкнинг тугатилиш жараёни қуйидаги босқичлардан иборат: -моддий назорат ва инвентаризация; -активларни текшириш; -активларни бахолаш ва сотиш; -сотувдан тушган тушумларни жойлаштириш; -тугатиш жараёнини аниқлаш. Марказий банк тугатиш жараёнини назорат қилиб туради. Банкни тугатиш билан боғлиқ бўлган барча харажатлар мазкур банк ҳисобидан амалга оширилади. Банкни тугатиш жараёни икки хил бўлиши мумкин: ихтиёрий тугатиш ёки мажбурий тугатишдир. Банкни ихтиёрий тугатиш кредиторлар ва омонатчилар олдида мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш имконига эга бўлган банк акциядорлари умумий йиғилиши томонидан банкни ихтиёрий равишда тугатиш тўғрисида қарор қабул қилинган ҳолларда амалга оширилиши мумкин. Мажбурий тугатиш Марказий банкнинг банк фаолияти амалга

бажарилган ишлар тўғрисидаги якуний хисоботни ва тугатиш балансини тузади ва Марказий банкка тақдим этади. Марказий банк ликвидатор тақдим этган ҳужжатларни ўрганиб чиқиб, банкни банкларни рўйхатга олиш Давлат ҳисобидан чиқариб ташлаш тўғрисида қарорни қабул қилади. Ўзбекистон Республикаси банк-молия тизимининг амалдаги меъёрий-ҳуқуқий базасини янада такомиллаштириш борасида: - ипотека қимматли қоғозларини чиқариш, уларнинг муомалада бўлиши ва сўндирилишининг қонунчилик базасини яратувчи «Ипотека қимматли қоғозлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳасини ишлаб чиқиш; - акциядорлик жамиятлари, шу жумладан акциядорлик банклари акцияларини дастлабки оммавий жойлаштиришнинг (IPO) меъёрийқонунчилик базасини такомиллаштириш; - Базель қўмитасининг банк тизими барқарорлиги, ишончлил

Маълумки, тижорат банклари операцияларини фаоллаштириш жараёнида бир қанча омиллар ўзининг бевосита таъсирини кўрсатади, шулардан банк маркетингини банк операцияларини фаоллаштиришдаги ўрнига тўхталиб ўтсак. Банк маркетинги кредит ресурслари бозорини ўрганиш, мижозларнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилиш ва қилинган хулосалар заминида банкка омонатларни жалб қилиш имкониятларини, ҳамда банк фаолиятидаги мумкин бўлган ўзгаришларни олдиндан тахмин қилишга қаратилади. Маълумки, банк бошқаруви ва унинг барча турдаги фаолиятларининг мақсади мижозларни жалб этиш, ўз хизматларини сотиш соҳасини кенгайтириш, молия бозорини эгаллаш, олинаётган фойдани оширишдан иборатдир. Маълумки банк фаолияти такрорланувчи операцияларга асосланади. Шу сабабли у мижозларни сақлаб қолиш ва кенгайтиришга, узоқ муддатг

маркетинг бир вақтнинг ўзида мижозларни эффектив кредитлашни рағбатлантириш ва улар томонидан ўз молиявий ресурсларини йиғишни қўллаб-қувватлашдан иборат. Банк замонавий маркетингнинг яна бир хусусияти, корхоналар ташкилотлар ва аҳолига берилаётган ссудаларнинг таваккалчилик даражасини аниқлашдан иборат. Сўнгги ўн йилликда банк тизимида, шунингдек ҳамдўстлик мамлакатларида ҳам, қатор ўзгаришлар рўй берди, ва улар банк фаолиятини мураккаблаштирди. Бу ҳодисаларни қисқача қуйидагича тавсифлаш мумкин. Банклар ўртасида омонатчиларнинг ресурслари, жалб қилинган ресурслар жойлашишинг энг муносиб йўллари учун рақобат кучайди, бу эса банк фаолияти кўрсаткичларида акс этди (ўсиш суръатларининг пасайиши, айрим ҳолларда эса банк фойдасининг пасайиши, алоҳида банкларнинг ёпилиши, ишончсиз қарзларнинг а

банкдаги ва рақобатчи банклардаги хизматларнинг баҳо даражаси, мижозларнинг тўғри тушуниш ва операцияларни ўтказиш тезлиги туради. Бозорни ўрганиш хизматларини сотиш талабларини ўрганишни тақозо этади ва бу ҳолатларда банк, филиаллари ва бўлимларини энг риционал жойлаштириш, кредит муассаси турини танлаш, ходимлар масъулиятини аниқ тақсимлашни ўз зиммасига олади. 3.2. Банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини мувофиқлаштиришни механизмини такомиллаштириш масалалари Ривожланган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатдики, молия тизимини давлат томонидан мувофиқлаштиришни ислоҳ қилиш йўналишларидан бири бу – молия бозорини макрорегуляторини яратишдир. Макрорегулятор – ўзида барча молия бозори қатнашчиларини бирлаштирадиган, миллий молия бозорини мувофиқлаштирувчи ташкилий ҳуқуқий шаклдир. Макрорегулят

commission) асосида назорат қилувчи мустақил орган амалга оширади. Россияда макрорегуляторни жорий қилиш Буюк Британия компанияси томонидан 1999 йили таклиф қилинган эди. Шундан сўнг Россияда давлат макрорегулятори функциясини бажарадиган Молия бозори федерал хизмати ташкил этилди. Ўзбекистонда макрорегуляторни тадбиқ қилиниши қуйидаги иқтисодий тенденциялар асос бўлмоқда: • молия институтларининг универсализацияланиши; • Молия бозорининг хар хил секторига тегишли молиявий хизматларни таклиф қиладиган молия институтларининг эгаси консолидациялашган мулкдорга қарашлилиги. • Фонд бозори иштирокчилари фаолияти тўғрисида ахборотларни шаффофлигини ошириш ва хатарлилик даражасини камайтириш. Молия бозорини унификация ва стандартизация йўли билан интернационализация ва глобализациялаштириш; • Сек

• Хусусий омонатчиларга хизмат кўрсатадиган банк ва суғурта компаниялар билан ишлаш алоҳида йўналиш бўлмоғи лозим. Макрорегулятор қуйидагиларни амалга оширишга ёрдам беради: • функционал регуляторларнинг биргаликдаги харакатлари самарадорлигини оширади. • Харакатларнинг ўзаро келишув тезкорлигини оширади; • Молия бозорини ривожлантириш умумий концепциясини яратиш; • Фавқулот вазиятларда конфиденциал ахборот билан алмашиш схемасини тадбиқ этиш; • Стандартлар ва қоидалар умумий сиёсатини ишлаб чиқиш; Ўзбекистонда макрорегуляторни тадбиқ этиш, меъёрий –ҳуқуқий асослардаги камчиликларни, молия инструментларни турларини камлигини, назорат қилувчи органларнинг мустақиллигини етарли даражада эмаслиги каби муаммоларни ҳал қилиши мумкин 8 Ҳозирги кунда қимматли қоғозлар миллий бозорининг ривожланиш

жараёнида қўлланилган моделлар ва давлатнинг молиявий инструментлар орқали иқтисодиётга таъсири борасидаги тажрибаларни республикамиз фонд бозорига тадбик этиш ижобий натижалар бериши мумкин. Бунинг учун қимматли қоғозларнинг валютавий ва давлат инструментлари сегментларини ривожлантириш, давлат улушлари бўйича даромадларининг ҳаракатчанлигини таъминлаш зарур. Хулоса ва таклифлар 72

Ўзбекистонда банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини тартиблаштириш механизми ва унинг жаҳон тажрибасини тизимли таҳлил қилиш асосида аниқланган мавжуд муоммоларни ечиш, унинг истиқболларини белгилаш мақсадида амалга оширилган тадқиқот иши натижаларидан келиб чиқиб қуйидаги хулосаларни келтирамиз: - ҳар бир мамлакатнинг банк-молия тизими иқтисодиётнинг ажралмас бўғини ҳисобланиб, унинг самарали мувофиқлаштирилиши жаҳон тажрибаси натижаларидан асосида амалга оширилишини талаб қилади; - молия бозорида банкларнинг фаолиятини тартибга солишни мувофиқлаштиришнинг жаҳон тажрибасини тахлил қилиб, шуни айтиш мумкинки, миллий молия бозорида банклар фаолиятини тартибга солишни янада ривожлантириш зарур, чунки, мамлакатмизда банкларнинг молия бозоридаги фаолиятини мувофиқлаштириш фақат давлат томонид

хусусийлаштириш механизми кам самарали бўлгани ва регуляторларнинг кўп сонлилиги, банклар, суғурта ташкилотлари ва бюджетдан ташқари фондларнинг етарлича инвестицион самара билан ишламаётгани сабабли, барча ўтиш иқтисодиётига мансуб мамлакатлар сингари маълум даражада муаммолар келиб чиқмоқда: 1. Миноритар акциядорлар улушлари камайиши ҳисобига йирик акциядорлар пайдо бўлиши, натижада инвестициялар сифатидаги молиявий ресурслар жалб қилиниши сусайиши кузатилмоқда. Чунки йирик инвесторлар корпоратив манфаатлари ила компанияларда устувор мавқени эгаллаб, ташқи портфел инвестициялар оқимига тўсқинлик қиладилар, бу эса янги эмиссияларга (айниқса IPO механизмини жорий қилинишини) йўл бермайди, листинг даражасидан узоқлаштиради, қимматли қоғозларнинг очиқ бирламчи ва давомий узлуксиз иккиламчи б

фаолиятлари доирасидан ташқари бўлганлиги) учун портфел инвестицияларга кам мойил бўладилар. Бундан ташқари банкларнинг ресурслари, капитализация даражаси ва маржаси нисбатан камлиги сезилмоқда. 3. Нисбатан кўп вақт давомида хусусийлаштирилган компанияларда давлатнинг иҳтиёрида акцияларнинг йирик пакетлари туриб қолганлиги ва уларда корпоратив бошқарув ва менежмент (молиявий, административ ва стратегик) тизими самарасиз қолганлиги (унда асосан давлатнинг ишончли вакиллари сифатида давлат органлари ҳизматчилари ва ишончли бошқарувчи компаниялар давлат номидан қатнашганлари самарасиз бўлганлиги), натижада реструктуризация самарасиз амалга оширилиб, модернизация қилинмай молиявий аҳволи борган сари ёмонлашиб борганлиги сабали, давлат ресурсларининг кўп қисми стратегик ва спекулятив портфел ин

эмаслигига, аксинча йирик деярли самарасиз бўлган инвесторларнинг салмоғини кескин ошиб кетишига олиб келмоқда. Молия бозори қатнашчиларининг фаоллиги суст, муомаладаги молиявий инструментларининг тури кам, рисклилиги ва волатиллик даражаси баланд, капитализацияси ва ликвидлилиги паст, ҳажми кам, обороти секин, тартиблаштириш механизми такомил эмас ва ҳ.к. Буларнинг барчаси вақтинчалик ҳолат бўлиб, келажакда бошқа ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорлари сингари рақобатбардошлик даражасига эришиши муқаррар. Адабиётлар рўйхати: 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 8 декабр 1992й. 2. Ўзбекистон Республикасининг “Қимматли қоғозлар бозори тўғриси”даги Қонуни 22 июл 2008й.; 3. Ўзбекистон Республикасининг “Марказий банк тўғриси”даги Қонуни 21 декабр 1995й.; 4. Ўзбекистон Республикасини

8. “Ишлаб чиқаришни модернизациялаштириш, техник ва технологик қайта жиҳозлаштиришни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони, 2007 йил 14 март, ПФ №-114. 9. “Тижорат банклари депозитларига аҳоли ва хўжалик субъектлари бўш пул маблағларини жалб этишни янада рағбатлантириш қўшимча чоратадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 6 апрелидаги Қарори, ПҚ–1090-сонли. 10. “Банкларнинг капитализациясини янада ошириш ва уларни иқтисодиётни модернизациялаш бўйича инвестиция жараёнларида қатнашиш фаоллигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 20 июлидаги Қарори. 11. “Банк тизимини янада ривожлантириш ва бўш пул маблағларини банк айланмасига жалб этиш чора-тадбирлари

16. «Қимматли қоғозлар бозори инфратузилмасини ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори, 2008 йил 28 июль №160. 17. Каримов И. “Асосий вазифамиз ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир” Т. Ўзбекистон 2010 йил; 18. Каримов И. “Жахон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Т. Ўзбекистон 2009 йил; 19. Каримов И. “Банк тизими, пул муомиласи, кредит инвестиция ва молиявий барқарорлик тўғрисида” Т. Ўзбекистон 2005 йил; 20. Каримов И. “Ўзбекистон иқтисодий ислохатларни чуқурлаштириш йўлида” Т. Ўзбекистон 1995 йил; 21. Каримов И.А. “Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари”. Т.:Ўзбекистон, 20

29. Муллажонов Ф. “Узбекистон банк тизимининг ривожлантириш йўлланишлари ва истиқболлари” Ж.Бозор, пул ва кредит №1 2007йил 3- 11бетлар; 30. Шохаъзамий Ш. “Рынки: финансовые и ценных бумаг” Т.ТФИ 2003г.; 31. Шохаъзамий Ш. и др.“Теория безрисковости действий на рынках: финансовом и ценных бумаг” Т.ТФИ 2004г.; 32. Гозибеков Д. “Проблемы инвестиций” Т.Молия 2003г.; 33. Кадиров А. “Коммерческие банки и анализ их хозяйственной деятельности” Сан.Петер.1993г.; 34. Жукова Е. “Деньги, кредит, банки, ценные бумаги” М.Юните 2001г.; 35. Абдуллаев Ш. “Банк рисклари ва кредитлаш” Т.Молия 2002йил; 36. “Банковское дело” Учебник под ред.О.И.Лаврушина, Москва:Финансы и статистика, 1998г.; 37. Алиев И. “Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан операциялари” Т.2007йил; 38. Толипов К. “Қимматли қоғозлар бо

45. Триф А.А. “Инвестиционная и кредитная деятельность комерческих банков” Москва, “Экономика” - 1997г.; 46. Управление рисками комерческого банка. Учебное пособие (Под редакцией Мери Элизабет) Ворд.Рабочие материалы института “Экономического развития Мирового банка”; 47. Вахобов А., Жумаев Н., Бурханов У. Халқаро молия муносабатлари. –Т.: Шарқ, 2003. – 400 б. 48. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА I. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-740 с. 49. Шохаъзамий Ш.Ш. «Финансовый рынок и ценные бумаги» КНИГА II. Учебник.-Т.: «Иқтисод – молия», 2005.-850 с. 50. Шохаъзамий Ш.Ш. Биржевая деятельность. Учебник.-Т.: Иктисодмолия, 2005.- 294 с. 51. Шохаъзамий Ш.Ш. Качество индустрии рынков: финансового и ценных бумаг.-Т.: ТФИ, 2004.-138 с. 52. Л.Дж.Гитман, М.Д.Джоник. Основы и

60. Ценные бумаги: Учебник/Под ред. В.И. Колесникова, В.С. Торкановского. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 448 с. 61. Килячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело: Учеб.пособие. 2-е изд., с изм. – М.: Экономистъ, 2005. – 687 с. 62. Ходиев Б.Ю., Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Мамлакатни жадал ислоҳ этиш ва модернизация қилиш – миллий тараққиётимизнинг мантиқий босқичи / Илмий-оммабоп рисола.- Т.: ТДИУ, 2008, 57 6. 63. Шодмонов Ш.Ш., Ғафуров У.В. Глобаллашув жараёни ва молиявий инқироз сабаблари. // Адолат, 2009 йил 27 февраль. 64. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в действии. // Бизнес-вестник Востока. № 12, от 19 февраля 2009г. 65. Программа мер по нейтрализации последствий мирового кризиса – в действии. // Бизнес-вес

http://www.kommersant.ru 82

Купить