Молия инженерияси махсулотлари турлари ва унга таъсир этувчи омилларнинг назарий асослари ва жахон тажрибаси - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	124.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Молия инженерияси махсулотлари турлари ва унга таъсир этувчи омилларнинг назарий асослари ва жахон тажрибаси

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ .......................................................................................................... ....... 3 I-боб. Молия инженерияси маҳсулотлари турлари ва унга таъсир этувчи омилларнинг назарий асослари ва жаҳон тажрибаси 1.1. Молия инжинирингининг иқтисодий мазмуни ва методологик асослари ....……………………………………………………………………….00 1 .2. Молия инженерияси маҳсулотлари тавсифи ва таснифи..........…...00 1.3. Молия инженерияси маҳсулотлари турларининг жаҳон тажрибаси...............................................................................................................00 II-боб. Ўзбекистонда молия инженерияси маҳсулотлари турлари таҳлили ва муаммолари 2.1. Ипотекани секъюритизациялашнинг икки поғонали модели таҳлили..................................................

каби қатор масаларни ечишда банк молия инжинирингига муҳим аҳамият қолдирмоқ зарурдир. Шуни қайд этиш лозимки, молия инжиниринги янги илмий тармоқ сифатида тўлиқ ўрганилмаган иқтисодий фанлар туркумига киради ва умум эътироф этилган ягона концепцияга эга эмасдир. “Тобора ўсиб бораётган бундай муаммолар бугунги кунда глобал инқироз келтириб чиқараётган чуқур жараёнларни фақат эски восита ва принципларни тузатиш билан ҳал этиб бўлмаслигидан дарак бермоқда ва авваламбор молия ва банк тизимининг янги тузилмасини, уни назорат қилиш ва тартибга солиш механизмларини кўп томонлама асосда ишлаб чиқишни тақозо этмоқда” 1 . Молия бозори ва унинг иштирокчилари учун янги махсулотларни синтез, мавжуд махсулотларни оптималлаштириш ва такомиллаштириш, мавжуд молиявий маҳсулотларини танлаш ва уларни компле

Инвестиция институтлари инвестиция ва эмиссия сиёсатларини такомиллаштириш, уларни амалга оширишда инновацион маҳсулотларни тадбиқ этиш ва сифатини таҳлил этиш билан боғлиқ муаммолар ва бу муаммоларни келиб чиқиш сабабларини ўрганиш, уларнинг ечимини янги инновацион технологиялардан фойдаланилган ҳолда ишлаб чиқиб амалиётга татбиқ этиш, келажакда Ўзбекистонда инвестиция институтларининг инвестиция фаолиятини ривожлантиришни рағбатлантириб, уларни дунёнинг машҳур институтлари билан рақобатлаша олиш даражасига етказишга бевосита хизмат қилиши мумкин. Шунингдек, инвестиция институтлари ўзининг инновацион потенциалини, яъни жалб қилинган бўш пул маблағларини ва мавжуд инвестиция ресурсларини иқтисодиёт тармоқларига оптимал жойлаштиришда максимал инновациялардан фойдаланиб молиявий инжиниринг

- активлар секъюритизация жаҳон тажрибасини Ўзбекистон шароитида қўллаш масалалари тадбиқ этилди. Малакавий иши объекти бўлиб Ўзбекистонда инвестиция институтлари миллий молия бозорида ўз фаолиятини амалга оширишда молиявий инжиниринг маҳсулотларини қўлланилиши. Малакавий ишнинг назарий ва амалий асослари сифатида инвестиция институтларида қимматли қоғозлар ёрдамида молиявий инжиниринг маҳсулотларини яратиш фаолиятига ва бошқа иқтисодий муаммоларга тегишли бўлган Ўзбекистон Республикаси Президенти И.Каримовнинг илмий асарлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, Олий Мажлис томонидан қабул қилинган қонунлар, Ўзбекистон Республикаси Марказий Банкининг меъёрий ҳужжатлари ва йўриқномалари, шунингдек хорижий ва ўзбекистонлик иқтисодчи-олимларнинг банклар тизими, инвестиция институтларининг инвес

синтез, мавжуд махсулотларни оптималлаштириш ва такомиллаштириш, мавжуд молиявий маҳсулотларини танлаш ва уларни комплекслаштириш йули оркали иқтисодиётни ракобатли ривожланишини таъминловчи, инновацион махсулотларни ва инвестицион лойихаларни яратишда илмий услубиёт сифатида куллаш учун молиявий инжинирингнинг умумий концепциясини ишлаб чикиш долзарбдир. Ушбу жараёнлар, бизнинг фикримизча, ҳозирда молия инжиниринги 2 ва унинг инновацияларига (маҳсулотларига) асосланган бўлиб, унинг ёрдамида кенг қамровда (мета- 3 , халқаро меза- 4 ва макро- 5 иқтисодий поғона ёки даражада) халқаро миқёсда ва миллий миллий молия-кредит соҳаси (МКС)ларнинг барқарор ва рақобатбардош ривожланиши ҳамда молиявий хавфсизлиги таъминланади. Тор қамровда (яъни миллий меза 6 ва микро 7 иқтисодий даражада) эса МКС ин

Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримов томонидан яратилган, босқичма-босқич ва изчил амалга оширилаётган тараққиётнинг “Ўзбек модели” 8 асосида давлат томонидан муваффақиятли амалга оширилаётган прогрессив макроиқтисодий ва фаол инвестиция сиёсати 9 доирасида жаҳон молия-кредит тизими (МКТ)ни иннновацион ривожлантиришнинг катализатори сифатида намоён бўлган молия инжинирингини ушбу соҳадаги мавжуд концепция-ларни чуқур ва тизимли ўрганиш асосида Ўзбекистон учун фойдали хулосалар, тавсия ва таклифлар ишлаб чиқиш долзарб илмий ва амалий масала ҳисобланади. Зеро давлатнинг бундай сиёсати мамлакатда барқарор иқтисодий ўсиш ва инвестицион ривожланишини таъминлашда молиявий инновацияларини кенг жорий қилиниши талаб қилади. Бу эса Ўзбекистон шароитига мос келувчи молия инжининингининг ме

инжиниринги бўйича жаҳон амалиётидаги мавжуд терминология ва қарашларни аниқ тушуниб олган ҳолдагина Ўзбекистонлик молиячи-олим ва мутахассислар улар учун янги бўлган билим ва концепцияларни тўла ўзлаштириши мумкин. Фақат қатъий терминология ва қарашларга асосланган қонун ва стандартлар чиқарувчи органлар молия инжиниринги мазмуни ва фаолиятига мос келадиган методология, қонуниятлар ва хулқ-атвор қоидаларини ифодалашга қодир бўлади. Шу муносабат билан, молия инжиниринги (инженерияси, engineering, муҳандислиги) қуйида берилган тушунча ва қарашларни қабул қилиш ва улар асосида молия инжинирингининг иқтисодий мазмунини очиб бериш мақсадга мувофиқ. Инжиниринг (инглизча engineering сўзи) – техника ва технологияларни яратиш санъатини амалга ошириш жараёни маъносини англатиб, илк бор техника ва қ

қўлланилган. Унинг кўлами борган сари кенгайиб илк бор ХХ-асрнинг 80йилларида Лондон банклари томонидан рискларни бошқариш бўлими ишини ташкил этилиши муносабати билан расмий қўлланилган 12 . Рус тилида молия инжиниринги сўзи молия инженерияси деб аталади. Ўзбек тилида эса инженер сўзи мухандислик маъносини билдирсада, айрим ҳолларда унинг инглиз ёки рус тилларидаги (сўзнинг негизи улар учун байналминал ва синоним бўлган) шакли – молия инжиниринги ёки молия инженерияси – қўлланилиши мумкин. Инновация (инлизча innovation) сўзининг ўзбек тилидаги луғавий маъноси – ижодга асосланган янги кашфиётлар, яратилганлик маъноларини ўзида ифода этиб, турли соҳаларга тегишли “ноу-хау” ва янгиликларга хос ибора бўлиб хизмат қилади. Ижод – янгилик, кашфиёт, “ноу-хау” яратишнинг ижодкорлик санъати. Ижод м

Молиявий инновациялар – молиявий ижод асосида молия инженери томонидан илмий-амалий асосланиб яратилган инновацион маҳсулотлар, яъни: МКС учун лойиҳаланиб яратилган янги ёки мавжуд аналогларидан устун бўлган молиявий инструментлар, молиявий схема ва технологиялар, молиявий лойиҳалар, молиявий операциялар, молиявий тактика ва стратегиялар, молиявий меъёрлар, регулятив ва молиявий бошқарувнинг усул ва механизмлари, ташкилий тузилмалар ва ҳ.к. Бундай маҳсулотлар молия инженерининг интеллектуал мулки бўлиб, унга эгалик ҳуқуқи давлат томонидан ҳимояланилишини тақазо этилади. Молия инженери (муҳандиси) – молиявий ижод соҳасида яратувчанлик фаолиятини амалга оширувчи шахс (малакали мутахассис ва махсус фирма). Молиявий инновациялар инжиниринги – МКСнинг қисқа, ўрта ва узоқ муддатдаги истиқболда п

“молиявий инструментнинг даромадлилик, рисклилик, муддатлилик ва трансферабеллик ва бошқа элементлари комбинациясини ўзгартириш”; 17 “юқори даромад олишни кўзлаган ҳолда, янги технологияни ривожлантириш ва унинг рискини пасайтириш”; 18 “қимматли қоғозлар потфелини бошқариш учун молиявий технологиялар ва молиявий инструментлар конструкциялаш”; 19 “ҳосилавий қимматли қоғозларни яратиш, уларни “бошқариш” ва улардан фойдаланиш”; 20 “молиявий муаммоларни ечишда инвестиция технологияларидан фойдаланиш”; 21 “молиявий инструментлардан фойдаланиб, мавжуд молиявий вазиятни янада қулайроқ вазиятга ўзгартириш”; 22 “молиявий операцияларни амалга ошириш бўйича янги молиявий инструментлар ёки янги схемаларни яратишнинг мақсадли жараёни”; 23 14 E.J.Kane. Accelerating Inflation, Technological Innovation.-W

“макро- ва микроиқтисодий вазиятдан ва мижозларнинг эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда, молия институтлари томонидан пул маблағларини, рискларни, ликвидлиликни, даромадни ва ахборотни қайта тақсимлашга мўлжалланган янги молиявий маҳсулотлар”; 14 “компанияларни молиявий фаолиятини бошқаришда янги процедуралар, инструментлар, янги молиявий моделлар ва технологиялар ишлаб чиқиш”; 15 “хеджерлашнинг алоҳида вазифаларини бажариш учун янги ҳосилавий қимматли қоғозларни ишлаб чиқиш ҳамда муомаладаги деривативларни комбинациялаш”; 16 Роберт Колбнинг фикрича, молия инжиниринги – арбитраж имкониятларини яратиш учун рискларни бошқаришга қаратилган мукаммал муаммоларни ечишда мукаммал молиявий маҳсулотларни яратиш билан бирга молиявий инструментлар стандартлари комбинациясида молиявий деривативларни қўлл

диверсификация қилинишини таъминловчи, табиати номаълум янги инструментларни ва техникасини яратувчиси сифатида эътироф этилган. Роберт Кохнинг 19 фикрича молия инжиниринги – компаниянинг бозор қийматини ошириш учун молиявий инструментлардан ақлан тўғри фойдаланиб компанияни стратегик ёки ишлаб чиқариш фаолияти ёрдамида эмас, балки молиявий жиҳатдан ривожлантиришдир. Ф. Мишкин 20 , молия инжинирингини “янги молиявий хизматлар ва молиявий маҳсулотлар яратиш жараёни” сифатида кўриб чиқиб, молиявий инновацияларни қуйидаги учта асосий турини ажратади: 1) омилларни ўзгаришига жавоб сифатида пайдо бўлувчи, талабни аниқловчи инновацион тадбиқлар; 2) омилларни ўзгаришига жавоб сифатида пайдо бўлувчи, таклифни аниқловчи инновацион тадбиқлар; 3) қонунчиликни заифлаштиришга қаратилган инновацион тадб

қўшимча фойда олиш бўлиб, инновацион банк маҳсулотларда риск, даромадликлик ва ликвидлилик ўртасидаги оптимал нисбат таъминланиши керак, деб ҳисобланади. Масалан, Г.С. Панованинг фикрига кўра 21 , молия инжиниринги банкларда, биринчи навбатда, уларнинг депозит базасини етарлилигини таъминлаш имконини бериши лозим. Унинг хулосасига кўра, тижорат банклари депозит базасининг етарлилигини таъминлаш учун трансакцион депозитларнинг брутто депозитлар ҳажмидаги салмоғининг 30 фоиздан ошишига йўл қўймаслик, депозитларнинг кредит операцияларига йўналтирилган қисмига нисбатан Германия банк амалиёти тажрибаларига таянган ҳолда лимитлар жорий қилиш лозим. Германияда муддатли депозитларнинг 60 фоизи, трансакцион депозитларнинг 10 фоизи кредит операцияларига йўналтирилади. В. Бочаровнинг фикрича 34 , мол

4) “директ-костинг” ёки “стандарт-костинг” тизимлари ёрдамида бошқарув ҳисобини жорий қилиш (қўллаш); 5) компания таркибида молиявий жавобгарлик ва молиявий ҳисоб марказларини ажратиш ва улар фаолиятини ташкиллаштириш; 6) ишлаб чиқариш ричаги эффекти ёрдамида зарарсизлик ва молиявий барқарорликнинг критик нуқталарини аниқлаш; 7) фойда контроллинги тизимини ташкиллаштириш ва ҳ.к. Компаниянинг инвестиция фаолиятида қуйидаги молиявий моделлар қўлланади: 1) инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш усулларини танлаш; 2) инвестия лойиҳалари самарадорлигини баҳолашнинг оддий ва динамик усулларини қўллаш; 3) лойиҳаларни амалга оширишни оператив бошқариш (мониторинги); 4) капитал қўйилмалар бюджетини оптималлаштириш; 5) лойиҳа рискларини таҳлил қилиш ва баҳолаш. Компаниянинг молиявий фаолиятида қуйида

мукаммалроқ ҳисобланади. Аммо ушбу таърифда икки муҳим жиҳат эътибордан четда қолган. Биринчиси – мавжуд банк маҳсулотлари сифатини ошириш, иккинчиси эса – рискларни бошқариш амалиётини такомиллаштиришдир. Фикримизча, “молия инжиниринги” билан “молиявий инновациялар” тушунчаларини бир-биридан ажратиш шартлидир. Чунки иккала концепция ҳам ўз маъносига кўра инновацияларни яратиш ва жорий этишда молиявий ижоднинг ижодий ёндашувига асосланган жараён ҳисобланади, демак улар мазмун-моҳиятининг ўзаро қарама-қаршилиги мавжуд эмас. Юқорида келтирилган тушунчалар ва фикр-мулоҳазаларни таҳлилий умумлаштириш негизида ва улардан фарқли равишда айтиш мумкинки, молия инжиниринги – бу МКС (тизими)нинг 22 паст рискли барқарор ва рақобатбардош ривожланиши ҳамда молиявий хавфсизлигини таъминлаш мақсадида мол

Жаҳон иқтисодиёти амалиёти ривожланишининг муайян даврларида янгидан-янги молиявий муносабатларнинг ва уларнинг ҳар бирига мос келадиган инновацион маҳсулотларнинг пайдо бўлиши билан бирга уларга ҳос равишда иқтисодиёт-молия илмлари қаторига доимо янги йўналиш ва қарашлар кўшилиб борганлиги барчага маълум. Бунда айниқса молиявий инновацияларнинг ўрни аҳамиятлидир. Чунки улар иқтисодиётнинг самарали ва инновацион ривожланиши катализатори бўлиб хизмат қилган. Фикримизнинг тасдиғи сифатида, масалан, бир неча асрлар давомида иқтисодий ва молиявий муносабатларнинг борган сари ривожланиб ва такомиллашиб бориши жарёнининг ҳар бир муайян даврида янгидан янги пул ва кредит шакллари ва турларини яратилиши ёки такомиллаштирилиб борилиши ва бунда уларнинг ҳар бирига мос келувчи янги усуллар, тамойил в

- ҳосилавий қимматли қоғозлар билан боғлиқ молия инжиниринги маҳсулотлари ва бошқалар. Битирув малакавий ишимда жаҳон амалиётида долзарб бўлган активлар секьюритизация билан боғлиқ молия инжиниринги маҳсулотларини ўрганамиз ва таҳлил қиламиз. Секьюритизация ўзининг иқтисодий мазмунига кўра, банк ва компаниялар активларидан пайдо бўлган тўпламлар (pool)нинг молиявий оборотга кириш имкониятини беради 23 . Унинг ёрдамида тўпламга кирган мажбуриятлар бўйича тўловлар муддати етиб келмасдан, улардан активлар сифатида фойдаланиш мумкин бўлади. Бунда ипотека билан таъминланган қимматли қоғозлар (mortgage-backed securities MBS ва pfandbrief) ва бошқа турдаги активлар (автокредитлар бўйича талаблар, кредит карталари бўйича тушумлар, савдо шартномалари бўйича талаблар, лизинг тўловлари) билан таъминл

тоифасига киритиш тўғри бўларди. Шу сабабли охирги пайтларда MBS тобора кўпроқ ABS турларидан бири сифатида кўриб чиқилмоқда. Секьюритизация сўзи бежиз ўтган асрнинг сўнги йигирма йиллиги шиорига айланмаган эди. Ушбу сўздан анъанавий банкнинг кредитлаш жараёни ўрнига қимматли қоғозлар чиқарилуви ва унинг муомаласига асоcланган янги молиялаштириш схемасини қўлланилишига урғу бериш учун фойдаланар эдилар. Яъни активларни қайта молиялаштириш натижасида қимматли қоғозларни эмиссияси ва унинг муомалада айланиш жараёнлари турли хил тизилмалаштир схемалари орқали эмитент ва инвесторлар шарт- шароитларини ҳисобга олган ҳолда янада кенгроқ имкониятлар очиб беради. Турли адабиётларда активларни секъюритизацияси тўғрисида кўплаб таърифлар келтирилган. Уларнинг деярли барчасининг моҳияти: секьюритизац

кредитлари бўйича мажбуриятлар) қайта молиялаштириш учун “ҳом-ашё” хисобланади. Бундай активларнинг баъзилари уларнинг мавжудлиги даврида фақат икки бошланғич тараф орасидаги битим сифатида қолади. Активларнинг бошқа турлари эса кўп миқдорли бир хил мажбуриятлардан ташкил топган тўплам (pool)ларга бирлаштирилиб, бир нечта юридик тузилмалардан ўтади ва пировардида юзлаб ёки минглаб инвесторларга сотилиши мумкин. Айнан молиявий мажбуриятлар тўплам (pool)ларини шакллантириш ва уларга молиявий активларни кўпчилик инвесторлар орасида эркин муомалада бўлиши имконини таъминловчи шакллар бериш жараёни активларни қайта молиялаштириш деб аталади. Қайта молиялаштириш бошланғич мажбуриятлар тўпламини олди-сотти (савдо) объектига айлантириш имконини беради. Яна бир таниқли олим Л.Шварц ўзининг “Активла

Бу жараёнда фақат мазкур молиявий инструментга хос қуйидаги холатлар кузатилади: - корхона ёки банкларнинг балансидан диверсификациялашган молиявий активлар тўплами хисобдан чиқарилади. Бу эса ташкилотнинг хўжалик рискларидан активларнинг рискини чиқариб ташлашга, шунингдек, ўз капиталини тежаш имкониятларини яратади; - қимматли қоғозлар чиқарилуви учун таъминотнинг мавжудлиги. Кафолат массаси сифатида активлар “pool”и учун қўлга киритилган талаб қилиш хуқуқи хизмат қилади; - кирувчи (Cash In — Flow) ва чиқувчи (Cash Out — Flow) тўлов оқимларининг мавжудлиги. Муомалага чиқарилган қимматли қоғозлар учун асосий сумма ва фоиз тўловлари активлар “pool”идан келиб тушадган асосий ва фоиз тўловлари ҳисобидан амалга оширлади. Бозорда паст ликвидли, рискли ва муомалада бўлмаган мулк капиталлар ёки

1. Жаҳон амалиётидаги ипотека ва секьюритизация бозори (ундаги шакллар, усуллар ва маҳсулотларнинг молия инжиниринги маҳсулотлари эканлигини хисобга олган ҳолда) ташқи ва ички омилларнинг таъсири қонуниятлари ва даражаси ҳамда бошқа белгиларга қараб фарқланади. 2. Ҳозирда ипотекани кредитлашнинг жаҳон амалиётида асосан икки модел мавжуд бўлиб, уларининг ичида энг ривожлангани, ҳажмли ва мукаммали ҳамда, бир вақтнинг ўзида, глобал риск сабабчиларидан бири англо-америка модели ҳисобланади. 3. Ҳар бир модел ўзига хос хусусиятларга, камчилик ва ижобий тарафларга эга эканлиги, уларни Ўзбекистон шароитида қўллашда тараққиётнинг “Ўзбек модели”га мос давлатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш сиёсатига асосланиш зарур. 4. Ҳар иккала моделни бирдек қўллаш ипотекани қайта молиялаштиришни ривожланти

қисмига айланиб улгурди. Унинг бошқа инструментларга қараганда қулайлиги ва кам харжлиги молиявий бозор иштирокчиларининг диққатини ўзига жалб қилди ва ушбу инструмент халқаро бозорни шиддат билан эгаллашига сабаб бўлди. Бунда айтиш жоизки, жаҳон амалиётидаги активлар секъюритизацияси бозорлари (улардаги шакллар, усуллар ва маҳсулотларнинг молия инжиниринги маҳсулотлари эканлигини хисобга олган ҳолда 30 ) ташқи ва ички омиллар (улар қайси мамлакатга оид эканлиги, уни ривожланганлиги даражаси, ундаги жамият томонидан танланган ижтимоий-иқтисодий ва ижтимоий-маданий ривожланиш моделлари ва менталитетига ҳамда улардаги мулкчилик тизими моделига ва шу каби б.)нинг таъсири қонуниятлари ва даражаси ҳамда бошқа белгиларга қараб фарқланиши мумкин. Замонавий активлар секъюритизацияси инструментлари

мумкин. Ушбу модел (1.1-расм) асосан англо-саксон хуқуқчилик тизими 32 мамлакатларида қўлланилади. 1.1 расм. Активлар секъюритизациясининг классик (америкача) моделининг ташкилий схемаси. 33 Бу модель “true sale” – “хақиқий сотув”га асосланган модел ҳисобланади, яъни икки поғонали модел бир турдаги активларни ягона тўплам (pool)га жамлаш ва уни хуқуқий мустақил махсус ихтисослашган муассаса(МИМ)га сотишни тақозо этади. Демак, бу моделнинг бир поғонали моделдан энг асосий фарқи шундаки, активлар уларнинг асл эгаси балансидан чиқиб кетади. Ушбу модел асосида амалга оширилган битимни икки босқичга бўлиш мумкин: 1. Оригинатор ўз балансида бир турдаги активлардан (pool) хосил қилади ва уни МИМга сотилади. 32 Англо-саксон ҳуқуқчилик тизими остида асосан АҚШ ва Буюк Британия фаолият олиб боради.

2. МИМ, ўз навбатида, активлар (pool)ини ўз балансига олиб, унинг таъминоти остида қимматли қоғозларни эмиссия қилиш ва ушбу қимматли қоғозларга активлардан келиб тушадиган пул оқимлари ҳисобидан тўловларни амалга ошириш каби махсус вазифаларни бажаради. Чиқарилган қимматли қоғозларнинг рейтинги фақатгина уни таъминлаётган кредитлар (pool)ининг сифати билангина белгиланади. Сабаби қимматли қоғозлар бўйича барча тўловлар ушбу активлардан келиб тушадиган пул оқимлари ҳисобидан амалга оширилади. Эндиликда секъюритизацияланган активларнинг эгаси ҳисобланмаган оригинатор ушбу активлар бўйича хеч қандай талаб хуқуқига эга бўлмагани каби, инвесторлар ҳам зарарларни қоплаш ва шу кабилар сабабли оригинатор ва МИМ устидан даъво билан судга мурожаат қила олмайдилар. Активлар секъюритизациясини амалга

- олий даражадаги 34 – ижобий кредит тарихига эга ва тўловга лаёқатлилик даражаси юқори кредиторларнинг кредитлари тўплами таъминоти остидаги ҚҚ; - олий даражада бўлмаган – олий даражадагига нисбатан юқорироқ рискка эга бўлган ва кредит сўндириш тезлиги пастроқ бўлган кредиторлар кредитлари тўплами таъминоти остидаги ҚҚ; - қуйи сифатли (синфдаги) – кам даромадли, салбий кредит тарихига эга кредиторларга берилган кредитлар тўплами таъминоти остидаги ҚҚ. Қисқача қилиб айтганда, қимматли қоғозлар асосидаги активнинг рисклилик даражасига қараб бир неча тўплам(транш)ларга ажратилиши мумкин ва нечта тўплам бўлса, шунча турдаги қимматли қоғозлар чиқарилади, яъни бир эмиссия доирасида бир неча хил рискли (рейтингли) қимматли қоғозлар чиқарилади. Олий даражадаги қимматли қоғозлар рисклилик даражаси

Умуман, бозор коньюктураси, эмитентнинг ўз ёндашуви ва активларнинг сифатига қараб қимматли қоғозларни турли синфларга бўлиб чиқариш мумкин. Бунда биринчи синф активлари остида чиқариладиган юқори рейтингли қимматли қоғозлар молиялаштиришнинг энг кам харжли усули ҳисобланади. Одатда, олий даражадаги қимматли қоғозлар бир ёки бир неча халқаро рейтинг агентликларнинг рейтингларини қўлга киритади. Қимматли қоғозга рейтинг олишдан асосий мақсад – уларнинг инвесторлар учун жозибадорлигини ошириш ва нархларни белгиловчи кўрсаткични аниқлашдан иборат. Рейтинг агентлиги ушбу битимнинг хуқуқий тузилмасини, хусусан “Хақиқий сотув” элементларини, қайта молиялаштиришда иштирок этаётган активлар (pool)и сифатини ва оригинаторнинг активларга хизмат кўрсатишни таъминлай олиш қобилиятини таҳлил қилади. Ак

Д о –Оригинатор даромади Ф –Ўртача умумий кредитлар фоиз тўловлари Ф`–ўртача умумий қимматли қоғозлар фоиз тўловлари Х–сервис хизматлари учун харажатлар МИМ одатда активларни қайта молиялаштириш опреацияларини амалга ошириш мақсадида ташкил этилган даромад олмайдиган ташкилот ҳисобланади. Хизмат кўрсатувчи агент ўз хизматлари учун хақни МИМдан олади. Пул тўловларининг тақсимланишига кўра активларни анъанавий қайта молиялаштиришни иккига бўлиш мумкин: тўғридан-тўғри тақсимлаш(passthrough) усулли ва тўловларни бошқариш орқали тақсимлаш (pay-through) усулли. Биринчи усулли секъюритизацияни амалга оширишда кредит тўпламларидан келаётган пул оқимларини тўғридан-тўғри қимматли қоғозлар учун тўловларга трансформациялаш амалга оширилади. Яъни келаётга пул оқимлари хизмат кўрсатиш хақи ва бошқа хар

ставкалари ўзгариши рискини олдини олиш мақсадида Банк билан кафолатланган инвестицион шартнома тузади. Қўшимча таъминот – оригинатор томонидан қимматли қоғозлар қийматини ошириш мақсадида амалга ошириладиган бир ёки бир неча чоратадбирлар йиғиндисидир. Бунда у активларни секъюритизацияси инструментининг рейтингини ошириш учун ликвид заҳира маблағлар, учинчи томон кафолати қўшимча таъминотни таклиф қилиши ва қимматли қоғозлар ўртасидаги субординация даражасини ошириш каби чоратадбирларни кўллаши мумкин. Қўшимча таъминот активларни секъюритизациясининг барча кўринишларида қўлланилиши мумкин. Аммо тўловларни бошқариш йўли билан тақсимлаш усули учун бу зарурий шартлардан бири ҳисобланади. Юқоридаги усуллардан қайси бири танланиши одатда қандай актив секъюритизацияланётганлигига боғлиқ. Масала

П.Бэр Европа секъюритизация инструментлари ривожланишини 3 босқичга бўлишни таклиф этади 36 : - эйфория босқичи (1987-93 йиллар) - ўзига келиш ва пухта тайёргарлик (93-95й.) - шиддатли ривожланиш ва операцияларнинг кенг урф бўлиши (95 йилдан хозирги кунгача). Ушбу босқичларнинг номлариёқ, бу йилларда секъюритизация бозорининг қандай ривожланганлигини кўрсатиб турибди. Деярли 8-10 йил давомида бу бозор жуда шиддат билан ривожланди. Улар секъюритизация опрецияларини амалга оширишдаги қуйидаги муаммоларни бартараф этишга эришишди: - инвесторлар билан муносабатлар даражасидаги; - хуқуқий даражадаги; - оригинаторлар даражасидаги. Қимматли қоғозлар энг аввало маблағ жалб қилиш учун чиқарилади. Демак, уларни сотиш учун инвесторлар керак. Бунинг учун ушбу молиявий инструментнинг нақадар мукаммал,

чиқаради. Бу муаммоларнинг барчаси секъюритизация битимларини ўтказиш бесамар эканлигини, иқтисодий ўзини оқламаслигини кўрсатади. Оригинаторлар даражасидаги муаммолар асосан битим ўтказиш учун активларнинг етарли даражада сифатли эмаслиги, секъюритизация ўтказиш талабига жавоб бермаслиги билан боғлиқ эди. Яъни кредит шартномаларининг стандартлаштирилмаганлиги, бир турдаги активлар тўпламларининг мавжуд эмаслиги, активларнинг тарихий хусусиятларининг етарли даражада ўрганилмаганлиги, шунингдек, банк ва бошқа молиявий тизим иштирокчилари етарли даражада компьютерлаштирилмаганлиги каби муаммоларни хал қилиш керак эди. Юқоридаги муаммолардан келиб чиқиб, Европада активлар секъюритизациясининг бир мунча соддароқ иккинчи модели ишлаб чиқилди. Бу – активларни балансда қайта молиялаштириш моделид

секъюритизациялашда айнан шу модель бир поғонали тузилмага эга бўлади. 1.3-расм. Активлар секъюритизациясининг балансдаги (бир поғонали) моделининг ташкилий схемаси Эмитент банкротликка учраган тақдирда активлар тўплами сотилади ва облигация бўйича мажбуриятлар амалга оширилади. Активлар сотилишидан келиб тушган маблағ облигация бўйича мажбуриятларни тўлиқ амалга оширишга етмаган тақдирда, қолган қисми бўйича инвесторлар оригинатор кредиторлари умумий навбатига туради, яъни улар таъминотга нисбатан ҳам, эмитентга нисбатан ҳам регресс ҳуқуқи 37 га эга бўладилар. Ушбу қимматли қоғозлар муомала муддати уларни таъминловчи активлар тўпламининг сўндирилиш муддатигача бўлиши шарт эмас, яъни эмитент бир активлар тўплами муомала муддати доирасида бир эмас бир неча бор қимматли қоғозлар эмиссиясини

ҳуқуқий ёндашув мавжуд. Масалан, Германияда ушбу модель бўйича фақат уч турдаги активларни секьюритизациялаш мумкин: ипотека кредитлари бўйича талаб қила олиш хуқуқи, кемасозлик бўйича ипотекалар ва давлат секторига тегишли қарз маблағлари. Шунингдек, активлар ҳам маълум сифат стандартларига (масалан, АА дан паст бўлмаган рейтинга(2-Илованинг 2жадвали) эга бўлиши ва қарз мажбуриятининг активларга нисбатан улуши (loan-to-value) (60%дан кам бўлмаслиги) мос келиши керак. Яна бир ўзига хос хусусияти шундан иборатки, тўловлар активлардек келиб тушадиган пул оқимлари ҳисобидан эмас, балки оригинаторнинг умумий фаолиятидан келиб тушадиган пул оқимлари ҳисобидан амалга оширилади. Ушбу ҚҚларнинг рейтинги активлар секъюритизациясининг бошқа моделларидан фарқли ўлароқ уларнинг эмитенти рейтингига қар

свопи (credit defalt swap - CDS) ва кредит ноталари (credit linked notes - CLN). Кредит танназули свопи – у икки томон ўртасида тузиладиган шартнома бўлиб , учинчи томоннинг қарз мажбуриятларини амалга оширилмаслик рискини суғурталайди . Шу йўл билан оригинатор инвесторларга риск учун мукофот тўлайди , инвесторлар эса кредит портфели бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаб берадилар . Ушбу инструментдан одий кафолат тамойили бўйича қўлланилади . Кредит нотаси – кафолат харидори томонидан чиқариладиган қимматли қоғоз ( облигация ) бўлиб , активлар тўпламига нисбатан олдиндан келишилган холат юз бермаган тақдирда, тўлов муддатида номинал қийматида сўндирилади. Агар келишилган холат юз берган бўлса, у холда қимматли қоғозлар аниқ белгиланган муддат давомида зарарни қоплаш бадали (маса

- тўлиқ молиялаштириш; - молиялаштирилмаган; - қисман молиялаштирилган. Тўлиқ молиялаштирилган структурали МИМ таназзул своплари ёрдамида активлар тўпламининг барча рискини қўлга киритади. Қўлга киритган кредит рискини қайта молиялаштириш учун кредит ноталарини чиқаради ва уларни капитал бозоридаги инвесторларга сотади. Молиялаштирилмайдиган структурани қўллашда МИМ томонидан кредит риски қўлга киритилмайди. Бунда оригинаторнинг ўзи таназзул свопларини тўғридан-тўғри инвесторларга сотадилар. Аммо ушбу модель активларни қайта молиялаштиришни кўзда тутмаганлиги сабабли амалиётда унча кенг тарқалмаган. Синтетик секъюритизациянинг энг кенг тарқалган тури бу қисман молиялаштирилган, яъни аралаш туридир. Бунда активлар тўплами рискининг асосий қисми инвесторларга энг олий даражадаги таназзул сво

II-боб. Ўзбекистонда молия инженерияси маҳсулотлари турлари таҳлили ва муаммолари 2.1. Ипотекани секъюритизациялашнинг икки поғонали модели таҳлили. Ўзбекистонда борган сари аҳолининг уй-жойга бўлган талаби кескин равишда ошиб бормоқда. Буни сўнгги уч йил давомида уй-жой бозоридаги нарҳларнинг таҳлилидан яққол кўришимиз мумкин. 38 Бунда нарҳлар индекси деярли 10 баробардан ошиб кетди. Мавжуд ҳолат аҳолининг банк кредитларига бўлган талабини кўпайтирди. Бу эса, албатта Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати, Марказий банки ва тижорат банклари раҳбариятининг диққат назиридан четга қолгани йўқ. Бунда ипотека кредити қуйидаги тартибда берилади: Ипотека кредитлари тижорат банклари томонидан қайтаришлик, тўловлилик, таъминланганлик ва муддатлилик шартлари асосида қуйидаги мақсадлар учун берилади: - қ

2) кредит линиялари, шу жумладан имтиёзли кредит линиялари, халқаро ва хорижий молия институтларининг ипотека кредити учун берилган грантлари ва инвестициялари; 3) тижорат банкларининг ўз маблағлари ва жалб қилинган маблағлари. Одатда Жамғарманинг имтиёзли кредит линиялари ҳисобидан бериладиган кредитлар уч йиллик имтиёзли давр ва фоиз ставкаси билан камида 15 йил муддатга берилади, фоиз ставкаси миқдори ипотека кредити беришни қўллаб-қувватлаш жамғармасини бошқариш бўйича Васийлик Кенгаши томонидан ҳар бир кредит линияси бўйича тасдиқланади ва у йилига 5 фоиздан ортиқ бўлиши мумкин эмас. Тижорат банки томонидан Жамғарманинг имтиёзли кредит линиялари ҳисобидан бериладиган ипотека кредити миқдори: - якка тартибда ҳовлили уй-жой қурилиши ва сотиб олиши учун қонун ҳужжатларида белгиланган энг

- гаровга қўйилган кўчмас мулкни суғурталаш билан боғлик харажатлар; - мулк қийматини баҳолаш учун тўлов; - ипотека тўғрисидаги шартномани рўйхатдан ўтказиш учун тўлов. Қарз олувчи томонидан якка тартибда уй-жой қуришга кредит олиш учун тижорат банкига сўралаётган кредит суммасини кўрсатган ҳолда кредит олишга буюртманома билан бирга қўйидаги ҳужжатлар тақдим этилади: - якка тартибда уй-жой қуриш учун ариза берувчининг ер учаткасига бўлган ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатнинг нотариал тасдиқловчи ҳужжатнинг нотариал тасдиқланган нусхаси; - ариза берувчининг ва у билан бирга яшайдиган оила аъзоларининг даромадлари тўғрисидаги охирги 12 ой учун доимий иш жойидан берилган маълумотномалар; - якка тартибда уй-жой қуришга қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда келишилган ва қарз олувчи томонидан тас

сотиб олинган товарлар учун чакана савдо ташкилотлари ва якка тартибдаги тадбиркорлар томонидан бериладиган счётлар, квитанциялар, юкхати ёки қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ҳужжатлар илова қилган ҳолда ҳисобот тақдим этиши керак. Банк ҳисоботга илова қилинган ҳужжатларни таҳлил этиш жараёнида банк кредит карточкаси воситасида ҳисоб-китоб қилиш вақтида кредитдан бошқа мақсадларда фойдаланилганини аниқлаган тақдирда банк кредит карточкаси тўғрисидаги шартнома бекор қилинади, банк кредит карточкаси ҳисоб рақами ёпилади ва банк кредит карточкаси олиб қўйилади. Кредитнинг бошқа мақсадлар учун фойдаланилган қисми учун кредит шартномасида белгиланган миқдорда жарима солинади ва уни ундириб олиш чоралари кўрилади. Ипотека кредитларининг қуйидаги афзалликларини айтиб ўтиш жоиз. Маълумки, ипот

кенгайишига олиб келади. Иккинчи томондан, ипотека кредити муддати қанчалик узоқ бўлса, қарздор томонидан тўланадиган фоизнинг умумий миқдори хам шунчалик ошиб боради. Агар инфляциянинг йиллик даражаси ипотека кредити учун ўрнатилган фоиз даражасидан юқори бўлса, оқибат-натижада бу ҳолат банклар томонидан берилган ипотека кредитларига инвестиция қилинган маблағларнинг қадрсизланишига олиб келади. Шунинг учун банклар томонидан фоиз сиёсатини ишлаб чиқишда инфляция даражаси ҳисобга олиниши тақозо этади. Уй-жой қурилишини, умуман бошқа қурилишларнинг ривожланиши биринчи навбатда, қурилиш материаллари ва конструкциялари ишлаб чиқариш, қурилиш машинасозлиги ривожланиши,ёғочни қайта ишлаш саноати ва маиший электр буюмлари ишлаб чиқариш ҳамда бошқа қурилиш соҳалари билан боғлиқ бўлган тармоқлар р

гаровга олган ҳолда кредитлаш билан боғликдир. Ишлаб чиқариш соҳасини, биринчи навбатда, саноатни ипотека асосида кредитлаш уни модернизация қилиш, маҳсулот сифатини оширишга олиб келади. Ипотека кредити иқтисодиётнинг барча соҳаларини, жумладан, хизмат кўрсатиш ва савдо соҳасини ҳам ривожлантиришга туртки бериши шубҳасиз. Аммо, ипотека кредитининг кичик тадбиркорликни ривожлантиришдаги ўрни беқиёслигини алоҳида таъкидлаш лозимдир. Кичик тадбиркорлик субъектлари ўз ишлаб чиқаришларини ташкил этиш учун бевосита банк кредитига эҳтиёжи катта бўлгани ҳолда, кредитни қайтариш таъминоти сифатида гаровга қўйиш учун етарли мол-мулкка эга эмаслиги, улар учун банк кредити олиш имкониятини чеклайди. Бу энди иш бошлаётган барча кичик тадбиркорлик субъектлари учун хос бўлган умумий ҳолатдир. Ипотека кр

ҳамда уларни уй-жой ва маиший шароитларини яхшилашга доир кўплаб масалалар камраб олинган. Шунингдек, Фармонда республикамиздаги тегишли вазирлик ва идоралар, банклар ва жамоа ташкилотлари зиммасига мамлакатимизнинг ҳар бир ҳудудида Янги иш ўринлари очиш, ёшларнинг кичик бизнес ва тадбиркорлик ишларига фаол жалб қилиш, ёш оилаларнинг уй-жой билан таъминланиши ишларини ташкил этишлари учун микрокредитлар ажратиш, касаначиликни ривожлантириш ва ёш оилаларнинг барқарор даромад манбаларини шакллантиришлари учун зарур шароитлар яратиш вазифалари юклатилган. Тижорат банклари, “Камолот” ёшлар ижтимоий-ҳаракати, Савдосаноат палатаси, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлиги ва Молия вазирлигининг тижорат банклари томонидан имтиёзли шартлар асосида ёш оилаларга ипотека, истеъмол кредитлари ва м

Банк ресурсларининг асосини ташкил этувчи аҳоли омонатлари ўртача йиллик 14 фоиздан қабул қилинган. Иккинчидан, 2009 йил якунларига кўра инфляция даражаси 7,8 фоизни ташкил этди. Бу икала фактор Низомда кўзда тутилган шартлар, яъни 15 йил муддатга 5 фоиз миқдорли кредитларни имтиёзли давр билан берилишини деярли йўққа чиқаради. Чунки, тижорат банклари даромад олиш учун ташкил этилган муассасадир. У зарарга ишламайди. Бундай муаммоларни ҳал этишнинг йўналишлари тариқасида қўйидагиларни таклиф этиш мумкин: 1. Тижорат банклари халқаро молия-кредит институтларидан ипотека кредитларини бериш шартларида мос келувчи маблағларни жалб қилиш бўйича ишларни жадаллаштириш. 2. Аҳолига уй-жой қурилишини молиявий жиҳатдан қўллаб- қувватлаш ишида актив фойдаланишини таъминлаш учун махсус узоқ муддатли кам

5. Ипотека кредитларини бериш жараёнига риелторларни жалб қилиш. Бунда улар банк ва кўчмас мулк учун ипотека кредитларини олувчилар билан ишлаш жараёнида секьюритизация қоғозларининг бозор муомаласида уларнинг таъминот базиси (яъни кўчмас мулк) бозор қиймати (баҳоси) ва иккиламчи бозор нарҳи ўзаро эквивалентлиги қатъиян таъминланишини ҳисобга олиб фаолият юритишлари лозим. Икки поғонали ипотекани қайта молиялаштириш бозори (2.1-расм) давлат даражасида ипотека кредитларини қайта молиялаш билан шуғулланувчи махсус Агентлик тузилишини тақазо этади. Агентликнинг мақсади, шундай ипотекали кредитлаш механизмини шакллантириш ҳисобланадики, у бир томондан, ипо-тека кредитларининг фоиз ставкаларини аҳоли учун қулай даражада шакллан-тириш имконини беради, иккичи томондан эса, ипотекани кредитлаб мол

Давлат қўллаш маблағлари Гаров қоғозини гаровга бериш Ипотека қимматли қоғозларига кафолат Кучмас мулк ва қарз олувчининг солиқ имтиёзлари Таъсисчи ва хаётини банк фойдасига суғурталаш молиявий П ул Ипотека суб сидия қиматли қоғозлари ва имтиёзлар бериш Ипотека кредити сотиб олиш ҳуқуқи Кўчмас мулкни Уй - жой олди - сотдисини Кўчмас мулкнинг Таъсисчи ва молиявий қўллаш С уғурта ташкилоти Инвестор Банклар кредит ( ташкилоти) Давлатнинг махсус ипотка Агентликги Риелторлик компанияси Баҳолаш компанияси Мижоз ( Ипотека кредитини олувчи) Ма ҳаллий хокимиятлар Молия вазирлиги( ) Рейтинг агентлиги

ўтказиш бозор қийматини баҳолаш Фикримизча, икки поғонали модел (2.1-расм) нисбатан такомиллашган механизм ҳисобланади. Бунда тижорат банклари ипотека кредитларини мижоз-ларга мақбул бўлган фоиз ставкаларида берадилар. Ундан кейин, кредитлар Агентлик томонидан сотиб олинади ва Агентлик ипотека мажбуриятлари таъминоти асосида ипотека облигацияларини чиқариш асосида секьюритиза-цияни амалга оширади. Агар мазкур облигациялар бўйича муаммо юзага келса, давлат тўлов юзасидан кафилдор хисобланади ва тўловни амалга оширади. Тижорат банклари ипотека кредитларининг фоиз ставкалари Агентликнинг ипотека облигациялари бўйича белгиланган фоиз ставкалари асосида шаклланади. Бунда, албатта, банкнинг 1,25 – 2,0 фоиз миқдоридаги маржаси ҳам ҳисобга олинади. Фикримизча, Ўзбекистон Республикаси Марказий бан

даражасини таъминлаш даркор. Акс ҳолда, ипотека облигацияларининг жалбдорлиги кескин пасаяди. Бунда ипотека облигацияларининг жалбдорлигига путур етишининг олдини олиши учун куйидагича йўл тутиш мақсадга мувофиқ: - инфляциянинг кучайишига, миллий валютанинг қадрсизланишига йўл қўймаслик; - ипотека облигацияларига шундай даражада фоиз тўлаш керакки, ушбу фоиз облигацияларнинг инфляция ва миллий валютанинг алмашув курси таъсирида пасайган қийматини қоплаш имконини берсин. Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, “Гаров тўғрисида”ги, “Мулк тўғрисида”ги, “Ипотека тўғрисида”ги қонунлари Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан белгиланган муҳим йўналишларидан бири бўлган уй-жой қурилиши ва ипотеа бозорини янада ривожлантиришни амалга ошириш учун шарт-шароитлар яратишга х

Бунда самарали молиявий инновациялар рақобатли ривожланиш учун катта имкониятлар очиб беради. Ўзбекистон учун бундай инновациялардан бири – бу жаҳон амалиётида кенг ривож топган активлар секьюритизацияси ва унинг бозори (АСБ) бўлиб, ушбу амалиётни Ўзбекистон учун маъқул шароитларда ва давлатнинг замонавий макроиқтисодий сиёсати контекстида қўллаш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Чунки АСБни шакллантириш – МКТ институтлари ва инвесторлар учун даромад олишнинг улкан манбаини ҳосил қилиш демакдир. Айнан бунинг учун мамлакатимизда етарли шарт- шароитлар ва ресурслар мавжуд бўлиб, уларни АБС инфратузилмасини шакллантириб ривожлантиришга йўналтириш мумкин. Энг аввало, Ўзбекистон шароитида АСБ инфратузилмасини шакллантириш учун активлар секьюритизациянинг Ўзбекистон учун энг маъқул бўлган мод

чиқариш тузилмаси икки поғонали модел инструментларига нисбатан соддароқ ва кам ҳаражатлироқ бўлиши айнан биринчи моделнинг танланиши учун асос бўлиши мумкин. Бунда оригинаторнинг активлар секьюритизациясининг бир поғонали моделини танлашига қуйидагилар сабаб бўлиши мумкин: - қонунчилик билан боғлиқ муаммоларга дуч келмаслик учун; - оригинатор ўз активларини учинчи томонга бера олмаслиги; - оригинатор кредиторлар билан муносабатларини сақлаб қолиши учун; - оригинаторнинг арзон молиялаштиришга эхтиёжи йўқ, у фақат рискларни хаджирлаш тарафдори. 41 Шу билан бирга таъкидлаш жоизки, Ўзбекистондаги МКТ институтлари кредитлаш жараёнида хўжалик юритувчи субъектларнинг ўзаро муносабатларини бевосита ҳамда билвосита тартибга солувчи бир қатор қонунчилик ва қонун ости меъёрий хужжатлар амал қилмоқда

гаровгв бериш Кучмас мулк ва қарз олувчининг солиқ имтиёзлари, хаётини банк фойдасига суғурталаш таъсисчи вамолиявийқўллаш субсидия ва имтиёзлар бериш кредит суммаси ёки лизинг объекти Пулмаблағлари Кўчмас мулкни секьюритизациялашган қиматли қоғозлар Кўчмас мулкнинг бозор қиймат ини баҳолаш С уғурта ташкилоти Инвестор Банклар, суғурта ва лизинг компа - ниялари (молия - кредит муассасаси) Баҳолаш компанияси Мижоз кредит ( ёки лизи нг олувчи) Давлат ( Молия вазирлиги ) Рейтинг агентлиги Фонд биржаси

Фикримизча, бу моделнинг (2.2-расм) тузилмаси бир мунча содда ва нисбатан арзонлиги ушбу механизмни жорий қилиниши ва самарали фаолият кўрсатишини таъминлайди. Қуйидаги 2.1-жадвалда 2.2-расмдаги моделни шакллантирилишидан олинадиган натижа ва самаралар берилган. 2.1-жадвал. Ўзбекистонда (бир поғонали) балансдаги активлар секюритизацияси моделини жорий қилиниши натижасида олиниши мумкин бўлган натижа ва самара т/р Олинадиган натижа ва самара Ким олади 1 Айланма маблағлар тезлиги ошади, мос равишда олинадиган даромад даражаси ҳам ўсади, активлар сифати яхшиланади, автоматизациялаш даражаси ортади Молия-кредит ташкилотлари (эмитент) 2 Бозорда ишончли қоғознинг пайдо бўлиши натижасида инвестицион портфели диверсификацияси ортади ва унинг сифати ошади Инвесторлар 3 Савдо хажми ошади, ривожлани

Таъкидлаш зарурки, Ўзбекистонда икки поғонали моделни ҳам жорий қилиниши учун минимал базис мавжуд. Лекин ҳар иккала модел имкониятларидан максимал фойдаланиш мақсадга мувофиқ. III-боб. А ктивлар секъюритизация жаҳон тажрибасини Ўзбекистон шароитида қўллаш масалалари Шунга эътиборни қаратиш лозимки, активлар секьюритизациясини ривожлантириш истиқболлари секьюритизациянинг ҳуқуқий аспектини кўриб чиқишда алоҳида ажратилгани бекорга эмас. Масалан, Россияда секьюритизация истиқболлари ҳуқуқий тўсиқларнинг қанчалик тез бартараф қилиниши ва қулай шароитлар яратилишига боғлиқ. Ушбу бозор сегменти ривожланиши ҳуқуқий базанинг такомиллаштирилиши, яъни стандартлаштирилган ҳужжатлар ва ривожлантириш моделлари билан бирга бир хилдаги активлар «пул»ининг мавжудлиги, қимматли қоғозлар бозорининг умумий

секьюритизациянинг ҳуқуқий механизмларини ўрнатиш йўлида дастлабки қадам қўйилди, бироқ ушбу қонун қайта ишлаб чиқилиши лозим. Шу сабабли, Россияда секьюритизация жараёни ривожланишининг истиқболлари ҳозирги босқичда қонунчиликни такомиллаштиришга боғлиқ бўлиб, фақатгина ҳуқуқий омиллар билан чегараланган. Россия Федерацияси молия бозорини ривожлантириш стратегиясида молиявий активларни секьюритизациялаш воситаларини ва ипотека қимматли қоғозлари бозорини ривожлантириш зарурати таъкидланади. Секьюритизация туфайли бозорга янги қатнашчиларнинг кириб келиши ва ўз навбатида капитал бозорининг кенгайиши кўзда тутилмоқда. Стратегияда белгиланишича, секьюритизация жараёнини муваффақиятли бошқариш учун қонунчиликнинг қуйидаги асосий йўналишларини такомиллаштириш лозим: • секьюритизация мақсадлари

• ипотека қимматли қоғозлари бозорининг меъёрий-ҳуқуқий базасини ишлаб чиқишни якунлаш; • ипотека қимматли қоғозларига йирик муассасавий инвесторларни жалб қилиш имкониятларини таъминлаш; • ипотека қимматли қоғозлари бозорини давлат томонидан қўллабқувватлаш чора-тадбирларини амалга ошириш; • ипотека қимматли қоғозларининг кредит қобилиятини ошириш механизмларини ишлаб чиқиш ва амалиётга тадбиқ этиш; • ипотека кредитларини стандартлаштириш ва «пул» ларни самарали шакллантириши ҳисобига ипотека қимматли қоғозларига инвестицион талабни ошириш; • ипотека қимматли қоғозлари бозорини ривожлантириш, янги муассасаларни шаклантириш (ипотека агентлари, сервис агентлари, ишончли бошқарувчилар). 2007 йил мартда Халқаро Молия Корпорациясининг (ХМК) ишчи гуруҳи Россия қонунчилигини такомиллаштиришга до

секьюритизацияга оид махсус қонунчилик қабул қилинган. Бу мамлакатларнинг барчасида қонунчилик бизнес ва ҳуқуқнинг муайян эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда ривожланган, кўп ҳолларда янги ҳолатларнинг юзага келиши билан ўзгартишлар киритилган. Ушбу қонунларни тайёрлаш кўп вақтни талаб қилади, кўпинча ягона “Секьюритизация тўғрисида”ги Қонуннинг ўзи йўқ, балки банкротлик, солиқ, қимматли қоғозлар ва банк фаолияти тўғрисидаги қонунчиликка ўзгартиришларнинг тўплами мавжуд бўлади. Россия ҳам афтидан, мана шу йўлдан боряпти, чунки Россияда активлар секьюритизацияси бозорини ривожлантириш мақсадида амалдаги қонунчиликка ўзгартишлар киритишга йўналтирилган Қонун лойиҳасини тайёрлади. Қонун лойиҳаси секьюритизацияга оид алоҳида қонун қабул қилишни кўзда тутмайди, балки РФ Фуқаролик кодекси, Банкротл

Қонун лойиҳаси билан юридик шахснинг янги тури – “ихтисослашган молия жамияти”ни киритиш таклиф қилинмоқда, у қуйидаги хусусиятларга эга бўлади: 1. Акциядорлик жамияти шаклида ташкил этилади, бу жамиятнинг асосий фаолият тури фақат активлар сотиб олиш ва бу активлар билан таъминланган облигациялар чиқариш бўлади. 2. Қўшимча фаолият турлари билан шуғулланишга ҳам ҳақли – бошқарув, маслаҳат хизматлари, бухгалтерия ҳисобини юритишга доир шартномалар тўзиш. 3. Қайта ташкил қилиниши мумкин эмас, фақат облигациялар бўйича қарзларни ўзгандан сўнггина ихтиёрий асосда тугатилиши мумкин. 4. Ўз ходимларига эга бўлиши мумкин эмас, Марказнинг инвестицион нотижорат пенсия жамғармаларини бошқариш бўйича лицензиясига эга бўлган ихтисослашган компания томонидан бошқарилиши лозим. Бухгалтерия ҳисоби функция

ва талабдан воз кечиш шартномаларининг ҳақиқийлигига таъсир этмайди. Бироқ, рақобат ҳолларида рўйхатдан ўтган шартнома устунликка эга бўлади. b) Қонун лойиҳаси билан белгиланмоқдаки, келгусидаги (талаб қилиш) ҳуқуқидан уларнинг вужудга келиши пайтида воз кечилади, агар факторинг шартномасида кечроқ вақт кўрсатилмаган бўлса. Шунингдек, бошқа қонунлар келгусидаги (талаб қилиш) ҳуқуқидан факторинг шартномасини тўзиш пайтида воз кечиш имкониятини кўзда тутиши мумкин. c) Қарздорнинг ҳисобга олиш ҳуқуқини тартибга солиш бўйича қонунчиликка ўзгартиш киритиш таклиф этилмоқда, бунда унга ўз мажбуриятининг миқдорини молиявий агентнинг талабини ҳисобга олган ҳолда камайтириш имконияти берилади. Ҳисобга олиш ҳуқуқи қарздор билан шартномада чиқариб ташланиши ҳам мумкин. Қонун лойиҳаси иқтисодий ночорли

тўғри белгиланмоқда. Бундан ташқари битта гаров шартномаси бўйича жами талаб қилиш ҳуқуқларини гаровга қўйиш тўғридан-тўғри кўзда тутилмоқда. Бу ҳолда, шартномада томонлар гаровга қўйилаётган ҳуқуқлар ҳақидаги ҳар қандай умумий маълумотларни, жумладан, қарздорлар, асосий шартномаларнинг амал қилиш муддати ва тури ҳақида ахборот бериш йўли билан. b) Агар гаров шартномасида бошқа нарса кўзда тутилмаган бўлса, гаровга қўювчи қарздорни талаб қилиш ҳуқуқининг гарови тўғрисида шартнома тўзилгандан сўнг 7 кун ичида ёзма тарзда хабардор қилиши лозим бўлади. Хабардор қилмаслик гаровга олувчига таъминланган мажбуриятнинг муддатидан олдин ижросини талаб қилиш ҳуқуқини беради. c) Бошқа мулкнинг гаровидан фарқли ўлароқ, гаровга қўйилган ҳуқуқни ундириб олиш, оммавий савдолар ўтказиш йўли билан эмас, ба

манфаат кўрувчиси кўрсатилиши лозим. Ҳисобрақамнинг манфаат кўрувчиси ҳисобрақамдаги маблағларни тасарруф этиш ҳуқуқини чеклаши мумкин. Қонун лойиҳаси Солиқ кодексига ҳам маълум ўзгаришлар киритишни таклиф қилмоқда. Бу таклифлар ихтисослашган молия жамияти ва талаб қилиш ҳуқуқининг олди сотдиси бўйича солиқ режимининг фаолиятига ижобий таъсир кўрсатади. Қонун лойиҳаси қўшилган қиймат солиғига тортилмайдиган (ипотека кредити, автокредит, истеъмол кредити) талаб қилиш ҳуқуқининг олди сотдисида қўшилган қиймат солиғи ҳисоб-китоби учун солиқ солиш базасини аниқлаш процедурасини киритмоқда. Моҳиятига кўра, Қонун лойиҳаси билан таклиф этилаётган ўзгартишлар солиқ базаси талабларни сотишдан даромад ва талаблар суммаси ўртасидаги фарқ сифатида аниқланганда амалиётни тасдиқлайди, шу сабабли, талабл

ва инвесторларда ҳадик ҳиссинигина уйғотади, холос. Сабаби уларни амалга оширишнинг ҳуқуқий жараёни жуда мураккаб ва қимматдир. Келажакда ривожланган мамлакатлар сингари МДҲ мамлакатларида, жумладан Ўзбекистонда ҳам ушбу инновацион усул ва инструментлар ўз ривожини топиши аниқ. Хулоса ва таклифлар Жаҳон молия бозорида активлар секъюритизацияси технологияси ўтган асрнинг 70 йилларида юзага келади. Ўтган даврда секъюритизацион активлар жадал суръатларда ўсиш тенденсиясини ифодаломоқда. Ҳозирги кунда активлар секъюритизацияси Шимолий Америка, Лотин Америкаси (Аргентина, Бразилия), Европа, Авсралия, Жануби–Шарқий Осиё давлатларда самарали қўлланилмоқда. Ривожланаётган давлатларнинг секъюритизация бозорида бозорга киришга интилиши кўчайиб бормоқда. Активлар секъюритизацияси банкларга нафақат со

Активлар секъюритизацияси банкларнинг риск бошқарувида ҳам муҳим восита ҳисобланади. Банклар активлари рискини секъюритизацион қимматли қоғозларга кўчириш орқали маълум рисклардан халос бўлиши имконини беради. Банк рискли активларни секъюритизациялаш орқали балансдаги дебиторлик мажбуриятларини мутлоқ ликвид пул маблағларига айлантириш имкониятига эга бўлади. Бу эса молиявий натижага ижобий таъсир этади. Банкнинг турли кўрсаткич коэффициентлари назорат остида бўлади. Уларга рислкли активларга қарши маълум фоизларда мажбурий захира ушлаб туриш ҳам киради. Секъюритизация битимига кўра рискли активлар сотилиши ёки уларнинг риски қимматли қоғозларга кўчиши туфайли унга бириктирилган тақдирда бўлмайди. Бунинг оқибатида банкнинг инвеститцион молиявий маблағи ортади. Булардан ташқари агар банк ў

ўрганиб шундай хулосага келдимки Ўзбекистон активлар секъюритизацияси бозорига киришда дастлабки секъюритизацион инстумент сифатида боғланган облигация (связанная облигация) жорий қилиниши мақсадга мувофиқ. Бундай фикрда тўхталишга иккта сабабни келтириш мумкин. Биринчи сабаб бу ушбу кўринишдаги секъюритизациясининг қонуний асосини яратишда жорий Ўзбекистон қонунчилигига минимал ўзгартиришлар киритиларди. Бошқа шаклларни жорий қилинишидан фарқли ўлароқ, алохида махсус қонун ёки қўшимча қонунларни ишлаб чиқиш чуқур изланишни талаб қилгани сабабли бир оз ўзоқ вақт талаб қилинади. Боғланган облигацияларни муомалада бўлишини таъминловчи қонунларга минимал ўзгартиришлар қўйдагилардан иборат: - Фуқаролик Кодексига шартли асосда қарзга оид янги банд киритилиши, қонунларда келтирилган банк эмиссия

Шунингдек АҚШ дагидек сингари айрим активларни қайта молиялаштиришга хизмат қилувчи агентликлар (ипотека агентлиги, лизинг агентлиги ва бошқалар) ҳали Ўбекистонда фаолият юритмаяпти. Ўзбекистон молия бозорида синтетик секъюритизацияни жорий қилиш имкониятларининг ҳали ўзига яраша муаммолари мавжуд. Активлар секъюритизацияси жуда катта ўзгармас харажатларни талаб қилгани сабабли, таъминот пули ҳам катта ҳажмда бўлиши талаб қилинади. Пулга йиғилган кредитлар бир турда бўлиши амал қилиш муддати ва бошқа бир қанча параметрлар бўйича бир бирига жуда яқин бўлиши кеак. Ўзбекистон тижорат банкларида эса ҳали ўз балансида ушбу кўрсаткичларга жавоб берадиган активлар мавжуд эмас. Мазкур муаммони қўйидагича ҳал қилиш мумкин, пулга бир банкнинг эмас балким бир қанча тижорат банкларнинг активини жамлаш

 тижорат банклари активларини секъюритизациясини амалга ошириш орқали молиялаштиришнинг бошқа шаклларига нисбатан арзон молиявий маблағни жалб қилиш имконига эга бўлади;  шунингдек арзон молиялаштириш имкониятида ташқари активлар секъюритизацияси тижорат банкларининг баланс ликвидлилигини бошқариш, банк рискини бошқариш, активлар қайта молиялаштиришнинг ўзликсизлигини таъминлаш, тижорат банклари кўрсаткичларини ошириш, диверсификация ҳамда бошқа жараёнларда муҳим восита ҳисобланилади;  активлар секъюритизацияси нисбатан янги технология бўлганлиги сабабли ҳали ўзининг тўлиқ якуний шаклланган механизимига эга эмас;  активлар секъюритизациясини Ўзбекистонда жорий этилиши орқали тижорат банкларининг иқтисодий фаолиятини, қимматли қоғозлар бозори активлилигини оширишш мумкин;  Ўзбекистонда

этувчи томонлар фаолиятини мувофиқлаштириш, ўзаро ҳисоб- китобларни амалга оширишдаги операцияларни тартиблаштиради. 3. «Ипотека қимматди қоғозлари тўғрисида» ги Қонуннинг қабул қилиниши тижорат банклари активларини секъюритизациясини амалга оширишда, яъни ноликвид активларини ликвид активларга (ипотека облигациялари кўринишида) трансформациясини бажариш ва фонд бозорига янги инструментларни жорий этишда долзарб ҳисобланади. 4. Облигацияларни инвестицион жозибадорлигини ошириш мақсадида ҳоҳлаган облигация турларини субординациялашга рухсат этиш. Бу таклифни амалиётда қўлланилиши эмитентлар учун ижобий ҳолат бўлиб, таъминланган облигациялар ҳажмининг қисқаришига олиб келади. Бундай ҳолат облигацияларни эмиссия қилиш жараёнининг арзонлашувига ва соддалашишига олиб келади. 5. Активларини секъ

10. Активлар секъюритизация операцияси ва трансакцияларини амалга оширишнинг солиққа тортилиш тартибини ишлаб чиқиш ва х.з. Юқоридаги келтирилган таклиф ва тавсиялар корпоратив активлар секъюритизациясини амалга оширишда, фонд бозорининг инвестицион жозибадорлигини инвесторлар нигоҳида яхшилашда, банкларнинг капиталлашув даражасини оширишда, молиявий инструментлар турларини кўпайтиришда муҳим аҳамият касб этади деб умид қиламан. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати.

1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.-Т.: Ўзбекистон, 1992 й 2. «Марказий Банки тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни, 21.12. 1995 йил. 3. “Банклар ва банк фаолияти тўғрисида”. Ўзбекистон Республикаси Қонуни. 1996 йил 25 апрел. 4. «Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида». Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. 22.07.2008 йилда қабул қилинган. 5. “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорлар хуқуқларини ҳимоялаш тўғрисида” 26.04.96 й., №223-I, 27.09.2008 й. №190 (4569) 6. “Фонд бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги” Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 19 мартдаги Қарори, ПҚ–1727-сонли. 7. “Банк тизимининг молиявий барқарорлигини янада ошириш ва инвестициявий фаоллигини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010

10. Каримов И.А. Асосий вазифамиз – ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир/ Т.:Ўзбекистон, 2010. - 77 б. 11. Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари / И.А.Каримов. – Т.:Ўзбекистон, 2009. - 56 б. 12. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичш-босқич ва бар-қарор ривожланишини таъминдаш — бизнинг олий мақсадимиз. -- Т.: «Узбекистан», 2008. -48 б. 13. Каримов И.А. Инсон манфаатлари устуворлигини таъмин- лаш - барча ислоҳот ва ўзгаришларимизнинг бош мақсадидир. - Т.: «Узбекистан», 2008. -64 б. 14. Каримов И.А. Юксак маънавият — енгилмас куч. — Т.: «Маънаният», 2008. - 176 б. 15. Шохаъзамий Ш.Ш. «Тизимли молия инжиниринги» Монография. -Т.: «Fan va texnologiya», 2012.-795 с. 16. Сорос Дж. Алхимия финансов.

21. Б.М. Рапопорт, А.И. Скубченко. Инжиниринг и моделирование бизнеса.- М: Тандем, 2001. 22. В.В. Бочаров. Финансовый инжиниринг.- СПб: Питер, 2004.-400 с. 23. С.Росс. Основы корпоративных финансов: Пер с англ. -М:. Лаборатория базовых знаний, 2000. 24. Роберт У. Колб Финансовые деревативы. Учебник. Издание 2-е/Пер. с анг. – М.: Информационно-издательский дом «Филинъ», 1997. 25. Р.Кох. Менеджмент и финансы от А до Я.- Ника Центр: Эльга, 1999. 26. Балашов В. Г., Ириков В. А. Технологии повышения финансового результата предприятий и корпораций. М.: Приор, 2002. 27. Ойхман Е.Г., Попов Э.В. Реинжиниринг бизнеса: реинжиниринг организаций и информационные технологии.-М.: Финансы и статистика, 1997. 28. Панова Г.С. Кредитная политика коммерческого банка. – М.: ИКЦ «ДИС», 1997. – С. 194. 29. Масле

34. http://www.bankir.uz . 35. http:// www.rbc.ru Илова-1 1-Жадвал. 2010-2011 йилларда Европада секьюритизация эмиссияси хажми (млрд. евро) Давлат/йиллар 2010 йил 2011 йил Белгия 17,7 0 Дания 1,5 0 Франция 9 6,5 Германия 13,4 5,3 Греция 1 1,2 Ирландия 6,6 0 Италия 16 10,2 Нидерландия 138,5 49,1 Португалия 16,9 9,2 Испания 54,9 35,9 Буюк Британия 102,6 54,4 ПанЕвропа 2,6 1,1 бошқалар 1,6 1,9 давлараро 0,7 5,9 Жами 383 180,7

АҚШдажами 1276,7 522,9 Европанинг АҚШга нисбатан улуши 30% 34,6% Илова-2 2-Жадвал. Европада 2010-2011 йилларда чиқарилган СҚҚларнинг рейтинги. Рейтинг белгиси/йилчораклар 2010 йил I- чорак 2010 йил II- чорак 2010 йил III- чорак 2010 йил IVчора к 2011 йил I- чорак 2011 йил II- чорак Жами ААА 61,2 26,7 84,5 142 87,3 51,6 453,3 АА 1 0,3 1,5 3,3 7,9 2,5 16,5 А 1,5 1,6 2,4 5,3 2,7 1,7 15,2 BBB вабошқ. 0,7 0,7 6,8 3,6 4,3 3,8 19,9

Рейтингсиз 11,2 2,9 16,2 9,4 12,4 6,7 58,8 Жами 75,6 32,2 111,4 163,6 114,6 66,3 563,7

Купить