Молиявий–иқтисодий инқироз шароитида бюджет тақчиллигини баҳолаш (хориж тажрибаси) - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	214.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Ноябрь 2022
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Молиявий–иқтисодий инқироз шароитида бюджет тақчиллигини баҳолаш (хориж тажрибаси)

Купить

Молиявий–иқтисодий инқироз шароитида бюджет тақчиллигини баҳолаш (хориж тажрибаси) Магистр академик даражасини олиш учун ёзилган ДИССЕРТАЦИЯ ТОШКЕНТ - 2019 1

АННОТАЦИЯ Сўнги йилларда бўлиб ўтган жаҳон молиявий инқирози глобал тарзда жаҳоннинг иқтисодий ривожланган ва ривожланаётган давлатлари бюджетларига сезиларли даражада таъсир кўрсатди. Ушбу магистрлик диссертациясида иқтисодий ривожланган ва ривожланаётган дунё мамлакатларининг молиявий-иқтисодий инқироз шароитида бюджет тақчиллигининг қай даражаси меъёрий ҳолат ҳисобланишини аниқлашдан иборат. Шунингдек, инқироздан олдинги, инқироз даври ҳамда инқироздан кейинги “тикланиш” даврида мамлакатларнинг давлат бюджети тақчиллиги ҳолати, давлат қарзлари, давлат харажатлари ва даромадлари, мамлакатлар ялпи ички маҳсулотининг ҳолати ва ўсиш тенденцияси, инфляция ва қайта молиялаш ставкалари каби мақроиқтисодий кўрсаткичлар асосида таҳлил қилиш ҳамда таҳлил натижалари асосида тегишли таклифлар ва ху

ABSTRACT The global financial crisis that has taken place in recent years has dramatically affected the budgets of the world's economically developed and developing countries. In this master's thesis, it is crucial to determine which level of budget deficit is normative in the context of the financial and economic crisis of economically developed and developing countries. Also, analysis and analysis of macroeconomic indicators such as state budget deficit, state debt, government spending and incomes, state of the gross domestic product and growth tendency, inflation and refinancing rates during the post-crisis, post-crisis and post-crisis "recovery" the results of the research can be summarized as the results of the research. Key Words: Financial-economic crisis, economic g

МУНДАРИЖА I БОБ. КИРИШ...................................................................................... .......... 7 1.1. Диссертация мавзусининг асосланиши ва унинг долзарблиги....... 7 1.2. Тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари............................................... 8 1.3. Тадқиқотнинг асосий муаммолари ва саволлари.............................. 9 1.4. Тадқиқот объекти ва предмети........................................................... 10 1.5. Тадқиқот натижаларининг илмий-назарий ва амалий аҳамияти.... 10 1.6. Диссертация таркибининг қисқача тавсифи...................................... 11 II БОБ. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ................................................................... 12 2.1. Кириш .................................................................................

натижалар ................. I V БОБ. ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР............................................................ 34 4 .1. Жахон молиявий-иқтисодий инқирози даврида иқтисодий ўсиш, бюджети тақчиллиги ва давлат қарзи тахлили ................................ 34 4 .2. Мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқирози даврида ва ундан кейин бюджет прогнозлари ҳамда уни ижроси натижалари тахлили ......................................................................................... ....... 49 4 .3. Тадқиқотдан олинган натижалар таҳлили .......................................... 57 4 .4. Хулоса .......................................................................................... .......... 57 V БОБ. ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР .......................................................... 59 5.1. Тадқиқо

2. Диссертацияда келтириб ўтилган расмлар рўйхати 1-расм Айрим мамлакатлар ва ҳудудларнинг иқтисодий ўсиш кўрсаткичлари ............................................................................... 35 2-расм Айрим мамлакатларда давлат қарзининг ЯИМга нисбатан ўзгариши ....................................................................................... 46 3-расм Давлат бюджети режаси тўғрисида маълумот ......................... 53 4-расм Ўзбекистон Республикаси давлат бюджети ижроси тўғрисида маълумот .................................................................................. 53 5-расм Ўзбекистон Республикаси давлат бюджетини режалаштириш ва ижро этилиши натижалари таққослама таҳлили ................... 56 I . КИРИШ 1.1 Диссертация мавзусининг асосланиши ва унинг долзарблиги Х

Давлат бюджетига тушумларни рағбатлантирувчи, давлат томонидан қўлланилаётган барча молиявий – иқтисодий дастаклар ишлаётган даврда давлат харажатлари унинг даромадларидан ошиб кетмаслигини тасаввур қилиш қийин. Жаҳон тажрибасида кам сонли давлатларни бюджет тақчиллигининг мукаммал тарзда ҳал этганини кўриш қийин. Мамлакатларнинг аксарияти ўз бюджетларини тақчиллик билан якунламоқдалар. Инқироз йилларида кўплаб давлатлар ўз иқтисодиётига банк-молия соҳасини сақлаб қолиш мақсадида улкан маблағларни шу соҳага йўналтиришга мажбур бўлди. Бу ўз навбатида бир қатор давлатларда аввало, ривожланган мамлакатларда катта миқдордаги давлат бюджети тақчиллиги ва давлат қарзларини келтириб чиқарди, молиявий номутаносибликнининг юзага келишига сабаб бўлди. Дунёнинг иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакат

Тадқиқот мақсади, 2008 йилдаги жаҳон молиявий инқирози шароитидаривожланган ва ривожланаётган давлатларда юзага келган бюджет тақчиллигини, ялпи ички маҳсулотнинг ўсиш суръатларига, давлат қарзи ҳамда инфляция даражасигава шу каби макроиқтисодий кўрсаткичларига таъсирини баҳолаш ва таҳлил натижалари асосида тегишли таклифлар, хулосалар ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Кўзланган мақсадга эришиш учун тадқиқот олдига қуйидаги вазифалар қўйилди:  Бюджет тақчиллигини баҳолашнинг назарий асосларини ўрганиш;  Бюджет тақчиллиги ва уни келиб чиқиш сабабларини ўрганиш;  Бюджет тақчиллигини ўрнатилиш меёрларини ўрганиш;  Бюджет тақчиллигини баҳолашдаги кўрсаткичлар таркибини таҳлил қилиш;  Молиявий-иқтисодий инқироз даврида бюджет тақчиллигини баҳолаш орқали бюджет тақчиллигини ўрнатил

қарзларини келтириб чиқарди, молиявий номутаносибликнинг юзага келишига сабаб бўлди. Тадқиқот муаммоси шундаки, Жаҳоннинг иқтисодий ривожланган мамлакатларида бюджет тақчиллиги ва давлат қарзини йўл қўйиладиган меёрини белгилаб олишган. Айниқса, Европа Иттифиқига кирувчи мамлакатлар 1993 йилда қабул қилинган “Мастрихт” шартномасига кўра давлат бюджети тақчиллиги меёри ЯИМ нисбатан 3 фиозни давлат қарзи эса 60 фоиздан ортмаслигини белгилаб олганлар. Мазкур давлатлар ушбу келишувларга молиявий инқироз даврларида канчалик амал қилмоқдалар? Юқоридагилардан келиб чиқиб,молиявий инқироз даврида бюджет тақчиллигини энг ижoбий меёрини aниқлаш ва амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш заруp. Тадқиқот саволи: 1) Бюджет тақчиллигининг мазмун моҳияти ва уни келиб чиқиш сабаблари? 2) Бюджет тақчиллигин

оқибатларидан бири бўлган бюджет тақчиллигини бартараф этиш усуллари илмий-назарий ва амалий кўриб чиқилган. Шунингдек, тадқиқот натижасида мамлакатимиз ва хорижлик олимларнинг бюджет тақчиллиги борасидаги ва мамлакатимиздаги олимларнинг бу борадаги фикрлари хамоханглиги аниқланди. Тадқиқотнинг амалий ахамияти шундан иборатки, бугунги кунда мамлакатимизда давлат бюджети маблағлари ҳисобидан катта миқдордаги ҳаражатлар амалга оширилмоқда ва бу бюджет тақчиллигига сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам бюджет тизимини янада ислох қилишда бюджет тақчиллигини бошқариш амалиётини киритиш долзарб вазифа бўлиб турибди ва бунда асосий эътибор давлат бюджет тақчиллигига йўл қўймаслик ёки уни белгиланган параметрлар доирасида ушлаб туришга қаратилиши лозим. Бу эса ўз навбатида бюджет тақчиллигини моли

ва қўлланиладиган усуллар” қисмида тадқиқот жараёнида олинган маълумотлар ва таҳлиллар асосида қандай усулдан фойдаланиш ва бу усул тўғрисида батафсил маълумотлар баён этилган. Тўртинчи боб “ Тадқиқот натижасида олинадиган натижалар ва таҳлиллар” қисмида тадқиқот жараёнида қўлланилган усул ёрдамида қандай натижага эришилганлиги ва таҳлиллар жараёни баён этилган. Бешинчи боб “ Хулоса” қисмида тадқиқот жараёнида эришилган натижалар юзасидан асосли таклифлар берилган II. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ 2.1. Кириш Технологияларнинг ривожланиши билан юзага келган глобаллашув фономени кўплаб соҳаларда айниқса, иқтисодий ижтимоий, сиёсий ва маданий соҳаларда кучли таъсир кўрсатмоқда. Бугунги кундаги глобаллашув жуда самарали бўлиб, ҳар қандай мамлакат томонидан кўрилган иқтисодий ёки сиёсий тадбирларнинг таъсир

Бу ўз навбатида дунёнинг кўплаб мамлакатларида бюджет тақчиллигини келтириб чиқарди. Шунинг учун бир қанча мамлакатлар бюджет тақчиллигини олдини олишга катта эътибор берилмоқда. Мана шундай шароитда хар бир мамлакатдан давлатнинг молиявий сиёсатини амалга оширишда эҳтиёткорлик талаб этилади. Хусусан, кейинги йилларда мамлакатимизда ҳам бу йўналишлар бўйича бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Бугунги кунда бюджет тақчиллигини меёрий ҳолатини аниқлаш, тақчилликни молиялаштиришни назарий жихатдан ҳам, амалий жиҳатдан ҳам, аввало, умумжамият манфаатлари нуқтаи- назаридан бошқариш лозим. Ислоҳотларда бюджет сиёсатини энг муҳим вазифаси иқтисодиётда бюджет тақчиллигини меёрий даражасини белгилаб ва ушлаб туриш ҳисобига иқтисодиётни барқарорлаштириш вазифаларини ҳал этишдан иборат. Шу о

Зaмонавий иқтисoдий aдабиётлардa, бюджет хapажатлари caмарадорлиги бoрасидаги нaзарий тадқиқотларни бюджет тақчиллиги ва давлат қарзи бўйича П.Арруа, Д.Б.Бернхеим, Л.Ж.Каминский, С.М.Реинарт, Ж.П.Вламис ҳамда П.Т.Конгдон каби муаллифлар томонидан эмпирик тахлиллар ўтказилган. 2.2. Назарий адабиётлар шарҳи Бюджет муносабатларини амалда қўллаш давлат ўзига юкланган вазифаларни бажариш учун бюджет жамғармаларининг учта ҳолатини ўзида акс эттириш мумкин – тақчиллик, профицит ва балансли ҳолат. Улар даромад ва харажатларнинг бюджетга таълуқли нисбатларини англатади. Қачонки, бюджет харажатлари уларнинг даромадларида ортиб кетса минфий қолдиқни ташкил этади бу эса – бюджет тақчиллигидир. Бюджет тақчиллигига хар ҳил манбааларда турлича таъриф берилган. Ўзбекистон Респувбликаси Бюджет кодексининг

Россиялик иқтисодчилар Подсевалова ва Митюрникова (2017) бюджет тақчиллиги ва унинг юқорида келтириб ўтилган шаклларига қуйидагича баҳо берганлар: Бюджет тақчиллиги бу мамлакат ўз бюджетини кераклича даромадлар билан таъминлай олмаган холатдир. Бунинг сабаблари эса қуйидагиларда намоён бўлади, мамлакатда ишлаб чиқаришни тушиб кетиши, мавжуд ишлаб чиқариш ускуналарининг эскириши ва янги турдагиларига мавжуд эҳтиёж, янги технологияларни жорий этиш сабабли ишлаб чиқаришни қайта қуриш, баланслаштирилмаган иқтисодиёт ва умумий тарзда уй хўжаликларининг самарадорлигини пасайиши оқибатида. Мамлакат иқтисодий имкониятларни ҳисобга олмаган ҳолда харажатларни ошириши оқибатида ҳам бюджет тақчиллиги юзага келади. Ушбу ҳолатда харажатлар мақсадсиз, хисоб-китобларсиз ва самарасиз тарзда амалга оширилад

Бу хукумат бюджет харажатларини кўпайтириш орқали жами талабни рағбатлантирадиган шароитда пайдо бўлади. Бу ҳолатда фискал сиёсат инвестицияларнинг умумий хажмини оширишга ёрдам беради (тезлаштирилган амортизация ва бюджет капитал қўйилмалари сиёсати орқали) ва айни дамдаги истеъмолни рағбатлантиради (солиқ имтиёзлари, солиқ ставкаларини тушириш, бюджет харажатларини ошириш орқали). Пассив тақчиллик – иқтисодиётни тушиши, бандлик ва ишлаб чиқаришни пасайиши ва бюджет даромадларининг камайиши орқали намоён бўлади. Бундай бюджет тақчиллиги автоматик ўзгаришлар натижасида юзага келади. Давлатни бошқариш йўналишини аниқлашда бюджет тақчиллигининг актив ва пассив шаклларини билиш мухим ўрин тутади ва булар орқали мамлакат ўз иқтисодиётини ривожлантириш учун қўллайдиган сиёсатини баҳолаш мумкин.

бандлик даражасини ошриши (бу давлат харажатларини оширади). Бундай тақчилликни структурали тақчиллик деб атаймиз. Шунингдек, циклик тақчиллик ҳам мавжуд бўлиб, бу мамлакатда ишлаб чиқариш даврий пасайиши ҳолатида юз беради (шу сабабли бюджет даромадлари ва харажатлари ўртасидаги фарқни оширадиган солиқ тушуми камаяди). Шунингдек, қисқа муддатли бюджет тақчиллиги ҳам мавжуд бунда, молия йили давомида макроиқтисодий вазиятни нотўғри прогнозлаш оқибатида, бюджет даромадларининг пасайиши (импортни чеклаш ҳисобига), ортиқча солиқ имтиёзлари, юқори инфляция ҳисобига харажатларни ошиб кетиши оқибатида келиб чиқади. Узоқ муддатли – бир молия йилидан ортиқ муддатга, булар – ижтимоий дастурларнинг катталиги, демографик ўсиш, ташқи қарзлрнинг ўсиши ҳисобига юзага келади. Давлат бюджет тақчиллигига б

яхшилаш ва ижтимоий фаровонликни оширишда қўлланиладиган тўғри сиёсат сифатида қараш лозим. Шундай қилиб, Кейнс назариясига кўра хукумат мамлакатдаги ишлаб чиқариш ва ишсизлик каби ҳолатларни назорат қилиши лозим. Бу орқали хукумат мамлакатдаги реал ишсизлик ва табиий ҳолатдаги ишсизликлар орасидаги фарқни қисқартириб туради. Шунинг учун ҳам Кейнс назариясига кўра бюджет тақчиллиги мамлкатдаги ишсизлик даражасига тескари таъсир кўрсатади ва бу орқали иқтисодий ўсишга ижобий таъсир кўрсатади. Шундай қилиб, иқтсодий ўсишнинг ўзгарувчан тезлиги ЯИМ ўсишига таъсир кўрсатади. Ўзгарувчан коэффициент шуни кўрсатадики, қўлланиладиган молиявий сиёсат иқтисодий ишлаб-чиқаришни оширишга хизмат қилиши лозим. Девид Рикардо назарияси: Роберт Барро томонидан якунланган назарияни дастлаб фанга Девид Рикар

харажатларини оширади ва бюджет тақчиллиги хажмини ортишига сабаб бўлади. Агарда барча иқтисодий ресурслардан тўлиқ фойдаланилса, бу талабни оширади ва албатта жамғармани камайтиради. Congdon (2016) айтадики, Кейнс мактаби тадқиқотчилари неоклассик мактаби тадқиқотчилари фикрига қўшилган ҳолда - замонавий тақчиллик иқтисодий фаровонликка эришиш учун ижобий таъсир кўрсатади, деган фикрни илгари суради. Шунингдек, талабни рағбатлантириш орқали келиб чиқадиган тақчилликнинг салбий оқибатлари ҳам бор. Мисол учун, тўлиқ бандлик чегараланган пул массаси пулга бўлган талабни оширади ва бу эса фоиз ставкаларини кўтарилишига олиб келади ҳамда инвестицияларнинг пасайишини келтириб чиқаради. Иқтисодиётдаги ҳолатдан келиб чиқиб, тақчиллик ҳам ижобий, ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Кейнснинг фикри

Юқоридаги назариядан фарқли равишда, монетаристларнинг фикрича, пул-кредит сиёсати ялпи ички махсулот миқдорини ўзгартиришнинг ғоятда қудратли воситасидир. Бюджетдаги тақчилликни ўзига мақбул даражада сақлаб туриш учун давлат ўз харажатларини келиб тушаётган даромадларига мувофиқ ҳолга келтириш мақсадида уларни давлат фойдасига жиловлаб турадиган сиёсатни мунтазам равишда олиб борилади. Монетаризм тарафдорлари бюджет-солиқ сиёсатини амалга ошириш хеч қандай ижобий самара бермайди, деб ҳисоблашади. Монетаристларнинг фикрича, иқтисодиётни ривожлантиришда энг асосий аҳамиятни муомаладаги пул миқдорининг ўзгаришидадир, бинобарин давлат бюджетидан макроиқтисодиётни барқарорлаштириш учун фойдаланмаслик керак, деган фикрни илгари сурадилар. Arrauнинг (1990) ёзишича, Рикардия мактаби кейинги авлод

муҳим масала ҳисобланади. Бюджет тақчиллиги кейинги охирги 10 йилликлардаги кўплаб ривожланган мамлакатларнинг иқтисодий муаммоси хисобланади. Бу эса мамлакатларнинг хусусий сектор самарасидан ажраб қолишига олиб келади. Бунинг натижасида давлат харажатларни оширишни тўхтатиш хамда даромадларни ошириш сиёсатини қўллаш лозим бўлади (Mansoor ва бошқалар, 2015). Бундан ташқари бюджет тақчиллиги ортишига савдо тақчиллиги узоқ давр мобайнида таъсирини кўрсатади. (Marashdeh va бошқалар, 2006) Бюджет тақчиллиги бевосита пул кредит сиёсати, ташқи миграция даражаси, солиқ қонунчилигининг ўзгариши, ишлаб чиқариш самарадорлиги хам таъсир кўрсатади (Tanzi, 1985). 2.3. Эмпирик адабиётлар шарҳи. Мамлакатдаги сиёсий ҳолат ва мавжуд қонунлар ҳам бюджет тақчиллигини келиб чиқиш сабаблари сифатида кўрилади.

институционал ўзгарувчилар икки йўналишдаги таъсир қилувчи муносабатларни аниқлади. Мамлакатдаги мавжуд қонунлар хукумат билан тадбиркорлар ўзаро муносабатларини қийинлаштиради. Ўрганишларда шу аниқландики, мамлакатдаги мавжуд қонунлар коррупция учун қулай шароитларни яратади. Иқтисодий инқироз тушунчасининг моҳиятини тушунишимиз учун уни “ортиқча ишлаб чиқариш” классик инқирози билан боғлаб тадқиқ этиш керак. Маълум бир даврда ишлаб чиқарилган барча маҳсулотларнинг истеъмолчилар томонидан харид қилинишининг имкони йўқ. Чунки истеъмолчиларнинг тўлов қобилияти билан ишлаб чиқарувчиларнинг жами таклифининг оралиғида маҳсулот ишлаб чиқарувчиларнинг соф фойдаси ётади. Вақт ўтиши билан бундай номутаносиблик йиғилиб, жамғарилиб боради. Натижада харидорларнинг тўлов қобилиятидан ортиқча бўлган ис

Lehman Brothers компаниясининг дефолти ва ушбу мураккаб молиявий маҳсулотларнинг энг йирик суғуртачиларидан бири бўлган American International Group инқирози ушбу инқирозни бутун дунёга тарқалишига сабаб бўлди. Crotty (2009) нинг фикрича Ушбу иқироз аввалги инқирозларда бўлгани каби қимматли қоғозлар бозоридаги тенденция, ўсишни секинлаштиришга ҳамда кўчмас мулк нархини ўзгариши ва давлат қарзларига таъсирини ўтказади. Инқирознинг илдизлари 1980 йилларнинг бошида бошланган молиявий тартибга солиш харакатига боғлиқ. Молиявий марказларнинг “осон тартибга солиниши” га асосланган “янги молиявий архитектура” – инвестиция банкларга инновацион молиявий воситалар орқали ўз фаолиятини кенгайтиришга имкон беради. Шунингдек, жаҳон молиявий инқирози даврида Грециянинг иқтисодий ҳолатини ўрганган иқтис

иқтисодиётини муаммо сифатида қаралиши керак. Агар кенг қамровли ва ҳал қилувчи қарор қабул қилинмаса, бошқа Европа давлатлари жумладан Франция, кейинги иқтисодий инқироз ва давлат қарзларининг ошишига юз тутади. Бу Европа Иттифоқининг яхлитлиги ва келажагига тахдид солувчи муҳим элементдир. Грециядаги муаммоларни қисқа вақтда ҳал қилиш учун иқтичодиётнинг барқарорлиги, рақобатбардошлиги ва шаффофлилиги бўйича тизимли ислоҳотларни амалга ошириш лозим. Бу фақатгина иқтисодиётни ўзгариши эмас, балки жамият ва юритилаётган сиёсатни ҳам ўзгартириш демакдир. Kouretas ва Vlamisлар (2010) фикрича Европа хукумати 2010 йил март ойига қадар Греция иқтисодиётини қутқариш учун ўз муносабатини билдирмади. Натижада, Грецияда иқтисодий инқироз чуқурлашди ва давлат қарзи юқори даражасига чиқди. Шунингдек,

Италиянининг пасайиб бораётган иқтисодий ҳолати ва сиёсий вазиятига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин эди. 2008 йилдаги иқтисодий инқироз дунё мамлакатлари иқтисодиётига ханузгача глобал тарзда ўз таъсирини кўрсатмоқда. АҚШ молия бозорида бошланган иқироз биринчи навбатда реал секторга, аста секин Евопа Иттифоқига, кейин эса бутун дунёга тарқалди ва кенг кўламли иқтисодий пасайишга олиб келди. Шунча вақт ўтишига қарамасдан айрим Европа давлатларида ханузгча инқироз хавфи остида қолмоқда, улар бу ҳолатга қарши ўзларининг самарали сиёсатини юргазиш бўйича ўйлаб кўришлари керак. Инқироз даврида молиявий барқарорлик ва уни қўллаб қувватлашнинг аҳамиятини яхши тушунамиз. Бошқа мамлакатларда бўлгани каби Европа Иттифоқида ҳам, талабни ошириш учун восита сифатида пул ва молия сиёсатидан фойдаланилад

аниқлаш учун нуқталар диаграммасидан фойдаланган. Ушбу таҳлилда уч ҳил баҳолаш усули қўлланилган – бирлаштирилган рецессия, қаттиқ таъсир модели ва тасодифий таъсир модели. Маҳим ва ишончли статистик, эконометрик маълумотлар тасодифий таъсир модели ёрдамида олинган. Ушбу таҳлил нуқталар диаграммаси услубига ўҳшаш эди. Ниҳоят, вақт қатори модели 2000-2006 ва 2007-2015 йиллар учун 10 та ЕИ мамлакатлари аҳолисининг яхши даромад олишини прогноз қилган. Таҳлил натижаларига инқироздан кейин давлат харажатлари кам бўлган Норвегия, Люксембург ва Германияда иқтисодий кўрсаткичлар ва инсон тараққиёти индекси яхшиланганини кузатса бўлади. Иқтисодий инқирозларни классик инқирозлар билан биргаликда тадбиқ этиш асносида иқтисодий циклларнинг ҳаракати кун тартибидаги энг долзарб муаммолар қаторидан жой о

тиклаш учун комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида юзага келади. Европа Иттифоқига аъзо ва иқтисодиёти ривожланган мамлакатлар ўзларининг ривожланиш босқичларида давлат ташқи қарзи ва давлат бюджети тақчиллиги ўзига хос тажрибага эгадирлар. Айнан, евроҳудуд мамлакатларида Маастрихт шартномасида Европа Иттифоқига аъзо мамлакатлар – учун “евроҳудуд”да иштирок этишлари учун 1993 йил 2 майдан бошлаб қуйидаги қатъий мезонлар ўрнатилган: - давлат бюджети тақчиллиги ялпи ички маҳсулотга нисбатан 3,0 фоиздан ортмаслиги; - давлат ташқи қарзи миқдори ялпи ички маҳсулотга нисбатан 60,0 фоиздан ортмаслиги лозим (ёки ушбу кўрсаткичга барқарор яқинлашиб бориш мумкин). Мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқироз даврида иқтисодиётни барқарор ривожлантириш учун Ўзбекистон Республикасининг биринч

таъсир кўрсатадиган жиддий ижтимоий талафотлар содир бўлиши мумкинлиги ўз тасдиғини топганлиги; - авж олиб бораётган глобал молиявий инқироз жаҳон молия-банк тизимида жиддий нуқсонлар мавжудлиги ва ушбу тизимни тубдан ислоҳ қилиш зарурлигини кўрсатганлиги. Шу билан бирга бу инқироз асосан ўз корпоратив манфаатларини кўзлаб иш юритиб келган, кредит ва қимматбаҳо қоғозлар бозорларида турли спекулятив амалиётларга берилиб кетган банклар фаолияти устидан етарли даражада назорат йўқлигини ҳам тасдиқлаганлиги; - молиявий-иқтисодий инқирознинг ҳар қайси давлатдаги миқёси кўлами ва оқибатларининг қандай бўлиши, кўп жиҳатдан, бир қанча омилларга, яъни, бу аввало, ана шу давлатнинг молия-валюта тизими нечоғлик мустаҳкам эканига, миллий кредит институтларининг қай даражада капиталлашуви ва ликвидлиги

Мамлакатимизда жаҳон иқтисодий инқирозининг салбий оқибатларини бартараф этиш бўйича 2009—2012 йилларга мўлжалланган Инқирозга қарши чоралар дастури қабул қилинди ва амалиётга жорий қилинди. 1-жадвал. Мамлакатимизда қабул қилинган 2009—2012 йилларга мўлжалланган Инқирозга қарши чоралар дастурининг устувор масалалари. № Устувор вазифалар мазмуни Изоҳ 1 Корхоналарни модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлашни янада жадаллаштириш, замонавий, мослашувчан технологияларни кенг жорий этиш. Бу вазифа авваламбор иқтисодиётнинг асосий тармоқлари, экспортга йўналтирилган ва маҳаллийлаштириладиган ишлаб чиқариш қувватларига тегишли бўлди. 2 Жорий конъюнктура кескин ёмонлашиб бораётган ҳозирги шароитда экспортга маҳсулот чиқарадиган корхоналарнинг ташқи бозорларда рақобатдош бўлишини қўлл

Бундан ташқари китобда яна кўплаб масалалар ёритилган бўлиб улар жумласига қуйидагиларни киритиш мумкин: 1. Қишлоқда турмуш даражасини юксалтиришга, қишлоқларимиз қиёфасини ўзгартиришга қаратилган узоқ муддатли ва бир-бири билан чамбарчас боғлиқ кенг кўламли чора-тадбирларни амалга ошириш, ижтимоий соҳа ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ривожлантиришни жадаллаштириш, мулкдорнинг, тадбиркорлик ва кичик бизнеснинг мақоми, ўрни ва аҳамиятини тубдан қайта кўриб чиқиш, фермер хўжаликлари ривожини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш. 2. 2009 йилда хизмат кўрсатиш ва кичик бизнес соҳасини аҳоли бандлигини таъминлаш ва ҳаёт даражасини оширишнинг энг муҳим омили сифатида янада жадал ривожлантириш. 3. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва аҳоли бандлигини оширишнинг муҳим омили сифатида ишлаб чиқариш ва и

II. ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ Ушбу боб тадқиқотнинг муҳим бўлаги ҳисобланиб, унда б юджет тақчиллиги турлари, келиб чиқиш сабаблари ҳамда тақчилликнинг молиявий-иқтисодий инқироз шароитида қай даражага етиши аниқлаш ҳамда уларни кенгроқ изоҳлаб беришни ўзида мужассамлаштиришга хизмат қиладиган усуллар кўрсатиб берилади. Маълумотларнинг аксарият қисми рақамларда ифоланганлигини инобатга олинадиган бўлса, асосан миқдорий усуллардан шунингдек, таъсир қилувчи омилларни тавсифлаш ва тасвирлаш мақсадида сифат усулларидан ҳам фойдаланилади. 30

3.1. Маълумотлар манбалари Тадқиқот иши Халқаро валюта фондининг расмий сайтида эълон қилинган малумотлар, ишончли интернет сайтларидан шунингдек, ушбу мавзуларда изланишлар олиб борган тадқиқотчиларнинг илмий мақолаларидан, кутубхона каталоглари, академик мақолалар ва бошқа маълумотлар манбаларига асосланади ҳамда мазкур маълумотларни асосида ўрганилади. Шунингдек, т адқиқот саволлари юзасидан ривожланган мамлакатлар маълумотлари, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги, давлат Статистика қўмитаси маълумотлари ҳамда Ўзбекистонда мавжуд кутубхона каталоглари ва интернет манбалардан фойдаланилади. 3.2. Тадқиқот дизайни Бу тадқиқот тузилмаси бўлиб, унда та дқиқот муаммосини кўрсатиб бериш учун иккиламчи маълумотлар йиғилади. Кейин йиғилган маълумотларни таҳлил қилиб, бошланғич натижаларга эг

3.4. Тадқиқотни ўтказиш учун зарур шароитлар Тадқиқот мавзуси юзасидан ривожланган мамлакатлар тажрибасини ўрганиш имкониятларининг мавжудлиги. Республика бўйича макроиқтисодий кўрсаткичлар, Давлат бюджети даромадлари ва ҳаражатлари кўрсаткичлари ва уларни таҳлил қилиш имкониятлари бўлиши. Бунинг учун халқаро ташкилотлар, Ўзбекистон Республикаси давлат Статистика қўмитаси, Молия вазирлиги маълумотлари ва хисоботлари керак бўлади. 3.5. Тадқиқот жараёнида кутилаётган муаммолар ва уларнинг ечими Тадқиқот ишининг илмий янгилиги миллий иқтисодиётни барқарор ривожланишини таъминлашда юзага келаётган муаммоларни айниқса молиявий-иқтисодий инқироз даврларида хорижда юзага келган давлат бюджети тақчиллигини билан боғлиқ муаммоларни аниқлаш ва самарали бартараф этишдан иборат. 3.6 . Тадқиқотдан кути

7. Ўзбекистон Республикасида давлат бюджетини режалаштириш ва ижро этилиши тахлили. 8. Бюджет тақчиллигига йўл қўймаслик ёки белгиланган параметрлардан ортиб кетмаслигини таъминлаш учун таклифлар ишлаб чиқиш. IV.ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР. Ушбу бобда мавжуд маълумотлар асосида бажарилган регрессион таҳлиллар, график шакллар, жадваллар кўринишида берилади ҳамда тавсифланади. 4.1. Жахон молиявий-иқтисодий инқирози даврида иқтисодий ўсиш, бюджети тақчиллиги ва давлат қарзи тахлили Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг асосий белгилари мамлакатлар иқтисодий ўсишининг пасайишида намоён бўлди. Бу холатни тахлил қилиш учун эса аввало бугунги кунда иқтисодий ўсишни ўлчашнинг ягона мезони бўлган ялпи ички махсулотни ўзгариш суръатларини тахлил қилиш лозим бўлади. 2-жадвал. 33

Молиявий-иқтисодий инқироз шароитида Ўзбекистон Республикаси ва бошқа айрим мамлакатларда ёки ҳудудларда ялпи ички маҳсулотнинг ўзгариш динамикаси (ўтган йилга нисбатан % да, + ўсиш, – пасайиш) Мамлакатлар 2007 йил 2008 йил 2009 йил 2010 йил 2011 йил 2012 йил АҚШ 2 0,4 -2,6 2,9 1,7 1,8 Япония 2 -0,7 -5,2 3,9 -0,4 2 Евроҳудуд 3 0.4 -4, 4 2,1 1,6 -0,9 Россия 8,5 5,2 -7,8 4,5 4,3 3,7 Қозоғистон 8,9 3,3 1,2 7,3 7,4 4,8 Ўзбекистон 9,5 9 8,1 8,5 8,3 8,2 Манба: Жадвал интернет сайти маълумотлари асосида муаллиф томонидан тўлдирилган. 1-жадвал маълумотларидан шуни куришимиз мумкинки, жахон молиявий-иқтисодий инқирози бошланган даврга қадар кўпгина мамлакатларда иқтисодий ўсиш суръатлари мавжуд бўлган. Инқироз бошланиши билан эса иқтисодий ўсиш яъни ялпи ички махсулотни ўсиш сутъатлари кескин тушиш

Манба: магистрант томонидан интернет маълумотлари асосида тайёрланди. 1-расм. Айрим мамлакатлар ва ҳудудларнинг иқтисодий ўсиш кўрсаткичлари. Расм ва жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, ривожланган ва бошқа географик жиҳатдан мамлакатимизга яқин бўлган мамлакатларда 2009 йилда кескин иқтисодий пасайиш кузатилган. 2010 йилдаги ўсишлар эса ўз навбатида 2009 йилдаги пасайишга нисбатан олинганлиги боис фоиз кўринишида ўсиш сифатида баҳоланса ҳам аслида иқтисодий ўсишни етарли даражада акс эттирмаслиги мумкин. Жумладан, давлатлар даражасидаги тахлилларга ўтадиган бўлсак АҚШда 2007 йилда 2 фоизлик ўсиш кузатилган бўлсада бу кўрсаткич 2008 йилга келиб 0,4 фоизгача пасайди ва молиявий-иқтисодий инқирознинг айни чўққига чиққан даврида яъни 2009 йилда эса 2,6 пасайиш кузатилди. 2010 йилга кели

йилда 1,7 фоиз, 2012 йилда эса 1,8 фоизлик ўсишга эришилганлигини кўришимиз мумкин. Японияда эса 2007 йилда 2 фоизлик ўсиш кузатилган бўлса 2008 йилга келиб “ўсиш” - 0,7 фоизгача пасайишни кўрсатди. 2009 йилга келиб эса иқтисодий пасайиш ўтган 2008 йилги нисбатан -5,2 гача тушиб кетди. 2010 йилга келиб эса 3,9 фоизлик ўсишга эришилган бўлсада 2011 йилга келиб инқирознинг иккинчи тўлқини доирасида яна -0,4 фоизлик пасайиш кузатилган. 2012 йилга келибгина 2 фоизлик ўсишга эришилган. Молиявий-иқтисодий инқироз ўз таркибига европа материгида жойлашган 27 та давлатни бирлаштирган евроҳудуд иқтисодиётига ҳам катта салбий таъсир кўрсатганлигини кўришимиз мумкин. Жумладан, Евроҳудудда 2007 йилда 3 фоизлик ўсиш кузатилган бўлса, бу кўрсаткич 2008 йилга келиб 0,4 фоизгача пасайди ва 2009 йилга якунл

ўсишнинг барқарор даражаси таъминланган дейиш мумкин. Лекин шундай бўлсада иқтисодий ўсишда сезиларли пасайишлар кузатилган. Жумладан, 2007 йилда Ўзбекистон иқтисодиёти 9,5 фиозга ўсган бўлса бу кўрсаткич 2008 йилга 9 фоизни, 2009 йилда 8,1 фоизни, 2010 йилда 8,5 фоизни, 2011 йилда 8,3 фоизни ва 2012 йилда 8,2 фоизни ташкил қилган. Лекин шуни унутмаслигимиз керакки 2009 йилдан кейинги ҳисоб- қитоблар айнан шу йилдаги миқдорларга нисбатан олинган ва аслида пасайишга нисбатан ўсишни кўрсатади. Иқтисодий ўсиш даражасини тахлил қилишдан асосий мақсад тадқиқот предмети бўлган бюджет тақчиллигини келтириб чиқарувчи асосий сабаб айнан иқтисодий ўсиш даражаси эканлигидир. Яъни иқтисодий ўсишгина доимий ва барқарор бюджет даромадларини таъминлай олади холос. Агарда иқтисодий ўсиш бўлмаса бюджет дар

3-жадвал. Молиявий-иқтисодий инқироз ва ундан кейинги даврларда айрим мамлакатларда бюджет тақчиллигининг ўзгариши тахлили (- тақчиллик; + профицит). Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда Суммаси (млрд. АҚШ долл.) ЯИМга нисбатан фоизда 2017 -749,5 -3.85% -49,1 -1.90% 38,4 1.00% -154,0 -3.17% -23,1 -1.47% -7,1 -4.36% 2016 -731,6 -3.91% -77,1 -2.90% 31,8 0.90% -182,0 -3.69% -46,9 -3.65% -7,3 -5.35% 2015 -577,1 -3.17% -121,6 -4.20% 26,5 0.80% -167,1 -3.81% -46,2 -3.39% -11,5 -6.26% 2014 -640,3 -3.65% -162,5 -5.30% 22,2 0.60% -273,3 -5.64% -22,0 -1.07% 5,5 2.48% 2013 -685,9 -4.09% -147,1 -5.30%

3-жадвал маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки, молиявий-иқтисодий инқироз даврида давлатларда бюджет тақчиллиги кескин ортган. Бу холат айниқса 2009 йилда катта ўсишга эришганлигини кўришимиз мумкин. Жумладан, АҚШда 2008 йилда 928,4 млрд АҚШ доллари миқдоридаги ЯИМга нисбатан 6,31 фоиз бюджет тақчиллиги кузатилган бўлса, бу кўрсаткич 2009 йилга келиб, 1841,4 млрд АҚШ долларигача етиб ЯИМнинг 12,74 фоизини ташкил қилган. 2010 йилда ҳам тақчиллик юқори бўлиб, 1591,3 млрд АҚШ долларини ташкил қилиб, ЯИМга нисбатан 10,62 фоизга тенг бўлган. Кейинги йилларда холат қуйидагича ривожланган: - 2011 йилда бюджет тақчиллиги 1448,1 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 9,32 фоиз; - 2012 йилда бюджет тақчиллиги 1238,9 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 7,65 фоиз; - 2013 йилда бюджет тақчиллиги сез

эришиб, 242,6 млрд АҚШ долларини ташкил қилиб, ЯИМга нисбатан 10,1 фоизга тенг бўлган. Кейинги йилларда холат қуйидагича ривожланган: - 2010 йилда бюджет тақчиллиги 227,6 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 9,3 фоиз; - 2011 йилда бюджет тақчиллиги 197,1 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 7,5 фоиз; - 2012 йилда бюджет тақчиллиги яна сезиларли кўтарилиб 216,7 млрд АҚШ долларини ташкил қилган ва бу, ЯИМга нисбатан 8,1 фоизни ташкил қилган; - 2013 йилда бюджет тақчиллиги сезиларли пасайиб 147,1 млрд АҚШ долларигача тушган ва ЯИМга нисбатан 5,3 фоиз даражасида бўлган; - 2014 йилда бюджет тақчиллиги 162,5 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 5,3 фоиз; - 2015 йилда бюджет тақчиллиги 121,6 млрд АҚШ доллари, ЯИМга нисбатан 4,2 фоиз; - 2016 йилда бюджет тақчиллиги кескин пасайган ва 77,1 млрд АҚШ долларини

тақчиллиги кузатилган бўлса бу кўрсаткич 2009 йилга келиб, 111 млрд АҚШ долларигача етиб ЯИМнинг 3,2 фоизига тенг бўлди. 2010 йилга келиб вазият янада ёмонлашиб бюджет тақчиллиги 144,4 млрд АҚШ долларига тенг бўлди ва ЯИМга нисбатан энг юқори бўлган 4,2 фоизни ташкил қилди. Шундай бўлсада 2011 йилга келиб вазият мўтадиллашиб бюджет тақчиллиги кескин пасайган ва 36,0 млрд АҚШ долларини ташкил қилган. 2012 йилга келиб эса 1,2 млрд АҚШ доллари миқдоридаги тақчиллик кузатилган бўлса, 2013 йилда тақчиллик яна бироз ўсиб 5,3 млрд АҚШ долларига ва ЯИМнинг 0,1 фоизига етган. 2014 йилдан бошлаб Германияда бюджет тақчиллиги эмас балки бюджет профицити кузатилиб келинмоқда. Японияда ҳам холат бошқа давлатларники каби кечганлигини кўришимиз мумкин. Жумладан, 2007 йилда 144,9 млрд АҚШ доллари миқдорида

Тахлилларни мамлакатимизга нисбатан географик ва иқтисодий нуқтаи-назардан яқин бўлган давлатлар даражасида оладиган бўлсак Россияда ҳам бошқа давлатлар билан деярли бир ҳил холат кузатилганлигини кўришимиз мумкин. Россияда 2007-2008 йилларда бюджет тақчиллиги кузатилмаган бўлсада (мос равишда 77,8 ва 80,9 млрд АҚШ доллари миқдоридаги профицит кузатилган) 2009 йилга келиб 77,3 млрд АҚШ доллари миқдоридаги, ЯИМга нисбатан 5,9 фоизлик тақчиллик кузатилди. Лекин кейинги 2010 йилда бу кўрсаткич бирмунча пасайди ва 52,1 млрд АҚШ доллари миқдоридаги ҳамда ЯИМга нисбатан 3,2 фоизлик бюджет тақчиллиги кузатилган бўлса, 2011 йилга келиб 29,3 млрд АҚШ доллари миқдоридаги профицитга эрилишган. 2012 йилда 8,4 млрд АҚШ доллари миқдоридаги профицит бўлган бўлса, 2013-2017 йиллар оралиғида яна бюджет тақ

4-жадвал. Жахон молиявий-иқтисодий инқирози ва ундан кейинги даврларда айрим мамлакатларда давлат қарзи ҳамда унинг ўзгариши тахлили. Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи Қарз суммаси (млрд.АҚШ долл) ЯИМга нисбатан фоизи 2006 йил 8867 64,2 1115 40,7 1998 66,5 7990 176 103 9,8 2,9 17,2 2007 йил 9344 64,7 1202 41,7 2192 63,7 7920 175 111 8 2,7 12,2 2008 йил 10841 73,7 1212 49,7 2454 65,2 9324 183 132 7 3,0 10,6 2009 йил 12528 86,7 1538 63,7 2490 72,6 10532 201 130 9,9 3,1 9,3 2010 йил 14303 95,4 1839 75,2 2798 81,8 11837 207 178 11 3,3 8,5 2011 йил 15503 99,8 2214 80,8 2989 79,4 136

4-жадвал маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки, давлат қарзи ҳам молиявий-иқтисодий инқироз даврида ўсиш кўрсаткичларига эга бўлган. Бунинг асосий сабаби сифатида бюджет тақчиллигини келтиришимиз мумкин. АҚШда 2006 йилда давлат қарзи 8867,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 64,2 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич 2008 йилга келиб 10841,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 73,7 фоизни, 2009 йилда эса 12528,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 86,7 фоизни ташкил қилган ташкил қилди. Бу кўрсаткич кейин ҳам ўсиб борди ва 2010 йилда 14303,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 95,4 фоизни, 2011 йилда 15503,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 99,8 фоизни, 2012 йилда 16719,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 103,2 фоизни, 2013 йилда 17583,0 млрд АҚШ долларини ёки

АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 87,0 фоизни, 2015 йилда 2518,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 87,9 фоизни, 2016 йилда 2238,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 87,9 фоизни ва 2017 йилда 2274,0 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 87,1 фоизни ташкил қилганлигини кўришимиз мумкин. Германияда хам 2006 йилда давлат қарзи 1998 млрд АҚШ долларини ёки ЯИМга нисбатан 66,5 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич 2009 йилга келиб, 2490,0 млрд АҚШ долларига ёки ЯИМга нисбатан 72,6 фоизга етганлигини кўришимиз мумкин. Қолган йилларда эса давлат қарзи миқдори ортган бўлсада иқтисодий ўсиш таъминланганлиги сабабли ЯИМга нисбатан фоизи тушиб борган. Японияда давлат қарзи ЯИМга нисбатан энг юқори бўлган давлат бўлсада қарз структурасида ички қарзларнинг 80 фоиздан ортиқлиги мамлакатга қарз бўй

бўлсада ЯИМдаги юқори ўсиш ушбу миқдорни ЯИМга нисбатан пасайишига олиб келган. Мамлакатимизда кейинги йилларда ҳам давлат қарзи ЯИМга нисбатан 8-9 фоиз атрофида сақланиб турилди ва 2016 йилдан бошлаб иқтисодий ислоҳотларнинг қайтадан жонланиши контекстида давлат қарзи ҳам орта бошлади. Лекин бу ҳар қандай ўтиш давридаги давлатлар учун нормал холат ҳисобланади. Танлаб олинган мамлакамларда давлат қарзини ЯИМга нисбатан ўзгаришини график кўринишида тахлил қилинса барча мамлакатлардаги трендларни бир-бирига солиштириш имкони тўғилади. Манба: магистрант томонидан интернет маълумотлари асосида тайёрланди. 2-расм. Айрим мамлакатларда давлат қарзининг ЯИМга нисбатан ўзгариши. Расм маълумотларидан шуни кўришимиз мумкинки молиявий- иқтисодий инқироз даврида деярли барча давлатларда давлат қарзи ор

борган. Бунинг асосий сабаби эса бюджет тақчиллигининг ортиб борганлигидир. Молиявий-иқтисодий инқироз даврида хорижий мамлакатларда иқтисодий ўсиш,бюджет тақчиллиги ва давлат қарзини тахлили қилиш орқали шундай хулоса қилиш мумкинки бу уччала категория ўзаро чамбарчас боғланган ва бир-бирига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Бу йўналишдаги кейинги асосий масала мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқироз даврида ва ундан кейин давлат бюджетининг прогнозлари ва ижросини тахлил қилишдан иборатдир. 5-жадвал Тобе ўзгарувчи ҳамда унга таъсир этувчи мустақил ўзгарувчиларнинг регрессион таҳлили Ўсиш моделимиздаги 2007-2014 йиллар оралиғидаги эркли ўзгарувчи омилларни биргаликда Германия Федекратиф Республикасининг Бюджет тақчиллиги даражасига нисбатан Microsoft Excel дастурида регрессион таҳлилини ама

Дисперсионный анализ df SS MS F Значимо сть F Регрессия 5 20,80111 4,16022 2 8,909494 8 0,103980 6 Остаток 2 0,933885 0,46694 Итого 7 21,735 Коэффи циенты Станда ртная ошибка t- статис тика P- Значени е Нижние 95% Верхн ие 95% Нижние 95,0% Верхни е 95,0% Y-пересечение 21,54829 6,853718 3,14402 0,088013 -7,940882 51,0374 -7,940882 51,0374 6 ЯИМ ўсиши 0,01671 0,111962 0,14929 0,895015 -0,465018 0,49844 -0,465018 0,49844 9 Давлат қарзи -0,26327 0,060332 -4,36366 0,048711 -0,522859 -0,00368 -0,522859 - 0,00368 1 Қайта м-ш ставкаси -1,83378 1,068742 -1,71583 0,228329 -6,432228 2,76465 -6,432228 2,76465 3 Инфляция 1,32489 0,594894 2,22711 0,155817 -1,234728 3,88452 -1,234728 3,88452 0 Ишсизлик -0,03625 0,855056 -0,04239 0,970032 -3,715263 3,64275 -3,715263 3,64275 5 Манба: магистрант томонид

ҳисобга олиш кераклигини ва моделда акс эттирилиши лозимлигини англатади. Ушбу ҳолатда моделнинг ишончлилиги катта сўроқ остида қолади. Бизнинг ҳолатда R-квдрат – 0,90 га тенг, яъни моделимизнинг аниқлилик коэффициенти кучли, бу эса танланган моделнинг сифатидан, ишончлилигидан далолат беради. Демак, ушбу регрессия коэффициентларига таянган ҳолда, бюджет тақчилиги даражасига таъсир этувчи омиллар тенгламасини тузишимиз мумкин. Y=0.016x 1 -0.26x 2 -1.833x 3 +1.324x 4 -0.036x 5+ 21.548 Моделнинг статистик аҳамияти ва ўрганилаётган жараёнга мос келишини аниқлаш учун Фишернинг F-мезонидан фойдаланамиз. F-мезонининг ҳисобланган қиймати F ҳисоб = 8,90 га тенг. Агар ҳисобланган қиймат жадвалдаги қийматдан катта бўлса, у ҳолда тузилган эконометрик модель статистик аҳамиятли ёки ўрганилаётган жар

Мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқироз ва ундан кейинги даврларда давлат бюджет ижроси бўйича олиб борилган ишларнинг аввалида иқтисодий ўсишни таъминлаш ётади. Бундан ташқари бюджетни режалаштириш ва ижро этишдаги механизмларнинг ишлаши ҳам катта аҳамиятга эга бўлди дейиш мумкин. Бу жараёнда яъни молиявий- иқтисодий инқироз туфайли бюджет даромадларининг етишмаслиги хавфи мавжуд бўлганда бюджет тақчиллик билан режалаштирилиши муҳим ҳисобланади. Чунки кутилаётган тақчилликни олдиндан режалаштириш орқали иқтисодиётда шу тақчилликка йўл қўймаслик учун стимул пайдо бўлади ва натижада бюджет тақчилликсиз ижро этилиши мумкин. 50

6-жадвал Ўзбекистон Республикаси давлат бюджети режаси ва унинг ижроси тахлили (млрд.сўм).Даромад Ҳаражат Проф ицит/ де ф ицит (+;-) ЯИМ га нисбатан проф ицит/ де фицит фоизи (+;-) Даромад Ҳаражат Профицит/ де ф ицит (+;-) ЯИМ га нисбатан проф ицит/ де фицит фоизи (+;-) 2007 5 973,7 5 840,5 133,2 0,5 6 145,0 5 823,8 321,2 1,1 2008 8 559,7 8 196,1 363,6 0,9 8 760,8 8 197,1 563,7 1,4 2009 10 421,4 10 658,9 -237,5 -0,5 10 840,2 10 763,9 76,3 0,2 2010 13 221,0 13 550,0 -329,0 -0,5 13 596,7 13 386,9 209,8 0,3 2011 16 178,6 16 991,1 -812,5 -1,0 17 061,3 16 726,0 335,3 0,4 2012 21 093,4 21 190,0 -96,6 -0,1 21 295,7 20 882,0 413,7 0,4 2013 25 104,9 26 312,4 -1 207,5 -1,0 26 223,0 25 825,9 397,1 0,3 2014 30 160,8 31 582,3 -1 421,5 -0,8 31 730,6 31 425,4 305,2 0,2 2015 36 184,9 37 967,7 -1 782,8 -0,

6-жадвал маълумотларини йирик икки гурухга бўлиш мумкин. Булар давлат бюджетини режалаштириш ва унинг ижроси билан боғлиқ бўлган қисмлардир. Шунинг учун ҳам бу икки қисмни аввал алоҳида кўриб чиқиб, якунда бирлаштириш орқали тахлил қилиш мақсадга мувофиқ. Жадвалнинг биринчи қисми яъни бюджет прогнозлари маълумотларидан шуни кўришимиз мумкинки, молиявий-иқтисодий инқироз даврида Ўзбекистонда давлат бюджети тақчиллик билан режалаштириш амалиётга жорий қилинган. Хусусан, молиявий-иқтисодий инқирознинг салбий оқибатлари юзага чиққан 2009 йилда мамлакатимиз давлат бюджети даромадлари 10421,0 млрд.сўм прогноз қилинган холда ҳаражатлар 10658,9 млрд.сўм яъни 234,5 млрд.сўм бюджет тақчиллиги билан режалаштирилган. Бу миқдор уша йилги ЯИМга нисбатан 0,5 фоизни ташкил қилар эди. Бу амалиёт кейинги йи

кўрсаткичлар яъни давлат бюджети даромадлари 36184,9 млрд сўм режалаштирилган бўлса ҳаражатлар 37967,7 млрд сўм яъни режалаштирилаётган бюджет тақчиллиги 1782,8 млрд сўм ёки ЯИМга нисбатан 0,8 фоизни ташкил қилган. 2016 йилда давлат бюджети даромадлари 40505,7 млрд сўм режалаштирилган бўлса ҳаражатлар 42721,3 млрд сўм яъни режалаштирилаётган бюджет тақчиллиги 2215,6 млрд сўм ёки ЯИМга нисбатан 0,9 фоизни ташкил қилган. 2017 йилга келиб эса давлат бюджети даромадлари 44469,6 млрд сўм режалаштирилган бўлса ҳаражатлар 46943,1 млрд сўм яъни режалаштирилаётган бюджет тақчиллиги 2473,5 млрд сўм ёки ЯИМга нисбатан 0,8 фоизни ташкил қилган. Ушбу маълумотдаги ўзгаришлар расм кўринишида янада яққолроқ кўринади. Манба: магистрант томонидан интернет маълумотлари асосида тайёрланди. 3-расм. Давлат бюдж

Юқоридаги тахлиллардан мамлакатимизда давлат бюджетини режалаштиришда бюджет тақчиллигига қўл қўйилганлиги яъни тақчиллик билан пежалаштирилганлигини билиб олдик. Кейинги асосий вазифа эса ушбу режаларни ижро этилиши холатидир. Жадвалнинг иккинчи қисмида айнан давлат бюджети ижроси бўйича маълумотлар ёритилган бўлиб, ундан кўринишича давлат бюджетида тақчиллик кузатилмаган аксинча давлат бюджети профицит билан ижро этилган. Жумладан, 2008 йилда давлат бюджети даромадлари ижроси 8760,8 млрд сўмни ташкил қилган бўлса, ҳаражатлар ижроси 8197,1 млрд сўм яъни бюджет профицити 563,7 млрд сўмни ёки ЯИМга нисбатан 1,4 фоизни ташкил қилган. 2009 йилда эса давлат бюджети даромадлари ижроси 10840,2 млрд сўмни ташкил қилган бўлса, ҳаражатлар ижроси 10763,9 млрд сўм яъни бюджет профицити 76,3 млрд сўмн

31730,6 млрд сўмни ташкил қилган бўлса, ҳаражатлар ижроси 31425,4 млрд сўм яъни бюджет профицити 305,2 млрд сўмни ёки ЯИМга нисбатан 0,2 фоизни ташкил қилган.2015 йилда давлат бюджети даромадлари ижроси 36493,3 млрд сўмни ташкил қилган бўлса, ҳаражатлар ижроси 36257,3 млрд сўм яъни бюджет профицити 236,0 млрд сўмни ёки ЯИМга нисбатан 0,1 фоизни ташкил қилган. 2016 йилда давлат бюджети даромадлари ижроси 41043,5 млрд сўмни ташкил қилган бўлса, ҳаражатлар ижроси 40911,3 млрд сўм яъни бюджет профицити 132,2 млрд сўмни ёки ЯИМга нисбатан 0,1 фоизни ташкил қилган бўлса 2017 йилда давлат бюджети даромадлари ижроси 49681,0 млрд сўмни ташкил қилган, ҳаражатлар ижроси эса 49343,7 млрд сўм яъни бюджет профицити 337,3 млрд сўмни ёки ЯИМга нисбатан 0,1 фоизни ташкил қилмоқда. Ушбу маълумотдаги ўзгариш

миқдорда амалга оширилган ёки йўқлигидир. Агарда режалаштирилган ҳаражатлар аслида амалга оширилмаган бўлса бунда ҳам бюджет даромадларини ҳаражатлардан ортиб кетиши холати яъни бюджет профицити юзага келиши мумкин. Манба: магистрант томонидан интернет маълумотлари асосида тайёрланди. 5-расм. Ўзбекистон Республикаси давлат бюджетини режалаштириш ва ижро этилиши натижалари таққослама таҳлили (+ профицит;- тақчиллик). 5-расм маълумотларидан шуни кўришимиз мумкинки, мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқироз давридан бошлаб давлат бюджети тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада амалша бюджет ижроси профицит билан якунланиб келинмоқда. Жумладан, 2009 йилда давлат бюджети 238,0 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалда 76,3 млрд сўм профицит билан якунланган. Худди шундай 2010 йил

йилда давлат бюджети 1207,0 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалда 397,0 млрд сўм, 2014 йилда давлат бюджети 1421,0 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалда 305,0 млрд сўм, 2015 йилга келиб давлат бюджети 1783,0 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалга 236,0 млрд сўм, 2016 йилда давлат бюджети 2216,0 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалга 132,2 млрд сўм ва 2017 йилда давлат бюджети 2473,5 млрд сўм тақчиллик билан режалаштирилган бўлсада, амалга 337,5 млрд сўм профицит билан якунланган. Бунга кўплаб сабаблар мавжуд бўлиб уларнинг асосийлари сифатида барқарор иқтисодий ўсишни таъминланганлиги, иқтисодиётнинг жахон иқтисодиётига чуқур интеграциялашмаганлиги, давлат қарзи даражасининг пастлигини келтиришимиз мумкин. 4.3. Тадқи

ЯИМ ўсиши (%) 5,1 1,7 -3,9 4,7 4,8 2,2 2,6 4 Бюджет тақчиллиги (ЯИМ/%) 0,2 -0,2 -3,2 -4,2 -1 0,1 -0,1 0,6 Давлат қарзи (ЯИМ/%) 63,7 65,2 72,6 81,8 79,4 80,7 78,2 75,3 Қайта молиялаш ставкаси (%) 4,22 3,98 3,22 2,74 2,61 1,5 1,57 1,16 Инфляция (%) 2,3 2,63 0,31 1,1 2,08 2,01 1,5 0,91 Ишсизлик даражаси (%) 8,66 7,53 7,74 6,97 5,83 5,38 5,23 4,98 Япония ЯИМ ўсиши (%) 2 -0,7 -5,2 3,9 -0,4 2 1,7 2,1 Бюджет тақчиллиги (ЯИМ/%) -3,21 -4,53 -10,19 -9,53 -9,44 -8,61 -7,91 -5,64 Давлат қарзи (ЯИМ/%) 175 183 201 207 222 229 232 236 Қайта молиялаш ставкаси (%) 1,67 1,47 1,33 1,15 1,1 0,84 0,69 0,52 Инфляция (%) 0,06 1,38 -1,35 -0,72 -0,27 -0,05 0,35 2,76 Ишсизлик даражаси (%) 3,84 3,99 5,07 5,05 4,58 4,35 4,03 3,59 Қозоғистон ЯИМ ўсиши (%) 8,9 3,3 1,2 7,3 7,4 4,8 6 4,2 Б

V. ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР 5.1. Тадқиқот хулосалари ва таклифлар. Тадқиқот ишидан қуйидаги хулосалар олинди: 1. Молиявий-иқтисодий инқироз каби инқирозлар иқтисодиётда доимо учраб туради. Олимларнинг фикрича иқтисодиёт циклик характерда ривожланади ва унда турғунлик, ўсиш, барқарорлик ва албатта пасайиш цикллари бор. 2. Инқирозларнинг асосий салбий жиҳатлари иқтисодий ўсишни пасайиши билан кузатилади. Ҳар қандай инқироз аввало иқтисодий ўсишни пасайтириши билан хам хавфли ҳисобланади. Иқтисодий ўсишни пасайиши эса, ялпи талаб ва таклифга, аҳолининг иш билан таъминланиш даражасига, тўлов қобилиятига, бюджет ижросига салбий таъсир кўрсатади. 3. Инқироз даврида кўплаб давлатларда иқтисодий ўсиш пасайган, бюджет тақчиллиги ортган ва бу давлат қарзини ортишига сабаб бўлган. Тахлиллар шуни кўрсатмоқ

келиб чиқиб режалаштирилади. Бюджет даромадлари эса иқтисодий ўсиш прогнозлари асосида ҳисобланади. 5. Мамлакатимизда молиявий-иқтисодий инқироз даврида иқтисодий ўсиш таъминланган. Мамлакатимизда инқирозга қарши чоралар дастури туфайли барқарор иқтисодий ўсиш таъминланган. 6. Бюджет тақчиллигининг паст даражаси (ялпи ички мақсулотга нисбатан 1 фоиз атрофида) иқтисодий ўсишга туртки бўлиши мумкин. 7. Ўзбекистонда молиявий-иқтисодий инқироз даврида иқтисодий ўсишни таъминланганлиги туфайли бюджет тақчиллиги кузатилмаган. Бунга кўплаб сабаблар мавжуд бўлиб уларнинг асосийлари сифатида иқтисодиётнинг жахон иқтисодиётига чуқур интеграциялашмаганлиги, давлат қарзи даражасининг пастлигини келтиришимиз мумкин. 8. Мамлакатимизда давлат бюджет молиявий-иқтисодий инқироз даврида тақчиллик билан режа

Шунингдек, Европа Иттифиқига кирувчи мамлакатлар 1993 йилда қабул қилинган “Мастрихт” шартномасига кўра давлат бюджети тақчиллиги меёри ЯИМ нисбатан 3 фиозни давлат қарзи эса 60 фоиздан ортмаслигини белгилаб олганлар. 2. Барқарор иқтисодий ўсишни таъминлашга асосий эътиборни қаратиш. Бунда асосий масала сифатида бугунги кундаги иқтисодий ислоҳотлар даврида давлат бюджети тақчиллиги кузатилган тақдирда ҳам узоқ муддатда (масалан 3-5 йил) ўсишга эришиш имконини биринчи ўринга қўйиш. Яъни бугун тақчилликка йўл қўймаслик учун солиқларни ошириш ёки бошқа йўллар билан тадбиркорлик субъектларини ривожлланишига тўсқинлик қилгандан кўра, хозир тақчиллик бўлса ҳам кейинчалик барқарор иқтисодий ўсишга эришишни таъминлаш зарур. 3. Тадқиқот давомида яна шу нарса аниқ бўлдики бюджет тақчиллигига кўп хол

йўқотса банк ушбу уйни ўзи тўлаган суммага сота олмаслиги мумкин деганидир. Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати. 1. Arrauнинг (1990) - Arrau, P. (1990): How Does the Debt Crisis Affect Investment and Growth? International Economics Department, World Bank WPS 378, 3-5 . 2. Bernheim, D. B. (1989): A Neoclassical Perspective on Budget Defici, Journal of Economic Perspectives, vol. 3, no. 2, Spring 1989, 55-72 . 3. Buskeviciute, E. (2008) Public Finances. Kaunas. Technologija. 57-144 p. 4. Congdon (2016) - Tim Congdon. A Critique of Two Keynesian Concepts. Institute of INTERNATIONAL Monetery research. Research Paper 1, June 2016. Pages 20-21. 5. Crotty J. Structural causes of the global financial crisis: a critical assessment of the ‘new financial architecture’. CambridgeJournal of Economics 2009

13. Roberto (2010)- Roberto Di Quirico. Italy and the Global Economic Crisis. Bulletin of Italian Politics Vol. 2, No. 2, 2010, 3-19 . 14. Roubini and Sachs, ( 1997) Roubini, N and Sachs, J , D Economic and Political Determinants of Budget Deficit in Devoloping Countries. Journal of Internatinonal Money and Finance 10 : 49-72. 15. Serdar ва Ali (2015) Serdar Ozturk, Ali Sozdemir. Effects of Global Financial Crisis on Greece Economy. Procedia Economics and Finance 23 (2015 ) 568 – 575 . 16. SilmaваKiriskan (2016) – Globaleconomic crisis and ffectiveness of public spending: the eu practice. Journal of life economics. № 9, 2016, 139-158. 17. SilmaваKiriskan (2016) – Globaleconomic crisis and ffectiveness of public spending: the eu practice. Journal of life economics. № 9, 2016, 139-158. 18. S

Купить