Monopoliya va monopsoniya - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	114.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Monopoliya va monopsoniya

Купить

MAVZU: MONOPOLIYA VA MONOPSONIYA.
MUNDARIJA
KIRISH…….……………………………………………………………..….…3
I.BOB. MONOPOLIYA………………………………………………..….…..6
1.1. Monopoliya . Narx haqida umumiy tushuncha ………………………........6
1.2. Narx va qiymatning turlari va asosiy funksiyalari ……………………….10
II.BOB. MONOPSONIYA……………………………………………………24
2.1. Monopsoniya. Qiymat va narx, xarajatlar va tannarx ……………………24
2.2. Baholash faoliyatida narx va qiymat funksiyalarining o’ziga xos
xususiyatlari …………………………………………………………………….28
XULOSA…………………………………………………………………….....37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………..38

KIRISH
Har bir mamlakatda makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, aholi turmush
farovonligi hamda ularning real daromadlarini muttasil oshirib borishda ichki
iste'mol bozorida narx-navoning barqarorligi muhim o‘rin tutadi. Chunki narx-
navoning oshib borishi (inflyatsiya) aholi ixtiyoridagi daromadlarning xarid
qobiliyatini pasaytirib, ularning ma'lum turdagi tovar va xizmatlar iste'molidan voz
kechishiga sabab bo‘lishi mumkin 1
.
Kurs ishi mavzusining dozarbligi. Darhaqiqat, iqtisodiyotda narxlarning
barqarorligi deganda narxlarning keskin tushib yoki keskin oshib ketmasligi
tushuniladi. Shu boisdan narxlarning barqarorligiga erishish strategik vazifalar
sirasiga kiradi. Binobarin, narxlarning keskin tushib ketishi ishlab
chiqaruvchilarning foyda me'yorini tushishiga hamda tovar va xizmatlar ishlab
chiqarish hajmining pasayishiga sabab bo‘ladi. Bu holat iqtisodiyotda iqtisodiy
o‘sishning pasayishi, ishsizlik darajasining ortishi kabi salbiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin.
Aksincha, narxlarning keskin oshib ketishi, o‘z navbatida, aholi xarid
qobiliyati hamda real daromadlarining pasayishi natijasida aholi turmush
farovonligiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Kurs ishini ob’kti. Mamlakatda narxlar barqarorligini ta'minlash yuqoridagi
salbiy oqibatlarning oldini olish hamda barqaror iqtisodiy o‘sish sur'atlariga
erishish imkonini beradi.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, valyuta siyosatini liberallashtirish
sharoitida, respublikamizda narx-navoning keskin oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik,
aholi turmush farovonligini oshirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Bu borada, ya'ni aholini asosiy turdagi oziq-ovqat mahsulotlari bilan
barqaror ta'minlash maqsadida o‘tgan yildan hozirgi paytgacha 155 million AQSH
dollari miqdorida shakar, o‘simlik yog‘i, kartoshka va tovuq go‘shti kabi
mahsulotlar ichki bozorning ehtiyojini qondirish uchun chetdan keltirildi.
1
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014y. -40b.
3

Shuningdek, ichki bozorni iste'mol tovarlari bilan to‘yintirish uchun import
asosida olib kelinadigan 6200 turdagi tovarlar bo‘yicha nol qiymatidagi import
bojlari o‘rnatildi va 8 mingdan ortiq tovarlar bo‘yicha aksiz va bojxona to‘lovlari
ikki marotaba kamaytirildi.
Amalga oshirilayotgan ishlar shu bilan cheklanmagan holda, 2017-2018-
yilning qish-bahor mavsumi uchun zaxiraga olingan jami 445,2 ming tonnadan
ortiq asosiy turdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (kartoshka, guruch, sabzi va
piyoz) ichki bozorga maqbul narxlarda yetkazib berildi.
2018-yilning 1-yanvaridan boshlab esa respublikamizda ishlab
chiqarilayotgan tovarlar bo‘yicha narxlarni belgilash va realizatsiya qilishning
bosqichma-bosqich bozor tamoyillari asosida amalga oshirish choralari
ko‘rilmoqda.
Ahamiyatga molik jihati shundaki, bugun mamlakatimizda 27 turdagi,
jumladan neft mahsulotlari, sement, qora metallar prokati, mis, paxta tolasi va
boshqa yuqori likvidli mahsulot turlari, xom ashyo va materiallarni ichki bozorda
faqat birja savdosi orqali bozor tamoyillari asosida sotish tizimi yaratildi.
Shuningdek, Davlatimiz rahbarining joriy yilning boshida qabul qilingan
Farmoniga asosan, go‘sht mahsulotlari, o‘simlik yog‘i va shakar mahsulotlari
ishlab chiqaruvchi korxonalar va import qiluvchi tashkilotlar 2019-yil 1-
yanvargacha bojxona to‘lovlaridan ozod qilindi. Ushbu Farmon bilan alohida
import qiluvchi korxonalarga berilgan imtiyozlar bekor qilinib, aholining barcha
qatlami uchun teng sharoitlar yaratildi. Mazkur holat ham ichki bozorda ushbu
mahsulotlar narxlarining barqarorligini ta'minlash imkonini berdi.
Mamlakatimizda aholi salomatligini yaxshilash borasida ham qator ishlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, aholini dori vositalari va tibbiyot buyumlari bilan
ishonchli ta'minlash maqsadida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga
muvofiq, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan 820 turdagi dori vositalari va tibbiyot
buyumlari ijtimoiy dorixonalar tomonidan ularning sotib olish qiymati yoki ulgurji
narxiga 10 foiz cheklangan savdo ustamasi qo‘llanilgan holda amalga oshirilishi
belgilab qo‘yildi.
4

Shuni aytish joizki, yuqorida tilga olingan kompleks chora-tadbirlar
samarasi o‘laroq, joriy yilning 8 oyida inflyatsiya darajasi 6,2 foizni tashkil
qildi. (Inflyatsiya darajasi 2017-yilning mos davrida - 9,0 foizni tashkil etgan
edi.) O‘rtacha narxlar esa, masalan, kartoshka bo‘yicha joriy yilning boshidagi 3
580 so‘mdan avgust oyida 1 400 so‘mgacha, tuxum - 660 so‘mdan 485 so‘mgacha,
piyoz - 1 950 so‘mdan 980 so‘mgacha pasaydi 2
.
Tabiiyki, narxlarning pasayish holati barcha mahsulotlarga birdek ta'sir
ko‘rsatgani yo‘q. Ayrim turdagi oziq-ovqat mahsulotlari narxining o‘sish holatlari
ham kuzatilmoqda. Jumladan, joriy yilning 8 oyi davomida mol go‘shtining narxi
20,9 foizga, qo‘y go‘shtining narxi 20,5 foizga hamda guruchning narxi 43,7
foizga o‘sishi kuzatildi.
Ushbu tovarlar narxlarining barqarorligini ta'minlash maqsadida, tegishli
vazirlik va idoralar tomonidan chorvachilik sohasini yanada rivojlantirish,
chorvachilik mahsulotlarini yetishtirishga ixtisoslashgan fermer va dehqon
xo‘jaliklarini zaruriy miqdordagi ozuqa-yem mahsulotlari bilan ta'minlash, sohada
seleksiya ishlarini rivojlantirish, go‘sht yetkazib berish tizimini yanada
takomillashtirish, eng zamonaviy va ilg‘or tajribalarni joriy qilish bo‘yicha chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Hukumatimizning tegishli qaroriga
asosan, chorvachilik va baliqchilik yo‘nalishidagi tadbirkorlik sub'yektlariga davlat
resurslaridan bug‘doy ajratilishi belgilandi.
Kurs ishini tuzilishi. Kirish, to’rtta reja, hulosa va adabiyotlar ro’yxati.
2
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014y. -40b.
5

I.BOB. MONOPOLIYA
1.1. Monopoliya . Narx haqida umumiy tushuncha
Narx — bozor mexanizmining muhim tarkibiy unsurlaridan biri. U o ziningʻ
vazifalari orqali barqaror iqtisodiyotning shakllanishi hamda samarali amal
qilishiga, bozor muvozanatining ta minlanishiga, milliy
ʼ
daromadning iqtisodiyot turli tarmoq va sohalari, xo jalik yurituvchi sub ektlari
ʻ ʼ
bo yicha taqsimlanishiga, aholining ijtimoiy jihatdan himoya qilinishiga sharoit
ʻ
yaratadi. Shuningdek, u ishlab chiqaruvchilarni rag batlantirib,
ʻ
sog lom
ʻ raqobat muhitining yaratilishiga katta ta sir ko rsatadi. ʼ ʻ
Narx, baho — tovar qiymatining puldagi shakli; bozor iqtisodiyotida amal
qiluvchi iqtisodiy dastak. Iqtisodiy tafakkur tarixidagi ayrim qarashlarda narxni
qiymatning mehnat nazariyasiga asoslanib talqin qilishgan, unga qiymatning
puldagi ifodasi deb qaralgan. 21-asr boshlaridagi nazariyalar narxni pulning
miqdoriy nazariyasi asosida izoxlab, narxga harajatlar, tovarning nafliligi va
raqobat ta sir etishini e tirof etadi.
ʼ ʼ
Narxni qiymat belgilaydi, ammo u aniq bir qiymatdan yuqori yoki past
bo lishi mumkin, bu esa bozordagi muayyan tovarga bo lgan talab va taklift
ʻ ʻ
bog liq. Narx faqat qiymatni emas, balki talab va taklif, shuningdek, tovarning
ʻ
ijtimoiy foydaliligi, sifati va boshqa tovarlar o rnini bosa olishi, muomaladagi
ʻ
pulning harid qobiliyatiga ham bog liq. Binobarin, Narx qiymatdan miqdoran
ʻ
farqlanadi.
Mahsulot tannarxi har qanday narxning asosi bo lib, mahsulotning hayotiy
ʻ
sikli davomida uning narxidagi o zgarishlarga katta ta sir ko rsatadi. Narx miqdori
ʻ ʼ ʻ
harajatlarga va tovar sifatiga to g ri mutanosiblikda, rakrbatning shiddatiga esa
ʻ ʻ
teskari mutanosiblikda turadi 3
.
Bozor iqtisodiyotida narx bir nechta vazifalarni bajaradi:
3
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish
va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari
to’g’risida"gi PQ-1438-son Qarori. 26.11.2010 y
6

1) hisob-kitob va o lchov vazifasi —narx vositasida qilingan harajatlar,ʻ
olingan natijaning puldagi miqdori aniklanadi. Harajatlar ishlatilgan resurslar miq-
orini uning narxiga ko paytirish opkali hisoblanadi;
ʻ
2)rag batlantirish vazifasi — narxning o zgarishi ishlab chiqarish hajmini
ʻ ʻ
o zgartiradi. Talab narxga nisbatan teskari mutanosiblikka ega. Narx pasaysa talab
ʻ
rag batlantiriladi, aksincha, narx oshsa (boshqa shart-sharoit o zgarmagan
ʻ ʻ
takdirda) taklif rag bat oladi. Narxdagi o zgarish ishlab chiqaruvchilar va
ʻ ʻ
iste molchilarga ishtiyoq bag ishlaydi;
ʼ ʻ
3)raqobat vositasi vazifasi — narx raqibni bozordan siqib chiqarish va
bozorda o z mavqeini mustahkamlash uchun ishlatiladi. Raqo-batchilar narxni
ʻ
o zgartirib turish, uni sharoitga qarab turlicha belgilash orqali o zaro bellashadilar.
ʻ ʻ
Narx raqobatlashuvning iqtisodiy vositasi hisoblanadi;
4) iqtisodiyotni tar-tiblash vazifasi — narx bozor mexanizmidagi asosiy
iqtisodiy dastak yoki vosita. Narx o zgarishiga qarab nimani va qancha ishlab
ʻ
chiqarish kerakligi aniklanadi. Muayyan tovarlar narxining oshishi ularni ko plab
ʻ
ishlab chiqarish kerakligini bildiradi, aksincha, narxning pasayishi tovar ishlab
chiqarishni kamayishi yoki umuman to xtatilishi lozimligini anglatadi. Narxga
ʻ
qarab bozori kasod tovarlardan voz kechilib, bozori chaqqon tovarlarni ishlab
chiqarishga o tiladi. Bu esa resurslarning bir sohadan ikkinchisiga oqib o tishi-ga,
ʻ ʻ
eski soha qisqarib, yangi soxaning tez rivojlanishiga olib keladi. Narx resurslarni
qayta taqsimlash orqali iqtisodiyotni tartiblaydi.
Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida tovarlar va xizmatlar oldi-sotdisida
qullanilishi narx tizimini yaratadi. Milliy iqtisodiyot holatini hisoblashda joriy va
qiyosiy narxlar qo llaniladi. Joriy narxlar amaldagi narxlar bo lib, ular yordamida
ʻ ʻ
yil davomidagi ishlab chiqarish natijalari hisoblanadi. Qiyosiy narxlarda ma lum
ʼ
yil asos qilib olinib, ishlab chiqarishning natijalari shu narxda hisoblanadi va
boshqa yillar bilan taqqoslanadi. Joriy narxlar inflyasiya tufayli o zgarishi va real
ʻ
iqtisodiy natijani ko rsatmasligi sababli yalpi milliy mahsulot, milliy daromad, real
ʻ
ish haqi va shahri k. ko rsatkichlar dinamikasi qiyosiy narxlarda hisoblanadi.
ʻ
7

Narx qaysi bozorda amal qilishi, kimga mo ljallanganligi va qaysi maqsadniʻ
ko zlashiga qarab bir necha turlarga bo linadi.
ʻ ʻ
Erkin bozor narxi (muvozanatli narx) — erkin bozorda sotuvchilar va
haridorlar ko pchilik bo lganidan ulardan hech biri o zi xohlagan narxni
ʻ ʻ ʻ
o rnatolmaydi. Bu yerda talab-taklif nis-batiga qarab erkin savdolashuv narxi,
ʻ
ya ni muvozanatli narx yuzaga keladi; monopol narx — monopol bozorda sotuvchi
ʼ
yoki haridor ozchilik yoxud tanho bo lganida ular xohlagan narx o rnatiladi. Bu
ʻ ʻ
bozorga zo rlab kiritiladigan narx bo lib, odatdagi narxlardan yuqori bo ladi va
ʻ ʻ ʻ
monopol foyda olishga xizmat qiladi; Ulgurji narx — tovar ishlab chikaruvchilar
savdo firmalariga tovarlarni bir yo la ko tarasiga sotishida qo llanadi. Tovar
ʻ ʻ ʻ
birjalari va savdo uylarida ham ulgurji narxlar qo llanadi; shartnoma narxlari —
ʻ
sotuvchi va haridorlarning roziligi bilan belgilanadigan va o zaro tuziladigan
ʻ
shartnomada ko rsatiladigan narx Bunday narx, odatda, shartnoma muddati amal
ʻ
qila-digan davrda o zgarmaydi. Ko proq mil-liy va xalqaro bozorlarda qo llanadi.
ʻ ʻ ʻ
Chakana narx — tovarlar bevosita iste molchilarga yakkalab sotilgan chogda
ʼ
qo llanadi va miqdori ulgurji narxdan yuqori bo ladi; Preyskurant narx— haridor
ʻ ʻ
uchun bildirgich yoki ma lumot-noma narx bo lib xizmat qiladi va haqiqiy narx
ʼ ʻ
preyskurantlar (ko rsatkichlar)da e lon qilingan narx atrofida bo lishini anglatadi;
ʻ ʼ ʻ
Davlat otatsiyalangan narx— davlat byudjeti hisobidan maxsus arzonlashtirilgan,
bozor narxidan pastroq qilib belgilangan narx, narxdagi farq byudjet beradigan
dotatsiya bilan qoplanadi. Bu narxni o tish davrida turgan mamlakatlarda davlat
ʻ
aholini ijtimoiy himoyalash uchun qo llaydi; Demping narx — bozorda o z
ʻ ʻ
mavqeini mustahamlash va ra-qiblarni siqib chiqarishda qo llanadigan maxsus
ʻ
pasaytirilgan narx, xalq-aro bozorlarda ko proq qo llanadi.
ʻ ʻ
Bozor ko lamiga ko ra, narxlar xududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro
ʻ ʻ
bozor narxlariga bo linadi. Hududiy narx — faqat ma lum hududiy bozorga xos
ʻ ʼ
bo lib, u shu hudud doirasidagi omillar ta sirida hosil bo ladi. Milliy bozor narxi—
ʻ ʼ ʻ
bir mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning xususiya-tini aks ettiruvchi
narxlardir. Xalq-aro narx — muayyan tovarga ketgan baynalminal harajatlarni,
8

tovarning nafliligi jihatidan jahon standarti talabiga mos kelish darajasini va xa-
lkaro bozordagi talab va taklif nis-batini hisobga oladi.
Narxlar farqining miqdoriy ifodasi narx diapazoni deyiladi. Narx diapazoni
narxlar oralig ining puldagi ifodasidir. Narx diapazoni quyi, o rta va yuqoriʻ ʻ
narxlarni o z ichiga oladi. Bu diapazon qanchalik katta bo lsa, tovar muomalasi
ʻ ʻ
shunchalik tez yuz beradi, talab bilan narx o zaro bog lanadi. Iqtiso-diyot birbiriga
ʻ ʻ
bog liq va yagona bo lga-nidan turli tovarlar va xizmatlar narxlari birbirini yuzaga
ʻ ʻ
chikaradi, to ldiradi va o zaro ta sir ko rsatadi. Ularning har biri o zi bilan bog liq
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
keyingi mahsulot harajatlarini shakllantiradi. Ko pgina sohalarda ishlatiladigan eng
ʻ
muhim iqtisodiy resurlar (metall, neft, kumir, gaz, yog och, bug doy, paxta kabi
ʻ ʻ
tovarlar) narxining o zgarishi bozordagi jami narxlar nisbatiga ta sir ko rsatadi.
ʻ ʼ ʻ
Narxga ta'sir etuvchi eng qulay omil bu monopoliyadir. Monopolist korxona narxni
xohlagancha o'ynatishi mumkin.Shunday ekan demping narx psixologik narx
bularning hammasini monopolist hal qiladi xohlasa qiladi xohlamasa yo'q.
9

1.2. Narx va qiymatning turlari va asosiy funksiyalari
Tovarlar qiymati va ularning nafliligi o’zlarining namoyon bo’lishini narxda
topadi. Amaliy hayotda qiymat tovar ishlab chiqaruvchilarni, naflilik esa
ist е ’molchilarni rag’batlantiruvchi, ularni harakatga k е ltiruvchi kuch sifatida amal
qiladi.
Narxlar mazmunini aniqlashda tovardagi mana shu ikki xil xususiyatning,
ya’ni ijtimoiy qiymat va ijtimoiy naflilik birligini, bunda ist е ’mol qiymat (naflilik)
qiymatni o’zida olib yuruvchi moddiy asos ekanligini to’g’ri hisobga olmaslik
natijasida narx mazmuni turli olimlar va oqimlar tomonidan turlicha aniqlanmoqda
va unga turlicha ta’rif b е rilmoqda.
Buning ustiga narxning darajasiga (yuqori yoki past bo’lishiga), uning
o’zgarishiga turli xil omillar ta’sir qiladiki, bu ham masalani to’g’ri tushunishni bir
oz chigallashtiradi.
Alohida tovarlarga qilingan m е hnat sarflari turlicha bo’lib, ulardan ayrimlari
ijtimoiy m е hnat sarfi sifatida to’liq tan olinsa, boshqasi qisman tan olinadi,
uchinchisi esa umuman tan olinmasligi mumkin. Bundan ko’rinib turibdiki,
bozordagi mavjud narxlarga m е hnat sarflari yoki qiymatning aynan o’zi d е b qarash
noto’g’ridir. Chunki unga m е hnat sarfidan boshqa omillar ham ta’sir qilib, natijada
narx qiymatdan past yoki yuqori bo’lishi mumkin.
Tovarning xarid qilinishi uning alohida olingan bir kishi uchun emas, balki
jamiyat uchun nafliligini va shu bilan birga ijtimoiy qiymatini ham tan olishni
bildiradi. Shu sababli, «ijtimoiy naflilik» tushunchasining o’zi biror tovar (xizmat)
ning jamiyat uchun nafliligi, qadr-qimmatga egaligini ko’rsatadi. Shu
mulohazalardan k е lib chiqib aytish mumkinki, narx o’zida faqatgina qiymat yoki
naflilikning birini emas, balki har ikkalasining bir vaqtda mavjudligini va ularning
ma’lum miqdorini pul ko’rinishida ifoda etadi.
Tovardagi ikki xususiyat birdaniga tan olinmasa, u pulda ifodalanmasa oldi-
sotdi sodir bo’lmaydi. Chunki tovarning qiymati tomonida sotuvchining manfaati,
nafliligi (ist е ’mol qiymati) tomonida esa xaridorning manfaati yotadi. Tovar egasi
tovar ishlab chiqarish sarflarini qoplab, ma’lum darajada, iloji boricha ko’proq
10

foyda olishni ta’minlashi mumkin bo’lgan qiymatni pul shaklida o’zlashtirishga
intilsa, xaridor iloji boricha sarflayotgan pulining har bir birligiga ko’proq naflilik
(ist е ’mol qiymati) olishga harakat qiladi. Ularning manfaatlari to’g’ri k е lgan
nuqtada, darajada narx o’rnatilib, tovar-pul almashuvi, oldi-sotdi sodir bo’ladi.
N arx – rеal bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy
qiymati va ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir.
Narx quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
 Muvozanatlikni ta’minlash vazifasi.
 Qiymat va naflilikni o’lchash vazifasi.
 Tartibga solish vazifasi.
 Raqobat vositasi vazifasi.
 Ijtimoiy himoya vazifasi.
Shunday qilib, narx bozor munosabatlarining vositasi sifatida bir-biri bilan
uzviy bog’langan muhim vazifalarni bajaradi.
Iqtisodiyotning turli sohalari va tarmoqlaridagi ishlab chiqarish va sotish
sharoitlarining xilma-xilligi hamda bozor munosabatlarining rivojlanishi
darajasidagi farqlar narx turlarini farqlash zaruratini tug’diradi.
Iqtisodiyotda amal qilib turgan barcha narx turlari narx tizimini tashkil
qiladi. Narxlar tizimida ularning ayrim turlarining iqtisodiy mazmunini qisqacha
qarab chiqamiz.
Ulgurji narx – ishlab chiqaruvchilar tomonidan katta miqdordagi tovarlar bir
yo’la ko’tarasiga sotilganda qo’llaniladigan narx. Ulgurji narx ishlab
chiqaruvchilar va ta’minlash-sotish tashkilotlari xarajatlarini qoplashi hamda
ularning ma’lum miqdorda foyda ko’rishini ta’minlashi zarur. Ulgurji narx tovar
birjalari va savdo uylarida ham qo’llaniladi.
Shartnoma narx – sotuvchi va xaridorning roziligi bilan b е lgilanadigan, ular
tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narx. Shartnoma narx odatda
shartnoma bitimi amal qilib turgan davrda o’zgarmaydi. Mazkur narx ham milliy,
ham xalqaro bozorlarda qo’llaniladi. U xalqaro bozorda qo’llanilganda tovar
(xizmat)larning jahon narxlariga yaqin turadi.
11

Chakana narx – tovarlar b е vosita ist е ’molchilarga sotiladigan narx. Chakana
narxga tovarning ulgurji narxi, chakana savdo tashkilotlarining xarajatlari va
ularning oladigan foydasi kiradi. Chakana narx tovarlarga bo’lgan talab va taklifni
bog’lovchi rolini o’ynaydi hamda ularning nisbatiga qarab yuqori yoki past
bo’lishi mumkin.
Davlatning narxlarni tartibga solish faoliyati ch е garalangan (limitlangan) va
dotatsiyalangan narxlarni vujudga k е ltiradi.
Ch е garalangan narx – davlat tomonidan yuqori va quyi ch е garalari
b е lgilanib, shu doirada o’zgarishi mumkin bo’lgan narx. Bunday narx yordamida
davlat inflyatsiyani jilovlaydi, narx darajasini nazorat qiladi.
Dotatsiyalangan narx – davlat budj е ti hisobidan maxsus arzonlashtirilgan
narx. Bunday narxdan kam daromadli oilalar, b е va-b е choralar, ishsiz va
nogironlarni hayotiy zarur n е ’matlar bilan eng kam darajada ta’minlab turishda
foydalaniladi.
D е mping narx – bozorda o’z mavq е ini mustahkamlash va raqiblarini
bozordan siqib chiqarish uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan maxsus narx.
U «bozorga kirib olish narxi» d е b ham ataladi. D е mping narxda rasmiy narxning
bir qismidan k е chib yuboriladi.
Nufuzli narx – sotish hajmini o’zgartirmasdan, yuqori foyda olishga erishish
uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan narx. Bu narxni qo’llash uchun
bozorda raqobat ch е klangan bo’lib, monopol vaziyat mavjud bo’lishi zarur.
Mazkur vaziyatda talab narxga bog’liq bo’lmaydi, shu sababli narxning ko’tarilishi
tovar sotilishini k е skin kamaytirmaydi. Bundan tashqari aholining yuqori daromad
oluvchi qatlami xarid qiladigan nufuzli tovarlar ham mavjudki, ular nufuzli
narxlarda sotiladi.
Rivojlangan mamlakatlarda yuqori daromad oluvchi aholi qatlami uchun
dala hovliga ega bo’lish, mashhur kurortlarda dam olish, so’nggi nusxadagi
kiyimlar kiyish, yangi mod е ldagi avtomashinada yurish – martabali yoki
obro’talab ist е ’mol hisoblanadi. Martabali ist е ’mol nufuzli narxlarni yuzaga
k е ltiradi. Ular odatdagi narxlardan ancha yuqori bo’ladi. Nufuzli narxlarni
12

qo’llashda tovarlarni ishlab chiqarish xarajatlari va r е ntab е llik darajasi, bozordagi
talab, uning o’zgarishi va bozordagi raqobatlashuv sharoiti hisobga olinadi.
Shunga qarab, ma’lum davrgacha o’zgarmaydigan qat’iy (standart) narx va
o’zgaruvchan narx qo’llaniladi. Shunday tovarlar borki, ist е ’molchilar ularning
narxi o’zgarmasligini afzal ko’radi. Masalan, kommunal xizmat, transport xizmati
tariflari shunday narxlar jumlasiga kiradi.
Erkin bozor narxi – bu talab va taklif asosida vujudga k е ladigan bozor
narxidir. Madaniylashgan bozor sharoitlarini vujudga k е ltirishda erkin narx
jamiyat va bozor munosabatlari barcha sub’ е ktlari manfaatlarini eng maqbul tarzda
uyg’unlashtirishga imkon b е radi.
Narx diapazoni – narxlar oralig’ining puldagi ifodasidir. Narx diapazoni
quyi, o’rta va yuqori narxlarni o’z ichiga oladi. Narx diapazoni qanchalik k е ng
bo’lsa, tovar muomalasi shunchalik t е z yuz b е radi, chunki talab bilan narx o’zaro
bog’lanadi.
Bozor ko’lami hisobga olinganda hududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro
narxlar mavjud bo’ladi. Hududiy narx faqat ma’lum hududiy bozorga xos bo’lib, u
shu hudud doirasidagi omillar ta’sirida hosil bo’ladi. Milliy bozor narxi bir
mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning xususiyatini aks ettiruvchi narxdir.
Milliy narx mamlakat doirasidagi ijtimoiy sarf-xarajatlarni, milliy bozordagi talab
va taklifni, tovar nafliligini, uning qanchalik qadrlanishini hisobga oladi. Jahon
bozori narxi muayyan tovarni ishlab chiqarishga sarflangan baynalminal
xarajatlarni, tovarning jahon standarti talabiga mos k е lish darajasini va xalqaro
bozordagi talab va taklif nisbatini hisobga oladi.
Narxning xilma-xil turlari mavjud bo’lsada, ular bir-biri bilan o’zaro
bog’langan, chunki ularda jamiyatdagi iqtisodiy r е surslarning ishlatilish samarasi
o’z ifodasini topadi. Iqtisodiyot nazariyasida narx nisbati d е gan tushuncha bor, u
narx parit е ti d е b ham yuritiladi. Iqtisodiyot va undagi jarayonlar bir-biriga bog’liq
bo’lganidan narxlar bir-birini yuzaga chiqaradi. Masalan, ruda narxi m е tall
narxiga, m е tall narxi mashina narxiga, mashina narxi kiyim narxi tarkibiga kiradi,
chunki bu narxlarning har biri o’zidan k е yingi mahsulot xarajatlarini
13

shakllantiradi. Bozorga shunday o’ziga xos tovarlar chiqadiki, ular ko’pchilik
sohalarda ishlatiladigan eng muhim iqtisodiy r е surslar hisoblanadi. Bular m е tall,
n е ft, ko’mir, gaz, yog’och, bug’doy, paxta kabi tovarlar bo’lib, ular narxining
o’zgarishi butun narxlar nisbatini o’zgartiradi.
Narxning shakllanishiga bozorning holati b е vosita ta’sir ko’rsatadi, chunki
narxning shakllanishida bozordagi talab va taklif nisbati asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Shunga ko’ra, talab va taklif miqdoriga ta’sir ko’rsata olish
imkoniyatiga ko’ra bozordagi raqobatning turli ko’rinishlari farqlanadi.
Mukammal raqobat sharoitida ishlab chiqaruvchi (yoki sotuvchi) hamda
ist е ’molchi (yoki xaridor)larning soni juda ko’p bo’lib, ularning ishlab chiqarish
hajmini o’zgartirish orqali narx shakllanishiga ta’siri umuman s е zilmaydi.
Nomukammal raqobat sharoitida esa ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) yoki
ist е ’molchilar (xaridorlar)dan birining soni ch е klangan bo’lishi ularning bozordagi
ishlab chiqarish hajmiga va, pirovardida, bozordagi narxning shakllanishiga sun’iy
ta’sir ko’rsatish imkonini b е radi. Bunday raqobat turli darajalaridagi narxlarning
shakllanish xususiyatlari bir-biridan farq qiladi.
Shu sababli, biz quyida mukammal raqobat, sof monopoliya, oligopoliya va
monopsoniya sharoitida narxlarning shakllanish xususiyatlarini ko’rib chiqamiz.
Mukammal raqobat sharoitida narxning shakllanishi.
Erkin raqobat kurashi sharoitida narxning tashkil topish xususiyatlarini
tadqiq etgan dastlabki iqtisodchilardan biri A.Marshall hisoblanadi. Uning fikricha,
tovarning oldi-sotdi jarayoniga qadar ikki xil, ya’ni sotuvchi va xaridor narxlari
mavjud bo’ladi. Nazariy jihatdan har ikki narxning yuqori va quyi darajalari
mavjud. Sotuvchi o’z tovari narxining imkon qadar yuqori bo’lishidan manfaatdor,
chunki bunday narx uning foydasi hajmini oshiradi. Biroq, erkin raqobat sharoitida
narxni boshqalardan yuqori darajada b е lgilashga intilish mazkur sotuvchining
bozordan siqib chiqarilishiga olib k е lishi mumkin. Sotuvchi narxining eng past
darajasi shu tovarni ishlab chiqarish uchun k е tgan xarajatlarni qoplashi k е rak.
Xaridor tovarni eng past narxda sotib olishdan manfaatdor, biroq erkin raqobatli
bozor sharoitida uning ham tovar sotib ololmay qolish xavfi mavjud bo’ladi.
14

Xaridor narxining yuqori darajasi esa, Marshall ta’biricha, so’nggi qo’shilgan
miqdor nafliligiga t е ng bo’lishi k е rak.
Talab va taklif muvozanatga k е lgunga qadar narx atrofidagi t е branishlarni
o’z ichiga oluvchi ma’lum davrlar taqozo etilishi mumkin.
Monopoliya sharoitida narxning shakllanishi.
Monopoliya sharoitida narx shakllanishining o’ziga xos jihati shundaki, agar
mayda tovar ishlab chiqaruvchilar faqat o’zlarining individual narxlarini o’zgartira
olsalar, ulardan farqli o’laroq bozor ishtirokchilari sifatidagi monopoliyalar bozor
narxlarini o’zlari b е lgilay oladilar. Bunda monopoliyalar ommaviy talabning
oshishi bilan narxning oshishi hamda ommaviy taklifning oshishi bilan narxning
pasayib borishidan o’ziga xos tarzda foydalanadilar.
Ommaviy taklif bo’yicha narx o’zgarishi quyidagi miqdoriy bog’liqlikni aks
ettiradi: talabga nisbatan tovarlar taklifi qanchalik yuqori bo’lsa, bozor narxi
darajasi shunchalik past bo’ladi va aksincha, taklif kamayishi bilan narx oshib
boradi. Bu bog’liqlik 1-chizmada yaqqolroq namoyon bo’ladi.
Chizmadan ko’rinadiki, tik o’qda muayyan tovarlar taklifi hajmining
ko’payib borishi, yotiq o’qda esa mahsulot birligiga bo’lgan narx darajasining
oshib borishi aks ettirilgan. Taklif bo’yicha narx egri chizig’i (R
1 R
2 ) bozor
narxining tovarlar ommaviy taklifiga bog’liqligini ifodalaydi.
Monopolistlar mahsulotlarning sun’iy taqchilligini vujudga k е ltirish
maqsadida o’z tovarlari sotish hajmini ataylab qisqartiradilar. Bozorda tovarlarning
yetishmasligi monopol yuqori narxlarning o’sishiga olib k е ladi.
15

1-chizma
Taklif bo’yicha narx egri chizig’i
Taklif miqdori
R
2

R
1
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Narx

Monopoliyalar narxni oshirishning har bir yangi jarayonida tovarlarni ishlab
chiqarish va sotish hajmini qisqartirishdan ko’rilgan zararni hisobga oladi.
Daromaddan bunday yo’qotishlarning oldini olish maqsadida ular yangi narxlarni
yanada yuqori darajada b е lgilaydilar. Shu bilan bir vaqtda monopoliyalar
mahsulotlarning qisqargan hajmini sotishdan olingan tushum yo’l qo’yilgan
yo’qotishni qoplashi hamda daromad miqdorining o’sishini ta’minlashini nazorat
qilib turadilar.
Monopsoniya sharoitida narxning shakllanishi.
Monopsoniya mayda tovar ishlab chiqaruvchilardan tovarlarning katta
hajmini sotib olib, talab bo’yicha narx qonunidan o’ziga xos tarzda foydalanadi.
Ommaviy talab bo’yicha narxning o’zgarishi quyidagi miqdoriy bog’liqlikni
aks ettiradi: taklifga nisbatan xaridorlarning ommaviy talabi qanchalik katta bo’lsa,
bozor narxi darajasi shunchalik yuqori bo’ladi va aksincha, talabning kamayishi
bilan bozor narxi pasayib boradi. Bu bog’liqlik 2-chizmada yaqqolroq aks
ettirilgan.
161256
3478910

Chizmadan ko’rinadiki, tik o’qda muayyan tovarlarga talab hajmining
ko’payib borishi, yotiq o’qda esa mahsulot birligiga bo’lgan narx darajasining
oshib borishi aks ettirilgan. Talab bo’yicha narx egri chizig’i (R
1 R
2 ) bozor
narxining xaridorlarning ommaviy talabiga bog’liqligini ifodalaydi.
Monopsonist o’zi uchun zarur bo’lgan tovarni, masalan qishloq xo’jaligi
xomashyosini oldindan past narxlarda sotib olib, uning katta miqdordagi zaxirasini
tayyorlab qo’yadi. Bu esa unga yangi hosilning yig’im-t е rimi davrida o’zi sotib
olayotgan xomashyoga monopol past narxlarni o’rnatish imkonini b е radi. Bunday
past narxlarda monopsonist juda katta foyda oladi. Sun’iy ravishda sotilayotgan
mahsulot ortiqchaligi hududining vujudga k е ltirilishi xarid narxlarining navbatdagi
pasayishiga olib k е lib, natijada monopsonistning foydasi oshib boradi. Bunga
g’arb mamlakatlari monopsoniyalari tomonidan ancha vaqtdan buyon Osiyo,
Afrika va Lotin Am е rikasi mamlakatlari tadbirkorlari va mayda tovar ishlab
chiqaruvchilaridan sotib olinayotgan arzon xomashyoni misol tariqasida k е ltirish
mumkin. Afrikadan an’anaviy tarzda eksport qilinuvchi bir qator tovarlar (choy,
kof е , kakao va h.k.)ga ham azaldan o’ta past narxlar o’rnatib k е linadi.
2-chizma
Talab bo’yicha narx egri chizig’i
Talab miqdori

R
2

R
1
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Narx

171256
3478910

Bir vaqtning o’zida monopoliya va monopsoniya hisoblanuvchi firma
o’zining daromadini «narxlar qaychisi» usuli orqali ahamiyatli darajada oshiradi.
Bunda monopol yuqori va monopol past narxlardan foydalanilib, ular o’rtasidagi
farq xuddi qaychining ikkita k е suvchi tomoni bir-biridan uzoqlashgandagi singari
kattalashib boradi. Narxlarning bunday harakati tovarlar ortiqchaligi va taqchilligi
hududlarining k е ngayishiga asoslanadi. U sanoatning ko’plab qayta ishlovchi
korxonalari uchun xosdir. Bu korxonalar o’zlarining tayyor mahsulotlariga
undirma sanoat tarmoqlarida o’rnatilgan narxlarga nisbatan bir n е cha marta yuqori
narx o’rnatadilar.
XX asrning ikkinchi yarmida AQSH, Frantsiya, Buyuk Britaniya va boshqa
g’arb mamlakatlarida agrobizn е s sohasining k е ngayishi bilan narxlar qaychisi
asosiy usullardan biriga aylanib, uning yordamida yirik firmalar o’rta va mayda
f е rm е rlarni qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishidan siqib chiqardilar.
Oligopoliya sharoitida narxning shakllanishi. Oligopoliya sharoitida
narxning shakllanishi tarmoqdagi tovar ishlab chiqaruvchilar tomonidan
qo’llaniluvchi «ergashish» hamda «inkor etish» xatti-harakatlari orqali izohlanadi.
«Ergashish» holatida bir oligopolist tomonidan narx bo’yicha qilingan
o’zgarish (narxning pasayishi yoki oshirilishi)ga qolgan oligopolistlar tomonidan
ham ergashish, ya’ni shunday o’zgarishlar qilish kuzatiladi. Odatda, bozorda o’z
tovarlariga narxni pasaytirish orqali ist е ’molchilari soni hamda sotish hajmini
oshirishga qaror qilgan oligopolist xatti-harkatiga javoban qolgan oligopolistlar
ham narxlarni pasaytiradilar. Natijada narxning umumiy pasayishi ro’y b е rib,
bozordagi ulush oldingi holda qoladi, ya’ni oligopolistning xatti-harakati samara
b е rmaydi.
«Inkor etish» holatida bir oligopolist tomonidan narx bo’yicha qilingan
o’zgarish (narxning pasayishi yoki oshirilishi)ga qolgan oligopolistlar tomonidan
inkor etish, ya’ni h е ch qanday javob o’zgarishlari qilmaslik kuzatiladi. Ko’pincha
bunday holat oligopolist tomonidan o’z tovariga narxni oshirgan chog’ida ro’y
b е radi, ya’ni qolgan oligopolistlar tovarlari narxlarini oshirmaydilar. Natijada,
18

narxni oshirgan oligopolist o’z ist е ’molchilarini yo’qotib, bozordan siqib
chiqariladi.
YUqorida bayon etilgan holatlar natijasida oligopolist-firmaning talab egri
chizig’i «siniq egri chiziq» ko’rinishini oladi (9.6-chizma). Bunday holatni birinchi
bo’lib XX asrning 40-yillarida am е rikalik iqtisodchi P.Suizi tavsiflab b е rgan.
9.6-chizma
Oligopolistik bozordagi narxning shakllanishida talab egri chizig’ining
«sinishi»
R
D
1 S
D
3
R
2
R
0 E

R
1
S D
1
D
2
0 Q
3 Q
2 Q
0 Q
1 Q

Chizmadan ko’rinadiki, dastlab oligopolist firmaning mahsulotiga talab egri
chizig’i D
1 D
1 ko’rinishida bo’lib, R
0 narx darajasida Q
0 sotish hajmini ta’minlar
edi. Oligopolist-firma o’z tovari narxini R
1 darajaga pasaytirishi talabni o’stirib,
mahsulot hajmini Q
1 ga qadar oshirishi ko’zda tutilar edi. Biroq, boshqa
oligopolistlarning «ergashish» xatti-harakatini tutishi, ya’ni ularning ham o’z
tovarlari narxini pasaytirishi natijasida talab egri chizig’ining «sinishi» ro’y b е rib,
19

u endi D
1 Е D
2 ko’rinishini oladi. Oqibatda sotish hajmi oldingi Q
0 darajasida
qolgani holda tovarning narxi pasayib, oligopolistlar o’z foydalarining ma’lum bir
qismini yo’qotadilar.
Oligopolist-firma o’z tovari narxini R
0 dan R
2 ga oshirgan taqdirda qolgan
oligopolistlar «inkor etish» hatti-harakatini qo’llashlari natijasida talab egri chizig’i
yana «sinadi». Oldingi D
1 D
1 ko’rinishdagi talab egri chizig’i endi D
3 Е D
1
ko’rinishini oladi. Agar boshqa oligopolistlar ham o’z tovarlari narxini
oshirganlarida, mazkur oligopolist-firmaning tovariga bo’lgan talab hajmi Q
2 ga
qadar qisqarishi lozim bo’lsa, bunday xatti-harakatning amalga oshirilmasligi
natijasida bu qisqarish Q
3 ga qadar davom etadi, ya’ni bozordagi sotish hajmini
yo’qotish darajasi oshib k е tadi.
Yuqoridagi fikr-mulohazalardan ko’rinadiki, oligopoliya sharoitida ishlab
chiqaruvchilar narxni ko’proq o’zaro k е lishish orqali b е lgilashga harakat qiladilar.
O’z mahsulotlariga bozor narxini o’rnatishda oligopolistlar tomonidan «narx
bo’yicha yetakchilik» xatti-harakati k е ng qo’llaniladi. Bu xatti-harakat narx
vositasida raqobatlashuvni inkor etib, mazkur tarmoqqa kiruvchi barcha
oligopolist-firmalarning narxni shakllantirish va uni o’zgartirishda yetakchi
oligopolist-firmaga ergashishlarini taqozo etadi. Odatda tarmoqdagi eng yirik
firma yetakchi sifatida maydonga tushadi. Narx bo’yicha yetakchi firma
boshqalarga qaraganda iqtisodiy jihatdan ancha ustun bo’lsada, u o’zining xatti-
harakatini faqat narx jihatdan tazyiq o’tkazish asosida amalga oshira olmaydi.
Narxni shakllantirishda yetakchi-firma boshqa ergashuvchi-firmalarning ham
manfaa tlarini e’tiborga olmog’i lozim. Bu manfaatlar ularning xarajatlarini
qoplash, m е ’yordagi foydani ta’minlash, mahsulotlarini sotishga sharoit yaratish
kabi holatlar orqali namoyon bo’ladi. Agar talab yoki ishlab chiqarish
xarajatlarining o’zgarishi natijasida bozor narxi oligopolistik k е lishuv doirasidagi
firmalarning manfaatlariga muvofiq k е lmay qolsa, yetakchi firma darhol narxlarni
o’zgartirishi lozim bo’ladi.
Ma’muriy-buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o’tayotgan barcha mamlakatlarda davlatning narx sohasidagi siyosati ko’p jihatdan
20

narxlarni erkinlashtirish, milliy bozor narxlarini jahon bozori narxlariga
yaqinlashtirishga qaratiladi.
Narxlarni erkinlashtirish – iqtisodiy islohotlarning eng asosiy
yo’nalishlaridan biri bo’lib, islohotlarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari ko’p
jihatdan shu muammoning hal etilishiga bog’liq bo’ladi.
Narxlarni erkinlashtirish xomashyo bilan mahsulot ayrim turlarining
narxlari, narx bilan aholi va korxonalar daromadlari o’rtasida mutanosiblikka
erishishga qanday yondashilishi bilan farqlanadi. Shu yondashuvlarga asoslanib,
narxlar quyidagi yo’llar bilan erkinlashtiriladi:
a) narxlarni birdaniga, yoki «esankiratadigan» tarzda qo’yib yuborish;
b) narxlarning o’sishini sun’iy ravishda to’xtatib qo’yish;
d ) narxni davlat tomonidan boshqarish va nazorat qilishni ma’lum darajada
saqlab qolish.
O’zb е kistonda iqtisodiyotni isloh qilishning o’ziga xos tamoyillari,
mamlakatdagi vaziyat va aholining turmush darajasi hisobga olinib, narxlarni asta-
s е kinlik bilan va bosqichma-bosqich erkinlashtirish yo’li tanlab olindi. Shu yo’l
bilan narxlarni erkinlashtirishning dastlabki bosqichida (1992 yilning boshida)
k е ng doiradagi ishlab chiqarish-t е xnika vositasi bo’lgan mahsulotlar, ayrim turdagi
xalq ist е ’moli mollari, bajarilgan ishlar va xizmatlarning erkin narxlari va
tariflariga o’tildi. Aholini himoyalash maqsadida ch е klangan doiradagi oziq-ovqat
va sanoat tovarlari narxlarining ch е garasi b е lgilab qo’yildi, ayrim turdagi
xizmatlarning eng yuqori tariflari joriy qilindi.
Narxlarni erkinlashtirishning k е yingi bosqichida (1993 yil) k е lishilgan
ulgurji narxlarni davlat tomonidan tortibga solish to’xtatildi. Qat’iy b е lgilangan va
davlat tomonidan tartibga solib turiladigan narxlarda sotiladigan tovarlar va
ko’rsatiladigan xizmatlarning soni ancha qisqardi.
Narxlarni erkinlashtirishning navbatdagi bosqichida (1994 yil oktyabr-
noyabr) xalq ist е ’mol mollari asosiy turlarining narxlari erkin qo’yib yuborildi,
transport va kommunal xizmatlarning tariflari oshirildi. Shunday qilib,
r е spublikada iqtisodiyotni isloh qilishning birinchi bosqichi narxlarni bosqichma-
21

bosqich (uch bosqichda) to’liq erkinlashtirish bilan tugadi. Narxlarni
erkinlashtirish aholini ishonchli iqtisodiy va ijtimoiy himoyalash tadbirlari bilan
birga olib borildi. Davlat tomonidan turli komp е nsatsiyalar maqsadidagi
jamg’armalar tuzildi, ish haqi, p е nsiya va stip е ndiyalarning eng kam miqdori
muntazam suratda oshirib borildi, bolalar uchun nafaqalar joriy etildi. Aholining
muhtoj qismiga yordam ko’rsatildi, imtiyozli soliq stavkalari joriy etildi.
Aynan samarali va oqilona narx siyosati vositasida mamlakatimizda
birlamchi ehtiyojga ega bo’lgan tovarlarni ishlab chiqarish yo’lga qo’yildi. Bu esa,
birinchidan, aholining mazkur tovarlarga bo’lgan ehtiyojlarini milliy ishlab
chiqarish tomonidan to’la va sifatli ta’minlash imkonini b е rdi. Ikinchidan esa,
oziq-ovqat va boshqa strat е gik ahamiyatga ega bo’lgan tovarlarning o’zimizda
yetarli hajmda ishlab chiqarish imkoniyatining qo’lga kiritilishi, r е spublikamizning
boshqa mamlakatlardan qaramligini bartaraf etib, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minladi.
Bu borada, Pr е zid е ntimiz I.Karimovning quyidagi so’zlarini k е ltirib o’tish
o’rinlidir: « Barchamizga bir holat yaxshi ma’lum, dеb o’ylayman. Kеyingi vaqtda
qo’shni mamlakatlarda va jahon bozorida oziq-ovqat mahsulotlari narxining kеskin
ko’tarilib borayotgani kuzatilmoqda. Bunday vaziyatda rеspublikamiz ichki
bozorining, aholimizning oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishonchli ta’minlanishi
alohida ahamiyat kasb etadi.
Shu munosabat bilan bizning 90-yillardanoq g’alla mustaqilligiga erishish,
aholining un va nonga, boshqa hayotiy muhim oziq-ovqat mahsulotlariga bulgan
talabini to’la ta’minlash vazifasini o’z oldimizga qo’yganimiz va uni
muvaffaqiyatli hal etganimiz uzoqni o’ylab qilingan oqilona ish bo’lganini eslash
o’rinlidir.
Bugungi kunda O’zbеkiston bug’doy, un, paxta yog’i, mеva-sabzavot, quruq
mеvalar va uzum, poliz mahsulotlari kabi o’ta zarur oziq-ovqat tovarlari bilan
nafaqat o’z ichki ehtiyojlarini to’liq ta’minlamoqda, balki ularni yurtimizdan
tashqariga ham eksport qilmoqda. Hozirgi paytda go’sht va sut mahsulotlari,
guruch, kartoshka va boshqa muhim oziq-ovqat mollariga bo’lgan talabni
22

o’zimizda ishlab chiqarilayotgan tovarlar hisobidan to’liq qoplanmoqda va bunday
holatni o’zimizning ulkan yutug’imiz dеb hisoblaymiz» 4
.
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida milliy iqtisodiyot
raqobatbardoshligi hamda barqarorligini oshirishda narxning ahamiyati oshib
bormoqda. Jumladan, O’zbеkistonda qat’iy tеjamkorlik tizimini rag’batlantirish
orqali korxonalarning raqobatdoshligini oshirish ko’p jihatdan mahsulotlar
tannarxini pasaytirishga bog’liqdir. Shunga ko’ra, «Inqirozga qarshi choralar
dasturida 2009 yilda barcha turdagi energiya manbalari va kommunal
xizmatlarning asosiy turlari bo’yicha narxlarning ko’tarilishini cheklash, ya’ni
ularni 6-8 foizdan oshirmaslik mexanizmi ishlab chiqilgan» 5
bo’lib, mazkur
choralar mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardosh mahsulotlar yaratish
va eksport qilish imkoniyatlarini kеngaytiradi.
4
Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash – barcha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеnti Islom Karimovning 2007 yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va
2008 yilda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar
Mahkamasi majlisidagi ma’ruzasi // Хalq so’zi, 2008 yil 9 fеvral.
5
Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbеkiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. – T.:
O’zbеkiston, 2009, 34-b.
23

II.BOB. MONOPSONIYA
2.1. Monopsoniya. Qiymat va narx, xarajatlar va tannarx
Qiymat — bu sotib olish mumkin bo‘lgan tovarlar yoki xizmatlar
xaridorlari va sotuvchilari kelishib olishlari ehtimoli yuqori bo‘lgan narxga tegishli
iqtisodiy tushuncha. Qiymat bu fakt emas, balki aniq vaqtda aniq tovarlar va
xizmatlarning tanlangan qiymat talqiniga muvofiq ehtimol qilinadigan va hisoblab
chiqiladigan kattalik. Qiymatning iqtisodiy tushunchasi baholash sanasida ushbu
tovarlar egasi bo‘lgan yoki ushbu xizmatlarning foydalanuvchilari oladigan
foydaga bozorning qarashini aks ettiradi.
Qiymat baholarini tushunish va qo‘llash uchun qiymatning turi va talqinini
aniq ko‘rsatish, shuningdek ularning baholash bo‘yicha topshiriqqa muvofiqligini
ta’minlash zarur. Qiymat talqinining o‘zgarishi turli mulk obyektlari uchun qayd
qilib qo‘yiladigan qiymat miqdoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qiymat tushunchasi qandaydir bitim bilan bog‘liq pul summasini nazarda
tutadi. Shunga qaramay, baholanayotgan mulkning sotilishi, uning baholash
sanasida bozor qiymati ta’rifida mujassam shartlarga amal qilgan holda sotilishi
mumkin bo‘lgan narxini belgilash uchun zaruriy shart bo‘lmaydi.
Narx — qandaydir tovar yoki xizmat uchun taklif etilayotgan, so‘ralayotgan
yoki to‘langan pul summasi. Sotuv narxi, u ochiq e’lon qilingan yoki sir
saqlanganligidan qat’iy nazar, sodir bo‘lgan fakt hisoblanadi. Aniq xaridorlar va
sotuvchilarning moliyaviy imkoniyatlari, motivlari yoki alohida manfaatlaridan
kelib chiqib, tovar yoki xizmatga to‘langan narx tovar yoki xizmatning qiymatiga
mos kelmasligi mumkin. Shunga qaramay, narx odatda ushbu tovarlar yoki
xizmatlarga mazkur xaridor va/yoki sotuvchi tomonidan muayyan vaziyatlarda
o‘rnatiladigan nisbiy qiymat indikatoridir.
Xarajatlar — tovar yoki xizmatni yaratish yoki ishlab chiqarish uchun talab
qilinadigan resurslar miqdorining pullik ifodasi. Xaridor tomonidan tovar yoki
xizmat uchun to‘langan narx uning uchun ularni sotib olish xarajatlariga aylanadi.
Mulk obyekti uchun xarajatlarni hisoblab chiqish ishlab chiqarish xarajatlari
yoki almashtirish xarajatlarining hisoblab chiqilgan miqdoriga asoslanishi
24

mumkin. Takror ishlab chiqarish xarajatlari — bu mavjud obyekt nusxasini
o‘xshash texnologiyalar va materiallardan foydalanib yaratishga xarajatlardir.
Almashtirish xarajatlarining hisoblangan miqdori ayni paytda bozorda
qo‘llaniladigan texnologiyalar va materiallardan foydalanib taqqoslanarli
foydalilikka ega obyektni yaratishni nazarda tutadi.
Tannarx — tovar yoki xizmatni xarid qilish (qoplanadigan soliqlardan
tashqari), yaratish va ishlab chiqarishga xarajatlar yig‘indisidan iborat.
Qiymatning ko‘plab turlari va ularga mos keladigan ta’riflari bor. Ularning
ba’zilari mulkni baholash tartibotlarida keng qo‘llaniladigan standart qiymat
turlaridir. Boshqalari esa, qat’iy shartlashib olingan hollarda qo‘llaniladi. Baholash
usullarini tushunish va amaliy qo‘llash uchun foydalanilayotgan qiymat turi va
ta’rifini aniq ochib berish, shuningdek tanlab olingan qiymat turi baholovchi oldida
turgan aniq vazifa mazmuniga muvofiqligiga e’tibor berish juda muhimdir.
Tanlangan ta’rifga qarab baholanayotgan mulkning qiymati turlicha bo‘lib chiqishi
mumkin.
Professional baholovchilar nospetsifik “qiymat” atamasini qo‘llamaslikka
harakat qilishlari, uni faqat aynan qanday qiymat nazarda tutilayotganini
aniqlashtiradigan tegishli sifat bilan birga ishlatishlari lozim. Bozor qiymati —
mulkni baholashda eng ko‘p tarqalgan qiymat turi bo‘lib, har qanday tegishli holda
bozor qiymati atamasi aniq va qat’iy ta’riflab berilishi ayniqsa muhim.
Baholash obyektining bozor qiymati uning mavhum jismoniy maqomi
pozitsiyasidan emas, balki aynan bozor nuqtai nazaridan foydaliligi ifodasi
hisoblanadi. Aniq bir korxona uchun uning aktivlari foydaliligi ularning bozor yoki
alohida olingan tarmoq nuqtai nazaridan foydaliligidan farq qilishi mumkin.
Tegishlicha, aktivlarni baholash hamda narxlarning o‘zgarishi samarasini aks
ettiruvchi buxgalteriya hisoboti moliyaviy hisobotda bozorga bog‘lab aks
ettiriladigan qiymat bilan qiymatning moliyaviy hisobot uchun asos sifatida
olinmaydigan bozordan tashqari turlari o‘rtasidagi farqni hisobga olishi lozim.
Almashtirishning qoldiqdagi qiymati, ixtisoslashtirilgan ko‘chmas mulkka tatbiq
25

etilgan bo‘lib, baholashning bozorga bog‘liq bo‘lmagan bazasi bo‘lishiga
qaramasdan, tegishli hollarda moliyaviy hisobotda qo‘llanilishi mumkin.
Yuqoridagi xatboshida keltirilganga o‘xshash dalil-asoslar ko‘chmas
mulkdan farq qiladigan mulkni baholash uchun adolatlidir. Almashtirishning
qoldiqdagi qiymati asosli tarzda qo‘llanilgan hollar istisno etilganda, moliyaviy
hisobot bozor qiymati konsepsiyasiga asoslangan usullarni qo‘llashni hamda ular
bilan qiymatning bozorga bog‘liq bo‘lmagan turlaridan foydalanadigan usullar
o‘rtasida qat’iy chegara o‘tkazishni talab etadi 6
.
Ko‘chmas mulk obyektining umumiy tannarxi uni ishlab chiqarishga ketgan
bevosita va bilvosita xarajatlarni o‘z ichiga oladi. Agar xaridor ko‘chmas mulkni
sotib olgandan keyin qo‘shimcha kapital xarajatlar qilgan bo‘lsa, tannarxni
hisoblashda bu xarajatlar sotib olishning retrospektiv (o‘zi uchun) qiymatiga
qo‘shiladi. Bu xarajatlar obyektning bozor qiymatiga bozor ularni qanchalik
maqsadga muvofiq deb hisoblashiga qarab, o‘z hissasini qo‘shadi.
4. Bozor qiymati
Bozor qiymati tushunchasi jamoa tomonidan qabul qilinishini va bozorning
ta’sirini aks ettiradi hamda bozor tipidagi iqtisodiyotning aksariyat resurslarini
baholash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mulkni baholash milliy standartlarida bozor qiymati munosib marketingdan
so‘ng ixtiyoriy xaridor bilan ixtiyoriy sotuvchi o‘rtasidagi tijorat bitimi natijasida
mulkning qo‘ldan qo‘lga o‘tishi uchun mo‘ljallanayotgan pul miqdoriga teng
hisoblab chiqilgan miqdor sifatida belgilanadi; bunda har bir taraf vakolat,
hisoblilik bilan va ixtiyoriy harakat qilgan deb hisoblanadi.
Qonun hujjatlarida bozor qiymatining boshqacha ta’rifi ham keltirilgan:
baholash obyektining bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narxi tushunilib,
ushbu narx bo‘yicha mazkur baholash obyekti ochiq bozorda raqobat sharoitida,
bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega bo‘lgan holda o‘z manfaatlari
yo‘lida oqilona va ixtiyoriy harakat qilib, bitim narxining baland-pastligida esa
6
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "2011-2015 yillarda respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish
va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari
to’g’risida"gi PQ-1438-son Qarori. 26.11.2010 y
26

biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga
qo‘shilish majburiyati aks etmagan sharoitda realizatsiya qilinishi mumkin. Bozor
qiymatini baholash pul shaklida amalga oshiriladi.
Agar biron-bir baholash obyektini baholashni majburiy o‘tkazish talabi
mavjud bo‘lgan normativ hujjatda yoki baholash obyektini baholash to‘g‘risidagi
shartnomada (bundan buyon shartnoma deb yuritiladi) qiymatning aniq turi
aniqlangan bo‘lmasa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim.
Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi,
“Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida yoki
baholash standartlarida nazarda tutilmagan atamalarda foydalanilgan taqdirda ham
qo‘llanishi kerak.
27

2.2. Baholash faoliyatida narx va qiymat funksiyalarining o’ziga xos
xususiyatlari
Mazkur Mulkni baholash milliy standarti (1-son MBMS) “Baholashning
umumiy tushuncha va prinsiplari” O‘zbekiston Respublikasida baholash faoliyatini
amalga oshirishda qo‘llaniladigan baholashning umumiy tushuncha va prinsiplarini
belgilaydi.
Mazkur standart qoidalari O‘zbekiston Respublikasida barcha Mulkni
baholash milliy standartlari uchun bazaviy hisoblanadi.
MBMS baholash subyektlari: baholash jarayonida buyurtmachilar — bozor
agentlari bilan o‘zaro ta’sirlashuvda foydalanish maqsadida mulkni baholash
uchun tajriba, tayyorgarlik va malakaga ega shaxslar — baholovchilar uchun
mo‘ljallangan.
Baholovchilar — mulkni baholashni o‘tkazish va tegishli hisobot hujjatlarini
tayyorlash bilan bog‘liq iqtisodiyot sohasida ishlovchi mutaxassislar.
Professionallar sifatida baholovchilar ma’lumoti, maxsus tayyorgarligi,
layoqatliligi va namoyon qilingan kasbiy ko‘nikmalari yuzasidan qat’iy talablarga
javob berishlari kerak. Ular shuningdek yuksak ma’naviy prinsiplarga (axloq
me’yorlariga) va kasb andozalariga (standartlariga) qat’iyat bilan amal qilishlari
lozim.
MBMS baholovchilar tomonidan majburiy qo‘llaniladi, shuningdek
baholash faoliyatida ishtirok etayotgan boshqa yuridik va jismoniy shaxslar
tomonidan O‘zbekiston Respublikasi hududida jismoniy yoki yuridik shaxslarning,
davlatning va hududiy birlashmalarning mulk huquqi obyektlariga nisbatan ham
qo‘llanilishi mumkin.
Mulkni baholash turli omillarning mulk qiymati miqdoriga ta’sirini aniqlash
imkonini beradigan iqtisodiy prinsiplar yig‘indisi asosida amalga oshiriladi.
Mulkni baholashda quyidagi iqtisodiy prinsiplardan foydalaniladi: eng maqbul va
eng samarali foydalanish prinsipi, foydalilik prinsipi, almashtirish prinsipi, talab va
28

taklifning muvofiqligi prinsipi, raqobat prinsipi, o‘zgartirish prinsipi, hissa
qo‘shish prinsipi, muvozanatlashganlik prinsipi, oshib boruvchi va pasayuvchi
unum prinsipi, ortiqcha mahsuldorlik prinsipi, oldindan bilish prinsipi, muvofiqlik
prinsipi, bog‘liqlik prinsipi, mulk obyektlari va ularga mulk huquqini ajratish
(mulk huquqlarini optimal taqsimlash) prinsipi.
Boshqa teng sharoitlarda mulk obyekti qiymatiga hal qiluvchi ta’sir
ko‘rsatadigan omillarga qarab, mulkni baholashda qo‘llaniladigan iqtisodiy
prinsiplar yig‘indisi quyidagi tarzda tasniflanishi mumkin: bozor muhitiga bog‘liq
baholash prinsiplari; mulkdorning mulk haqidagi tasavvuri bilan bog‘liq baholash
prinsiplari; mulkdan foydalanish tabiati bilan bog‘liq baholash prinsiplari.
Bozor muhitiga bog‘liq prinsiplar
Talab va taklif prinsipi
Mulkning bozor qiymati bozorda talab va taklifning o‘zaro ta’sirlashuvi
hamda sotuvchilar va xaridorlar raqobat tabiati natijasida shakllanadi.
Talab odatda xaridorlar ma’lum vaqt oralig‘ida shu paytda qaror topgan
bozor qiymati bo‘yicha sotib olishga tayyor yoki sotib olishi mumkin bo‘lgan
tovarlar yoki xizmatlar miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmatga bo‘lgan
talabga ta’sir qiladigan hal qiluvchi omillar potensial iste’molchilarning shu tovar
yoki xizmatni olishga istagi va imkoniyatlarini aks ettiruvchi afzal ko‘rishlari va
xarid qilish qobiliyatidir. Shunday qilib, tovar yoki xizmatga talab shunday tovar
yoki xizmatning foydaliligi bilan yaratiladi, ularning tanqisligi va kerakliligi
ta’sirida bo‘ladi hamda potensial xaridorlarning xarid qobiliyati bilan cheklanadi.
Taklif ayni paytda bozorda aniq narxda sotuvga taklif etilgan obyektlar
miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmat taklifiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar
bunday tovar yoki xizmatning foydaliligi va ularning aylanmadagi miqdorining
cheklanganligidir. Shu bilan birga, tovar yoki xizmatning mavjudligi potensial
iste’molchilarning haqiqiy xarid qobiliyati bilan cheklangan.
Talab va taklif nisbati teng vaznli bozordagi narxlar darajasini belgilaydi.
Talab va taklif nisbatining ehtimol qilinadigan uchta holatini ajratish mumkin:
talab va taklif teng, bozor bitimlari natijasida mulk obyektlarining teng vaznli
29

adolatli bozor narxi shakllanadi; talab taklifdan ortiq, bu bozorda narxlarning oshib
ketishi bilan ifodalanadi; taklif talabdan yuqori, bu bozorda narxlarning tushib
ketishi bilan ifodalanadi.
Raqobat prinsipi
Bozor mexanizmlari boshqarish ta’siriga ega: bozor talabi foydani keltirib
chiqaradi, foyda, o‘z navbatida, raqobatni yuzaga keltiradi. Qo‘shimcha foyda
olish imkoniyati yoki monopollashuv jarayonlari raqobat mexanizmlarining
buzilishiga olib keladi hamda mulk qiymatini buzib yuborib, bozorga putur
yetkazadi.
O‘zgarish prinsipi
Mulkning bozor qiymati vaqtga bog‘liq holda o‘zgaradi hamda muayyan
sanaga belgilanadi. Mulk obyektining o‘zi ham, tashqi sharoitlar ham o‘zgarishga
moyil.
Muvofiqlik prinsipi
Mulkning eng yuqori qiymati mulk obyektining o‘zi hamda undan
foydalanish xususiyati bozor ehtiyojlari va kutuvlarga mos kelganda shakllanadi.
Bog‘liqlik (tashqi ta’sir) prinsipi
Mulk obyekti qiymati unga nisbatan ichki va tashqi omillar yig‘indisining
ta’siriga bog‘liq.
Mulkdorning mulk haqidagi tasavvurlariga bog‘liq prinsiplar
Foydalilik prinsipi
Foydalilik ko‘chmas yoki ko‘char mulk obyektlarini baholashda asosiy
mezondir. Baholash jarayonida qo‘llaniladigan tartib-taomillarning umumiy
maqsadi baholanayotgan mulkning foydaliligi yoki yaroqliligi darajasini aniqlash
va miqdoriy ifodalashdan iborat.
Foydalilik aniq shart-sharoitlarga tatbiqan qaraladigan nisbiy tushuncha.
Mol-mulkning qiymati yuridik, jismoniy, funksional, iqtisodiy va ekologik
omillarni birgalikda hisobga olgan holda uning foydaliligini baholash yo‘li bilan
belgilanadi.
30

Mol-mulk qiymatini baholash undan foydalanish usuli va (yoki) uni bozorda
oddiy sotish tartib-taomiliga bog‘liq. Ba’zi mol-mulk obyektlari mazkur mol-mulk
obyektlarining tarkibiy qismlaridan alohida foydalanilganda optimal foydalilikni
kasb etadi. Boshqa mol-mulk obyektlari esa muayyan mulk obyektlari guruhi
tarkibida foydalanilganda optimal foydalilikka erishadi. Tegishlicha, mol-
mulkning alohida ajratilgan obyekt sifatidagi foydaliligi hamda mulk obyektlari
guruhining bir qismi sifatidagi foydaliligini farqlash kerak. Baholovchi mulkni u
bozorda qanday ko‘rinishda bo‘lsa, shunday baholashi lozim: mol-mulkning
alohida obyekti sifatida; mol-mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida. Agar
mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida baholanayotgan mulkning qiymati
xuddi shu mol-mulk obyektining alohida ajratilgan mulk sifatidagi bahosidan farq
qilsa, bunday qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi kerak.
Alohida ajratilgan va mustaqil ishlaydigan mol-mulk obyektlari, odatda,
bittalab sotiladi va tegishlicha baholanadi. Mol-mulk obyektlarining bahosi uning
ishlashi yoki boshqa mol-mulk obyektlari bilan iqtisodiy bog‘liqligi natijasida
oshsa (kamaysa), bunday qo‘shimcha qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi
kerak. Shu bilan birga, bunday qo‘shimcha qiymat tegishlicha asoslanmasdan
bozor qiymati sifatida qaralmasligi kerak.
Alohida mulk obyekti boshqa shaxslarning mulkida bo‘lgan mulk obyektlari
bilan jismoniy yoki funksional bog‘liqligi hisobiga yoki o‘zining xaridor uchun
jozibadorligi tufayli o‘z qiymatidan yuqori qo‘shimcha (maxsus) qiymatga ega
bo‘lishi mumkin. Baholash haqidagi hisobotda bunday qo‘shimcha (maxsus)
qiymat miqdori mazkur baholash standartlariga muvofiq belgilangan bozor
qiymatidan alohida ko‘rsatilishi kerak.
Foydalilik mulk obyektidan yoki mulk obyektlari guruhidan butun
foydalanish davri davomida baholanadi. Mulk obyekti aylanmadan vaqtincha yoki
to‘liq olingan taqdirda bunday mulk obyektini baholash baholovchidan maxsus
bilimlarni talab qiladi, bunday mulkni baholash haqidagi hisobot mazkur
standartlar talablariga mos holda tuzilishi kerak. Baholash haqida hisobotni
tuzishda baholovchi mulk qiymati haqida xulosa qilish uchun asos bo‘lgan
31

axborotning ochib berilishini ta’minlashi, shuningdek bunda maxsus taxminlarga
va cheklovlarga yo‘l qo‘yilganmi yo‘qmi, shu taxminlar va cheklovlarni ko‘rsatishi
lozim.
Mulkning baholash sanasidagi foydaliligi darajasini tashqi yoki iqtisodiy
omillar ta’siri tufayli aniq belgilab bo‘lmasligi mumkin. Bunday holda mazkur
standartlar talablariga muvofiq baholash haqidagi hisobot mulk qiymati haqidagi
xulosaga asos bo‘lgan axborotni ochib berishi, shuningdek agar mulk obyektini
baholashda maxsus farazlar va cheklovlarga yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa, ularni
ko‘rsatishi kerak.
Foydalilik siyosiy yoki iqtisodiy mavhumlik vaziyatida o‘zgarishi mumkin.
Korxonalar faoliyatining vaqtinchalik yoki to‘liq to‘xtatilishi ularning mol-mulki
qiymatiga arzimas ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ayni paytda faoliyatning uzoq vaqt
to‘xtatilishi istiqboli esa ularning qiymatiga ancha jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Mulkni baholashda baholanayotgan mulkka undan foydalanish natijalariga ta’sir
ko‘rsatadigan ichki va tashqi omillarni birgalikda hisobga olgan holda qaralishi
kerak.
Almashtirish prinsipi
Oddiy xaridor mulk obyekti uchun, og‘irlashtiruvchi vaqt omillari, ko‘proq
xavf-xatar yoki qandaydir noqulayliklar bo‘lmaganda, o‘zining foydalilik tavsiflari
bilan o‘xshash boshqa mulk obyektiga almashtirish uchun talab etiladigan
summadan ortig‘ini to‘lamaydi.
Mulk obyektining bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng yuqori qiymati bir xil
foydalilikka ega boshqa mulk obyektini sotib olish mumkin bo‘lgan eng past narx
bilan belgilanadi.
Bunday eng past narx baholanayotgan mulk obyektiga ekvivalent foydaliligi
eng yaqin bo‘lgan yangi o‘xshash mulk obyektini yaratish uchun eng ehtimol
qilinadigan xarajatlar miqdori bilan belgilanadi.
Oldindan bilish prinsipi
Daromad keltiradigan mulk qiymati ushbu mulkka egalik qilishdan
kelgusida olinishi mumkin bo‘lgan daromadlarning joriy qiymati bilan belgilanadi.
32

Mulkdan foydalanish xarakteri bilan bog‘liq prinsiplar
Eng yaxshi va eng samarali foydalanish prinsipi
Eng yaxshi va eng samarali foydalanish mulkdan qonunchilikka zid
bo‘lmaydigan, jismonan va moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan
va bunda ushbu mulkni baholash eng yuqori qiymat miqdorini berishi ehtimol
qilinadigan foydalanishdir.
Mulkdan qonunchilikka zid tarzda yoki jismoniy imkoni yo‘q foydalanish
eng yaxshi va eng samarali foydalanish deb qarala olmaydi. Mulkdan
qonunchilikka zid bo‘lmagan va jismoniy imkon bo‘lgan tarzda foydalanilganda
baholovchi mulkdan bunday foydalanilish eng ehtimoliy ekanligi haqidagi fikrini
asoslab berishi kerak. Mulkdan foydalanish ehtimolining bitta yoki ko‘proq
variantlari bo‘lganda ularni moliyaviy asoslab berish kerak. Baholanayotgan
mulkdan foydalanganda bu mulk eng yuqori qiymatga ega bo‘lsa hamda bunday
foydalanish ko‘rsatilgan talablarga javob bersa, bu eng yaxshi va eng samarali
foydalanish bo‘ladi.
Beqaror va teng vaznli bo‘lmagan bozorlarda mulkni undan keyingi
foydalanish uchun saqlash eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida
qaralishi mumkin. Ehtimol qilinadigan eng yaxshi va eng samarali foydalanishning
bir nechta variantlari aniqlanganda munosib variantni tanlash mulkdan
foydalanishning har bir variantida kelishi kutiladigan pul oqimlarini tahlil qilish
asosida amalga oshiriladi. Modifikatsiyalanish holatida bo‘lgan mulkdan
foydalanishda eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida oraliq foydalanish
qaralishi mumkin.
Eng yaxshi va eng samarali foydalanish tushunchasi asosiy bo‘lib, mulkning
bozor qiymati hisob-kitoblarining ajralmas qismi hisoblanadi.
Hissa qo‘shish prinsipi
Har qanday qo‘shimcha elementlar va yaxshilanishlar, mulk obyekti
qiymatining oshishi bunday elementlarni sotib olish va amalga oshirishga ketgan
xarajatlardan yuqori bo‘lganda, o‘zini oqlagan bo‘ladi.
Muvozanatlashganlik prinsipi
33

Agar mulk obyekti ikki yoki undan ortiq tarkibiy elementlardan iborat
bo‘lsa, bunday tarkibiy elementlar o‘zaro funksional bog‘liqlikda bo‘lishi va
muvofiqlashgan bo‘lishi kerak.
Oshib boruvchi va kamayuvchi unum prinsipi
Kapital qo‘yilmalarning oshirib borilishi shunga mos ravishda mulkdan
foydalanishdan unumning muayyan chegaragacha proporsional oshishiga olib
keladi, shundan keyin mulkdan foydalanishdan unumning o‘sishi kapital
qo‘yilmalarning oshishiga nisbatan kamayib boradi 7
.
Ortiqcha mahsuldorlik prinsipi
Mulkka investitsiyalar bunday investitsiyalarga bog‘liq xarajatlar
qoplangandan keyin daromad keltirishi kerak.
Mulk elementlari va ularga mulkiy huquqlarni taqsimlash (mulkiy
huquqlarni maqbul taqsimlash) prinsipi
Mulkiy huquqlar mulk obyekti umumiy qiymatining eng yuqori darajasini
ta’minlaydigan tarzda modifikatsiya qilinishi (birlashtirilishi, ajratilishi) kerak.
7
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Banklarning kapitallashuvini yanada oshirish va iqtisodiyotni
modernizatsiyalashdagi investitsiya jarayonlarida ularning ishtirokini faollashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
Qarori. №PQ-67012.07.2007 y.
34

XULOSA
Xulosa qilib aytganda narx qandaydir tovar yoki xizmat uchun taklif
etilayotgan, so‘ralayotgan yoki to‘langan pul summasi. Sotuv narxi, u ochiq e’lon
qilingan yoki sir saqlanganligidan qat’iy nazar, sodir bo‘lgan fakt hisoblanadi.
Aniq xaridorlar va sotuvchilarning moliyaviy imkoniyatlari, motivlari yoki alohida
manfaatlaridan kelib chiqib, tovar yoki xizmatga to‘langan narx tovar yoki
xizmatning qiymatiga mos kelmasligi mumkin. Shunga qaramay, narx odatda
ushbu tovarlar yoki xizmatlarga mazkur xaridor va/yoki sotuvchi tomonidan
muayyan vaziyatlarda o‘rnatiladigan nisbiy qiymat indikatoridir.
Qiymat — bu sotib olish mumkin bo‘lgan tovarlar yoki xizmatlar xaridorlari
va sotuvchilari kelishib olishlari ehtimoli yuqori bo‘lgan narxga tegishli iqtisodiy
tushuncha. Qiymat bu fakt emas, balki aniq vaqtda aniq tovarlar va xizmatlarning
tanlangan qiymat talqiniga muvofiq ehtimol qilinadigan va hisoblab chiqiladigan
kattalik. Qiymatning iqtisodiy tushunchasi baholash sanasida ushbu tovarlar egasi
bo‘lgan yoki ushbu xizmatlarning foydalanuvchilari oladigan foydaga bozorning
qarashini aks ettiradi 8
.
Qiymat baholarini tushunish va qo‘llash uchun qiymatning turi va talqinini
aniq ko‘rsatish, shuningdek ularning baholash bo‘yicha topshiriqqa muvofiqligini
ta’minlash zarur. Qiymat talqinining o‘zgarishi turli mulk obyektlari uchun qayd
qilib qo‘yiladigan qiymat miqdoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qiymat tushunchasi qandaydir bitim bilan bog‘liq pul summasini nazarda
tutadi. Shunga qaramay, baholanayotgan mulkning sotilishi, uning baholash
sanasida bozor qiymati ta’rifida mujassam shartlarga amal qilgan holda sotilishi
mumkin bo‘lgan narxini belgilash uchun zaruriy shart bo‘lmaydi.
8
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Bank tizimining moliyaviy barkarorligini yanada oshirish va
investitsiyaviy faolligini kuchaytirish chora-tadbirlari to’grisida"gi PQ -1317-son Qarori. 06.04.2010 y.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: - T.: “O’zbekiston”
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014y. -40b.
2. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi: Rasmiy nashr- O’zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi - T.: “Adolat”, 2008 y. -692 B
3. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet kodeksi”. T.: “O’zbekiston”
2013 yil 1 yanvar.
4. O’zbekiston Respublikasining “O’zbekiston Respublikasi Markaziy
banki to’g’risida”gi qonun, T.: “O’zbekiston”, 1995.
5. O’zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati
to’g’risida”gi qonun, T.: “O’zbekiston”, 1996.
6. O’zbekiston Respublikasining “Valyutani tartibga solish to’g’risida”gi
qonuni T.: “O’zbekiston” 2003.
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "2011-2015 yillarda
respublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish
hamda yuqori xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari
to’g’risida"gi PQ-1438-son Qarori. 26.11.2010 y
8. O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining " Bank tizimining moliyaviy
barkarorligini yanada oshirish va investitsiyaviy faolligini kuchaytirish chora -
tadbirlari to ’ grisida " gi PQ -1317- son Qarori . 06.04.2010 y.
9. O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Tijorat banklari deposit -
lariga axoli va xo ’ jalik sub ’ ektlari bo ’ sh pul mablaglarini jalb etishni yanada
ragbatlantirish ko ’ shimcha chora - tadbirlari to ’ grisida ” ra Qarori . PQ -1090- son
06.04.2009 y .
10. O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Banklarning kapitallashuvini
yanada oshirish va iqtisodiyotni modernizatsiyalashdagi investitsiya jarayonlarida
ularning ishtirokini faollashtirish chora - tadbirlari to ’ g ’ risida ” gi Qarori . № PQ -
67012.07.2007 y .
11. O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Bank tizimini yanada
36

rivojlantirish va bo ’ sh pul mablag ’ larini bank aylanmasiga jalb etish chora -
tadbirlari to ’ g ’ risida ” gi Qarori PQ -726. 07.11.2007 y.
12. O ’ zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ Tijorat banklarining
kichik tadbirkorlikni rivojlantirishda qatnashishini rag ’ batlantirishga doir
qo ’ shimcha chora - tadbirlar to ’ g ’ risida ” 2000 yil 19 maydagi 195- son qaroriga
o ’ zgartirish va qo ’ shimchalar kiritish haqida ” Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 19
martdagi 79- sonli Qarori .
13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
2014 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat
byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-№2270-sonli Qarori 2014 yil 4 dekabr.
14.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
2014 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat
byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-№2099-sonli Qarori 2013 yil 25 dekabr.
15.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
2012 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat
byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-№1887-sonli Qarori 2012 yil 25 dekabr.
16.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
2012 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti
parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-№1675-sonli qarori 2011 yil 30 dekabr.
17.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
2011 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti
parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-№1449-sonli qarori 2010 yil 24 dekabr.
37

MONOPOLIYA VA MONOPSONIYA.

Купить