Monopoliyani tartibga solish va adolatli raqobatni ta‘minlash siyosati - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	76.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Monopoliyani tartibga solish va adolatli raqobatni ta‘minlash siyosati

Купить

MAVZU: MONOPOLIYANI TARTIBGA SOLISH VA ADOLATLI
RAQOBATNI TA‘MINLASH SIYOSATI.
MUNDARIJA:
KIRISH.................................................................................................................... 3
I.BOB. ERKIN BOZOR SHAROITIDA RAQOBATNING MOHIYATI
VA AHAMIYATI………………………………………………………................5
1.1. Raqobatning turlari, mohiyati va usullari ...........................................................5
1.2. Tovarning raqobatdoshligini o‘rganish va baholash
usullari ............................22
II.BOB. RAQOBAT SHAROITIDA BAHO SIYOSATINING MOHIYATI
VA VAZIFALARI ................................................................................................25
2.1. Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish ................... 25
2.2. O‘zbekistonning yengil sanoat tovarlariga bo‘lgan talabni shakllantirish va
sotishni rag‘batlantirish ..........................................................................................32
XULOSA................................................................................................................37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI…………….................... 39

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Prezidentimiz o‘z ma’ruzalarida
“Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat to‘g‘risidagi qonon
bugungi kunda eskirdi va zamon talablariga javob bermay qoldi. Shuni e’tiborga
olgan xolda “Raqobat to‘g‘risidagi” yangi qonunni ishlab chiqarishimiz va qabul
qilishimiz zarur.”1- deb ta’kidlagan edilar 1
.
Shulardan kelib chiqqan xolda raqobat bozor iqtisodiyotini
harakatlantiruvchi mexanizmi hisoblanadi. Zero, raqobat tashqi kuch sifatida
maydonga chiqib, korxonalarda mehnat unumdorligini oshirish, harajatlarni
kamaytirish, ishlab chiqarish va mehnatni oqilona tashkil etishga, binobarin ishlab
chiqarishni kengaytirish va samaradorligini oshirishga doimo undab turadi.
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida iqtisodiyotning real sektori
korxonalarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha birinchi navbatda ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish, hamkorlik aloqalarini kengaytirish, mustahkam hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish, mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarga ichki talabni
rahbatlantrish masalalari alohida o‘rin tutdi.
Jumladan, to‘qimachilik sanoatida eksportbop raqobatdosh mahsulotlar
tayyorlashga yo‘naltirilgan, yakuniy ishlab chiqarish shakliga ega bo‘lgan yangi,
zamonaviy to‘qimachilik komplekslarni rivojlantirish ustuvor ahamiyat kasb etishi
zarur.
Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek “Mamlakatimiz iqtisodiy taraqqiyotining
eng muhim istiqbolari va ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olar ekanmiz,biz ichki
ehtiyojning o‘sishiga alohida e’tibor qaratishimiz kerak bo‘ladi,...shundan kelib
chiqqan xolda, bizning yaqin istiqboldagi eng muhim vazifamiz boshlagan
ishlarimizni izchil davom ettirish – iste’mol talabini kengaytirish maqsadida sotsial
sohani rivojlantirish, mehnatga haq to‘lashni yanada oshirish xizmat ko‘rsatish
sektorini, infratuzilma ob’ektlarini rivojlantirishga, transport va komunikatsiya
loyixalarin amalga oshirilishiga alohida e’tibor berishdir”. Yuqoridagi
1
И.А Каримов. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва янгилашни изчил давом эттириш – давр талаби.
«Халқ сўзи», 2009 й.,14- февраль,№ 33-34
3

xususiyatlarni hisobga olgan holda ushbu mavzu dolzarb masalardan biri bo‘lib
hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: Dolzarbligidan kelib chiqqan xolda kurs ishida
uchun bir qator vazifalar belgilab olindi:
- raqobatning jamiyatdagi va xo‘jalik sohasidagi o‘rnini nazariy tomondan
yoritib berish;
- iqtisodiyotni tarkibiy o‘zgartirishning mohiyati va mamlakat
raqobatdoshligini oshirishdagi rolini yoritib berish;
- raqobatning turlari, mohiyati va usullarining mazmuni yoritish;
- tovarning raqobatdoshligini o‘rganish va ularni baholash;
Kurs ishining mavzusi: Monopoliyani tartibga solish va adolatli raqobatni
ta‘minlash siyosati.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. ERKIN BOZOR SHAROITIDA RAQOBATNING MOHIYATI
VA AHAMIYATI
1.1. Raqobatning turlari, mohiyati va usullari
Raqobat bozor iqtisodiyotining va umuman tovar xo‘jaligining eng muhim
belgisi, uni rivojlantirish vositasi hisoblanadi.
Raqobatning bunda ular kerakli ishlab chiqarish vositalari, xom ashyo va
materiallar sotib olish, ishchi kuchini yollash uchun ham kurashadi. Ishlab
chiqaruvchilar o‘rtasidagi raqobat pirovardida iste’molchilarni o‘ziga jalb etish
uchun kurashni ham anglatadi Resurslarni yetkazib beruvchilar o‘zlarining
iqtisodiy resurslarini (kapital, yer-suv, ishchi kuchi) yuqori narxlarda sotish uchun
raqobatlashadilar. Ishlab chiqaruvchilar va iqtisodiy mazmunini tushunib olish
unga turli tomondan yondoshishini talab qiladi. Mustaqil tovar ishlab
chiqaruvchilar (korxonalar) o‘rtasidagi raqobat tovarlarni qulay sharoitda ishlab
chiqarish va yaxshi foyda keltiradigan narxda sotish, umuman iqtisodiyotda o‘z
mavqeini mustahkamlash uchun kurashdan iborat. resurslarni yetkazib beruvchilar
o‘rtasidagi raqobat bozor munosabatlari rivojlangan, iqtisodiyot to‘liq erkinlashgan
sharoitda yorqin namoyon bo‘ladi 2
.
Raqobat iste’molchilar o‘rtasida ham yuz beradi: ular tovarlarni qulay va
arzon narxlarda sotib olishga harakat qiladilar, ya’ni haridor har bir sarflangan pul
birligi evaziga ko‘proq naflilikka ega bo‘lishga harakat qiladilar. Arzon va sifatli
tovarni sotib olish uchun kurashadilar.
O‘z navbatida haridorlar, ya’ni iste’molchilar sarflagan har bir so‘m harajati
evaziga ko‘proq naflilikka ega bo‘lish uchun kurashadilar, ularning har biri arzon
va sifatli tovar va xizmatlarga ega bo‘lishga harakat qiladi.
Aksariyat holatlarda raqobatni bevosita tovarlar yoki tarmoqlar o‘rtasidagi
kurash sifatida ta’riflaydilar: «Tovarlar hamda ularning ishlab chiqaruvchilari –
firmalar, tarmoqlar, mamlakatlar o‘zaro raqobatlashadilar. Shunga ko‘ra, raqobat
2
2008 йилда ижтимоий - иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2009 йилда иқтисодий ислоҳотларни
чуқурлаштиришнинг энг муҳим устивор йўналишлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси мажлисининг қарори . Тошкент, Ўзбекистон, 2009 йил
5

va raqobatbardoshlikni ham tovarlar, ham tovar ishlab chiqaruvchilarga nisbatan
ko‘rib chiqish mumkin»
Shu o‘rinda raqobatning tovarlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabat sifatida
qaralishi ilmiy jihatdan noto‘g‘ri deb hisoblaymiz. Ma’lumki, iqtisodiyot
nazariyasi fan sifatida kishilar o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni o‘rganadi.
Raqobat kurashi ham, yuqorida qayd etilganidek, shunday munosabatlardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Tovarlar esa, o‘zida qiymat va naflilikni mujassamlashtiruvchi
mehnat mahsuli sifatida o‘zaro munosabatga kirisha olmaydilar. Faqat kishilar
o‘rtasidagi raqobat munosabatlarini namoyon etishda vositachilik rolini
o‘ynaydilar.
Ma’lumki, kurash – bu o‘z manfaatini himoya qilish, raqibni yengib chiqish
hamda g‘olib bo‘lish uchun harakat, turli vosita va usullarni ishga solish demakdir.
Tovarlar esa raqobat jarayonida o‘zlarining raqobatbardoshlik xususiyatlarini
bevosita o‘zgartira olmaydilar, ya’ni kurasha olmaydilar. Ularning bu jarayondagi
ishtiroki passiv hisoblanadi. Tovarlarning raqobat kurashida yengib chiqishi ular
ishlab chiqaruvchilarining hatti-harakati va salohiyatiga bog‘liq bo‘ladi. Shundan
kelib chiqqan holda firma va tarmoqlar, qolaversa mamlakatlar o‘rtasidagi raqobat
ham pirovardida ularning tarkib toptiruvchilari hisoblangan tovar ishlab
chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘rtasidagi raqobat orqali namoyon bo‘ladi.
Raqobatning mazmuni uning vazifalarini ko‘rib chiqish orqali yanada
kengroq namoyon bo‘ladi.
Hozirgi bozor iqtisodiyotida raqobatning quyidagi asosiy vazifalarini ajratib
ko‘rsatish mumkin:
1) tartibga solish vazifasi;
2) resurslarni joylashtirish vazifasi;
3) innovatsion vazifa;
4) moslashtirish vazifasi;
5) taqsimlash vazifasi;
6) nazorat qilish vazifasi.
Raqobatning tartibga solish vazifasi ishlab chiqarishni talab (iste’mol)ga
6

muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta’sir o‘tkazishdan iborat. Aynan shu
vazifa yordamida iqtisodiyotda taklifning talab orqali, ishlab chiqarish tarkibi va
hajmining yakka tartibdagi va ijtimoiy ehtiyojlar orqali belgilanishiga erishiladi,
ya’ni iqtisodiyot bozor qonunlari asosida tartibga solinadi.
Raqobatning resurslarni joylashtirish vazifasi ishlab chiqarish omillarini ular
eng ko‘p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish
imkonini beradi.
Raqobatning innovatsion vazifasi fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga
asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti sub’ektlarining rivojlanishini taqozo
etuvchi turli ko‘rinishdagi yangiliklarning joriy etilishini anglatadi.
Raqobatning moslashtirish vazifasi korxona (firma)larning ichki va tashqi
muhit sharoitlariga ratsional tarzda moslashishiga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning
shunchaki o‘zini-o‘zi saqlab, iqtisodiy jihatdan yashab qolishidan xo‘jalik faoliyati
sohalarining ekspansiyasi (kengayishi)ga o‘tishini bildiradi.
Raqobatning taqsimlash vazifasi ishlab chiqarilgan ne’matlar yalpi hajmi
(yalpi ichki mahsulot)ning iste’molchilar o‘rtasida taqsimlanishiga bevosita va
bilvosita ta’sir o‘tkazadi.
Nihoyat, raqobatning nazorat qilish vazifasi bozordagi ba’zi
ishtirokchilarning boshqa bir ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik
o‘rnatishiga yo‘l qo‘ymaslikka yo‘naltiriladi.
Raqobat kurashining mazmuni to‘g‘risida to‘laroq tushunchaga ega bo‘lish
uchun uning asosiy shakllari va belgilarini ko‘rib chiqish zarur.
Iqtisodiy adabiyotlarda bir tarmoq ichidagi raqobatning to‘rtta shakli
alohida ajratilib ko‘rsatiladi. Bular erkin raqobat, monopolistik raqobat,
monopoliya va oligopoliyadir.
Erkin raqobat sharoitida bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqda juda
ko‘p sonli korxonalar mavjud bo‘ladi. Yuqori darajada tashkil qilingan bozorda
ko‘plab sotuvchilar o‘zlarining mahsulotlarini taklif qiladilar.
Erkin raqobatli bozorda alohida korxonalar mahsulot narxi ustidan sezilarsiz
nazoratni amalga oshiradi. Chunki har bir korxonada umumiy ishlab chiqarish
7

hajmi uncha katta bo‘lmaydi. Shu sababli alohida korxonada ishlab chiqarishning
ko‘payishi yoki kamayishi umumiy taklifga, demak mahsulot narxiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmaydi.
Monopoliya sharoitida firma narx ustidan sezilarli nazoratni amalga
oshiradi. Buning sababi oddiy. U mahsulot (xizmat)ning yagona ishlab
chiqaruvchisi hisoblanadi va demak, taklifning umumiy hajmi ustidan nazorat
qiladi.
Monopolistik raqobat o‘z ichiga ham monopoliya, ham raqobat unsurlarini
oladi. Bunda tarmoqdagi bir turdagi mahsulotning o‘nlab ishlab chiqaruvchilari
bir-birlari bilan qulay narx hamda ishlab chiqarish hajmiga erishish borasida
raqobatlashadilar. Biroq, ayni paytda, har bir ishlab chiqaruvchi o‘z mahsulotini
tabaqalashtirish, ya’ni shu turdagi boshqa mahsulotlardan qaysi bir jihati (sifat
darajasi, shakli, qadoqlanishi, sotish sharoitlari va h.k.) bo‘yicha farqlantirish
orqali uning monopol ishlab chiqaruvchisiga aylanadi.
Oligopoliya – tarmoqda u qadar ko‘p bo‘lmagan korxonalarning mavjud
bo‘lishi va hukmronlik qilishidir. Bu oligopoliyaning eng muhim belgisidir. Qaysi
tovarlar va xizmatlar bozorida nisbatan kam sonli ishlab chiqaruvchilar
hukmronlik qilsa, shu tarmoq oligopolistik tarmoq hisoblanadi.
Biz qarab chiqqan raqobatning to‘rtta shaklining har biri milliy
iqtisodiyotda alohida-alohida, ya’ni sof holda uchramaydi. Iqtisodiyot sohalarini
batafsil o‘rganish, cheksiz ko‘p har xil raqobatli vaziyatlar mavjudligi sharoitida,
ikkita bir xil tarmoqni topish qiyinligini ko‘rsatadi.
Hozirda turli darajadagi monopolistik tuzilmalar rivojlanib borishi bilan ular
o‘rtasidagi raqobatning shakllari ham turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lib
bormoqda. Jumladan, turli monopollashuv darajasidagi tuzilmalar o‘rtasida mavjud
bo‘lishiga ko‘ra quyidagi raqobat turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
1) monopollashmagan korxonalar o‘rtasidagi raqobat;
2) monopoliyalar hamda monopolistik birlashmalarga kirmagan ishlab
chiqaruvchilar o‘rtasidagi raqobat;
3) turli monopoliyalar o‘rtasidagi raqobat;
8

4) monopolistik birlashmalar o‘zining ichidagi raqobat.
O‘z miqyosiga ko‘ra raqobat ikki turga - tarmoq ichidagi va tarmoqlararo
raqobatga bo‘linadi.
Tarmoqlar ichidagi raqobat ishlab chiqarish va sotishning qulayroq
sharoitiga ega bo‘lish, qo‘shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari
o‘rtasida boradi. Har bir tarmoqda texnika bilan ta’minlanish darajasi va mehnat
unumdorligi darajasi turlicha bo‘lgan korxonalar borligi sababli shu korxonalarda
ishlab chiqarilgan tovarlarning individual (alohida) qiymati bir xil bo‘lmaydi.
Tarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha
aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o‘rtacha
sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining anchagina qismini
tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi.
Tarmoqlar ichidagi raqobat natijasida texnikaviy darajasi va mehnat
unumdorligi yuqori bo‘lgan korxonalar qo‘shimcha foyda oladilar va aksincha,
texnika jihatdan nochor korxonalar esa, o‘zlarida ishlab chiqarilgan tovar
qiymatining bir qismini yo‘qotadilar va zarar ko‘radilar.
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o‘rtasida eng yuqori foyda
normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Bunday raqobat foyda
normasi kam bo‘lgan tarmoqlardan foyda normasi yuqori tarmoqlarga
kapitallarning oqib o‘tishiga sabab bo‘ladi. Yangi kapitallar ko‘proq foyda
keltiruvchi sohalarga intilib, ishlab chiqarishning kengayishiga, taklif ko‘payishiga
olib keladi. Shu asosda, narxlar pasaya boshlaydi. Shuningdek, foyda normasi ham
pasayadi. Kam foyda keltiruvchi tarmoqlardan kapitalning chiqib ketishi teskari
natijaga olib keladi: bu yerda ishlab chiqarish hajmi o‘zgaradi, tovarlarga bo‘lgan
talab ular taklif qilishidan oshib ketadi, buning oqibatida narxlar ko‘tariladi, shu
bilan birga foyda normasi oshadi. Natijada tarmoqlararo raqobat ob’ektiv ravishda
qandaydir dinamik muvozanatni keltirib chiqaradi. Bu muvozanat kapital qayerga
sarflanganligidan qat’iy nazar, teng kapital uchun teng foyda olinishiga intilishni
ta’minlaydi. Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi tarmoqqa kiritilmasin,
xuddi shu tarmoq foyda normalarini o‘rtacha foyda normasiga «baravarlashtiradi».
9

Shuningdek, iqtisodiy adabiyotlarda g‘irrom va halol raqobatlashuv usullari
ham ajratib ko‘rsatiladi. Raqobatlashuvning noan’anaviy, jamiyat tomonidan
e’tirof etilmagan, ijtimoiy ahloq qoidalari doirasidan chetga chiquvchi, noiqtisodiy
(ya’ni, jismoniy kuch ishlatish, majburlash, raqiblarning obro‘siga putur yetkazish
va h.k.) usullaridan foydalanish g‘irrom raqobat deb yuritiladi. G‘irrom raqobat
orqali firmalar o‘z raqiblarining tarmoqqa kirib kelishini tajovuzkorona va
shafqatsiz bartaraf qilishi mumkin. Bank va resurslarni yetkazib beruvchilarni
material va kredit berishdan voz kechirish, yetakchi mutaxassislarni og‘dirib olish,
narxni keskin pasaytirish g‘irrom raqobatning oddiy usullaridir.
Halol raqobat – raqobat kurashida jamiyat tomonidan tan olingan, iqtisodiy
usullarni qo‘llash, o‘zining maqsad va manfaatlariga erishishda umumjamiyat
manfaatlariga zid keluvchi holatlarni qo‘llamaslik kabi qoidalarga asoslanadi. Shu
o‘rinda halol raqobatning quyidagi belgilarini ham ko‘rsatib o‘tish maqsadga
muvofiq hisoblanadi:
- qalbaki bellashuv, majburiy safarbarlikni tan olmaydi;
- boqimandalik, befarqlik, yuzakichilik, ko‘zbo‘yamachilik kabi salbiy
holatlarga barham beradi;
- qarindosh-urug‘chilikni, oshna-og‘aynigarchilikni, tanish-bilishlikni,
ma’muriy-buyruqbozlikni tan olmaydi.4
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositasidagi raqobat va
narxsiz raqobat.
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo‘lib ishlab
chiqaruvchilarning o‘z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarining shunday
mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi.
Uning asosiy va eng ko‘p qo‘llaniladigan ko‘rinishi – «narxlar jangi» deb
ataladiki, bunda yirik ishlab chiqaruvchilar raqiblarini tarmoqdan siqib chiqarish
uchun narxni vaqti-vaqti bilan yoki uzoq muddat pasaytirib turadi. Bu usulni
qo‘llash uchun ishlab chiqaruvchi boshqa raqiblariga qaraganda unumliroq
texnologiyani kiritishi, malakaliroq ishchilarni yollashi va ishlab chiqarishni
yaxshiroq tashkil qilishi keraq bo‘ladi. Faqat shundagina uning tovarining
10

individual qiymati bozor qiymatidan past bo‘lib, mazkur tovar narxini tushurish
imkoniyatini beradi.
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri - demping narxlarni
qo‘llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o‘zlarining tovarlarini boshqa
mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past
bo‘lgan narxlarda sotadi.
Shu orqali ular ichki bozorda narxlarning barqarorligiga erishish
mamlakatdagi ortiqcha mahsulotni yo‘qotish, yangi bozorlarga kirib olish va unda
o‘zlarining iqtisodiy mavqeini mustahkamlashga haraqat qiladi.
Ayrim hollarda narx yordamida raqobatlashishning belgilangan narxlardan
chegirma qilish, asosiy harid qilingan tovarlarga boshqa tovarlarini qo‘shib berish,
muayyan hollarda imtiyozli narxlarni belgilash kabi usullaridan ham foydalaniladi.
Hozirgi davrda bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda narx
yordamida raqobat qilish o‘z o‘rniga ega emas, chunki ishlab chiqaruvchilardan
birining o‘z mahsulotiga narxni pasaytirishi uning raqobatchilarining ham shunday
haraqat qilishini taqozo qiladi. Bu bozorda firmalarning mavqeini o‘zgartirmaydi,
faqat tarmoq bo‘yicha foydani kamaytiradi.
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashining asosiy
omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko‘rsatish, ishlab
chiqaruvchi firmaning obro‘-e’tibori hisoblanadi.
Narxsiz raqobat bilan bir vaqtda yashirin narx yordamidagi raqobat ham
bo‘lishi mumkin. Buning uchun yangi tovarlarning sifati oshishi va iste’mol
xususiyatlarining yaxshilanishi ular narxlarining oshishiga qaraganda tez ro‘y
berishi keraq. Hozirgi davrda bir turdagi mahsulotlarning ko‘payishi ularning
sotishni rag‘batlantiruvchi reklama, tovar belgilari va fabrika muhrlaridan
foydalanishni keltirib chiqarmoqda. Iste’molchilik bozorida qo‘shimcha xizmat
ko‘rsatish orqali haridorlarni o‘ziga jalb qilish keng tarqalmoqda.
Narxsiz raqobatning tovar sifatini tabaqalashtirish kabi usuli ham mavjudki,
bunda tovarlar bir xildagi ehtiyojni qondirishi va bir turga mansub bo‘lishi, lekin
turli-tuman iste’mol xossalariga ega bo‘lishi mumkin.
11

Tovarlar talabga nisbatan ortiqcha bo‘lgan sharoitda ishlab chiqaruvchilar
tovarlarini kreditga sotish usulidan foydalanib raqiblaridan ustun kelishlari
mumkin. Bunda dastlab tovar narxining faqat bir qismi to‘lanadi, uning qolgan
qismi esa shartnomada kelishilgan aniq muddatlarda to‘lanadi.
Fan-texnika taraqqiyoti avj olgan hozirgi sharoitda, texnika va
texnologiyaning eng yangi yutuqlari ustidan nazorat qilish uchun kurash
raqobatning asosiy usullaridan biriga aylanib bormoqda. Bundan tashqari, ishlab
chiqaruvchi korxonalar haridorlarni jalb qilish maqsadida uzoq muddat
foydalaniladigan iste’molchilik tovarlariga kafolatli va kafolatdan keyingi xizmat
ko‘rsatishni amalga oshirmoqdalar. Masalan, kompyuter ishlab chiqaruvchi firma,
o‘z mahsulotini sotibgina qolmasdan, balki uni o‘rnatadi, korxona xodimlarini
ulardan foydalanishga o‘rgatadi, kafolatlangan muddatda va undan keyingi davrda
ta’mir ishlarini bajaradi, texnikaviy xizmatni amalga oshiradi; mahsulotlari
o‘lchamlarini buyurtmachi ehtiyojlariga yaqinlashtiradi.
Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u
mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar
tizimidan iborat. Bozor iqtisodiyoti sharoitida talabni yaxshi o‘rgangan va
iste’molchilar ehtiyojlarini to‘laroq qondira oladigan korxonalar har doim raqobat
kurashida yutib chiqadi.
Yirik ishlab chiqaruvchilar bozordagi vaziyatni o‘zgartirish uchun
o‘zlarining ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni kamaytirib tovar taklifini
qisqartiradilar. Shu sababli iqtisodiy beqarorlik davrlarida ham narx barqorligicha
qolaveradi.
Shunday qilib, monopoliyalar hukmron bo‘lgan sharoitda narxsiz raqobat
muhim o‘rin tutadi. Buning sababi shundaki, birinchidan, monopoliyalar tovar
sifatini oshirish, iste’molchilarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilash yo‘li bilan
sotiladigan tovar hajmini ko‘paytirishi mumkin. Ikkinchidan, ular moliyaviy
sababli masulotini yangilash, ishlab chiqarishni qayta jihozlash va reklamaga
zarur bo‘lgan mablag‘ni sarflay oladilar.
Har qanday ijtimoiy tuzumda raqobat muayyan ijtimoiy vazifalarni bajaradi.
12

Keng ma’noda raqobat deganda, bir maqsad sari intilayotgan sub’ektlarning
faol musobaqadagi o‘zaro munosabatlari tushuniladi. Shunga ko‘ra raqobat:
- musobaqa ishtirokchilari o‘rtasida maqsadga yetishning eng yaxshi
vositalariga ega bo‘lganlarni va boshqalarga qaraganda ulardan mahorat ila
foydalana oladiganlarni ro‘yobga chiqaradi (tanlash vositasi);
- muayyan vazifani (oqilona) hal etish yo‘lini rag‘batlantiradi va yo‘lni
musobaqa ishtirokchilari faoliyatining natijalarini qiyoslash, tekshirish va sinash
asosida topishga yordam beradi;
- bellashuv ishtirokchilari intilayotgan maqsadga erishish yoki mavjud
sharoitlarda unga imkoni bor darajada yaqinlashishni rag‘batlantiradi.
“Raqobatsiz bozor iqtisodiyotini bo‘lishi mumkin emas va bunday
iqtisodiyot mavjud bo‘la olmaydi ham”.
Raqobat ijtimoiy nuqtai nazardan maqbul narsa, yakka tartibda esa
tadbirkorga imkoniyati bo‘lganda raqiblar sonini cheklash yoki birgalikda
raqobatni susaytirish uchun raqiblar bilan kelishishga intilish xos bo‘ladi.
Biron-bir yakka shaxslarni irodasiga bog‘liq bo‘lmagan holda raqobatni
susaytiradigan omlilar ham mavjud. Masalan, murakab ishlab chiqarishda
zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash katta moliyaviy sarflar, barqaror xomashyo
manbaalari, ishlab chiqarilgan mahsulotni sotish uchun yirik bozorlarni talab etadi.
Bularning barchasini kattaligi bozor miqyoslari bilan qiyoslanganda sezilarli
bo‘lgan ulkan korxonalarni barpo etish zarurati talab qilinadi. Shunday qilib,
murakkab va qimmatbaho zamoanyi texnologiyalarning joriy etilishi tarmoqda
soni ko‘p mayda korxonalarning emas, balki bir necha yirik korxonaning bo‘lishini
taqozo etadi.
Nihoyat, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar raqobatni istisno etadigan yoki
cheklaydigan tarmoqlar – temir yo‘l transporti, aloqa, energetika tarmoqlari va
boshqalar mavjud.
Agar firma yoki kompaniya o‘z raqiblarining xatti harakatlarini kuzatib
bormasa u ko‘zini boglab olib raqobatlashmoqchi bo‘lgan hisoblanadi. Xuddi
shaxmatdagidek raqobat kurashida ham raqibining keyingi yurishini oldindan ko‘ra
13

bilish bebaxo ahamiyatga egadir. Agar raqibining keyingi qadamini bilmasa,
kompaniya Galaba qozonolmaydi. Bu boradagi raqobat kurashi quyidagi
yo‘nalishlarda olib boriladi:
1-Raqiblar strategiyasini aniqlash. Buning uchun raqib kompaniya
faoliyatining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari , uning bozordagi mavqei , strategik
maqsadlari raqobat strategiyasi o‘rganiladi.
2-Kelajakda tarmoqning yetakchisi bo‘lishi o‘ki yetakchi bo‘lgan firmalarni
aniqlash. Buning uchun har bir firmaning potensial imkoniyatlarini o‘rganib
ularning ichidan boshqalardan o‘zib ketish o‘ki o‘zib bo‘lgan firmalar belgilanadi.
Kelajakda qaysi firmalar o‘z mavqeini yo‘qotadi , qaysi biri yetakchi bo‘lishi
mumkinligini to‘g‘ri belgilash firmaning strategiyasini tuzishda muxim ahamiyat
kasb etadi.
3-Raqiblarning keyingi qadamini oldindan ko‘ra bilish. Agressiv raqib
odatda qandaydir yangi strategik qadam qo‘yadi. O‘zining bozordagi mavqeidan
qanoatlanadigan firmalar esa amaldagi strategiyasini saqlab turadi. Omadsiz
firmalarning axvoli shuqadar yomon bo‘ladi-ki, ular yaxshi o‘ylanmagan bo‘lsa
ham xujumga o‘tishga majbur bo‘ladilar.
Raqibning keyingi qadamini oldindan aytib berish uchun o‘sha
kompaniyadagi vaziyatni raxbariyatning kayfiyatini, ularning fikrlash tarzini bilish
lozim. Raqib xaqida axborot yig‘ishga qaratilgan razvedka faoliyati uning
harakatlarini oldindan bilish va samarali qarshi choralar ko‘rish imkonini beradi.
Muvaffaqiyatning asosiy omillari (MAO) - muayyan tarmoqdagi moliyaviy
va raqobatli muvaffaqiyatning asosiy belgilovchi omillaridir. Ularni aniqlash -
strategiya ishlab chiqishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Ular strategiyani
ishlab chiqishda hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin, biroq ular turli tarmoqlarda
turlicha bo‘ladi. Odatda bir tarmoqqa shunga o‘xshash uch-to‘rtta omil harakterli
bo‘lib, ularning bir-ikkitasi eng muhimi bo‘lib, taxlilning vazifasi ularni
aniqlashdan iborat bo‘ladi.
Quyida muvaffaqiyatning asosiy omillari ning turlari va ularning tarkibiy
qismlari sanab o‘tilgan:
14

1. Texnologiyaga bog‘liq omillar:
- ilmiy tadqiqotlarning saviyasi;
- ishlab chiqarish jarayonlarda innovatsiyalarga qodirlik;
- mahsulotda innovatsiyalarga qodirlik;
- mazkur texnologiyada ekspertlarning roli.
2. Ishlab chiqarish bilan bog‘liq omillar:
- kam harajatli ishlab chiqarishning samaradorligi (ishlab chiqarish
ko‘lamidan tejash, to‘plangan tajriba samarasi);
- ishlab chiqarish sifati;
- yuqori fond qaytimi;
- ishlab chiqarish harajatlarning kam bo‘lishi, kafolatlanadigan xolda
joylashtirilishi;
- tegishli malakali ishchi kuchi bilan ta’minlash,
- yuqori mexnat unumdorligi (ayniqsa ko‘p mehnat talab qiladigan
soxalarda);
- arzon loyixalashtirish va texnik ta’minot;
- ishlab chiqarishning model va o‘lchamlarning o‘zgarishiga moslashuv-
chanligi.
Muvaffaqiyatning kalit omillari (M.K.O)-bu raqobatbardosh bo‘lish va
moliyaviy barqarorlikka erishish uchun firma ta’minlashi lozim bo‘lgan raqobat
imkoniyatlari va faoliyat natijalaridir. muvaffaqiyatning kalit omillari shunday
omillarki, ularga firma aloxida e’tibor berishi kerak , chunki ular firmaning
muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligini belgilab beradi. Masalan: pivo sanoatida
ishlab chiqarish quvvatlarining to‘liq bandligini ta’minlash shunday omilga kiradi.
(bu ishlab chiqarish harajatlarini minimallashtirib beradi) muvaffaqiyatning
kalit omillari har bir tarmoqda o‘ziga xos xususiyatga , ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Ayrim tarmoqlarda muvaffaqiyatning kalit omillari 3-4ta bo‘lishi mumkin , lekin
xal qiluvchi ahamiyatga 1 yoki 2 tasi ega bo‘ladi.
Prezidentimiz o‘z ma’ruzalarida “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni
cheklash va raqobat to‘g‘risidagi qonon bugungi kunda eskirdi va zamon
15

talablariga javob bermay qoldi. Shuni e’tiborga olgan xolda “Raqobat
to‘g‘risidagi” yangi qonunni ishlab chiqarishimiz va qabul qilishimiz zarur.”6- deb
ta’kidlagan edilar.
Shulardan kelib chiqqan xolda, raqobat bozor iqtisodiyotini harakatlan-
tiruvchi mexanizmi hisoblanadi. Zero, raqobat tashqi kuch sifatida maydonga
chiqib, korxonalarda mehnat unumdorligini oshirish, harajatlarni kamaytirish,
ishlab chiqarish va mehnatni oqilona tashkil etishga, binobarin ishlab chiqarishni
kengaytirish va samaradorligini oshirishga doimo undab turadi.
Raqobat nima ishlab chiqarish kerak? degan savolga aniq javob beradi.
Chunki haridorning tovar va xizmatlarni sotib oligga sarflash uchun mo‘ljallangan
mablag‘lari doimo cheklangan bo‘ladi. O‘z navbatida tovar ishlab chiqaruvchilar
o‘z tovarlarini sotish orqali Ushbu mablag‘larga ega bo‘lish maqsadida
kurashadilar.
Shuni aloxida ta’kidlash kerakki raqobat iqtisodiy agentlarning bitimlarini
uzluksiz oshirishga, rag‘batlantirib turadi. Busiz raqobatda g‘olib chiqish mumkin
emasligini ta’kidlab, shuni aytish kerakki fan-texnika taraqqyoiti yutuqlarini
vaqtida ishlab chiqarish, joriy etish yuqori saviyadagi mutaxassislarni talab etadi.
Ushbu ishlarni amalga oshirmaslik esa muqarrar ravishda raqobat kurashini boy
berishga olib keladi.
Bozorda firmalar resurslarini arzon olish va tovarlarni qimmatroq sotishga
intiladilar va foydani ko‘proq olish uchun kurashadilar. Haridor mollarni bozorda
arzon olmoqchi bo‘lsa, sotuvchi qimmatroqqa sotishni o‘ylaydi. Raqobatda aniq
maqsadlar qanday bo‘lmasin, pirovard natija daromad ko‘rish yoki imidj ortishidan
iborat. Raqobatsiz bozor iqtisodiyotining bo‘lishi mumkin emas va bunda
iqtisodiyot mavjud bo‘la olmaydi ham.
Bozor raqobati qanday xususiyatga ega? Birinchi navbatda, rivojlangan
bozorda raqobat iste’molchilar (haridorlar) o‘rtasida emas balki tovarlar va
xizmatlarni sotuvchilar ham iste’molchilar singari foyda olish yo‘lida harakat
qiladi. Ammo ishlab chiqaruvchining shaxsiy foydani ko‘zlashi raqobat bo‘lganda
yuqori raqobatdoshlikka erishish moddiy texnika, moliya va mehnat resurslaridan
16

samarali foydalanish esa umuman jamiyat manfaatlariga mos keladi, chunki
resurslar har qanday jamiyatda cheklangan. Raqobat mahsulot birligiga mehnat
sarfini kamaytirishga eng mukammal texnologiyalarni ishlab chiqarish va joriy
etishga, mahsulot sifatini yaxshilash va narxini pasaytirishga rag‘zbat beradi.7
Bozorning raqobatchilik tarkibiy tuzilishining turli modellari ajratib
berilgan. Uning turli modeli keng e’tirof etilib, mukammal (sof) raqobat;
monopolistik raqobat, oligopoliya, mukammal monopoliya kabilarga bo‘linadi.
Mukammal (sof) raqobat - bozorga kirib keladigan va undan chiqib ketadigan,
haridor va sotuvchilarning ko‘pligi bilan tavsiflanadigan, sotuvchilar bir xil ish
turidagi tovarlar va xizmatlarni taklif etadigan raqobat turidir. Bunda haridor va
sotuvchilarning birontasi ham aloxida bir o‘zi bozor narxlariga ta’sir ko‘rsatishga
qodir bo‘lmaydi. Bu modelga ko‘ra mukammal raqobatchi mavjud bozor
narxlarida sotish uchun mo‘ljallangan jami mahsulot yoki xizmatni bozorda sotish
imkoniyatiga ega bo‘lgan ishlab chiqaruvchi yoki tovarlarni sotuvchi hisoblanadi.
U umumbozor narxlariga uni ko‘tarish yoki pasaytirish tomoniga qarab hech
qanday ta’sir ko‘rsata olmaydi, chunki bir xil yoki turdosh tovarlar va xizmatlar
savdosining umumiy xajmida uning hissasi bir ishlab chiqaruvchi bozorni o‘z
ichiga oladigan bo‘sag‘asidan past ijtimoiy manfaatlar nuqtai nazaridan xuddi
shunday raqobatli bozor eng foydali hisoblanadi. Bunday bozorda yakka bir ishlab
chiqaruvchi va sotuvchi narxga ta’sir ko‘rasat olmaydi, jamiyat esa haridor
qiyofasida tekshirib, sinab, tanlab olib ayni paytda ishlab chiqarishni nazorat qiladi
va boshqaradi.
Bu yerda, MS=MR=P – masofa; AV=R-AS – to‘g‘ri burchak yuzi bir- birlik
mahsulotdan olinadigan o‘rtacha foyda; AVSD - to‘g‘ri burchak yuzi firmaning
eng ko‘p yalpi daromadi. 1.1.1-chizmada ko‘rinib turganidek firmaga hamisha
ham qisqa muddatli davrda foydani eng yuqori darajaga kerak emas. Chegaraviy
daromad (MR) chegaraviy harajatlar (MS)ga teng bo‘ladigan va chegaraviy
harajatlar egri chizig‘i ko‘tarilib boradigan nuqtada foyda eng yuqori darajaga
yetadi: MR=MS (1). Raqobatli bozorda talab egri chizig‘i to‘g‘ri chiziqdan iborat
bo‘ladi, shu sababli MR=R, ya’ni (1) qoidani MS=R shaklida yozish mumkin.
17

1.1.2-chizmada raqobatchi firmaning o‘z zararlarini eng kam darajaga tushirish
AYE kesma - R – AYEFD to‘g‘ri burchak yuzasi ishlab chiqarish xajmi q|
bo‘lganida olinishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha foyda; AS- AVC=AFC – kesma
VE – doimiy o‘rtacha harajatlar; SBEF yuza – hech qanday mahsulot
chiqarmaydigan maqomdagi harajatlarga teng zarar 3
.
Monopolistik raqobat o‘z nomiga mos xolda ustun keladigan raqobatning
bir qadar monopol hukmronlik bilan aralashmasidan iborat. Raqobatchilardan
anchagina sonli bo‘lishi ulardan har birining bozor narxlarini nazorat qilish
imkoniyatini to‘liq bo‘lmasada, ammo sezilarli darajada cheklaydi. Monopolistik
raqobatga xos bo‘lgan muxim belgi sotuvchilarni tovarlarni tabaqalashtirishga
intilishidir.
Tabaqalashtirish, ya’ni tovarlarga aloxida uni o‘ziga o‘xshash tovarlardan
ajratib turadigan sifat berish sotuvchiga raqiblarining xudi shunday tovarlarga
qaraganda uning tovarini afzal ko‘ruvchi haridorlar haridorlar doirasini yaratish
imkoniyatini beradi.
Oligopoliya - tarmoqda bir necha firmaning o‘zaro bog‘lanib qolishi,
ularning har biri o‘z harakati bilan raqiblarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, va uni o‘zi
ham ularning ta’siridir. Bozorning oligopoliya tuzilmasida firmalar aynan o‘xshash
ish deyarli bir xil yoki bo‘lmasa tabaqalangan mahsulotlar ishlab chiqarishdlari
mumkin. Oligopolik bozorda narx bo‘yicha peshqadam bo‘lish ko‘p uchraydi. Bu
peshqadam tarmoqdagi eng yirik ish eng samarali ishlayotgan firma bo‘ladi.
Tarmoqdagi peshqadam o‘z mahsuloti narxini o‘zgartirish bilan boshqa hamma
firmalarni narxlarini qayta ko‘rib chiqishga majbur etadi. Oligopoliyada raqobatchi
firmalar sonini ko‘p bo‘lmasligi ularning narxlar yetkazib berish xajmlari, bozorni
bo‘lib olishni birgalikda boshqarish maqsadlarida til biriktirish ehtimoli
imkoniyatlarini keltirib chiqaradi. Oligopoliya tarmoq sharoitlarida firmalar
hamkorlikni yuridik jixatdan rasmiylashtirilmasdan va bu haqida oshkora xabar
bermasdan manfaatdor bo‘lishlari mumkin. Xo‘jalik sub’ektlarining raqobatni
jiddiy cheklashga olib keladigan noqonuniy kelishuvlariga yoki o‘zaro kelishilgan
3
Salimov S.A. Marketingni boshqarish. T.: Aloqachi, 2010.
18

faoliyatiga ko‘ra kurashish bozor iqtisodiyoti davlatlaridan monopoliyadanchiqish
qonuniy xujatlar yordamida xal qilinayotgan vazifalaridan biridir.
Mukammal (sof) monopoliya. Mukammal (sof) raqobatning butunlay aksi.
Bu modelda yaqinroq o‘rinbosar bo‘lmagan mahsulot taklif etadigan yagona ishlab
chiqaruvchi mukammal monopolist hisoblanadi. Bu modelda bozorda tanho
sotuvchi yoki ularning soni naqadar kamki ularning har biri raqiblari bilan
kelishilgan xolda mustaqil tovarlar va xizmatlar taklifi umumiy xajmiga va
ularning narxiga ta’sir ko‘rsatishga qodir. Monopol bozorlar barcha mamlakatlarda
shu jumladan raqobat mamlakatlarda darajasi yuqori bo‘lgan bozor iqtisodiyoti
mamlakatlarda kam mavjud. Bu bir qancha sababalrni paydo qiladi.
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish ko‘p xollarda kam chiqimli
unumdor ishlab chiqarishga erishish uchun uning miqyosini kengaytirishi ham
mutloq ma’noda kam harajat talab etadi. Shunday tarmoqlar ham borki ularda
mahsulot yoki xizatlar borligiga to‘g‘ri kekeladigan harajatlarni pasaytirish ayniqsa
ishlab chiqarish ko‘lamiga va raqibning bor yo‘qligiga bevosita bog‘liq.
Real bozor, mukammal raqobat – mukammal monopoliya o‘qi bo‘yicha
turli modelning qaysi biriga muvoqfiqroq kelishiga qarab shu bozorda tovarlar va
xizmatlar sotuvchisi bo‘lgan tadbirkorlar raqobat kurashining turli yo‘llaridan
foydalanadilar.
“Bozor iqtisodiyoti mamlakatlarida qonunlar reklama sohasidagi raqobat
kurashiga monelik qilmaydi. Tadbirkorlarga xususan faqat ularning tovar yoki
xizmatni sotib olish g‘oyani afzal ekanligiga haridorni ishontirishga urinishlarda
juda katta erkinliklar beradi”.8
Raqobat vositalarining shakl va taomyili, uning namoyon bo‘lishi sohalari
g‘oyat ko‘p va keng . Uning tarmoq ichidagi kapitalning bir tarmoqdan ikinchi
tarmoqga oqib o‘tishiga olib keladigan tarmoqlararo, jahon bozorlarida turli
mamlakatlar xo‘jalik kompleks raqobati kabi turlari mavjud. Raqobatni amalda
tasavvur etish uchun shu ko‘rinishlarga mansub bo‘lgan hozirgi usullardan
ayrimlarini ko‘rib o‘tamiz va jahondagi hamma mamlakatlarda qonuniy
hisoblanadigan va amalda keng qo‘laniladigan raqobat xulqining turli ishlarini
19

tavsiflaymiz. Narx bilan raqobatlashuv an’anaviy shakl. Uning an’anaviy va eng
ko‘p qo‘llaniladigan usullariga quyidagilar kiradi:
- “Narxlar jangi” – yirik ishlab chiqaruvchilar raqiblarini tarmoqdan surib
chiqarish uchun narxlarni vaqti-vaqti bilan yoki uzoq muddat pasaytirib turadi.
“Narxlar jangi”ni boshlagan baquvvat firma tovarning sotish xajmi ko‘payganligi
hisobiga ko‘proq daromad ko‘rishni ko‘zlaydi. Yirik kompaniyalarning o‘zlari
uchun yangi bo‘lgan mamlakatlarda ochilgan korxonalari filiallari boshqa xorijiy
va mahalliy ishlab chiqaruvchilar bozordan siqib chiqarish uchun aksariyat
“narxlar jangi”ni qo‘llaydi. Iste’molchilar dastlab tarmoqdagi “narxlar jangi”dan
foyda ko‘radi, ammo keyinchalik bunday monopoliyalashtirishning jabrini
tortishlari mumkin. Davlat mahalliy tovar ishlab chiqaruvchilarning tarmoqni
o‘zlashtirishdan manfatdor bo‘lib qudratli xorijy firmalar bilan kurashda mahalliy
bozorda o‘rnashib qolishga yordam berish uchun ularni aloxida imtiyozlar va
afzalliklar tizimi bilan qo‘llab-quuvatlashga harakat qiladi, u yoki bu tarmoqda
xorijiy xo‘jalik yurituvchi shakxsga tadbirokrlik faoliyati uchun mahalliy sherik
ishtirokida qo‘shma korxona barpo etish majburiy shart qilib qo‘yadi yoki boshqa
cheklash va tartibga solish choralarini ko‘radi;
- demping – amal qilish va maqsadlarga ko‘ra “narxlar jangi”ga yaqin
bo‘lgan narx bilan raqobatlashuv usuli. Uning mohiyati shundaki yirik tovar ishlab
chiqaruvchilar boshqa mamlakatlar xududida korxona qurmaydilar, ammo uning
bozorlarida o‘z ichki bozordagi narxlardan, jahon narxlaridan arzon. Dempingning
ma’nosi tovar ishlab chiqaruvchi mamlakatning ichki bozorida sotilayotgan
ortiqcha mahsulotni yo‘qotish va yangi bozorlarga kirib olishdan iborat.
Rivojlangan iqtisodiyotga ega bo‘lgan davlatlar rivojlanishi pastroq mamlakatlarga
dempingni eksportchi kompaniyalarga byudjetdan maxsus eksport mukofotlari va
subsidiyalari to‘lash bilan rag‘batlantiradi va bu to‘lovlar kompaniyalar ko‘radigan
zararni qisman qoplaydi. Bunday ishlardan davlatning manfaatdorligi boshqa
malakat bozorida o‘z ishtirokini kuchaytirish, iqtisodiy manosabatlarni yanada
rivojlantirish uchun negiz yaratishga intilish bilan izohlanadi.
20

Rivojlangan mamlakatlardan rivoji pastroq mamlakatlarga demping tovar
chiqarish amaliyotda doimiy xodisa. Demping narxlar iste’molchilarni so‘zsiz
qoniqtiradi, ammo “narxlar jangi”di bo‘lgani kabi bozorda bunday tovarlarning
hozir bo‘lishi mahalliy tovar ishlab chiqaruvchilarning rivojlanishini
qiyinlashtiradigan omilga aylanishi mumkin. Demping tovarlar kiritayotgan davlat
- bu jarayonni savdo cheklashlarini joriy etish, muayyan turdagi tovarlarni kiritish
uchun bojlarni ko‘tarish bilan nazorat qilish, shuningdek demping narxlarda
sotilayotgan tovarlarga o‘xshash tovarlar ishlab chiqaruvchi mahalliy
tadbirkorlarga yordam berish imkoniyatlariga ega 4
.
Halqaro amaliyotda mahsulot narxidan chalg‘itmaslik, tovarning qiymati va
sifati sohasida raqobatni qiyinlashtirmaslik uchun chegirma va saylovlarning eng
yuqori miqdorlarini belgilab qo‘yish kam uchraydi. Shuningdek narx bilan
raqobatlashuvga quyidagilarni kiritish mumkin:
- muayyan toifadagi iste’molchilar uchun imtiyozli narxlar (masalan,
aviakompaniyalardan yo‘lovchilar guruxiga bir yo‘la olinadigan “Oilaviy” biletlar
yakka-yakka olishga qaraganda arzonroq) sotiladi;
- vaqti va joyiga qarab narxlarni tushirish yoki ko‘tarish (kinoteatrga ertala
borish kechkidan ko‘ra, ish kunida borish dam olish kunidan ko‘ra arzonroq
turadi);
- ko‘rasatiladigan xizmatlar xajmi ko‘paygan yoki tovarlar sifati yaxshi-
langan sharoitlarda ham amaldagi narxlarni saqlab turish;
- haridorlar uchun kredit muddatlarini uzaytirish va boshqalar.
Narx bilan raqobatlashuvga kirmaydigan raqobat usullarini “narxsiz
raqobat” deb ataladi. Bu atama garchi noaniq bo‘lsada amaliyot va ilmiy
adabiyotda keng qo‘llaniladi, raqobat kurashidagi turli usullarga yagona nom
berishga imkoniyat yaratadi.
4
Salimov S.A. Marketingni boshqarish. T.: Aloqachi, 2010.
21

1.2. Tovarning raqobatdoshligini o‘rganish va baholash usullari
Prezidentimiz o‘z ma’ruzalarida, “Inqirozga qarshi choralar dasturi
doirasida amalga oshirilgan yana bir yo‘nalish – mamlakatimizdagi eksport
qiladigan korxonalarni qo‘llab quvvatlash va rag‘batlantirish, eksport salohiyatini
mustaxkamlash bo‘yicha qabulqilingan amaliy choralar muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi.”9 deb ta’kidlagan edilar.
Shunday ekan talab, taklif va raqobatsiz bozorni tasavvur etib bo‘lmaydi.
Haridorning tovar va xizmatlar sotib olish uchun qilgan sarf harajatlari ikk
qismdan iborat. Birinchi tovarga bo‘lgan baho, ikkinchisi uni topishga ketgan vaqt
va ishlatish harajatlaridir. Ularning hammasi jamiyat uchun iste’mol harajatlarini,
ya’ni bahosini tashkil etadi. Iste’mol bahosi tovarning harid qilib olish narxidan
ancha ko‘p. Tovarlar ichida eng raqobatdoshi bo‘lib boshlang‘ich bahosi past
emas, iste’molchi qo‘lida ishlatilishi qulayligi, kam sarfligi va umumiy harajati
kamligi bilan farqlanadigan hisoblanadi. Haridorlar xajmi – harakatini kuzatish
shuni ko‘rsatmoqdaki, ular tovarlarni taqqoslashda qaysinii qo‘llash samaradorligi
(R); sotib olish harajatlariga (S) nisbatan yuqori bo‘lsa o‘sha tovarni ko‘proq
tanlashadi. Demak, tovarni raqobatdoshligi (K) umumiy ko‘rinishda bo‘ladi.
Tovarning raqobatdoshligini baholash qo‘yidagi bosqichlarni o‘z ichichga
a) bozorni tahlil qilib o‘zimizni tovarimizga o‘xshash tovar namunasini
topib olish;
b) bizning tvoar bilan solishtiriladigan tovarlardagi asosiy ko‘rsatkichlarni
belgilash;
v) o‘zimizning tovarimizdagi integral (umumiy) raqobatdoshlik
xususiyatlarini aniqlash.
Bozordagi raqobatga esa ko‘proq tovar sotishni rag‘batlantirish vositalari
xizmat qiladi. Asosiy axborotni haridorlar tovar ishlab chiqaruvchidan olinadi.
Haridorlarni asosan tovarning iste’mol qiymati qiziqtiradi. Raqobat bozorda taklif
talabdan yuqori bo‘lganda firmalar ichida emas balki tovarlar orasida namoyon
bo‘ladi.
22

Raqobat asosan quyidagi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin: a) tovarlarning
xizmatlari bo‘yicha bir xil ehtiyojni qondirishga qaratilgan raqobat. Masalan, sport,
kitoblar, plastinkalar kishining madaniy dam olishiga qaratilgan. Shuning uchun
ular bir-biri bilan raqobatchi; b) bir xil tovarni har xil firmalar ishlab chiqarishi
orqali bo‘ladigan raqobat yoki bir xil firma tomonidan har xil modifikatsiyadan
tovar ishlab chiqarish; v) baholar orqali bo‘ladigan raqobat – bu eng ko‘p tarqalgan
usullaridir. Bahoni pasaytirib bozorni egallash. Tovarlarni iste’mol qilish
(ishlatish) jarayonidagi bahosini pasaytirishga elektr yoqilg‘i va material sarflarini
kamaytirish va xizmat qilish muddatini ko‘paytirish orqali erishish 5
.
Jahon bozori tajribasida raqobatning quyidagi shart-sharoitlari mavjud:
1.Agar raqobatchilar kuchi teng va strategiyalar bir-biriga o‘xshash bo‘lsa
bozor muvozanati uzoq saqlanmaydi, ular orasidagi kelishmovchilik
susaymaydi.
2.Raqobatchining g‘ashini keltiradigan harakatlar qilmang.
3.Sizning raqobatchingiz hamma narsadan xabardor deb biling.
4.Sizning harakatlaringiz o‘zingizning imkoniyatlaringizga mos ekanligiga
raqobatchingizni ishontiring.
Raqobatchilar strategiyasini o‘rganishda quyidagi savollarga javob topiladi:
1.Boshqa tovarlarning raqobatbardoshligini belgilovchi omillar qaysilar?
2.Raqobatchi firmaning reklama vositalari va sotishni raqobatlantiruvchi
usullari?
3.Qaysi belgilari ishlatilmoqda?
4.Tovarni kafolatli va undan keyingi ishlatish davrlarida qanday servis taklif
qilinmoqda?
Tovarlarni raqobatdoshligini baholashda 4 ta usul mavjud bo‘lib ular
quyidagilardan iborat:
1. Ekspert baholash
2. Baholashni o‘lchash-hisoblash usuli
3. Tajriba usuli
5
Soliyev A. Marketing. Bozorshunoslik. T.: IQTISOD-MOLIYA, 2010. 234 b
23

4. Sotsiologik usul
Ekspert baholash – tovarlarni sifatini ekspert baholashda tovarlarni ishlab
chiqarishda katta ahamiyatga ega. Ekspert baholashda 2 xil usul mavjud: 1) xay’at
usuli; 2) yetakchi ekspert va guruh usuli.
O‘lchash- hisoblash usuli- bu usul bilan tovar sifatini baholash tajriba
natijalari asosida o‘lchanadigan ko‘rsatkichni baholash, qiymatni aniqlash va
oldindan ishlab chiqilgan namunaviy hisoblash formulasi, grfik va jadvallarni
ishlatib o‘lchashga asoslangan.
Baholashni tajriba usuli – bunda tovarlarni raqobatdoshligini aniqlash
tajriba usulida ekspert qiluvchi tovarni sifatini insonlarda sinab ko‘radi.
Baholashni sotsiologik usulida esa – tovarlarni raqobatdoshligini aniqlashni
tajriba usulida ekspert qiluvchi tovarni sifati to‘g‘risidagi fikrlari asosida tovarga
baho beriladi. Tashqi bozorga chiqish har doim raqobat krashiga tortilishi
demakdir.
Haridorlarning ayrim bir ehtiyojlari teng yoki qisman o‘zgaradigan
sharoitlarda bir xil yoki har xil usullar bilan qondirish mo‘ljallangan xilma-xil
tovarlar ayni bir vaqtda taklif etiladi. Bunday sharoitda iste’molchi o‘zining qiymat
birligi bo‘yicha raqobatchilar tovarlariga qaraganda ehtiyojni ko‘proq va yuqori
darajada qondiradigan tovarlarni tanlaydi 6
.
6
Soliyev A. Marketing. Bozorshunoslik. T.: IQTISOD-MOLIYA, 2010. 234 b
24

II.BOB. RAQOBAT SHAROITIDA BAHO SIYOSATINING MOHIYATI
VA VAZIFALARI
2.1. Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
Prezidentimiz o‘z ma’ruzalarida, “Mamlakatimizning raqobatdoshligini
oshirishni ta’minlash uchun iqtisodiyotni tarkibiy o‘zgartirish jarayonlarini
chuqurlashtirish siyosatini davom ettirish 2010 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy
dasturni amalga oshirishning muxim ustuvor yo‘nalishiga aylanishi lozim”10 – deb
ta’kidlagan edilar
Baho – bu bozor unsurlari ichida eng murakkabidir. U o‘zgaruvchan,
harakatchan, bozordagi kon’yukturali tebranishlarga moslashuvchan, doimo
o‘zgarib turuvchi mexanizmdir. U tovar qiymatining puldagi ifodasidir. Uzoq vaqt
davomida bizning iqtisodiyotimizda barqaror baholar ahvolini tovar va xizmatlar
bilan ta’minlashdagi ijtimoiy haqiqatnining asosiy tamoyili degan fikr hukmron
edi. O‘zgarmas baholar barqaror ishlab chiqarish rivojiga va talabini qondirishga
to‘siqlik qiladi.
Bugungi kunda baholar tizimi ancha chalkash, uni tushunib yetish bir
muncha murakkab, eng asosiysi u xo‘jalikni murakkab yuritishning yangi bozorlar
sharoitiga moslashmog‘i lozim.
Bozor baholarining asosiy xususiyati ularning doimo o‘zgarib turish
qobiliyatidir. Bu tabiiydir, chunki baholar talab va taklifni o‘zaro bog‘lovchi
vositadir. Bizga ma’lumki, ularning har ikkalasi ham harakatchandir. Shuning
uchun harakatchan baholar siyosatidan foydalaniladi. Bu siyosat tovarning
bozordagi harakatini, tovar hayotiylik davrini turli bosqichlarini tartibga solish va
boshqarish bozorga yangi iste’mol tovarlari va ishlab chiqarish vositalarini
kiritishni eskirgan modellarini bozordan siqib chiqarishni ta’minlaydi.
Baholar hech qachon sababsiz o‘zgarmaydi, masalan, biror kamchiligi
bo‘lgan va ma’naviy eskirgan tovarlar pasaytirilgan baholarda xattoki tushurilgan
baholar deb ataluvchi baholarda sotiladi. Yuqori baholar esa yuqori sifatli, ya’ni
iste’mol qobiliyatiga ega bo‘lgan tovarlarga o‘rnatiladi. Rivojlangan iqtisodiyotga
ega bo‘lgan mamlakatlarda bahoni tashkil qilish muammolarini faqatgina asosiy
25

strategik yondoshishlarigina ishlab chiqilishigina bejiz emas chunki baholarning
o‘zi faqat bozor sub’ektlari: sanoat va savdo firmalari, korxonalari tomonidan
o‘rnatiladi va davlat tomonidan tartibga solinadi. Baho darajasi tovarning
raqobatdoshligi va bozordagi o‘rniga bog‘liqdir. Buning natijasi sotiladagan
tovarlar masalasida korxona ulushining oshishidir.
Bahoni tahlil qilishda eng avvalo nimaga ahamiyat berish kerak va
tovarning birlamchi bahosi qanday bo‘lishi foyda olish uchun va bozorda bu
mahsulotni ulushini oshirish uchun uni qanday o‘zgartirish kerak? Mutaxassislar
bu savollarga javob berishga turlicha yondoshadilar 7
.
Birlamchi bahoni aniqlashga vaqt bo‘yicha baho darajasini aniq hisoblash
ta’sir qiladi. Bu hisoblash bozor segmentiga tovarni hayotiylik davriga, tovarga
talab va taklifning potensial miqdoriga bog‘liq bo‘ladi. Tovar siyosati ijtimoiy
tovar ishlab chiqarishning barcha taqsimlashlarini almashuv va iste’molchining
o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan xolda yuritiladi. Har bir bosqichda tovar
bahosiga ta’sir qiluvchi unga xos omillar harakat qiladi.
Tovar va xizmatlar bahosida, sarflangan harajatlar bahoda aks etgan foyda
talab va taklifning nisbati hisobiga olinadi. Xudi mana shu omillar talab va taklif
qiymati foydani tenglashishi kabi ob’ektiv qonuniyatlariga asosan baholarni tashkil
qilishni tartibga soladi.
Firma baho siyosatida tovar va xizmatlar birlamchi bahosini o‘rnatishning
o‘ziga xos xususiyati shundaki, haridor o‘z firmasiga doimo ishonadi. Masalan,
firma yangi tovarga bahoni yuqori o‘rnatmaydi, o‘rnatsa ham u doimo o‘z
haridorini qoniqtiradi.
Moliyaviy va bank boshqarish sistemalarining susayishi, transport va milliy
iqtisodiyot tarmoqlarining kuchsizlanishi baho raqobatini oshirib yubordi. Baholar
darajasi ko‘p xollarda haridor tomonidan belgilanadi. Ma’lumki, yuqori daromadli
rivojlangan ba’zi bir mamlakatlarda narxni pasayishi sifatni yomonligidan dalolat
beradi. Shuning uchun narx pasayishi shu davlatlarda korxonani mavqeini bozorda
mustahkamlamaydi, balki uni raqobatdoshlik darajasini pasaytiradi.
7
Strategik marketing / Qosimova M., boshq. T.: O’qituv-chi, 2004y–272 б .
26

Hozirda asosan baho raqobati bahosiz raqobatlarga o‘z o‘rnini bo‘shatib
bermoqda. Baholar faqat iste’moldangina emas, balki ishlab chiqarishdagi
o‘zgarishlardan ham darak beradi. Baholarning boshqa muxim vazifasi ishlab
chiqaruvchilar va iste’molchini rag‘batlantirishdir. Narxlarning o‘zgarishi ularni
ham, bularni ham chorasini ko‘rishga ayni vaqtda bunday chora imkoniyat
yaratishga undaydi.
Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
Marketingda bir necha baho strategiyalari mavjud. Yuqori baho yoki
“qaymog‘ini olish” strategiyasi – avvalo tovar bahosini ishlab chiqarish narxidan
ancha yuqori o‘rnatib, asta-sekin uni tushirib boradi. Bu usul bilan yangi tovarlar
sotiladi va bozorga kirgandan keyin segmentlar guruhini kengaytirish maqsadida
arzonlashtirib boriladi. Yuqori baho strategiyasi sotuvchiga tezda sarf-harajatlarni
qaytarib olishga yordam beradi. Firma bozorda yangi tovarlar taklif qilishda
monopol holatda bo‘lsa, talab takliflar yuqori, baland narx haridorlar tomonidan
yuqori sifatli tovar belgisi deb qabul qilingan vaqtlarda bu strategiya o‘zini
oqlaydi.
Keyinchalik bozorda o‘xshash tovarlar – raqiblar paydo bo‘lgandan keyin
firma o‘z tovari narxini tushira boshlaydi va boshqa segmentlar uchun yangi tovar
modifikatsiyasini yarata boshlaydi.
Tovar boshlang‘ich bahosi past o‘rnatilib, talab rag‘batlantiriladi, raqobatda
yutib chiqiladi, raqiblar tovarini bozordan siqib chiqariladi. Unda asosiy ulushini
egallaydi va keyin tovar narxini oshira boshlaydi. Ammo “haridorlar” bozorida bu
strategiyani qo‘llash juda qiyin, faqat to‘yinmagan “sotuvchilar” bozorida biror
natijaga erishish mumkin.
Agar tovar harakati qatnashchilari o‘z tovari bahosini o‘zgartirmaslikka
intilsa, ko‘p vaqt standart narx saqlanib turadi.
“O‘zgaruvchan narxlar bozorda talab ko‘paysa yoki davlat miqyosida biror
iqtisodiy tadbir o‘tkazilsa, shunga mos ravishda tovarlar va xizmatlarga yangi
baholar o‘rnatishni bildiradi”.
27

Diskriminatsiya baholari ayrim sotuvchilarga ma’qul kelmagan haridorlar
uchun, ayniqsa davlatlar orasidagi munosabatlar, haqiqiy siyosiy muhit buzilgan
davrda o‘rnatiladi. Bu narxlar o‘ta yuqori, tovarni sotib oluvchiga bir necha
marotaba og‘ir tushadigan qilib o‘rnatiladi.
Yagona narx strategiyasi yoki hamma iste’molchilar uchun bir xil baho
o‘rnatish strategiyasi tovarlarni namunalari bo‘yicha kataloglar va aloqa bo‘limlari
orqali sotishda ishlatiladi.
Qayishqoq baholar haridorlarning imkoniyatlariga qarab va savdolashish
qobiliyatlari asosida o‘rnatiladi. Bu narxlar yakka tartibda shartnomalar tuzishda
ishlatiladi.
Tovar narxi va sifati orasidagi bog‘liqlik – bu tamoyil bo‘lib unga asosan
iste’molchilar yuqori bahoning manbai yaxshi sifat, aksincha pats narxli mahsulot
sifatsiz deb qarashini anglatadi. Demak, bozorda tovar narxining shakllanishiga
juda ko‘p omillar ta’sir ko‘rsatadi, ularning barchasini tovar narxini belgilashda
o‘ziga xos holatlada hisobga olish tavsiya etiladi. Firma baho strategiyalarini bir
nechasini muvofiqlashtirib, bozorning aniq kon’yunkturasi va umumiy marketing
vazifalariga asoslangan ravishda qo‘llaydi.
Mahsulotning yuk sifatida ishlab chiqarish jarayonidan iste’molchiga yetib
kelishigacha – tashish, saqlash va qo‘shimcha ishlarni bajarish bilan bog‘liq
bo‘lgan jarayon tovar harakati deyiladi. Tovar harakatini rejalashtirishda
korxonalar tanlagan tovar sotish uslublariga asoslaniladi. Ular quyidagi uch
uslubdan biri bo‘lishi mumkin:
- tovar ishlab chiqaruvchi vositachilarsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zining
iste’molchisi bilan bog‘lanish;
- tovarlarni mustaqil vositachilar orqali sotish;
- aralash usul, ishlab chiqaruvchi firma va vositachi savdo tashkiloti
sarmoyalari qatnashishi orqali.
Tovar harakatini shaklini tanlashda uning harajatlari quyidagi formula bilan
aniqlanadi:
Tx = T + O1 + O2 + Kx.
28

Bu yerda. Tx – tovar harakati harajatlari summasi;
T – transport harajatlari;
O1 – ombor harajatlarining doimiy qismi;
O2 – ombor harajatlarining o‘zgaruvchan qismi;
Kx – qolgan harajatlar.
Tovar harakatlari harajatlari uning sotish bahosiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Ulgurji savdo umumlashgan vositachi hisoblanadi va ko‘pchilik vazifalarni
bajaradi. Uning ahamiyati quyidagilar:
- chakana savdoga ishlab chiqarish firmalarining tor assortimentini
kengaytirib taklif etadi;
- katta xajmda tovar sotib olib, muomala harajatlarini kamaytiradi;
- yuqori malakali tovarshunos va marketologlar bilan tovarlar bozorini
chuqur o‘rganadi;
- tovarlarni saqlaydi va kerakli tovar zahiralarini shakllantiradi;
- ishlab chiqaruvchilar va chakana savdo o‘rtasida mustahkam aloqa
bog‘laydi, ularga moliyaviy yordamlashadi va b.
Diler – mustaqil kichik vositachi – tadbirkor bo‘lib, oldi-sotdi ishlarini
bajaradi va moddiy javobgarlikka ega.
Savdo madaniyati – keng tushuncha bo‘lib, iste’molchi to‘g‘risida
chinakam, chuqur, har tomonlama g‘amxo‘rlik qilish uning asosi hisoblanadi.
Savdo madaniyati deyilganda haridorga xushmuomalada bo‘lishni, xizmat
ko‘rsatishni ilg‘or usullarini joriy etishni, savdo maydonini bezash, did bilan
jixozlashni, do‘konlarning aholi uchun qulay ish vaqtlari kabilarni tushunmoq
kerak.
Chakana savdo madaniyati do‘konning texnologiya jarayoni tashkil
etilishidan boshlanadi.
Tovar sotish – har qanday do‘konning asosiy vazifasidir. Shu sababli tovar
sotish aossiy texnologiya jarayoni hisoblanadi. Boshqa xizmatlarning hammasi
yordamchi jarayonlarga kiradi.
29

Asosiy texnologiya jarayoni, ya’ni tovar sotish quyidagi tarkibiy qismlarni
o‘z ichiga oladi:
1) tovarni tavsiya qilish;
2) haridorlarga maslahat berish;
3) tovarni uning qo‘liga topshirish;
4) hisob-kitob qilish.
Yordamchi texnologiya jarayonining quyidagi tarkibiy qismlari bor:
1) tovar qabul qilish;
2) tovarni tashib olish va saqlash uchun joylash;
3) tovarlarni sotishga tayyorlash.
Do‘konning texnologiya jarayonini tashkil etishda quyidagi talablar hisobga
olinishi zarur:
1) tovarlarning iste’mol qiymati to‘la saqlanishi;
2) tanlab olingan texnologiya variantining fan-texnika taraqqiyoti hozirgi
zamon darajasiga mos kelishi;
3) texnologiya jarayonini tashkil etish uchun qilingan sarflarning iqtisodiy
samaradorligi;
4) jonli mehnatni tejash, xodimlarning yuksak mehnat unumdorligini
ta’minlash va og‘ir jismoniy mehnatni tugatish.
Tovar sotishning ilg‘or texnologiyasini joriy etishni nazarda tutib, do‘konlar
savdo maydonlarini quyidagi talablar asosida rejalashtirish lozim:
- savdo maydonini harakat qilishda, tovarlarni ko‘rish va tanlab olish
chog‘ida haridorlar uchun eng ko‘p qulaylik yaratish;
- hisob-kitob qilishda navbat kutib qolishga yo‘l qo‘ymaslik lozim;
- xodimlarning mehnat qilishi uchun qulay sharoit yaratish va savdo
maydonidagi tovarlarni yordamchi xonalardagi tovarlar bilan to‘ldirib turish;
- savdo maydonidan yanada samarali foydalanish;
- yuqori darajada ishlash qobiliyatiga erishish.
Haridorlar navbat kutib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun hisob-kitob
bo‘g‘ini quyidagi tartibda rejalashtiriladi:
30

1) kassalar savdo maydonidan chiqadigan joyga o‘rnatiladi;
2) kassalar yonidagi yo‘laklar haridorlarning bir tomonlama harakat
qilishini ta’minlaydi;
3) kassalar odatda kontrolyor – kassirlarning savdo maydoniga qarab
o‘tirishini hamda savdo maydonini yaxshi kuzatishni ta’minlaydigan darajada
joylashtiriladi;
4) haridorlar oqimi kontrolyor – kassirning chap tomonidan o‘tadi. Bunda
kassir o‘ng qo‘li bilan kasa apparatida chek bosadi, chap qo‘li bilan esa tanlab
olingan tovarlarni tekshiradi va pul qabul qilib oladi.
5) hisob-kitob bo‘g‘ini maydoni taxminan savdo maydonining 8-12 fozini
egallaydi.
Chakana savdo jarayoni – aholining tovar harid qilishini ta’minlaydigan
usullar yig‘indisidan iborat. Tovar sotish chakana savdodagi asosiy texnologiya
jarayoni hisoblanadi. hozirgi vaqtda chakana savdoda tovar sotishning quyidagi
usullari qo‘llanilmoqda:
- tovarni peshtaxta orqali sotish;
- tovarni haridorlar o‘ziga-o‘zi xizmat qiladigan usulda sotish;
- tovarni ochiq, yoyib qo‘yib sotish;
- tovar namunalarini ko‘rsatib sotish;
- tovarni aholining buyurtmasiga muvofiq sotish.
31

2.2. O‘zbekistonning yengil sanoat tovarlariga bo‘lgan talabni shakllantirish
va sotishni rag‘batlantirish
Tovarni sotib olishda insonlar ma’lum ehtiyojlarini qondirishni nazarda
tutadilar. Shu sababli tovarning sifat ko‘rsatkichlari to‘g‘risidagi axborot zarur.
Bo‘lajak iste’molchi quyidagi axborotni olishi shart:
- tovarning borligi va sotilish joyi;
- qaysi ehtiyojlarni qondirishga qaratilganligi;
- iste’mol qiymatining asosiy ko‘rsatkichlari;
- haridorni qoniqtirmay qolgan holda ularni himoya qilish kafolatlari.
Bo‘lg‘usi haridorlarga axborotlar yetkazish usullari:
a) reklamalar
b) ko‘rgazmalar o‘tkazish
v) yig‘ilishlar, anjumanlar va filmlar orqali.
Sotishni rag‘batlantirish siyosatining vazifasi ularda firma tovarlarini
keyingi vaqtda sotib olishga ishtiyoq tug‘dirish hamda doimo aloqada bo‘lishga
chaqirishdan iborat. “Odatda talabni shakllantirish tadbirlari iste’molchilarga va
sotuvchilarga qaratilgan bo‘ladi”.
Iste’molchilarni rag‘batlantirish ularga sezilarli tijorat imtiyozlari berishni
ko‘zda tutadi:
- tovarni sotib olish xajmiga va doimiy aloqada bo‘lib turishga beriladigan
imtiyoz;
- har xil shakldagi qarzlarga tovar sotish;
- tovarning ko‘p xajmda harid qilinishini ko‘zlab namunalarni bepul
tarqatish;
- tovarni vaqtincha ishlatish uchun bepul berish;
- ishlatilgan tovarni ma’lum shartlar bilan qabul qilish;
- yangi tovarlarni bo‘lajak haridorlarga ko‘rsatish;
- tovar ishlab chiqaruvchi korxonalarga sayohatlar uyushtirish;
- yangi tovarolarning bozorga kiritilishiga bag‘ishlangan matbuot
konferensiyalari uyushtirish;
32

- tovar bahosini keskin tushirish to‘g‘risidagi radio, televideniye va matbuot
orqali e’lon qilish.
Talabning shakllanishi va sotishni rag‘batlantirish siyosati tovarning
bozordagi hayotiy bosqichlariga muvofiq kelishi va har biriga mos mazmun
bag‘ishlashi shart.
Agar firma birinchi marotaba bozorga kirib borayotgan bo‘ls, unda alohida
strategiya ishlab chiqiladi. Odatda, quyidagi to‘rt xil marketing strategiyasidan
foydalaniladi:
birinchisi jadal marketing – buni ko‘pchilik haridorlar tovar to‘g‘risida
ma’lumotga ega bo‘lmagan yoki bo‘lgani ham uning yuqori bahosidan
ta’sirlanmagan holda ishlatadi. Haridorlarni jalb qilish, ularning talabini
shakllantirish tadbirlari o‘tkazishga katta mablag‘ ajratish orqali uyushtiriladi.
Tovarning bahosi ham yuqori o‘rnatilib ko‘p foyda olish nazarda tutiladi.
Ikkinchi uslub bozorga tanlov asosida kirish – uning xajmi katta bo‘lmagan
holatda ishlatiladi. Tovar ko‘pchilikka noaniq, unga yuqori baho qo‘yilsa ham
haridorlar sotib olishi mumkin. Raqobatchilar bozorda juda oz va shuning uchun
talabni rag‘batlantirishga kam harajat qilib, ko‘proq foydaga erishish mumkin.
Uchinchi uslub bozorga keng ko‘lamli kirib borish bo‘lib, bunda bozorning
xajmi katta, tovar haqida haridorlar kam taassurotga ega va uning narxi
balandligiga rozi bo‘lmagan davrda ishlatiladigan uslubdir. Undan tashqari raqobat
kuchli, tovar ishlab chiqarishni ko‘paytirish natijasida uning tannarxi pasayadi va
“baholar urushiga” imkon yaratadi. Rag‘batlantirishga ko‘proq mablag‘ ajratishga
imkoniyat yaratiladi.
To‘rtinchi uchlub sust marketing bo‘lib, bu bilan bozorning xajmi katta
bo‘lganda haridorlar tovarni yaxshi bilsalar-da kamroq harajatlar qilib, pastroq
baho orqali raqobat kam sharoitda muvaffaqiyatga erishiladi.
Bozorga kirgan tovar bilan iste’molchilar ko‘proq tanishgani tufayli
raqobatchilarni siqa boshlaydi. Agar bozor katta bo‘lsa, raqobatchilar ham bizning
tovarga o‘xshash tovar ishlab chiqara boshlaydi. Raqobatchilarga qarshi o‘sha
bozorga tovarning yangi-yangi turlari va yangi haridorlari uchun ishlab chiqiladi.
33

Shu davrda, ayrim tovarlarning modelini yangilash va talabni shakllantirishning
har xil tadbirlari o‘tkaziladi.
“Tovar bozorning tushkunlik davrida talabni va sotishni rag‘batlantirish
tadbirlari shu tovar uchun to‘xtatiladi”.13 Sotuvchilarga qaratilgan rag‘batlantirish
tadbirlari, asosan tovar sotilishi xajmini ko‘paytirish maqsadida olib boriladi:
- pul mukofoti berish;
- qo‘shimcha dam olish kunlari firma hisobidan sayohatlarga yuborish;
- qimmatbaho sovg‘alar berish;
- ma’naviy rag‘batlantirish;
- korxona faoliyati reklamasi;
- hayriya ishlarida faol qatnashish va b.
Tovarlar haraktaida asosiy o‘rinni reklama egallaydi. Reklamaning mohiyati
ishlab chiqaruvchi manfaatidan kelib chiqib, haridorda tovarni sotib olish
to‘g‘risida tasavvur uyg‘otishi zarur. Reklamaga tovar ishlab chiqaruvchi o‘z
tovari bilan bozorga kirayotgani to‘g‘risidagi axborot deb qarash lozim.
Ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘rtasidagi kommunikativ aloqa reklama
hisoblanadi. Reklamaning faoliyat doirasi o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
a) iste’molchining reklama qilinayotgan tovar va xizmatga hamda bozorga
bo‘lgan ehtiyojini o‘rganish;
b) maqsadga erishishni strategik rejalashtirish, bozor chegarasini aniqlash,
reklama vositalaridan foydalanish rejalarini ishlab chiqish va uni moliyalashtirish
yuzasidan zarur tadbirlar ishlab chiqish;
v) reklama vositalarini tanlash bo‘yicha harajatlar tizimini belgilashda taktik
qarorlar qabul qilish, matbuotda e’lonlarning yoritilishi va namoyish qilinishi
yuzasidan tadbirlar ishlab chiqish;
g) matn yozishni hisobga olgan holda e’lon tuzish, maket tayyorlash, uni
badiiy bezash va ularni ishlab chiqarish.
Reklama beruvchilar – bular ishlab chiqaruvchilar, chakana savdogarlar,
ulgurji sotuvchilar, xizmat firmalari, kasaba uyushmalari, jamiyatlar, assotsiat-
siyalar, maktablar, davlat idoralari, siyosiy arboblar, alohida shaxslar va
34

boshqalardir. Reklama beruvchilarni ikki asosiy, ya’ni umummilliy va mahalliy
turga bo‘lish mumkin. Ularning birinchisi qisman sotib olinadigan va uncha
qimmat bo‘lmagan tovarlarni reklama qiladi. Mahalliy reklama beruvchilar esa
turli sotuvchilar va mulkdorlardir.
Reklama agentligi – bu reklama beruvchilar uchun ixtisoslashtirilgan xizmat
turlarini taklif etuvchi vositachidir. U o‘z tovari uchun harior qidirayotgan
buyurtmachilarga reklama tayyorlaydi va uni reklama vositalarida joylashtiradi.
eklama vositalari – ommaviy axborot, qaysiki reklama murojaatlarini keng
tinglovchilar ommasiga yetkazuvchi reklama mutaxassislaridir.
Reklama savdo madaniyatini oshirishga ko‘maklashmog‘i lozim. Reklama
yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa, haridorlar o‘zlariga zarur tovarlarni tez topib, oson
va ko‘p vaqt sarflamay sotib oladigan bo‘ladilar.
Texnikaviy vositalarni qo‘llash va ulardan foydalanish uslublariga ko‘ra
reklama quyiagi turlarga bo‘linadi:
- vitrina-ko‘rgazma reklamasi;
- tasviriy, fotografik yoritilgan reklamalar;
- bosma reklamalar;
- namoyish reklamalar;
- kino-televizion va diapozitiv reklamalari;
- ovozli reklamalar.
Derazaga, do‘kon ichkarisiga va tashqarisiga qo‘yilgan vitrinalar, tovarlarni
do‘konning o‘zida ko‘rsatish vitrina-ko‘rgazmasi reklamasi hisoblanadi. Tasviriy
reklamaning ikki turi: do‘kon ichidagi va tashqarisidagi reklamalar bir-biridan
farq qiladi. Do‘kon ichkarisidagi reklamada har xil ko‘rsatkichlar, ma’lumot
peshtaxtalari, preyskurantlar, e’lonlar, rasmlarning har turlari qo‘llaniladi. Do‘kon
tashqarisidagi tasviriy reklama vositalariga osma rasmlar, yo‘llardagi
ko‘rsatkichlar, avtotransportga yozilgan vositalar kiradi.
Savdo texnologiyasi nuqtai nazaridan savdo reklamasining quyidagi turlari
bor:
- maxsus reklama nashrlari;
35

- ko‘p nushali bosma reklama;
- bosma sanoat reklamasi.
Markaziy va mahaliy matbuotda bosiladigan e’lonlar, xabarlar va
maqolalar haridorlarni yangi do‘konlar ochilganligi, yangi tovarlar keltirilganligi,
ulardan foydalanish usullari to‘g‘risida xabardor qiladi. Plakatlar, afishalar,
bukletlar maxsus reklama nashrlari jumlasiga kiradi 8
.
8
Бутуров И.Н. Маркетинг и менеджмент иностранного туризма. -М.: Финансы и статистика, 2009. -107 с.
36

XULOSA
Xulosa qilib aytganda, «O‘zbekengilsanoat» DAK qoshida to‘qimachilik
mahsulotlari reklamasi va marketing agentligi tashkil etilgan bo‘lib, u jahon yengil
sanoat mahsulotlari bozorlarining kon’yunkturasini o‘rganadi, talab borasida
yuzaga kelgan vaziyatni tahlil qiladi, mahsulotni eksport qilish yo‘nalishlari,
korxonalar tomonidan narx-navo siyosatining amalga oshirilishi yuzasidan takliflar
ishlab chiqish lozim.
Raqobatning iqtisodiy mazmunini tushunib olish unga turli tomondan
yondoshishini talab qiladi. Mustaqil tovar ishlab chiqaruvchilar (korxonalar)
o‘rtasidagi raqobat tovarlarni qulay sharoitda ishlab chiqarish va yaxshi foyda
keltiradigan narxda sotish, umuman iqtisodiyotda o‘z mavqeini mustahkamlash
uchun kurashdan iborat. Bunda ular kerakli ishlab chiqarish vositalari, xom ashyo
va materiallar sotib olish, ishchi kuchini yollash uchun ham kurashadi. Ishlab
chiqaruvchilar o‘rtasidagi raqobat pirovardida iste’molchilarni o‘ziga jalb etish
uchun kurashni ham anglatadiResurslarni yetkazib beruvchilar o‘zlarining
iqtisodiy resurslarini (kapital, yer-suv, ishchi kuchi) yuqori narxlarda sotish uchun
raqobatlashadilar. Ishlab chiqaruvchilar va resurslarni yetkazib beruvchilar
o‘rtasidagi raqobat bozor munosabatlari rivojlangan, iqtisodiyot to‘liq erkinlashgan
sharoitda yorqin namoyon bo‘ladi.
Raqobatning tartibga solish vazifasi ishlab chiqarishni talab (iste’mol)ga
muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta’sir o‘tkazishdan iborat. Aynan shu vazifa
yordamida iqtisodiyotda taklifning talab orqali, ishlab chiqarish tarkibi va
hajmining yakka tartibdagi va ijtimoiy ehtiyojlar orqali belgilanishiga erishiladi,
ya’ni iqtisodiyot bozor qonunlari asosida tartibga solinadi 9
.
Raqobatning resurslarni joylashtirish vazifasi ishlab chiqarish omillarini ular
eng ko‘p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish
imkonini beradi.
9
Восколович Н.А. Маркетинг туристских услуг: Учеб. 2-е изд., перераб. и доп. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009.
– 207 с.
37

Raqobatning innovatsion vazifasi fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga
asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti sub’ektlarining rivojlanishini taqozo
etuvchi turli ko‘rinishdagi yangiliklarning joriy etilishini anglatadi.
Raqobatning moslashtirish vazifasi korxona (firma)larning ichki va tashqi
muhit sharoitlariga ratsional tarzda moslashishiga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning
shunchaki o‘zini-o‘zi saqlab, iqtisodiy jihatdan yashab qolishidan xo‘jalik faoliyati
sohalarining ekspansiyasi (kengayishi)ga o‘tishini bildiradi.
Raqobatning taqsimlash vazifasi ishlab chiqarilgan ne’matlar yalpi hajmi
(yalpi ichki mahsulot)ning iste’molchilar o‘rtasida taqsimlanishiga bevosita va
bilvosita ta’sir o‘tkazadi. Nihoyat, raqobatning nazorat qilish vazifasi bozordagi
ba’zi ishtirokchilarning boshqa bir ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik
o‘rnatishiga yo‘l qo‘ymaslikka yo‘naltiriladi. Raqobat kurashining mazmuni
to‘g‘risida to‘laroq tushunchaga ega bo‘lish uchun uning asosiy shakllari va
belgilarini ko‘rib chiqish zarur. Iqtisodiy adabiyotlarda bir tarmoq ichidagi
raqobatning to‘rtta shakli alohida ajratilib ko‘rsatiladi. Bular erkin raqobat,
monopolistik raqobat, monopoliya va oligopoliyadir.
“O‘zbekengilsanoat” DAK tizimidagi korxonalarni modernizatsiya qilish
istiqbollari, faoliyatining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Tadqiqot
natijalaridan kelib chiqib, O‘zbekiston yengil sanoati majmuida raqobatni
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarni mustahkamlash bilan bog‘liq taklif va
tavsiyalar ishlab chiqildi 10
.
10
Salimov S.A. Marketingni boshqarish. T.: Aloqachi, 2010.
38

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI.
1. И . А Каримов . Мамлакатимизни модернизация қилиш ва янгилашни
изчил давом эттириш – давр талаби. «Халқ сўзи», 2009 й.,14- февраль,№ 33-
34
2. 2008 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2009
йилда иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг энг муҳим устивор
йўналишлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси
мажлисининг қарори. Тошкент, Ўзбекистон, 2009 йил
3. И.А Каримов. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш
йўлида. Тошкент, Ўзбекистон, 1995 йил
4. И.А.Каримов. 2012 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантириш якунлари ҳамда 2013 йилга мўлжалланган иқтисодий
дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар
Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси. 2013 йил
ASOSIY ADABIYOTLAR
1. Salimov S.A. Marketingni boshqarish. T.: Aloqachi, 2010.
2. Soliyev A. Marketing. Bozorshunoslik. T.: IQTISOD-MOLIYA, 2010.
234 b
3. Strategik marketing / Qosimova M., boshq. T.: O’qituv-chi, 2004y–272 б .
4. Tuxliyev I.S., Hayitboyev R., boshq. Turizm asoslari. O’quv qo’llanma.
SamISI, 2010y. -_228 б
5. Бутуров И.Н. Маркетинг и менеджмент иностранного туризма. -М.:
Финансы и статистика, 2009. -107 с.
6. Восколович Н.А. Маркетинг туристских услуг: Учеб. 2-е изд.,
перераб. и
доп. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 207 с.
7. Квартальнов В.А. Стратегический менеджмент в туризме:
Современный опыт управления. – М., 2000.
39

8. Ламбен Жан-Жак Стратегический маркетинг. Учебник – СПбГУП
2003.
9. Портер М. Конкурентные стратегии. СП Питер, 2000.
10. Солиев А. Маркетинг. Дарслик. –Т.: Молия ва иқтисод, 2010. – 315
б.
11. Фатхутдинов Р.А. Стратегический маркетинг: учеб.-
СПб.:Питер,2008- 368с.
QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR
1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. Т., Ўзбекистон, 2012
йил
2. Ўзбекистон Pеспубликаси Президентининг “2012-2016 йилларда
Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш
дастури тўғрисида” ги ПҚ-1754-сонли Қарори.– 10.05.2012 й.
3. Ўзбекистон Республикасининг «Рақобат тўғрисида» қонуни. Халқ
сўзи газетаси 12 январь 2012.
4. Каримов И.А. 2012 йил ватанимиз тарақиётини янги босқичга
кўтариладиган йил бўлди Ўзбекистон Республикаси И.А.Каримовнинг 2011
йилнинг асосий якунлари ва 2012 йилда Ўзбекистоннинг ижтимоий
иқтисодий ривожлантиришнинг устувор йўналишларига бағишланган
Вазирлар Махкамасининг мажлисидаги маърузаси// Халқ сўзи, 2012 йил 20
январь, № 14 (5434).
5. 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш, барча мавжуд
имкониятларни сафарбар этиш, ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини
изчил давом эттириш йили бўлади” Ўзбекистон Республикаси
И.А.Каримовнинг 2013 йилнинг асосий якунлари ва 2014 йилда
Ўзбекистоннинг ижтимоий иқтисодий ривожлантиришнинг устувор
йўналишларига бағишланган Вазирлар Махкамасининг мажлисидаги
маърузаси// Халқ сўзи, 2014 йил 18 январь
40

6. Ўзбекистон Республикаси монополиядан чиқариш ва рақобатни
ривожлантириш давлат қўмитасининг фаолиятини ташкил этиш тўғрисида
(Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2010 й., 9-сон, 67-
модда; 2012 й., 21-сон, 226-модда; 2013 й., 36-сон, 477-модда)
7. Голубков Е.П. Маркетинговые исследования: теория, методология и
практика. М.: Финпресс, 2000.
8. Баумгартен Л.В. Стратегический менеджмент в ту-ризме.
Практикум. М.: Аспект Пресс, 2006 г-278 стр
Веселов В.В. Химизация технологических процессов швейного
производства. Легпромбытиздат. 2006.-315 б.
13. Шепелев Н.Н . Технология производства непродольственных
товаров. Учебник для ВУЗов. М .: Феникс. 2006.-315 с.
14.Юлдашева Ш.М. Саноат тармоқлари технологияси. Т.: Ўзбекистон
ёзувчилар уюшмаси 2006.-415 б.
15.Толибжонова В.И. “Ўзбекистонда эркин тадбиркорлик
фаолиятининг салоҳиятини ошириш ва уни бошқариш механизмлари”. 2009
йил, 154 бет
16. Сайдаҳмедов А.А.”Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози
шароитида ишлаб чиқриш корхонаси рақобатдошлигини оширишда
маҳсулот сифатини ўрни”. ТДИУ, 2010
INTERNET SAYTLARI
1. mail.tdiu.uz– ТДИУ электрон кутубхонаси
2. el.tfi.uz –ТМИ электрон кутубхонаси
3. http://elib.me –электронные учебники по стратегическому
маркетингу.
41

MONOPOLIYANI TARTIBGA SOLISH VA ADOLATLI RAQOBATNI TA‘MINLASH SIYOSATI.

Купить