Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 287.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Morfema tavsifida grafikli organayzerlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universititeti Jurnalistika va O‘zbek filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili yo‘nalishi Hozirgi o‘zbek tili fanidan “Morfema tavsifida grafikli organayzerlar” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: Mavzu: Morfema tavsifida grafikli organayzerlar Mundarija: 1 I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Morfema va uning umumiy ma’nosi. II.2. Grafikli organayzerlar. II.3. Morfemada grafikli organayzerlar. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I. Kirish. Tilshunoslikda morfema tilning eng kichik ma’no birligi sifatida muhim ahamiyatga ega. Tilni strukturaviy jihatdan o‘rganishda morfemalar nutqning shakllanishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Mazkur kurs ishida 2 morfemalarning umumiy ma’nosi va ularning nutqiy xoslanishi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, morfemalarning leksik va grammatik vazifalari, ularning kontekstga qarab o‘zgarishi hamda nutq jarayonida yuzaga keladigan xoslanish xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Morfemika so‘zning nomustaqil tarkibiy qismi haqidagi ta’limot. Ma’lumki, o‘zbek tilida, flektiv tillardagidan farqli o‘laroq, o‘zak mustaqil ma’no anglatish xususiyatiga ega. So‘zning o‘zakdan boshqa qismlari esa undan ayricha qo‘llanmaydi va ma’no anglatmaydi. Shuning uchun ular morfema deyiladi. Leksema shakllanuvchanlik, morfema shakllantiruvchanlik belgisiga ega. Nomustaqillik tabiati va leksemaga shakl berish vazifasiga xoslanganligi ularni morfema deb atashga olib kelgan. Morfemaning nutqiy ko‘rinishi qo‘shimcha deyiladi. Tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri morfologiya bo‘lib, u so‘zlarning tuzilishi, ularning shakllari va grammatik funksiyalarini o‘rganadi. Morfema – bu so‘zning eng kichik ma‘no birligi bo‘lib, ildiz, prefiks, suffiks, va boshqa qo‘shimchalarni o‘z ichiga oladi. Morfemalarni tushuntirish va ularni analiz qilish jarayonida grafikli organayzerlar katta ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishida morfema tavsifida grafikli organayzerlarning mohiyati, turlari va ularni ta‘lim jarayonida qo‘llashning afzalliklari yoritiladi. Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslikda morfemalar nutq jarayonida o‘z o‘rniga ega bo‘lib, ular tildagi ma’no ifodalarining shakllanishiga xizmat qiladi. Nutqiy xoslanish esa til birliklarining real nutq jarayonida konkretlashuvi sifatida o‘rganiladi. Bu jarayonni tahlil qilish tilning nazariy va amaliy masalalarini hal qilishda katta ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining dolzarbligi. Ma’lumki, "Hozirgi o‘zbek adabiy tili" fan o‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishida umumkasbiy fanlar blokadagi asosiy fanlardan biri sifatida o‘qitiladi. O‘quv rejasiga muvofiq talabalar "Hozirgi o‘zbek adabiy tili" fanini ikki bosqich davomida o‘rganadilar, kurs yakunida esa ushbu fan bo‘yicha kurs ishi yozadilar. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan kurs ishlari o‘zbek tili va adabiyoti mutaxassislarini tayyorlashda talaba o‘rganishi zarur bo‘lgan asosiy fan sohasiga oid nazariy bilimlarni mustaqil o‘zlashinshga qaratilgan hamda talabalarning bilim doirasini kengaytirish, nazariyani amaliyotga tatbiq etish, fikrini ravon va mustaqil tarzda bayon eta olish malakasini shakllantiruvchi amaliy ish turi hisoblanadi. "Hazirgi o‘zbek adabiy tili fanidan ma’ruza mashg‘ulotlanda egallangan nazariy bilimlari amaliyotga tatbiq etish, talabalarni ilmiynazariy qarashlar asosida umumlashma xulosalar chiqara olishni o‘rgatish, ularning ijodiy tafakkur o‘rnini o‘stirish, ilmy izlanishlar olib borish ko‘mkmasini shakllantirish, fikini izchil va ifodali bayon eta olishga o‘rgatish fan bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlarining bosh maqsadi. Grafik organizator matnni umumlashtirish haqida. Bu ko'pincha talabalardan hamma 3 narsani aniqlashni talab qiladi. U asosiy belgilar, ziddiyat, vaziyat, muammoni tushuntirish va muammoni hal qilish usullarini o'z ichiga oladi. Tashkilotchidan foydalanish talabalarga ma'lumotlarga e'tibor qaratishga va ortiqcha tafsilotlardan qochishga yordam beradi. Bundan tashqari, ushbu turdagi vosita "kim nima qachon qayerda, qanday grafik organizator" hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Har bir ma’ruza va seminarlarda, ilmiy ish, darslik va qo‘llanmalarda maqsad va vazifalar mavjud bo‘lganidek, bu kurs ishimizdan ko‘zlangan maqsadimiz shundan iborat. Kurs ishining maqsadi morfema tavsifida grafik organizerlar ma’lumotlarni , shuningdek olimlarning aniqlovchi haqidagi fikr mulohazalarini o‘rganish. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” fani yuzasidan yoziladigan kurs ishi talabalarni ilmiy-ijodiy ishga yo‘naltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko‘radi. Jumladan, fanlar bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta’limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorlab boradi. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishaning bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida mavzusini va uning o‘rganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga ko‘ra kurs ishini yoritish davomida ta’lim bosqichlarida morfemika bo‘limining alohida olingan mavzularini o‘qishga doir turli xil qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlari tahil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasi va mavjud muammolarni aniqlash. II. Asosiy qism. II.1. Morfema va uning umumiy ma’nosi. 4 Morfemalar tildagi eng kichik ma’no birliklari bo‘lib, ikki turga bo‘linadi erkin morfemalar va bog‘langan morfemalar. Erkin morfemalar so‘z sifatida yolg‘iz turishi mumkin, bog‘langan morfemalar esa turmaydi. Masalan, “it” so‘zi erkin morfemadir, lekin “lar” bog‘langan morfema qo‘shilsa, bizga “itlar” ko‘plik shaklini beradi. O‘zbek tilidan so‘zlarning tuzilishi va ma’nosini tushunishida morfemalar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Morfemalar tildagi eng kachik ma’noli birliklar bo‘lib, ularning ta’rifini tushunish o‘zbek tilshunosligida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Rahimova fikricha, morfemalari ikki turga bo‘lish mumkin erkin morfemalar va bog‘langan morfemalar. Erkin morfemalar “kitob” (kitob) kabi so‘z sifatida alohida turishi mumkin, bog‘langan morfemalar esa mustaqil ishlay olmaydi va "qo‘shimcha" prefiksi kabi boshqa morfemalarga biriktirilishi kerak. Bu morfemalar so‘z yasashda katta rol o‘ynaydi va semantik va grammatik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Shuning uchun o‘zbek tili morfologiyasini tahlil qilish uchun morfemalarni chuqur bilish zarur. Erkin morfemalar so‘z sifatida yakka o‘zi turadigan va aniq ma ’ noga ega bo‘lgan morfemalardir. Masalan, kitob (kitob) so‘zida "kitob" morfemasi erkin morfema hisoblanadi (o‘qituvchi) so‘zida "o‘qit-" morfemasi bog‘lovchi morfema bo‘lib, old qo‘shimcha vazifani bajaradi. (Ochilov, 2010) Ayni vaqtda "qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfema" tarzadagi izohlardan faqat grammatik izohining o‘zi yetarli bo‘ladi. Morfermani "affiksal" deb izohlash - tor morfemaning boshqa turlari qamrab olinmaydi Morfenaga ("qo‘shimcha morfema"ga) "umumlashma" izohining keltirilishi ham noo‘ ri n. Bu belgi barcha til birliklariga xos. Xullas, morfemani til qurilishining grammatik ma’no ifodalaydigan eng o‘qituvchi) so‘zida "o‘qit" morfemasi bog‘lovchi morfema bo‘lib, old qo‘shimcha vazifasini bajaradi. (Ochilov, 2010) Leksema tarixiy taraqqiyot natijasida morfemaga aylanib borishi, morfema esa so‘zning o‘zagiga singib ketishi mumkin. Masalan, [xona] leksemasi taraqqiyot natijasida ikkiga ajralgan. Bir ma’nosida «joy» semali yasama so‘zni hosil qiluvchi derivatsion vositaga aylanib ketgan, leksemalikdan mahrum bo‘lgan. [Noma], [goh], [xo‘r] leksemasi ham shunday tarixiy siljishni boshidan kechirgan. Albatta, tildagi bunday hodisalar ilmiy muammo bo‘lib, maxsus tekshirish natijasida tayinli xulosaga kelish mumkin. Chunki bu birlikning turkiy unsurlar emasligi shuni taqozo qiladi. So‘zning morfemik strukturasidagi o‘zgarish. Aytilganidek, til taraqqiyoti natijasida so‘zning semantik, fonetik strukturasida bo‘lgani kabi, morfemik tarkibida ham jiddiy o‘zgarish yuz beradi. Ularning har xil ko‘rinishi bor: 1) so‘z va qo‘shimcha birlashib, so‘z tublashishi mumkin yuksal, yuksak; 5 2) so‘z va qo‘shimcha birlashib yaxlitlanishi mumkin: biron, biror, bezor, (qo‘shimcha bunday zichlashishi natijasida o‘z invarianti – morfemasidan uzilishi mumkin); 3) so‘z va qo‘shimcha orasidagi aloqa soddalashishi mumkin: yumshoq, qattiq; 4) so‘z qo‘shimcha holiga kelishi, murakkab qo‘shimchalar bir-biriga qo‘shilib ketishi, ya’ni birlashishi mumkin: borib yotibdi -borib yatipti – boryapti; ning + i=niki Morfemalarning funksional-semantik tasnifi. Morfema funksional-semantik xususiyatiga ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi. 1) derivatsion morfema; 2) grammatik morfema. Derivatsion morfema so‘zga qo‘shilib, yangi so‘z hosil qiladi. Yangi so‘z yangi lug‘aviy va grammatik ma’noga ega bo‘ladi. Masalan, [paxta] leksemasi [-chi] affiksini olib, (paxtachi) so‘zi vujudga keladi. Yangi lug‘aviy ma’no yangi grammatik; ma’noni ham vujudga keltiradi: narsa-byyum oti shaxs otiga aylaladi. Shu bilan birgalikda, yangi so‘zning valentlik imkoniyati ham asos so‘znikidan keskin farqlanadigan holga keladi. Grammatik morfema asosiy xususiyatiga ko‘ra uchga ajraladi: 1) lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema; 2) sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema; 3) lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema leksema lug‘aviy ma’nosini nutqqa moslashtirish vazifasini bajaradi. Masalan, [kitob] leksemasining sememasida birlik va ko‘plik ma’nosi noma’lum. Son lug‘aviy shakl hosil qiluvchisi bo‘lgan [-lar] uni ko‘plik tomon muayyanlashtiradi. Bu morfemaning o‘ziga xos turi lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema bo‘lib, lug‘aviy ma’noni muayyanlashtirish, nutqqa xoslash bilan birga ((kelgan), (o‘qigach)), so‘zni sintaktik aloqaga ham kiritadi: o‘qigan bola, o‘qigach gapirmoq.Sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema so‘zning sintaktik qurilmadagi ornini belgilaydi. Masalan, kesimlik kategoriyasi sozga kesimlik mavqeini beradi. Kesimning ega va hol bilan sintaktik aloqasini ta’minlaydi. Kelishik morfemalari oldingi mutaqil so‘zni keyingi, egalik qo‘shimchalari esa keyingi mustaqil so‘zni oldingisiga bog‘lash vazifasini bajaradi. Ayni vaqtda "qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfema" tarzidagi izohlardan faqat grammatik izohining o‘zi yetarli bo‘ladi. Morfemani 6 "affiksal" deb izohlash tor morfemaning boshqa turlari qamrab olinmaydi. Morfemaga (“qo‘shincha morfema”ga) "umumlashma" izohining keltirilishi ham noo‘rin. Bu belgi barcha til birliklariga xos. Xullas, morfemani til qurilishining grammatik ma’no ifodalaydigan eng kichik birligi deb ta’riflash yetarli. Morfemalar bildiradigan ma’nolar turli-tuman. Lekin, asosiy xususiyatiga ko‘ra, morfemalar ikki turga bo‘linadi: I. o‘zak morfema; II. affiksal morfema. O‘ zak morfema so‘zda albatta ishtirok etadigan, leksak ma’no ifodalay oladigan morfemadir. O‘zak morfema so‘z yasalishi uchun ham, shakl yasalishi uchun ham asos bo‘la oladi: ishchi, ishchan, ishsiz (ish so‘z yasalishiga asos bo‘lyapti), ishni, ishda, ishga, ishdan (ish shakl yasalishiga asos bo‘lyapti). Affiksal morfema mustaqil leksak ma’no ifodalay olmaydigan, so‘ zning leksik yoki grammatik ma’nolarining shakllanishida xizmat qiladigan morfemadir kuchli, harakatchan, ishla, do‘stona (so‘z yasayapti), uylar, uyim, uyga (shakl yasayapti) So‘z tarkibida affiksal morfema (affiks) hamma vaqt ishtirok etavermaydi. Masalan, ish, odam, suv, havo, daraxt, qush, tosh va boshqa. Biror so‘z shakliy jihatdan o‘zak yoki affiksal morfemadan yoki har ikkalasidan tashkil topgandek ko‘rishi mumkin. Lekin bu so‘z qismlarga ajralganda har bir qismning o‘z ma’nosi bo‘lmasa, bir o‘zakka teng bo‘ladi, ya’ni uni o‘zak va affiksal morfemaga ajratish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalan, quloqchin so‘zidagi quloq mustaqil ma’no ifodalaydi. Lekin, undagi chin elementlarning ma’nosi haqida gapirish qiyin, shunga ko‘ra uni morfema deb bo‘lmaydi Demak, quloqchin so‘zi morfemalarga (ma’noli qismlarga) ajratilmaydi. Shuungdek, tirik, tini so‘zlarida -ik va -il ning affiksidagi sezilib turibdi. Lekin uning bir qismi biror ma’noga ega emas. Shu jihatdan bu so‘zlari ham morfemalarga ajratib bo‘lmaydi. Kunda, chindan so‘zlaridagi kun va chin qismi hozirgi kunda mustaqil ma’no ifodalaydi. da va dan qisimlari kelishik ma’nosini ishga, ishdan (ish -shakl yasalishiga asos bo‘lyapti) Affiksal morfema mustaqil leksik ma’no ifodalay olmaydigan, so‘zning leksik yoki grammatik ma’nolarining shakllanishida xizmat qiladigan morfemadir kuchli, harakatchan, ishla, do‘stona (so‘z yasayapti), uylar, uyim, uyga (shakl yasayapti). So‘z tarkibida affiksal morfema (affiks) hamma vaqt ishtirok etavermaydi. Masalan, ish, odam, suv, havo, daraxt, qush, tosh va bosqa. Biror so‘z shakliy jihatdan o‘zak yoki affiksal morfemadan yoki har ikkalasidan tashkil topgandek ko‘rinishi mumkin Lekin bu so‘z qismlarga ajralganda har bir qismning o‘z ma’nosi bo‘lmasa, bir o‘zakka teng bo‘ladi, ya’ni uni o‘zak va affiksal morfemaga ajratish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalan, quloqchin so‘zidagi quloq mustaqil ma’no ifodalaydi. Lekin 7 undagi -chin elementining ma’nosi haqida gapirish qiyin, shunga ko‘ra uni morfema deb bo‘lmaydi. Demak, quloqchin so‘zi morfemalarga Z (ma’noli qisimlarga) ajratilmaydi. Shuningdek, tirik, tini so‘zlarida ik va il ning affiksligi sezilib turibdi. Lekin uning tir qismi biror ma’noga ega emas. Shu jihatdan bu so‘zlarni ham morfemalarga ajratib bo‘lmaydi. Kunda, chindan so‘zlaridagi kun va chin qismi chindan, kunda mustaqil ma’no ifodalaydi da va dan qismlari kelishik ma’nosini ifodalovchi so‘z shaklini yasaydi Lekin ular kunda, chindan so‘zi doirasida o‘z ma’no va vazafasini yo‘qotgan. Shu sababli bu so‘zlar ham morfemalarga (ma’noli qisimlarga) ajratilmaydi O‘zak ifodalaydigan ma’no so‘zga xos lekak ma’noning doirosini tashkil etadi. Affiksning ma’nosi esa yordamchi, qo‘shimcha ma’no bo‘lib, o‘zak ma’noga nisbatan ancha umumiyligi bilan farqlanadi. Masalan, suvchi, sportchi, traktorchi, betonchi, dutorchi so‘zlarida har bir o‘zak morfema (suv, sport, traktor, beton, dutor) konkret bir predmet nomini bildirgan holda ularga qo‘shilgan -chi affiks (affiksal morfema) faqat bir umumiy ma’noni bajaruvchi (shug‘ullanuvchi) shaxs oti ma’nosini bildiradi. O‘zak morfema o‘z konkret ma’nosidan uzoqlashib, umumiy xarakterdagi ma’no ifodalaydigan vositaga, ya’ni affiksal morfemaga aylanishi mumkin. Masalan, ishxona, choyxona, do‘xtirxona, bosmaxona so‘zlaridagi xona elementi o‘z leksik ma’nosidan uzoqlashib, biror ish-faoliyat joyi ma’nosini bildiruvchi so‘z yasovchi vositaga aylangan. Demak, bunda xona element o‘zak morfemadan ko‘ra affiksal morfemaga yaqin turadi. Xuddi shuningdek, talabnoma, ruxsatnoma, taklifnoma, murojaatnoma, aybnoma so‘zlaridag noma elementi ham o‘zak morfemadan ko‘ra affiksal morfemaga (ishxo‘r, g‘amxo‘r so‘z yasovchi affiksga) yaqin turadi. Bog‘bon, saroybon, janggoz, oromgox, oshxo‘r kabi so‘zlardagi bon, gox, xo‘r elementlari ham aslida mustaqil ma’noli bo‘lib, hozirda affiks holiga kelgan. Til taraqqiyoti jarayonida, so‘zning semantik va fonetik tartibida bo‘lgani kabi, uning morfema strukturasida ham turlicha o‘zgarishlar bo‘lib turadi. Ularning asosiylari sifatida quyidagilani ko‘rsatish mumkin Ikki o‘zak morfema bir o‘zak morfema holiga keladi: bugun. Aslida o‘zak morfemaga teng bo‘lgan qism o‘z mustaqilligini yo‘qotib, affiks bilan bir butun holda o‘zak morfemaga aylanadi. Masalan, yuksak, yuksal so‘zlandagi -k va -l ning affiksal morfema ekani sezalib turibdi Lekin hozirgi o‘zbek tilida mustaqil qo‘llanuvchi yuksa leksemasi yo‘q (“yuqori” ma’nosida) o‘zak morfemadan va fe’l yasovchi -sa affiksal morfemadan iborat bo‘lgan. Affikslarning har biri o‘ziga xos ma’noga ega. Lekin bajaradigan vazifasiga ko‘ra ular ikki turga bo‘linadi: 1)so‘z yasovchi affikslar; 2) shakl yasovclu affikslar; So‘z yasovchu affikslar yangi so‘z hosil qiladi, so‘zning leksak ma’nosining shakllanishida ishtirok etadi. Masalan, xabarla, ishla, mixla, moyła kabi so‘zlardag -la affiks xabar, ish, mix, moy kabi 8 predmet ma’noni anglatuvchi o‘zaklardan harakat ma’nosini anglatuvchi yangi so‘z (fe’l) yasash uchun xizmat qilyapdi. Leksema yasovchi morfemaning vazifasi mavjud leksemaga qo‘shilib yangi leksema yasash, shu yo‘l bilan tilning leksik qatlamiga yangi birlik qo‘shish. Bunday usul bilan foal qilingan leksemaga yasama leksema deyiladi. Masalan, ishchi, ishla, ishchan leksemalari -chi, -la, -chan affileslari bilan hosil qilingan yasama leksemalar hozirgi o‘zbek adabiy tilida mustaqil so‘z turkumlaridan ot, safat, fe’l, ravish, so‘z turkumlarida yasovchi, yasovchi qo‘shimchalar bor. Bir so‘zga bir necha so‘z yasovchi qo‘shimchalar qo‘shilishi mumkin, betinim, o‘zak tin –im qoshimcha tinim, negiz bebetinim Terimcht-ter-o‘zak-terim-negiz- terimchi so‘z yasovchi qo‘shimchalarning so‘z yasash darajasi bir xil emas. Shu xolatga ko‘ra ular uch xil bo‘ladi. Unumli (mahsuldor) qo‘shimchalar juda ko‘p miqdorda yangi so‘z yasaydi, hozirgi o‘zbek tilida yangi so‘zlar yaratishda faol ishtirok etadi, ot yasovchi -chi ishchi, gulchi, sportchi Sifat yasovchi -li gulli, aqlli, durli, fe’l yasovchi-la ishla, gulla, oqla kabilar. Kam unumli qo‘shimchalar unchalik ko‘p bo‘lmagan miqdorda so‘z yasaydi, hozirgi vaqtda yangi so‘z yaratishda ham kam ishtirok etadi. Masalan ot yasovchi -dosh (musobaqadosh, sinfdosh, kursdosh), sifat yasovchi -ma (qovurma, uyratma, tegma) kabi. Ba’zan yozuvchilar, hatto yetuk so‘z san’atkorlari tilida ham xato va nuqsonlar uchrab turadi. Bunday adabiy misollani e’tiborli manba deb bo‘lmaydi va ular tilni nomlashtirish usuliga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Badiiy adabiyotda til normal o‘ziga xos yo‘sinda hal qilinadi. Klassik yozuvchilar xalqdan til o‘rganishdan tashqari, o‘zlari ham tilni ishlash, mukammallashtirishdek yuksak vazifaga zo‘r hissa qo‘shganlar. Bundan tashqari, morfema va qo‘shimcha munosabatlarini organish tashkil etishlarning oz-oz turkumida tahlil qilish imkonini beradigan ta’lim usullariga biriktinlishi kerak. Adabiy- ma’daniyatlarning qurishgan va amalga oshirilgan ishlariga ham mos keluvchi talabalarimi organish jarayonida morfema va qo‘shimcha aloqali tahlil qilishdan keyin til o‘rganish kerak. O‘zbek tilida morfema va qo‘shimcha munosabatlari o‘rganishning ahamiyati haqida takrorlash O‘zbek tilida morfema va qo‘shimcha munosabatlarni o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu so‘z yasalishi va ma’nosini chuqurroq anglash imkonim beradi. Morfemalar tildagi eng kichik ma’noli birlikdan bolib, ulami o‘rganish orqali tilshunoslar va til o‘rganuvchilar so‘z yasalishining asosiy tuzalishi va tamoyillarini ochishlari mumkin. Bundan tashqari, morfemalar orasidagi qo‘shimcha munosabatlarni o‘rganish o‘zbek tilidagi murakkab leksik va grammatik qoliplarni tushqari kuchaytiradi. Ushbu bo’lim turi tashkil qilish va o‘zlashtirish uchun juda muhimdir. O‘zbek tilshunosligida keyingi izlanish va o‘rganish uchun salohiyatli yo‘nalishlar qatonga morfema va affiks 9 munosabatlarini teks turish kiradi. Bu masala Ohmov (2018) va Inoyatov (2020) kabi olimlar tomonidan qisqacha muhokama qilingan. Biroq o‘zbek tilidagi morfema va affiks qo‘llanishining murakkab qoliplari va qoidalarini, xususan, so‘z yasalishi va grammatik farqlari bilan hog‘liqligini tushunish uchun chuqurroq tadqiqotlar talab etiladi. Qolaversa, boshqa tillar bilan aloqaning o‘zbek morfologiyasiga ta’sirini o‘rganish tilning evolyutsiyasi va moslashuvchi toliq anglash uchun tadqiqot uchun qimmatli yo‘l bo‘ladi. Morfologiya (yun. morphe – shakl, logos-fan,ta’limot degan ma’noni anglatadi) (tilshunoslikda) – 1) tilning morfologik qurilishi; 2) so z shakllari haqidagi ta limot. ʻ ʼ Birinchi ma nosida obyektni anglatsa, ikkinchi ma nosida tilshunoslikning shu ʼ ʼ obyektni o rganuvchi bo limini bildiradi. U shuningdek 3ta katta guruhga ʻ ʻ bo linadi: ʻ 1) mustaqil so z turkumlari; ʻ 2) yordamchi so zlar; ʻ 3) oraliqdagi sozlar (alohida olingan so zlar). ʻ Lingvistik tuzilmaning asosiy darajalari. Morfologiya sintaksis va fonologiyani o z ichiga qamrab olgan holda ko rsatiladi. ʻ ʻ Morfologiya so z turkumlari, ularga xos grammatik ma nolarni, har bir ʻ ʼ turkumga xos grammatik kategoriyalar, bu kategoriyalarni yuzaga keltiruvchi grammatik shakl va grammatik ma nolar va shahrikni o rganadi. Til tizimdan ʼ ʻ iborat bo lganidek, uning Morfologiyasi ham o ziga xos tizimni tashkil etadi. O z ʻ ʻ ʻ navbatida, morfologik tizim ham o ziga xos kichik tizimlardan tashkil topadi. ʻ Ulardan har birining mohiyati yoritilishi bilan, tilning Morfologiyasi yaxlit holda, tizim sifatida o rganiladi. Har bir so z turkumiga xos ichki tizim (tizimcha)larni ʻ ʻ shu turkumga xos morfologik kategoriyalar tashkil etadi. Morfologik kategoriyalar so z turkumiga xos ma lum bir hodisaga oid umumiy va xususiy ma nolar va bu ʻ ʼ ʼ ma nolarni ifodalovchi so z shakllari birligidan iborat bo ladi. Ana shu so z ʼ ʻ ʻ ʻ shakllari va ularga xos umumiy va xususiy ma nolar yoritilishi bilan muayyan ʼ morfologik kategoriyalarning mohiyati belgilanadi. Boshqacha aytganda, morfologik tizim ichidagi ichki tizimlardan birining mohiyati belgilanadi. Masalan, fe lning zamon kategoriyasi fe l morfologikasida alohida tizimni tashkil etadi. ʼ ʼ Shuning uchun fe lning zamonlariga nisbatan „fe l zamonlari tizimi“ degan ibora ʼ ʼ ham qo llanadi. Fe lning zamon kategoriyasi, zamon tizimining mohiyati shundan ʻ ʼ 10 iboratki, zamon shakllarining barchasi harakatning nutq vaqtiga (nutq momentiga) munosabatini bildiradi. Bu – zamon shakllarining barchasi uchun umumiy bo lganʻ xususiyat. Shu bilan birga har bir zamonga oid fe l shakli (shakllari) o ziga xos ʼ ʻ xususiyatga ega. Masalan, o tgan zamon shakllari harakatning nutq vaqtigacha, ʻ hozirgi zamon shakllari harakatning nutq vaqtida, kelasi zamon shakllari harakatning nutq vaqtidan keyin bajarilishini bildiradi. Fe l zamon shakllariga xos ʼ ana shu umumiy va xususiyliklar zamon kategoriyasining, fe l zamonlari ʼ tizimining mohiyatidir. Demak, fe l turkumiga oid har bir morfologik ʼ kategoriyaning mohiyatini aniqlash bilan fe lning morfologik tizimi yoritiladi. ʼ Tilshunoslikda, morfologiya so zlar, ular qanday tuzilishi va shu tildagi boshqa ʻ so zlar bilan bog liqligi haqidagi fan. U so zlarning tuzilishi va qismlarini misol ʻ ʻ ʻ uchun o zak, so z o zagi, old qo shimcha va so z oxiridagi qo shimchalarni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o rganadi. Shuningdek, morfologiya so z turkumlari, intonatsiya, urg u va ʻ ʻ ʻ kontekstning so zlarning talaffuzi va ma nosini o zgartirish yo llarini ham ʻ ʼ ʻ ʻ o rganadi. Morfologiya so zlarning qo llanilishiga ko ra tillarni tasniflaydigan ʻ ʻ ʻ ʻ morfologik sinflarga ajratish tizimidan shuningdek, so zlar va ularning til lug atini ʻ ʻ qanday tashkil etishini o rganuvchi leksikologiyadan farq qiladi. ʻ Asosiy so z va uning kelib chiqishi o rtasidagi fonologik va orfografik ʻ ʻ o zgarishlar savodxonlik mahoratlariga ta sir qilishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ʻ ʼ ko rsatadiki, fonologiya va orfografiyadagi o zgarishlarning mavjudligi morfologik ʻ ʻ murakkab so zlarni tushunishni qiyinlashtiradi, uning yo qligi esa osonlashtiradi. ʻ ʻ Morfologik murakkab so zlarni tushunish ular asosiy so zni o z ichiga olganda ʻ ʻ ʻ osonroq bo ladi. Morfemalarda sodir bo ladigan tovush o zgarishlari bilan maxsus ʻ ʻ ʻ shug ullanadigan fan bu – morfofonologiyadir. ʻ Qadimgi hind morfologik tahlilining tarixi tilshunos Paniniga borib taqaladi, u Sanskrit morfologiyasining 3,959 qoidasini A sQtQādhyāyī matnida grammatikadan foydalangan holda tuzib chiqqan. Yunon-rum grammatik an anasi ham morfologik ʼ tahlil bilan shug ullangan. Arab morfologiyasidagi izlanishlar, jumladan, Ahmad ʻ Ali Masud Marah Al-Arwah ham kamida milodiy 1200-yillarga borib taqaladi. „Morfologiya“ atamasi 1859-yilda August Schleicher tomonidan tilshunoslikka kiritilgan. Morfema tilshunoslikda so‘zning eng kichik ma’no birligi sifatida qaraladi. Morfemalar so‘zlarning shakllanishi va o‘zaro bog‘lanishini ta’minlab, tilning grammatik va semantik tizimida asosiy o‘rin tutadi. Har bir morfema o‘ziga xos semantik yoki grammatik ma’noga ega bo‘lib, tilning kommunikativ funksiyalarini amalga oshirishda muhim vositadir. Morfemaning Asosiy Belgilari: 11 1. Kichik birlik: Morfema tilda mustaqil yoki yordamchi ma’no tashuvchi eng kichik birlikdir. 2. O‘zgaruvchanlik: Morfema til strukturasi va nutq jarayonida turli kontekstlarda o‘z shakl va ma’nosini o‘zgartirishi mumkin. 3. Ma’no yuklash: Har bir morfema so‘zning semantik yoki grammatik ma’nosini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Morfemalar o‘z vazifasi va strukturaviy xususiyatlariga qarab quyidagicha tasniflanadi: 1. Leksik morfemalar so‘zning mazmunini ifodalaydi. Ular mustaqil ma’no yuklaydi va so‘zning asosiy mazmunini tashkil qiladi. Masalan, "daraxt", "yulduz" so‘zlari o‘zak leksik morfemalardir. 2. Grammatik morfemalar so‘zning grammatik shaklini yoki boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ko‘rsatadi. Masalan: Qo‘shimchalar: Ko‘plik (-lar), egalik (-im), holat (-ga). Yordamchi birliklar: Bog‘lovchilar va yordamchi fe’llar grammatik bog‘lanishlarni ifodalash uchun ishlatiladi. 3. Qo‘shimchalar o‘zak morfemaga qo‘shiladi va ma’no yoki grammatik yuklamani oshiradi: Prefiks: So‘z oldiga qo‘shiladi. O‘zbek tilida kam uchraydi. (Masalan, "no-" prefiksi: "noto‘g‘ri"). Suffiks: So‘z oxiriga qo‘shiladi (masalan, "-lik", "-chi": "yaxshilik", "o‘qituvchi"). Infiks: So‘z ichiga qo‘shiladi. Bu qo‘shimchalar boshqa tillarda keng tarqalgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida kuzatilmaydi. Postfiks: So‘z oxirida joylashib, boshqa grammatik elementlardan keyin keladi. Morfemaning umumiy ma’nosi uning semantik va grammatik vazifalaridan kelib chiqadi. Bu ma’no morfemaning turli so‘zlarda qanday qo‘llanilishidan qat’i nazar, doimiy va barqaror bo‘lib qoladi. Masalan: "Kitob" morfemasi har qanday kontekstda ham bir xil mazmun (kitob tushunchasi) beradi. "-lar" grammatik morfemasi esa har doim ko‘plik ma’nosini bildiradi. Morfemalarning funktsiyalari: 1. Semantik funktsiya: Leksik morfemalar so‘zning asosiy mazmunini shakllantiradi. 2. Grammatik funktsiya: Grammatik morfemalar so‘zlarni gapda to‘g‘ri tartibda bog‘lash va ularga grammatik yuklashni ta’minlaydi. 3. Strukturaviy funktsiya: Morfemalar so‘zlarning strukturaviy shaklini belgilaydi. 12 Morfemalar til sistemasida ikkita asosiy vazifani bajaradi: Til birliklarini yaratish: Morfemalar yordamida yangi so‘zlar va grammatik shakllar yaratiladi. Masalan, "ish" o‘zak morfemasiga "-chi" suffiksi qo‘shilganda "ishchi" so‘zi hosil bo‘ladi. Ma’no va grammatikaning uyg‘unligi: Morfemalar nutq jarayonida ma’no va grammatikani uyg‘unlashtiradi, gapning to‘g‘ri mazmunini ta’minlaydi.Misollar: O‘zak morfema: "Ota" so‘zida "ota" leksik ma’no tashuvchi o‘zak morfema hisoblanadi. Qo‘shimchalar: "Otalik" so‘zida "-lik" suffiksi mavhumlik ma’nosini qo‘shadi. Kontekstual o‘zgarish: "Bor" so‘zi leksik morfema sifatida mavjudlikni anglatadi, lekin nutqiy xoslanishda "borish" harakati ma’nosini oladi. Tilning rivojlanish jarayonida morfemalarning shakli va ma’nosi o‘zgarib boradi. Tarixiy jarayonda ba’zi morfemalar yangi semantik funksiyalarni egallaydi yoki yo‘qolib ketadi. Masalan, qadimgi turkiy tillardagi "er" so‘zi yigitni bildirgan bo‘lsa, bugungi kunda "yer" ma’nosida ishlatiladi. Morfema tilning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, uning umumiy ma’nosi so‘z tarkibida ma’lum bir semantik va grammatik yuk tashish orqali nutq jarayonini shakllantiradi. Morfemalarni tahlil qilish tilshunoslik nazariyasi va amaliyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Tilning rivojlanishi davomida morfemalar o‘z ma’no va shaklini moslashtirib, tildagi boylikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Morfema tilshunoslikdagi asosiy tushunchalardan biri bo‘lib, u so‘zning kichik ma’no birligi sifatida til strukturasi va grammatikasini tushunish uchun muhim vositadir. Morfemalar so‘zlarning tuzilishini, ma’no yukini va grammatik funksiyasini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ular tilning boyligini ochib beradi va gap tuzish, so‘z yasalishi, ma’no uzatish jarayonlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Morfemaning umumiy ma’nosi u so‘zga qanday ma’no yoki grammatik vazifa yuklashini belgilaydi. Misol uchun, o‘zak morfema so‘zning asosiy mazmunini shakllantiradi, grammatik morfemalar esa uning gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ta’minlaydi. Bu jarayon orqali morfemalar tildagi ma’no va shaklni uyg‘unlashtirib, gapning mantiqiy va semantik yaxlitligini yaratadi. Tilning rivojlanish jarayonida morfemalar shaklan va ma’nosi boyib boradi. Bu esa tilning doimiy dinamikasini, ijodkorligini va moslashuvchanligini ta’minlaydi. Masalan, eski davrlardagi ba’zi morfemalar bugungi kunda boshqa funksiyalarni egallagan yoki yangi ma’no hosil qilishga xizmat qilmoqda. Bu tilning doimiy ravishda o‘zgaruvchanligini va insoniy kommunikatsiyaga yanada moslashishini ko‘rsatadi, Shuningdek, morfemalar tilning nafaqat grammatika va semantik tuzilishida, balki tilshunoslikning boshqa sohalarida ham muhim ahamiyatga ega. Ular so‘z yasalish nazariyasini, fonologiya bilan aloqani, tilning tarixiy va tipologik tahlilini chuqurroq o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Nutq jarayonida morfemalar o‘z kontekstiga mos ravishda o‘zgarib, tilni yanada boy va funksional qiladi. 13 O‘zbek tilida morfemalarning o‘ziga xosligi ularning turli qo‘shimchalar yordamida grammatik va leksik ma’nolarni aniqlashga qaratilgan. Bu esa tilning o‘ziga xos grammatik tizimini yaratadi. Masalan, o‘zbek tilidagi "-lar" qo‘shimchasi nafaqat ko‘plik ma’nosini, balki hurmat yoki kengaytirilgan tushuncha ifodasini ham bildirishi mumkin. Umuman olganda, morfemalarning o‘rganilishi tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega. Ular yordamida tilning nafaqat grammatik va semantik xususiyatlarini tushunish, balki tilning rivojlanish jarayonlarini kuzatish mumkin. Morfemalarning umumiy ma’nosi va ularning nutqiy xoslanishi tilni tahlil qilish, ma’no uzatish va yangi so‘zlar yaratishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda tilshunoslik sohasida morfemalar ustida chuqurroq izlanishlar olib borilishi, ularning yanada murakkab va ko‘p funksiyali ekanligini aniqlash imkonini beradi. Morfemalarning tahlili orqali inson miyasining tilga bo‘lgan moslashuvi, til evolyutsiyasi va kommunikatsiyaning ilmiy asoslarini tushunish imkoni kengayadi. Shunday ekan, morfema tushunchasi nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki tilning amaliy jihatlarini anglashda ham muhim rol o‘ynaydi. Morfema — tilning eng kichik ma’noli birliklaridir, ular so‘zlar va gaplarning ma’nosini shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Nutqda morfemalar umumiy ma’nosini o‘z ichiga oladi va bu ma’no morfemalar o‘rtasidagi o‘zgarishlar, birikmalar va aloqalar yordamida ifodalanadi. Morfemalarning nutqiy xoslanish xususiyatlari tilning strukturasi, semantikasi, grammatikasi va sintaksisiga bevosita ta’sir qiladi. Ularning nutqda qanday ishlashi va qanday o‘zgarishi tilning ko‘p qirraliligini va ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi. Til hamisha taraqqiyotdadir. Bunda ustuvorlik, asosan, tilning leksik sathiga beriladi. Ijtimoiy hayotning o‘zgarishi leksikada keskin o‘zgarishlar yasaydi. Yangi so‘zlarning vujudga kelishi, so‘zlarning tirilishi, iste’moldan chiqib ketishi kabilar bunga misoldir. Tilning fonetik va grammatik sathlari ijtimoiy o‘zgarishlarga befarq bo‘lib, unda faqat vaqt o‘z izlarini qoldiradi. Chunki yaqin yillarda tubdan o‘zgarishga uchragan ijtimoiy hayotning ta’siri natijasida, masalan, o‘zbek tilining morfologik strukturasi, sintaktik qurilishida o‘zgarish kuzatilmaganligi buning yorqin dalilidir. Lekin asrlar davomida bunday o‘zgarishlar bo‘lib turadi. Masalan, eski o‘zbek tilida-gu affiksi yordami bilan yasalgan ish otiga m, ng affikslarining qo‘shilib, ushbu so‘zning kesim ekanligini ko‘rsatgan: Men ko‘rgum tipida. Bu hozirgi o‘zbek tilida kuzatilmaydi. Ul, alar, andin, anda, ko zun ko rub (ko‘zi bilan ko‘rib) kabi qator so‘zshakllar fikrimizningʻ dalilidir: Yoki eski o‘zbek tilida Bu sening, Bu mening ko‘rinishidagi sintaktik qurilma mavjud bo‘lgan. U hozirgi kunda u Bu seniki, Bu meniki ko‘rinishiga ega. 14 So‘zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning vazifasiga ko‘ra turlarini ajratish. Morfemika so‘zning somustaqil tarkibiy qismlari haqidagi ta’limot. Ma’lumki, o‘zbek tilida, flektiv tillardagidan farqli o‘laroq, o‘zak mustaqil ma’no anglatish xususiyatiga ega. So‘zning o‘zakdan boshqa qismlari esa undan ayricha. qo‘llanmaydi va ma’no anglatmaydi. Shuning uchun ular morfemolar deyiladi. Masalan, paxtakorlarga so‘zi paxta, kor, lar, -ga qismlaridan iborat. Shuning uchun u leksema deyiladi. Boshqa qismlar esa ajralgan holda mavhum bo‘lishi, leksemasiz mustaqil ma’no anglata olmasligi bilan xarakterlanadi. Leksema shakllanuvchanlik belgisiga ega bo‘lsa, morfemalar shakllantiruvchanlik belgisiga ega. Nomustaqillik tabiati va leksemaga shakl berish vazifasiga xoslanganligi ularni morfema deb atashga olib kelgan. Morfe-maning nutqiy ko‘rinishi qo‘shimcha deyiladi. Tilimizda yordamchi so‘zlar deb ataluvchi katta guruh ham bor bo‘lib, ular leksema va morfemalar sirasida oraliq uchinchi maqomida bo‘ladi. Shuning uchun ularni teksema-morfema deyish mumkin. Yordamchi so‘zlarning leksemaligi shundaki, ular mustaqil so‘zlar kabi ajralganlik xususiyatiga ega. Biroq shakl- lanuvchanlikka ega emas. Lug‘aviy ma’noga ega emasligi ulami morfemik maydon sari tortib turadi. Lisonly sathda leksemalar qo‘shimchali yoki qo‘shim- chasiz bo‘lishi mumkin. Masalan, Ishchi, padokor, ishla (ekse-malari nutqiy yasama so‘zlarning lisoniylashuvidit. Ular teksema sifatida lisonda ish, paxta leksemalaridan farqli o‘laroq, so‘z yasovchi qo‘shimchalar bilan birga mavjud. Qo‘shimchalardan xoli leksema o‘zak atamasi bilan ham nomlanadi. Turkiy tillarda nol morfema grammatik shakllar sirasida ustuvor mavqega ega ekan, nutqda voqelangan biror mustaqil leksema qo‘shimchasiz bo‘lishi mumkin emas. Moddiy qiyofali morfemaste leksema nol qo‘shimchalidir. Masalan, nutqdagi Kitobni o‘qi, Uyga bor, U a’lochi gaplaridagi o‘qi, bor, a’lochi so‘zlari nol qo‘shimchali nutqiy birliklardir. Leksemalar tarixiy taraqqiyot natijasida morfemaga aylanib borishi, morfemalar esa so‘zning o‘zagiga singib ketishi mumkin. Masalan, xona leksemasi taraqqiyot natijasida ikkiga ajralgan. Bir ma’nosida «Joy» semall yasama so‘zlarni bosil qiluvchi derivatsion vositaga aylanib ketgan, leksemalikdan mahrum bo‘lgan. Nomo, goh, xo‘r leksemalari ham shunday tarixiy siljishni boshidan kechirgan. Albatta, tildagi bunday hodisalar ilmiy muammo bo‘lib, maxsus tekshirish natijdasida tayinli xulosaga kelish mumkin. Chunki bu birliklarning turkly unsurlar emasligi shuni taqozo qiladi. So‘zning morfemik strukturasidagi o‘zgarishlar. Aytilganidek, til ARAT taraqqiyoti natijasida so‘zning semantik, fonetik strukturasida bo‘lgani kabi, 15 morfemik tarkibida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz beradi. Ulaming har xil ko‘rinishlari bor: 1. So‘z va qo‘shimcha birlashib, so‘z tublashishi mumkin: yuksal, yuksak. 2. So‘z va qo‘shimcha birlashib, ular yaxlitlanishi mumkin: biron, biror, bezor. Qo‘shimcha a bunday bunday z zichlashishi natijasida o‘z invarianti morfemasidan uzilishi mumkin. 3. O‘z va qo‘shimcha orasidagi aloqa soddalashishi mumkin: yumshoq, qattiq. 4. So‘z qo‘shimcha holiga kelishi, murakkab qo‘shimchalar bir-biriga qo‘shilib ketishi, ya’ni birlashishi mumkin: borib yotibdi borib yatipti boryapti; ning, niki. Keltirilgan hodisalarga mansub misollarning barchasi tarixiy yasalishga mansubdir. Morfema nutqda turli varinatlarga ega bo‘ladi. Misol sifatida qaratqich kelishigi invariant shaklining variantlarini kuzataylik: a) poetik variant: bog‘in mevasi; b) tarixiy variant menim.v) dialektal variant kitobting.g) fonetik variant: mening. Kelishik paradigmasiga kirish huquqiga faqat invariant shaklgina ega. So‘zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlarini farqlash. Morfemalarda ham shakl va ma’no munosabati barqarordir. Morfemalarning miqdoran cheklanganligi bu munosa- batning keng qamrovliligidan dalolat beradi. Morfemik polisemiya. Morfemik polisemiya keng tarqalgan. Bu morfemalarning polifunksionalligiga bog‘liqdir. Misol sifatida chilik affiksini olaylik. Ma’lumki, morfema ma’lum ma’no ifodalovchi eng kichik shakldir. Bu shakl bir ma’no bilan bog‘langan va turli qurshovda uchraydigan bir necha shakllarning birligi bo‘lishi ham mumkin. Bunday shakllar morf, allomorf yoki morfema alternantlari sanaladi. Morfema ikki turga bo‘linadi; 1. O‘zak morfema – so‘zda albatta qatnashadigan va leksik ma’no anglatadigan morfema 2. Affiksal morfema – mustaqil holda leksik ma’no anglatmay, so‘zning leksik va ma’nolarining shakllanishi xizmat qiladigan morfema. Qo‘shimchalar 2 turga bo‘linadi: 1. So‘z yasovchi qo‘shimchalar. So‘zning leksik ma’nosini shakllantirish uchun xizmat qiladigan. 2. Forma yasovchi qo‘shimchalar so‘zlarning grammatik formalarini shakllantirib, turli grammatik ma’nolarini ifodalaydi. So‘zning morfemik tarkibi ustida ishlash bilan o‘quvchilar so‘zning leksik ma’nosini aniqlashning asosiy usullarini bilib oladilar. Bunda o‘qituvchining vazifasi bolalar so‘zlarining leksik ma’nosi va morfemik tarkibi bir-biriga bog‘liqligini bilib olish uchun eng qulay sharoit yaratish, shu asosda ularning 16 lug‘atiga aniqlik kiritishga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish hisoblanadi. So‘z morfemani rolini anglash, shuningdek qo‘shimchalarning semantik ma’nosini bilish o‘quvchilarda nutqning aniq shakllanishiga ta’sir etadi. O‘qituvchining vazifasi o‘quvchilar so‘zning leksik ma’nosini tushunibgina qolmay, matnda aniq affiksli so‘zlardan ongli foydalanishlarni oshirish hisoblanadi. So‘zning morfemik tarkibini o‘rganish orfografik malakalarni shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Morfologik tamoyil o‘zbek orfografiyasining yetakchi tamoyili bo‘lib, bunga binoan so‘zlar va ularning tarkibiy qismi, (o‘zak va qo‘shimchalar) asliga muvofiq yoziladi. O‘zak va qo‘shimchalarni to‘g‘ri yozish malakasini nazariy asosda shakllantirish fonetik so‘z yasalishiga oid, grammatik bilimlarni maqsadga muvofiq tatbiq etishni talab qiladi. Shuning uchun so‘zning morfemik tarkibini o‘rganishning muhim vazifalaridan biri o‘zak va qo‘shimchalarni to‘g‘ri yozish malakasini shakllantirish uchun zarur bo‘lgan bilim xususan, til birligi sifatida so‘zni umumiy bilib olish uchun zarur bo‘lgan maxsus aqliy ko‘nikmalarni shakllantirishda ham ahamiyatli. O‘qituvchining vazifasi ta’lim jarayonida bilimni o‘zlashtirish bilan o‘quvchilarni aqliy faoliyatini o‘stiradigan mavxumlashtirish, analiz, taqqoslash ko‘nikmalarni shakllantiradigan sharoit yaratish hisoblanadi. Avvalo, til materialini o‘rganish sistemasi nimaligi aniqlab olamiz. Til materialini o‘rganish sistemasi deganda, ilmiy asoslangan izchillikdagi va o‘zaro bog‘lanishdagi bilimlar kompleksini o‘zlashtirishni ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish ko‘zda tutiladi. II.2. Grafik organayzerlar Grafik organayzerlar – fikriy jarayonlarni ko‘rgazmali taqdim etish vositasi hisoblanadi. Grafik organayzer – ma’lumot va g‘oyalarni tushunish va o‘zlashtirish 17 uchun qulay tarzda tartibga solingan o‘qitish va o‘rganish vositasi. Matn va vizual tasvirlarni birlashtirgan holda, grafik organayzerlar - tushunchalar, atamalar va faktlar o‘rtasidagi munosabatlar va aloqalarni ko‘rsatadi. Grafik organayzer quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Ma’lumotlarni tarkiblash va tarkibiy bo‘lib chiqish, o‘rganilayotgan tushunchalar (voqea va hodisalar, mavzular) o‘rtasidagi aloqa va o‘zaro bog‘liqlikni o‘rnatish usul va vositalari: Klaster, Toifalash jadvali, Insert, B/B/B jadvali kabilar. 2. Ma’lumotlarni taxlil qilish, solishtirish va taqqoslash usuli va vositalari.T-jadvali, venn diagrammasi va boshqalar. 3.Muammolarni aniqlash, uni hal etish, taxlil qilish va rejalashtirish usullari va vositalari: ” Nima uchun?”, “Baliq skeleti”, “ Piramida”, “ Nilufar guli” sxemalari, “ Qanday?” ierarxik diagrammasi kabilardir. O‘quv dasturi davomida o‘qitish, o‘rganish va eslatma olish uchun har xil turdagi grafik organayzerlardan foydalanish mumkin. Ularni yaratish oson va yangi axborotlarni soddalashtirilgan tarzda taqdim etish uchun samarali yo‘l bo‘lib hizmat qilmoqda. Ular: - katta yoki murakkab tushunchalar yoki g‘oyalarni kichikroq, soddaroq tarkibiy qismlarga bo‘lish orqali ma’lumotni tushunish oson bo‘lgan tarzda tasavvur qilish va taqdim etishga yordam beradi; - o‘quvchilarga dars va o‘quv jarayonida faol ishtirok etish imkoniyatini berish; - aqliy hujum, tanqidiy va ijodiy fikrlash, toifalarga ajratish va ustuvorliklarni belgilash, mulohaza yuritish va boshqalar kabi kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirishga ko‘maklashadi; - mavzu bo‘yicha bilimlarni yangilashga yordam beradi va uni yangi ma’lumotlar bilan tezda boyitish imkonini beradi; - o‘z-o‘zini tarbiyalashni targ‘ib qiladi. Eslatmalar olish, tahlil qilish, o‘rganish va hokazolar uchun grafik organayzerlardan foydalangan holda, o‘quvchilar dars materialini ancha oson o‘rganadilar. Misol uchun biografiyaning grafik sxemasini ko‘rib chiqsak. Bu roman, avtobiografiya, film yoki tarixiy shaxsning qahramonini chuqurroq tushunishga yordam beradigan vositadir. Bu ularning hayotining turli jihatlariga e’tibor qaratadi. Shunda biz e’tiborimizni asosiy jihatlariga qaratamiz. “VENN DIAGRAMMASI”- ikki yoki undan ortiq narsalarni, voqealarni, odamlar va tushunchalarni taqqoslash va farqlash uchun ishlatiladigan vositadir. Odatda til san‘atida va matematika kurslarida turli xillik va o‘xshashliklarni tashkil qilish uchun ishlatiladi. Ushbu sodda grafik o‘quvchilarning ikkita narsaning bir vaqtning o‘zida turli xil va bir xil bo‘lganligini tushunishlarini osonlashtiradi. Venn diagrammasi metodini barcha o‘quvchilar bir-biriga bog‘liq mavzularni tahlil qilish, solishtirish, taqqoslash va mustahkamlashda foydalanish yaxshi samara beradi. bilishingiz kerak bo'lgan hamma narsani bilib oling O‘qituvchilar sifatida biz o‘quvchilarni g‘oyalarni yaxshiroq tashkil etishda qo‘llab-quvvatlash uchun yangi yondashuvlarni izlayapmiz. Grafik organizator, masalan, buni amalga 18 oshirishi mumkin. Bu o'quvchilarga rejalashtirish va g'oyalarni shakllantirish jarayonlarini tashkil qilishda yordam beradi. Grafik organayzer o'quvchilar uchun samarali vositadir. Bu ularga ma'lum bir mavzuni osongina tushunishga yordam beradi. Talabalar bilimini rivojlantirish uchun tashkilotchidan qanday foydalanishni ko'rsatish juda muhim. Bunday holda, ushbu qo'llanma sizga grafik tashkilotchilar haqida ma'lumot beradi. Bundan tashqari, o'qish paytida siz turli xil grafik organizatorlarni topasiz. Bundan tashqari, agar siz grafik organizator yaratishni rejalashtirmoqchi bo'lsangiz, biz sizga ajoyib vositani taklif qilamiz. Shunday qilib, muhokama haqida ko'proq bilish uchun maqolani o'qing. Turli komponentlar o'rtasidagi g'oyalar, tushunchalar va o'zaro ta'sirlar grafik organizatorlarda vizual tarzda ifodalanadi. Bilim xaritalari va kontseptsiya xaritalari ikkalasi ham grafik organizatorlarning toifalaridir. Har bir grafik yoki diagramma ma'lumotlarni solishtirish va hikoya qilish uchun grafik organizator sifatida ishlatilishi mumkin. Grafik organizatorni yaratishda aniq ko'rsatmalar mavjud emas. Siz undan xulosalar chiqarish va har qanday mavzu bo'yicha o'z g'oyalaringizni tasavvur qilish uchun kontseptsiya xaritasi vositasi sifatida foydalanishingiz mumkin. Bundan tashqari, grafik organizatorning asosiy g'oyasi o'quvchilarga o'z fikrlarini aniq aytishga yordam berishdir. Ushbu tashkilotchi yordamida ishlar murakkablashmaydi. Bundan tashqari, grafik organizatordan foydalanishda ko'proq afzalliklarga ega bo'lishingiz mumkin. Bu ikki yoki undan ortiq komponentlar o'rtasidagi munosabatlarni tezda o'rnatishga yordam beradi. Bundan tashqari, ma'lumotlarni chalkashtirib yuborish o'rniga, ularni jadvallar orqali tartibga solishingiz mumkin. Shuningdek, u o'quvchilarga muayyan muammoning mumkin bo'lgan yechimini yaratishga yordam beradi. Grafik organayzerdan foydalanganda ko'proq narsalarni o'rganishingiz mumkin. Agar siz taqqoslash va kontrastli grafik organizatorni xohlasangiz, a foydalaning Venn diagrammasi. Oddiy Venn diagrammasi o'zaro bog'langan ikkita doiradan iborat. Venn diagrammasining asosiy vazifalaridan biri ma'lum bir tushunchaning farq va o'xshash tomonlarini ko'rsatishdir. Misol uchun, agar siz mavzularingizdagi o'xshashlikni ko'rsatmoqchi bo'lsangiz, ularni doiralarning ichki maydoniga joylashtirasiz. Keyin, farqlarni tomonlarga qo'ying. Bundan tashqari, Venn diagrammasini tuzishda siz ikki yoki undan ortiq doiralardan ham foydalanishingiz mumkin. Agar siz ko'plab tushunchalarni solishtirmoqchi bo'lsangiz, ko'proq doiralar yaratish yaxshiroqdir. Diagrammangizni ko'rish chalkashmasligiga ishonch hosil qiling. Yana bir yaxshi ko'rgan vizual tashkilotchi, ayniqsa, boshlang'ich maktabda KWL diagrammasi. Ushbu vizual o'quv vositasida uchta savol berilgan, ularning 19 har biri o'z ustunida. Birinchidan, "Men allaqachon bilgan narsam". Ikkinchidan, "Men nimani bilishni xohlayman", "Men nimani o'rgandim". Ushbu tashkilotchi oldindan mavjud ma'lumotlarni faollashtirishga yordam beradi. Fikrni tushunishdan oldin ham, keyin ham ushbu organizator ishlatiladi. Talabalar o'rganishdan oldin mavzu bo'yicha "nimalarni bilishni xohlaydilar" va "nimalarni biladilar" ro'yxatini tuzadilar. Keyin talabalar fikrni tushunganlaridan so'ng, jadvalning uchinchi ustuniga "o'rganganlarini" yozadilar. Ajoyib vositalardan biri sabab va ta'sir grafik organizatoridir. Bu o'quvchilarga murakkab fikrlar va ma'lumotlarni tartibga solish va aniqlashtirishga yordam beradi. Bu usul har qanday hodisaning sabablari va oqibatlarini aniqlash imkonini beradi. Bu qancha tushunchalar yoki hodisalar bir-biri bilan bog'liqligini ko'rsatadi. O'qituvchilar ushbu manbadan talabalarga sabab va ta'sir yozishni tushunishda yordam berish uchun foydalanadilar. Bu tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Taqdimotlarni yaratish ushbu grafik tashkilotchilarga ham foyda keltirishi mumkin. U turli holatlar yoki faoliyat natijalarini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin. Sabab-oqibat grafik organizatori ma'lumotlarni tartibga solishga yordam beradi. Har qanday muammo yoki hodisaning kelib chiqishi va oqibatlarini o'rganish yaxshidir. Hodisalar ketma-ketligi uchun o'qish parchasining asosiy sabablari va oqibatlarini ushbu grafik organizatorlar yordamida tasvirlash mumkin. Siz tekshirmoqchi bo'lgan narsangizga qarab, ushbu grafik organizatorlarni yaratish uchun turli diagrammalardan foydalanishingiz mumkin. Yozish uchun grafik organayzer o'rganish va o'qitish uchun vositadir. Bu adabiy mashqlar, tushunish va ijodiy yozish uchun foydalidir. Talabalar material va tushunchalarni grafik organayzerlar bilan tartibga solish orqali o'zlashtiradilar. Grafik tashkilotchilarni yozish ma'lumotlar va g'oyalarni taqdim etish va vizualizatsiya qilishda yordam beradi. Bu murakkab materiallar va tushunchalarni boshqariladigan qismlarga bo'lish orqali amalga oshiriladi. Turli axborot komponentlari o'rtasida aloqa va o'zaro bog'lanishlarni o'rnatish ham yordam beradi. Yozish grafik organizatorlari talabalarga eslatma olish, ro'yxat tuzish, axborotni tahlil qilish va muammolarni aniqlash qobiliyatlarini yaxshilashga yordam beradi. II.3. Morfemikada grafikli organayzerlar. 20 Tilning grammatik qurilishi uning muhim struktura bеlgilaridan biridir. Grammatik qurilishning asosiy bеlgilaridan biri uning asta-sеkinlik bilan o‘zgarishi bo‘lib, bu hodisa tarixiy jarayondan kеlib chiqqan holda tеkshiriladi. Shuni aytish kеrakki, har bir til o‘zining morfemik qurilishiga ega. U bir nеcha davrlar davomida sayqal topgan bo‘lib, tilning barcha shеvalaridan tortib uning yuqori formasi – adabiy til uchun ham umumiylik kasb etadi. Ana shuni e’tiborga olgan holda, so‘zning morfemik tarkibini ilmiy-nazariy jihatdan tavsiflash, so‘z tarkibi nuqtai nazaridan analiz qilish zarurati bitiruv loyiha ishimiz uchun tanlangan mavzuning dolzarbligidan dalolat bеradi. Shu bois so‘zning morfemik qurilishini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi sifatida morfemika ham adabiy tilining normalarini yaratish va uni tartibga solishga yordam bеradi. Ta’lim muassasalarida zamonaviy o‘q itish usullardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Darhaqiqat, o‘qituvchi muayyan modulni o‘qitishda uning oson, to‘liq o‘zlashtirilishiga imkon beruvchi didaktik vositalar, texnologiyalar, metod turlaridan samarali foydalangan taqdirdagina dars samaradorligiga erishadi. Shuningdek, o‘quv materiallari, mavzulari o‘zi aloqador bo‘lgan fanning eng so‘nggi yutuqlarini o‘zida mujassam qilishi nihoyatda zarur. Buning uchun o‘qituvchidan ta’limga yangicha yondashish, rejalashtirish ishlarini olib borish, innovatsiyalarni tatbiq etish talab qilinadi. Ushbu tadqiqot xuddi shu yo‘nalishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda morfemika modulidagi yetakchi va ko‘ makchi morfema, m orfеma va uning chеgarasi muammolari, o‘ zak va affiksal morfеmalar munosabati, affiksal morfеmalarning vazifasiga, tarkibiga ko‘ra turlari, so‘z, morfеma, morf, allamorf va ularning o‘zaro munosabati, forma yasovchi affiksal morfemalarning so‘zlarning umumkatеgorial va katеgorial bеlgi-xusu siyatlariga ko‘ra turlarga bo‘linishi, affiksal morfеmalarning shakl va ma'no munosabatiga ko‘ra sistеmalanishi yuzasidan ilmiy adabiyotlarda berilgan tadqiqotlar bilan talabalarni yaqindan tanishtirish asosiy maqsad qilib qo‘yilgan. Insoniyat ong-tafakkuri o‘sishi, fan-texnika taraqqiyoti, fan yutuqlarining globallashuvi va amaliyotga tez tatbiq etilishi, olamshumul ixtiro va texnologiyalarning ommaga tez va oson yetib borishida tilga bo‘lgan ehtiyoj 21 yanada ortib, tilshunoslar oldiga yangi, istiqbolli va o‘z navbatida murakkab vazifalarni qo‘ymoqda. Bunga til birliklarini paradigmalarga birlashtirish, uni keng planda avtomatlashtirish, tillararo sun’iy intellektni shakllantirish kabi masalalar kiradi. O‘zbek tilini nazariy jihatdan o‘rganish darajasi haqida fikr yuritilar ekan, o‘zbek tilshunosligining jahon tilshunosligiga qo‘shgan hissasini taniqli tilshunoslarimizning ijobiy fikrlari orqali bilib olishimiz mumkin 1 . Biroq yechimini kutayotgan muammolar ko‘p, hal qilinmagan masalalar yetarli. Bizga falsafiy kategoriya sifatida ma’lumki, jamiyatda zarur bo‘lgan biror talabning qondirilishi uning bardavomligini ko‘rsatuvchi boshqa ehtiyojga yo‘l ochadi. Grammatik morfеma asosiy xususiyatiga ko‘ra uchga ajraladi: 1) lu g‘ aviy shakl h osil q iluvchi morfеma; 2) sintaktik shakl h osil q iluvchi morfеma; 3) lu g‘ aviy-sintaktik shakl h osil q iluvchi morfеma. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfеma lеksеma lug‘aviy ma'nosini nutqqa moslashtirish vazifasini bajaradi. Masalan, [kitob] lеksеmasining sеmеmasida birlik va ko‘plik ma'nosi noma'lum. Son lu g‘ aviy shakl h osil q iluvchisi bo‘lgan [ - lar] uni ko‘plik tomon muayyanlashtiradi. Bu morfеmaning o‘ziga xos turi lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfеma bo‘lib, lug‘aviy ma'noni muayyanlashtirish, nutqqa xoslash bilan birga ((kеlgan), (o‘qigach)), so‘zni sintaktik aloqaga ham kiritadi: o‘qigan bola, o‘qigach gapirmoq. Sintaktik shakl hosil qiluvchi morfеma so‘zning sintaktik qurilmadagi o‘rnini bеlgilaydi. Masalan, kеsimlik katеgoriyasi so‘zga kеsimlik mavqеini bеradi. Kеsimning ega va hol bilan sintaktik aloqasini ta'minlaydi. Kеlishik morfеmalari oldingi mustaqil so‘zni kеyingi, egalik qo‘shimchalari esa kеyingi mustaqil so‘zni oldingisiga bog‘lash vazifasini bajaradi. Morfеmaning struktur tasnifi. Morfеma tuzilishiga ko‘ra sodda va murakkab turga bo‘linadi: Sodda morfеma tarixan qanday bo‘lganligidan qat'iy nazar ajralmas, yaxlit, bir tarkibli morfеmadir: [-lar], [-roq], [-chi], [-niki], [-sin], [-di]. 1 Ne’matov H. Substansial tilshunoslik nimalar berdi ? Prof. U.Sanaqulov tavalludining 70 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-nazariy konferensiya materiallari. – Sam. 2011. B.24-28; 22 Murakkab morfеmalar aslida mustaqil morfеmaning ma'lum funksiya bajarish maqsadida birlashishi: (odamgarchilik), (uygacha), (xafachilik), (chorvachilik), (borganda). Ma’lumki, “Morfemika” modulini o‘qitishda innovatsiya va ilg‘or xorijiy tajribalar muhim ahamiyat kasb etadi. Buni biz grafik tashkil etuvchilar yoki organayzerlar misolida ko‘rib chiqamiz. Ma’lumki, grafik tashkil etuvchilarga “Insert” usuli, “Toifali jadval”, “Tushunchalar jadvali” “Konseptual jadval”, “BBB” usuli, “Klaster” sxemasi, “T-jadvali”, “Venn diagrammasi”, “SWOT-tahlil jadvali”, sxema va diagrammalar: “Nima uchun?”, “Qanday?”, “Baliq skeleti” kabilar kiradi. Quyida morfemika bo‘limini o‘qitishda foydalanish mumkin bo‘lgan bir nechta grafik orgaayzerlarni tavsiya qilamiz: “MORFЕMIKA” MODULINI O‘QITISHDA FOYDALANISH MUMKIN BO‘LGAN GRAFIK ORGANAYZЕRLAR KONSEPTUAL JADVAL MORFEMA - so‘zning bo‘linmаs, eng kichik mа’noli qismidir. O‘ZAK MORFEMA - so‘z tаrkibining doimiy elementi bo‘lib, u lug‘аviy mа’no tаshiydi hаmdа so‘z yasаsh uchun hаm, formа yasаsh uchun hаm аsos bo‘lа olаdi. AFFIKSAL MORFEMA - mustаqil olingаndа lug‘аviy mа’no аnglаtmаy , so‘zning leksik yoki grаmmаtik mа’nosini hosil qilishgа xizmаt qilаdi. SO‘Z YASOVCHI AFFIKSAL MORFEMA - yangi so‘z hosil qilаdi - so‘zning leksik mа’nosini hosil qilishdа ishtirok etаdi: ish+lа, so‘z+lа v a h.k. OT YASOVCHILAR (-chi, -dosh, -don, -kash va h.k.) SIFAT YASOVCHILAR (-li, no-, ser-, be- va h.k.) RAVISH (-larcha, -ona , -cha va h.k.) FE’L YASOVCHILAR (-la, -a, -i va h.k.) FORMA YASOVCHI AFFIKSAL MORFEMA - so‘zning grаmmаtik mа’no ifodаlovchi yoki biror grаmmаtik vаzifаgа xoslаngаn shаklini yasаshdа ishtirok etаdi. 23 VEN DIAGRAMMASI Kategorial forma yasovchilar M а’lum so‘z turkumining biror grаmmаtik kаtegoriyasigа xos formа yasaydi Har ikkisi ham grammatik ma’no uchun xizmat qiladi Nokategorial forma yasovchilar Biror grаmmаtik kаtegoriyagа qаrаshli bo‘lmаgаn mа’noni ifodаlaydi, mа’lum sintаktik vаzifа bаjаrishgа xoslаngаn so‘z formаsini hosil qiladi KATEGORIAL FORMA YASOVCHI AFFIKSAL MORFEMA - m а ’lum so‘z turkumi- ning biror gr а mm а tik k а tegoriyasig а xos form а dir. NOKATEGORIAL FORMA YASOVCHI AFFIKSAL MOFEMALAR - biror grаmmаtik kаtegoriyagа qаrаshli bo‘lmаgаn mа’noni ifodаlovchi, mа’lum sintаktik vаzifа bаjаrishgа xoslаngаn so‘z formаsini hosil qiluvchi аffiksаl morfemаlаr OTga xos KFYAM (ko‘plik, kelishik, egalik qo‘shimchalari ) SIFATga xos KFYAM (sifatlardagi daraja qo‘shimchalari) SONga xos KFYAM (sonning ma’no turlari qo‘shimchalari ) FE’Lga xos KFYAM (zamon, mayl, nisbat, shaxs- son qo‘shimchalari) OTga xos NFYAM (otning funksionаl formalari) FE’Lga xos NFYAM ( fe’lning hаrаkаt tаkroriyligi, kuchsizligi formаlаri, s ifаtdosh, rаvishdosh, hаrаkаt nomi kаbi funksionаl formаlаri ko‘rsаtkichlаri ) 24 BBB Bilaman Bilishni xohlayman Bilib oldim O‘zak va qo‘shimchaning farqini, so‘z yasovchilarni, lug‘aviy va sintaktik shakl yasovchilarni, old qo‘shimchalarni, so‘z tarkibining ikki qismga bo‘linishini … So‘z, morfemа, morf, аllаmorflаr vа ulаrning o‘zаro munosаbаti (chegаrаsi) muаmmolаrini … FYАMlаrning so‘zlаrning umumkаtegoriаl vа kаtegoriаl belgi-xusu- siyatlаrigа ko‘rа 2 turgа bo‘linishi, affiksаl morfemаlаrning shаkl vа mа’no munosаbаtigа ko‘rа sistemаlаnishi muаmmolаri, soddalashuv (oprosheniye), qayta bo‘linish hodisalarini ... KLASTER 25Kategorial FYA morfemalar So‘z YAM Shakl YAM Affiksal morfema larar Nokategorial FYA morfemalar ko‘plik, kelishik, egalik qo‘shimchalari sifatlardagi daraja qo‘shimchalari Kichraytirish q. Erkalash q. Chegara q. “TUSHUNCHALAR TAHLILI” Tushunchalar Sizningcha bu tushuncha qanday ma’noni anglatadi? Qo‘shim - cha ma’lumot O‘ zаk morfemа − so‘z tаrkibining doimiy elementi bo‘lib, lug‘аviy mа’no tаshiydi gan hаmdа so‘z yasаsh uchun hаm, formа yasаsh uchun hаm аsos bo‘lа olаdi gan morfema . Аffiksаl m orfemа − mustаqil olingаndа lug‘аviy mа’no аnglаtmаydi gan, so‘zning leksik yoki grаmmаtik mа’nosini hosil qilishgа xizmаt qilаdi gan morfema. So‘z yasovchi affiksal morfema − yangi so‘z hosil qilаdi gan, so‘zning leksik mа’nosini hosil qilishdа ishtirok etаdi gan morfema. Forma yasovchi affiksal morfema − so‘zning grаmmаtik mа’no ifodаlovchi yoki biror grаmmаtik vаzifаgа xoslаngаn shаklini yasаshdа ishtirok etаdi gan morfema. Kategorial forma yasovchi affiksal morfema − m а ’lum so‘z turkumi ning biror gr а mm а tik k а tegoriyasig а xos form а yasaydi. Nokategorial forma yasovchi affiksal − bi ror grаmmаtik kаtegoriyagа qаrаshli bo‘lmаgаn mа’noni ifodаlovchi, mа’lum sintаktik vаzifа bаjаrishgа xoslаngаn so‘z formаsini hosil qiluvchi аffiksаl morfemаlаr . 26sifatlardagi daraja qo‘shimchalari morfemalar Affiksoidlar − o‘ zаk morfemа ning аffiksаl morfemаgа аylаnishi. Mаsаlаn, ish xonа , choy xonа , bosmа xonа, yotoq xonа , duxtir xonа so‘zlаridаgi " xonа " elementi lug‘аviy mа’nosidа emаs, o‘rin-joy yasovchi аffiksаl morfemа vаzifаsidа kelmoqdа. Sodda affikslar − b irginа mа’noli qismdаn iborаt bo‘lgаn morfemа ( -chi, -zor, -dosh, -chа, -roq, -dаn kаbi ). Murakkab affikslar − birdаn ortiq аffiksаl morfemаlаrning birikuvidаn hosil bo‘lgаn morfemа ( - lik,-gаrchilik, -moqdа, -gаndа kabi). Soddalashish (oprosheniye) − bir paytlar qisml а rg а а jr а l а dig а n so‘zl а rning d а vrl а r o‘tishi bil а n а jr а tilm а ydig а n holg а kelib qolishidir M: ich а k (ich- а k, kichr а ytish), yur а k (yur- а k, ot yasovchi), bo‘yin (bo‘y-in, kichr а ytish), bugun , s а kson , to‘qson va h.k. Qayta bo‘linish − ilg а ri bir xil bo‘linishg а eg а bo‘lg а n so‘z keyinch а lik yoki hozir boshq а ch а roq bo‘linish sh а klig а eg а bo‘l а di: ul а r – ul- а r - u-l а r, bitik – biti-k - bit-ik k а bi. III. XULOSA Morfemalar tavsifida grafikli organayzerlardan foydalanish nafaqat lingvistik tahlilni soddalashtiradi, balki ta‘lim jarayonida samaradorlikni oshiradi. Ushbu usul yordamida o‘quvchilar so‘z tuzilishini chuqurroq tushunish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Kurs ishi davomida ko‘rib chiqilgan misollar va diagrammalar grafikli organayzerlarning lingvistik tahlil uchun naqadar foydali ekanini ko‘rsatadi. Ish davomida bunga erisha oldik, deb hisoblayman. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli natijalarga erishishdir. Bu talabni yuzaga keltirishda interfaol metodlar to‘la ishonchli vosita bo‘la oladi. Bugungi kunda mamlakatimizda o‘quvchilarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi, ta’lim- tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llashga doir katta tajriba to‘plangan bo‘lib, u tajriba asosini interfaol metodlar tashkil etmoqda. Xulosalarning ta’lim va tarbiya jarayonida pedagoglar tomonidan o‘rinli, maqsadli, samarali qo‘llanilishi ta’lim oluvchida muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun keng imkoniyat yaratishga xizmat qiladi. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, barcha grafik organayzerlar fanlarni o‘zlashtirishda, mavzularni mazmunini soddalashtirib, katta sig‘imdagi bir necha 27 mavzularni birlashtirib, ularni asosiy mazmunini ochib o‘quvchilarga yetkazishda asosiy omil bo‘lib hizmat qilmoqda. O’qitish jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash o‘quvchilar o‘quv – biluv faoliyatini faollashtirishga yordam beradi va mavzularni o‘zlashtirish darajasini ko‘tarilishiga olib keladi. Interfaol metodlarni o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib o‘qitishda ham qo‘llash orqali ularning o‘quv – biluv faoliyatini yuksaltirish va mustaqil fikrlay olish qobiliyatlarini rivojlantirish mumkin ekan. Bugungi kunda zamonaviy o‘qituvchidan kreativlik, malaka, kompetensiya darsga yangicha yo‘nalishda yondashish talab etilmoqda. Sababi bugungi ta’lim oluvchilarni diqqatini bir joyga jamlash, ularni bilimini kengaytirish, hayotga tayyorlash va olgan bilimlarini hayotda qo‘llay olish asosiy vazifa hisoblanib bormoqda. Shuning uchun o‘qituvchilar dars o‘tishning turli metodlarini va pedagogik texnologiyalarni o‘rganib, o‘z ustilarida ishlab, malakalarini oshirib borishmoqda. Dars o‘tishda interfaol metodlardan foydalanish, pedagogik texnologiyalarni o‘rganish avj olib bormoqda. Grafik organayzerlardan foydalanganimizda fanni o‘zlashtirish samarasini ko‘rdik. Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbek tili gr а mm а tik а si . 1 tom, Toshkent,1975, 7-52. 2. Hozirgi o‘zbek а d а biy tili.1 qism, Toshkent,1980,160-166. 3. Tursunov U. v а b. Hozirgi o‘zbek а d а biy tili. Toshkent, 1992,187-197. 4. Аbduаzizov А.А. O‘zbek tili fonologiyasi vа morfonologiyasi.T.,1994. 5. Nurmonov А. vа b. O‘zbek tilining nаzаriy grаmmаtikаsi. Morfologiya. “XX1 аsr аvlodi”, T., 2001. 6. Sаyfullаevа R. vа b. Hozirgi o‘zbek аdаbiy tili. Morfologiya.T.,2005. 7. Tojiev Yo. O‘zbek tili morfemikаsi.Toshkent, 1992. 8. G‘ulomov А . G‘ . v а b. O‘zbek tilining morfem lug‘ а ti. Toshkent, 1977. 9. Hojiev А . Hozirgi o‘zbek tilid а form а yas а lishi. Toshkent, 1979. 10. Mirz а qulov T. O‘zbek tili morfemik а sining ob’ekti v а birlikl а ri h а qid а . O‘TА, 1989,4-son. 28

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Morfema va uning umumiy ma’nosi

Grafikli organayzerlar

Morfemada grafikli organayzerlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить