Morfemika

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	788.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Morfemika

Купить

Kirish Morfemika so‘zning ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. So ‘ zning eng kichik ma ’ noli qismi morfema deyiladi . Masalan , bog ‘ larimizning so ‘ zi quyidagi ma ’ noli qismlardan iborat : bog ‘ - lar - imiz - ning . Morfemalarning har biri so ‘ z doirasida o ‘ ziga xos ma ’ no ifodolovchi birlikdir . Ularni yana bo ‘ laklarga bo ‘ linishi mazkur ma ’ nolarning yo ‘ qolishiga olib keladi . Demak , morfema so ‘ zning eng kichik bo ‘ linmas ma ’ noli qismidir . Morfemalar dastlab ikkiga bo‘linadi:1) o‘zak morfema; 2) affiks morfema. O‘zak so‘zda albatta ishtirok etadigan nutqda yakka holda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan va mustaqil lug‘aviy ma’no ifodalash xususiyatiga ega bo‘lgan morfemadir. Masalan, ishchi, ishla, ishchan, ishsiz so‘zlaridagi ish o‘zak morfemadir. WWW.ARXIV.UZ

Affikslar (qo‘shimchalar) yakka holda lug‘aviy ma’no ifodalamay, o‘zakka qo‘shilib uning leksik yoki grammatik ma’nosini shakllantirishda ishtirok etadigan morfemadir. Masalan, ish, odam, daraxt kabi narsa nomini bildiruvchi o‘zaklarga - chi|| ishchi, -garchilik||odamgarchilik, -zor||daraxtzor kabi affikslar qo‘shilishi bilan mazkur so‘zlarning lug‘aviy ma’nolari; ularga ish+ning, odam+lar+dan, daraxt+lar+imiz kabi affikslar qo‘shilishi bilan esa so‘zlarning grammatik ma’nolari shakllangan. So‘zni morfemalarga ajratishda so‘z tarkibidagi ma’noli qismlarning hozirgi tilda leksik yoki grammatik ma’noni vujudga keltirishi nuqtai nazaridan yondashiladi. Xususan, o‘zak sifatida ajratiladigan qism, bugungi tilda ma’noga ega bo‘lishi, bu ma’no turli qo‘shimchalar asosida shakllangan o‘zakdosh so‘

A ffikslar va ularning turlari. A ffiksal m orfem alar vazifasiga ko‘ra quyidagicha turlarga bo‘ladi: 1) so‘z yasovchilar; 2) so‘z o‘zgartuvchilar; 3) shakl yasovchilar. B a’zi m anbalarda affiksal m orfem alarning vazifasiga ko‘ra ikki turi farqlanadi: 1) so‘z yasovchi; 2) shakl yasovchi kabi. Shakl yasovchilar esa o‘z navbatida a) lug‘aviy shakl yasovchilar; b) sintaktik shakl yasovchilarga ajratiladi. (Q arang:N .M ahm udov, A . N urm onov va boshqalar, O na tili. 6-sinflar uchun darslik.) A ffikslar va ularning turlari. A ffiksal m orfem alar vazifasiga ko‘ra quyidagicha turlarga bo‘ladi: 1) so‘z yasovchilar; 2) so‘z o‘zgartuvchilar; 3) shakl yasovchilar. B a’zi m anbalarda affiksal m orfem alarning vazifasiga ko‘ra ikki turi farqlanadi: 1) so‘z yasovchi; 2) shakl yasovchi kabi. Shakl

1. So‘z yasovchi affikslar o‘zakka qo‘shilib, yangi ma’noli so‘z hosil qiladi.Ular ko‘pincha bir turkumdagi so‘zdan boshqa bir turkumga mansub yangi so‘z yasaydi: yoz, qish – ot || yozgi, qishki - sifat || ish, qon–ot || ishla, qonat-fe’l || supur, o‘r–fe’l || supurgi, o‘roq - ot. Shuningdek, ular bir turkum doirasida so‘zlar yasashi ham mumkin: -chi: ishchi, xizmatchi, payvantchi || - bon: bog‘bon, darvozabon kabi. So‘z yasovchi affikslar o‘zakka birdan ortiq qo‘shilishi va yangi - yangi so‘zlar hosil qilishi mumkin: bog‘ + bon + lik, ter+im+chi+lik. Bunday yasalish, odatda, negiz asosida yasalish hisoblanadi. Xullas, so‘z yasovchilar o‘zakning lug‘aviy ma’nosini yangilovchi marfemalar bo‘lib, tilning Leksik qatlamini boyitadi. WWW.ARXIV.UZ

2. Shakl yasovchilar (lug‘aviy shakl qo‘shimchalari) so‘zning lug‘aviy ma’nosini bir oz o‘zgartib, unga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i beradigan, biroq yangi so‘z hosil qilmaydigan morfemalardir. Masalan: kitob lar , kitob cha , katta roq , katta gina , besh inchi , besh ov , uch ala , bor gan , ishla moq , kul dir , kel ma . Shakl yasovchilar o‘z tabiatiga ko‘ra so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i berish bilan birga ularning sintaktik munosabatini belgilashda ham o‘ziga xos o‘rnga ega bo‘ladi. WWW.ARXIV.UZ

$3. So‘z o‘zgartuvchilar (aloqa – munosabat qo‘shimchalari) muayyan so‘zning nutqdagi boshqa so‘zga nisbatan sintaktik munosabatini, aloqasini ko‘rsatuvchi affikslardir. So‘z o‘zgartuvchilar 1) kelishik (turlovchi) qo‘shimchalari; 2) egalik qo‘shimchalari; 3) shaxs-son (tuslovchi) qo‘shimchalaridan iborat. Masalan: kuzning havosi, kitobni o‘qidim, daladan qaytayapman kabi birikmalar tarkibidagi so‘zlar o‘trtasidagi sintaktik aloqa -ning, -ni, -dan kabi kelishik, -i egalik, -m, -man kabi shaxs-son qo‘shimchalari vositasida yuzaga kelgan. Affikslarning tuzilishiga ko‘ra turi. Affiksal morfemalar tuzilishiga ko‘ra sodda va murakkab bo‘lishi mumkin. Masalan, gulzor, gulla, aqlli kabi so‘zlardagi -zor, -la, -li sodda affikslar bo‘lsa, zavqlan, dehqonchilik, isrofgarchilik kabi so‘zlardagi - la\\$

Affikslarning shakl va ma’no turlari. Affikslar ham so‘zlar singari shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Omonim affikslar shakli bir xil bo‘lib, ma’no va vazifasiga ko‘ra bog‘lanmaydigan qo‘shimchalardir. Omonim affikslar qo‘shimchalarning vazifasiga ko‘ra turlari doirasida quyidagi ko‘rinishda uchraydi: 1) so‘z yasovchilar doirasida: -ki: tepki-ot yasovchi, kechki- sifat yasovchi; 2) shakl yasovchilar doirasida: -ish: oqish -sifatning daraja shakli, tortish- fe’lning harakat nomi shakli; 3) so‘z o‘zgartuvchilar doirasida: - ng: olmang -egalik qo‘shimchasi, bording-tuslovchi qo‘shimcha; 4) so‘z yasovchi va shakl yasovchilar doirasida: -ma: bo‘g‘ma- (ilon) sifat yasovchi, qatlama -ot yasovchi, ketma – fe’lning bo‘lishsiz shakli; 5) so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartu

$2. Sinonim affikslar shaklan har xil umumiy ma’nosi bir xil bo‘lgan qo‘shimchalardir. Masalan: -li\\-dor : unumli-unumdor. Affikslar sinonimligi qo‘shimchalarning vazifasiga ko‘ra barcha turlari doirasida uchraydi: a) so‘z yasovchilarda :-siz\\-no ma’nodoshligi asosida: o‘rinsiz - noo‘rin, -li/-ser ma’nodoshligi asosida: g‘ayratli - serg‘ayrat ; b) shakl yasovchilarda: -ish\\ -imtir ma’nodoshligi asosida: oqish- oqimtir , -qar\\-kar\\-qaz\\-kaz ma’nodoshligi asosida: qutqar - qut+qaz, o‘tkaz-o‘tkar, -lar\\ ish ma’nodoshligi asosida kelishdi- keldilar ; v)so‘z o‘zgartuvchilarda: - ning\\-dan ma’nodoshligi asosida : mehmonlar +ning|| +dan kattasi . WWW.ARXIV.UZ$

3. Antonim affikslar bir-biriga zid ma’noli qo‘shimchalardir. O‘zbek tilida qo‘shimchalarning zid ma’noligi boshqa yondosh hodisalarga nisbatan ancha kam uchraydi. Ular ko‘proq sifat yasalishida ko‘zga tashlanadi. Masalan: kuchli- kuchsiz, mazali – bemaza, g‘ayratli-serg‘ayrat. 4. Ko‘p ma’noli affikslar birdan ortiq leksik va grammatik ma’noni shakllantiruvchi qo‘shimchalardir. Masalan, - chi qo‘shimchasi: temirchi (asosdan anglashilgan kasbga ega bo‘lgan shaxs oti), hasharchi, ijarachi, pudratchi (o‘zakdan anglashilgan faoliyat ishtirokchisi bo‘lgan shaxs oti) kabi yasama so‘zlardagi - chi ko‘p ma’nolidir. Affikslarning ko‘p ma’noligi shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchilarga ham xos hodisadir. Xususan,- lar affiksining bolalar – sof ko‘plik ma’nosida, unlar - tur, nav ma’nosida, dadamlar

B a’zan, affiks m orfem alarning odatdagi tartibida o‘zgarishlar yuz berishi ham m um kin. B unday o‘zgarishlar ko‘pincha uslubiy talablar yoki sheva ta’sirida yuzaga keladi: aka+ m + lar - aka+ lar+ i+ im , ko‘r+ di+ ng+ lar - ko‘r+ di+ lar+ ing. A yrim hollarda yasovchi qo‘shim cha shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchidan keyin qo‘shilib yangi m a’noli so‘z hosil qilishi m um kin: uka+ lar+ im + cha (bo‘lolm aysan), tort+ in+ choq, kuy+ in+ chak (kishi) kabi. WWW.ARXIV.UZ

Bunday holat affiks shaklidagi yuklamalar va qo‘shimchalarning o‘zakka qo‘shilishida ham kuzatiladi. Masalan, bola+m+gina so‘zida –gina urg‘usiz bo‘lib, ajratish ma’nosini anglatadi, mazkur yuklama bilan shakldosh bo‘lgan otlardagi erkalash qo‘shimchasi –gina esa o‘zakka odatdagi tartibda qo‘shiladi: bola+gina+m . Bunday holat affiks shaklidagi yuklamalar va qo‘shimchalarning o‘zakka qo‘shilishida ham kuzatiladi. Masalan, bola+m+gina so‘zida –gina urg‘usiz bo‘lib, ajratish ma’nosini anglatadi, mazkur yuklama bilan shakldosh bo‘lgan otlardagi erkalash qo‘shimchasi –gina esa o‘zakka odatdagi tartibda qo‘shiladi: bola+gina+m . WWW.ARXIV.UZ

Qo‘shimcha shaklidagi yuklamalar, odatda, barcha turdagi affiks morfemalardan keyin qo‘shiladi: kitob+mi, kitob+dan-chi, kitob+lar+da+gina, bog‘+cha+lar+dan+ a kabi. Biroq, - mi yuklamasi fe’llarga qo‘shilganda odatdagi tartib o‘zgarishi mumkin: ko‘r+gan+di+ng+mi// ko‘r+gan+mi+di+ng . WWW.ARXIV.UZ

Adabiyotlar 1. Aulova R.A., Rakhmatov B.R., Sodiqova M.Q. Hindiy tili darsligi, – Toshkent, 2008. 2. Бархударов А.С. Словообразование в хинди. –M., 1963. (J.O.T.) 3. Гуру К. Грамматика хинди (пер. с хинди), ч. 1, М., 1957 (J.O.T., O.Sh.) 4. Дымшиц З.M. Грамматика языка хинди, ч. 1. M., 1983. (J.O.T.) 5. Зограф Г.А. Морфологический строй новых индоарийских языков. – M., 1976. (O.Sh.) 6. Катенина Т.Е. Краткий очерк грамматики хинди (Приложение к «Русско-хинди словарю»), –М., 1957, –С.1282- 1287 (J.O.T., O.Sh.). WWW.ARXIV.UZ

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in

Информация о документе

Продавец

Morfemika

Похожие документы