Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Morfemika. So‘zning morfem tarkibiga doir nazariy qarashlar tahlili

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH KAFEDRASI Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) ta’lim yo‘nalishi “Morfemika. So‘zning morfem tarkibiga doir nazariy qarashlar tahlili” mavzusidagi KURS ISHI TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………...3-4 I BOB. MORFEMIKA FANINING UMUMIY NAZARIY ASOSLARI 1.1Morfemikaning shakllanishi va tilshunoslikdagi o‘rni..…………......…...5-9 1.2Morfema tushunchasi va uning turlari…..……………………………...10-17 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….18-19 II BOB. TILSHUNOSLIKDA ILG‘OR MORFEM NAZARIYALAR 2.1. Morfemik birliklarning semantik-funksional xususiyatlari………….…..20-24 2.2. So‘zning morfem tarkibi bo ‘yicha zamonaviy tadqiqotlar…………..….25-28 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….29-30 Umumiy xulosa………………………………………………………...……31-32 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………..33-34 2 Kirish Tilshunoslikning asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan morfemika tilda mavjud so‘zlarning ichki tuzilishini, ularning tarkibiy qismlarini - ya’ni morfemalarni, ularning turlari, vazifalari va o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi. Tilning asosiy birliklaridan bo‘lgan so‘zlar turli morfemalardan tashkil topadi va bu morfemalar orqali ma’no, grammatik vazifa hamda so‘z yasash imkoniyatlari yuzaga chiqadi. Morfemik tahlil esa so‘zning ichki tuzilishini aniqlash, ularni tashkil etuvchi qismlarni farqlash va baholash imkonini beradi. So‘zning morfem tarkibiga doir nazariy qarashlar tilshunoslikda turli yondashuvlar va ilmiy fikrlar asosida shakllangan. Har bir tilshunos olim morfemik birliklarni o‘zining ilmiy konsepsiyasidan kelib chiqib tahlil qilgan. Ayniqsa, o‘zbek tilshunosligida bu masala bir necha bosqichlarda o‘rganilgan bo‘lib, har bir bosqich o‘ziga xos yondashuvlarni taklif etgan. So‘zning tarkibini tashkil etuvchi morfemalarning aniqlanishi, ularning turlarga bo‘linishi, vazifalari va funksiyalarining izchil tahlili grammatik qurilmani chuqurroq anglashda muhim o‘rin tutadi. Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, tilshunoslikdagi morfemik qarashlarni chuqur o‘rganish nafaqat so‘z tuzilishini anglash, balki tilning umumiy tizimini, grammatik qonuniyatlarini, so‘z yasalish jarayonlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, morfemik tahlilning nazariy asoslari amaliy tilshunoslik uchun ham muhimdir, chunki u turli grammatik shakllar va ularning ma’nodagi o‘rinlarini aniqlashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishida aynan so‘zning morfem tarkibiga oid nazariy qarashlarni o‘rganish, mavjud yondashuvlarni solishtirish, o‘zbek tilining morfemik tuzilishini tahlil qilish orqali morfemika bo‘yicha puxta nazariy bilimlar shakllantirish maqsad qilinadi. Kurs ishining dolzarbligi ozirgi zamon tilshunosligida morfemika bo‘limi, ayniqsa, so‘zning ichki tuzilmasini o‘rganish, uning morfem tarkibini aniqlash masalalari dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Tilning leksik boyligi, grammatik qurilishi va so‘z yasash imkoniyatlari morfemik tahlil orqali aniqlanadi. Morfemik tahlil tilning nafaqat grammatik tizimini, balki uning tarixiy taraqqiyoti, o‘zlashuv jara-yonlari hamda lingvistik qonuniyatlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb 3 etadi. Ayniqsa, o‘zbek tilshunosligida so‘zning morfem tarkibini chuqur tahlil qilish orqali zamonaviy va tarixiy tildagi grammatik birliklarning shakllanishini tushunish imkoniyati kengayadi. Shu bois, so‘zning morfem tarkibiga doir nazariy qarashlarni tahlil qilish bugungi tilshunoslik uchun muhim ilmiy-amaliy masaladir. Kurs ishining maqsadi ushbu kurs ishining asosiy maqsadi - so‘zning morfem tarkibini o‘rganish bo‘yicha mavjud nazariy qarashlarni tahlil qilish, ularning umumiylik va farqlarini aniqlash, o‘zbek tili materiali asosida morfemik tahlilning ilmiy asoslarini yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: 1. Morfemika va morfem tushunchasining nazariy asoslarini yoritish; 2. Tilshunoslikda morfemik tahlil usullarini ko‘rib chiqish; 3. So‘zning tarkibiy qismlari — ildiz va affikslarning turlari hamda vazifalarini o‘rganish; 4. O‘zbek tili materiallari asosida morfemik tahlil namunalarini tahlil qilish; Kurs ishining hajm : Ushbu kurs ishi hajmi kirish, asosiy qism, xulosa , foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo’ladi. 4 I BOB. MORFEMIKA FANINING UMUMIY NAZARIY ASOSLARI 1.1Morfemikaning shakllanishi va tilshunoslikdagi o‘rni Morfema (yunoncha: morphe — shakl) — o ziga xos shakl va ma noga egaʻ ʼ bo lgan, boshqa ma noli qismlarga bo linmaydigan, so z (leksema) yasash yoki ʻ ʼ ʻ ʻ so zning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar ʻ o zbek tilida, asosan, affiks (qo shimcha) holatida bo ladi. Masalan, -chi ʻ ʻ ʻ (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), -q (taroq), -ki (tepki), -li (aqlli), -chan (ishchan), -la (tuzla), -illa (taqilla), -lar (bolalar), -roq, (kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo. Morfemalar asosiy vazifasiga ko ra, 2 turga bo linadi; so z yasovchilar va ʻ ʻ ʻ so zning shaklini yasovchilar. So'z yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar ʻ hosil qilish uchun qo llanadi va o zbek tili lug at (leksik) qatlamining boyishida ʻ ʻ ʻ muhim rol o ynaydi. So z shakli hosil qiluvchi morfemalar so zning qo shimcha ʻ ʻ ʻ ʻ ma no ifodalovchi shaklini yasaydi. Masalan: daraxtlar (daraxt so zining ko plik ʼ ʻ ʻ shakli), balandroq (baland so zining daraja shakli), sarg ish (sariq so zining ʻ ʻ ʻ ozaytirma shakli) keldim (kel fe lining o tgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va ʼ ʻ boshqa Morfemalar mustaqil qo llanmaydi, lug aviy ma no ifodalay olmaydi, faqat ʻ ʻ ʼ so zning lug aviy va grammatik ma nolari shakllanishiga xizmat qiladi. So z ʻ ʻ ʼ ʻ tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „Morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I.A.Boduen de Kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini o rtasida bir qadar farq bor. ʻ 1 Morfemalar 2ga bo’linadi: O’zak morfema Affiksal morfema O’zak morfema nutqda yakka holda qo’llanilishi mumkin bo’lgan va mustaqil lug’aviy ma’no ifodalash xususiyatiga ega bo’lgan morfemalar. Masalan: ishchi, ishla, ishchan, ishsiz so’zlaridagi ish o’zak morfema hisobladi. Affiksal morfemalar esa – nutqda yakka holda kelmaydigan ,lug’aviy ma’no ifodalamaydigan, o’zakka qo’shilib, leksik yoki grammatik ma’no shakillantirishda 1 Jo‘raev, M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2006. 5 ishtirok etadigan morfemadir. Masalan:daraxtzor bunda daraxt so’ziga zor affiksini qo’shsak lug’aviy ma’nosi o’zgaradi. Masalan, daraxtlarimiz shu kabi ko’rinishda affiksal qo’shimcha qo’shganimizda so’zimiz gramatik ma’no jihatdan o’zgargan bo’ladi. Affiksal morfemalar vazifasiga ko’ra quydagi uch turga bo’linadi: so’z yasovchi morfemalar, shakl yasovchi morfemalar, so’z o’zgartiruvchi morfemalar. Morfema variantlarini misollar asosida ajratish. Mоrfеma nutqda turli varinatlarga ega bo’ladi. Misоl sifatida qaratqich kеlishigi invariant shaklining variantlarini kuzataylik: a) pоetik variant: bоg’in mеvasi; b) tariхiy variant: manim; c) dialеktal variant: kitоbing; d) fоnеtik variant: mеning. Kеlishik paradigmasiga kirish huquqiga faqat invariant shaklgina ega. So’zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning shakl va ma‘no munosabatiga ko’ra turlarini farqlash. Mоrfеmal arda ham shakl va ma’nо munоsabat i barqarоr dir. Mоrfеmalarning miqdоran chеklanganligi bu munоsabatning kеng qamrоvliligidan dalоlat bеradi. So’z yasovchi affikslar- o’zakka qo’shilib,yangi ma’noli so’z hosil qiladi.Ular ko’pincha bir turkumdagi so’zlardan boshqa bir turkumga mansub yangi so’z yasaydi. Masalan:yoz,qish - ot yozgi , qishki – sifat Shuningdek ular bir so’z turkum doirasida ham so’z yasashi mumkin. Masalan: bog’ – bog’bon , ish – ishchi. 2 So’z yasovchi afikslar birdan ortiq qo’shimchlar qo’shilib yangi so’zlar hosil qiladi va bunday affikslar tilning leksik qatlamini boyitadi. Masalan: bog’- bon-chi-lik. Shakl yasovchi affikslar - (lug’aviy shakl yasovchilar). Ular so’zing lug’aviy ma’nosini bir ozgina o’zgartirib, unga qo’shimcha ma’no yuklaydigan, ammo hech qanday yangi so’z hosil qilmaydigan morfemalardir. Masalan: kitoblar, kitobcha kattaroq, kattagina. So’z o’zgartiruvchi affikslar -so’zlarning nutqda boshqa so’zga nisbatan sintaktik munosbatini, aloqani ko’rsatuvchi affiksal morfemalardir. Ya’ni ular so’zga qo’shilganda kelishik , egalik, shaxs- son qo’shimchalarida o’zgaradi. 2 Qayumov, A. O‘zbek tilining grammatikasi. I qism: Morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976 6 Masalan :kuzning havosi ,kitobni o’qidim bo’ladi. Affiksal morfemalar vazifasiga ko’ra quydagi uch turga bo’linadi: so’z yasovchi morfemalar, shakl yasovchi morfemalar, so’z o’zgartiruvchi morfemalar, qo’shimchalar birikishi orqali yuzaga keladi. Masalan: hunarmandchilik Ba’zan affikslar morfemalarning odatdagi tartibida o’zgarishlar yuz berishi ham mumkun. Masalan: aka+m+lar=akalarim ko’r +di+ng+lar=ko’rdilaring. Morfema termenini tilshunoslikka polyak-rus tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene. Lekin morfemaning I.A.boduen de Kurtane talqini bilan ushbu hozirgi talqin o’rtasida bir qator farqlarni uchratish mumkin. 3 Mоrfеmik pоlisеmiya kеng tarqalgan. Bu mоrfеmalarning pоlifunksiоnalligiga bоg’liqdir. Misоl sifatida – chilik affiksini оlaylik. Darslik va qo’llanmalarda uning quyidagi uch ma’nоsi farqlanadi: 1.Asоsdan anglashilgan narsa еtishtiriladigan sоhani ifоdalоvchi оt: paхtachilik, urug’chilik, chоrvachilik, uzumchilik. 2. Asоsdan anglashilgan narsa-hоdisaning bоrlik hоlatini bildiruvchi оt: pishiqchilik, mo’lchilik, arzоnchilik. 3. Asоsdan anglashilgan tushuncha bilan bоg’liq bo’lgan ishni bildiruvchi оt: ulfatchilik, tirikchilik, dushmanchilik. Aksariyat mоrfеmalar pоlisеmik tabiatlidir. Mоrfеmik оmоnimiya. Shakldоsh mоrfеmalar оmоnim mоrfеmalar dеyiladi. Shakldоshlik bir tur mоrfеmalar оrasida ham, turli mоrfеmalar оrasida ham bo’lishi mumkin. 1.Dеrivatsiоn оmоnimiya: -ki I: turtki, tеpki, ko’chki (оt yasоvchi). -ki II: ichki, kеchki, ustki (sifat yasaydi). 2.Grammatik оmоnimiya: -(i)sh I: bоrish (bоrmоq), kеlish(kеlmоq), kеtish(kеtmоq) (harakat nоmi shakli). -(i)sh II: (birga) yuvish, (birga) tarash, (birga) ishlash (birgalik nisbat shakli). 3.Dеrivatsiоn-grammatik оmоnimiya: -(i)m I: yig’im, tеrim, sig’im (оt yasоvchi mоrfеma). -(i)m II: uyim, kitоbim, sоatim (egalik mоrfеmasi). 3 Sirojiddinov, S. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 7 Mоrfеmik sinоnimiya. Barcha tur mоrfеmalar ma’nо-dоshlik munоsabatida bo’ladi. Shu bоisdan dеrivatsiоn sinоnimiya hamda grammatik sinоnimiya farqlanadi. Dеrivatsiоn mоrfеmalarning bir-biriga yaqin ma’nоlarni ifоdalashi dеrivatsiоn sinоnimiya dеyiladi. Masalan, sifat yasоvchi -li, - dоr, -sеr, -ba mоrfеmalari o’zarо sinоnim: savlatli, savlatdоr, sеrsavlat, basavlat kabi. Birоq ma’nоdоshlik mоrfеmalararо to’liq emas, balki ayrim ma’nо qirralari оrasidadir. Ya’ni bir mоrfеma ikkinchi mоrfеma bilan barcha ma’nоlari asоsida sinоnim bo’la оlmaydi. Bugungi kunda dеrivatsiоn sinоnimiya va dеrivatsiоn darajalanishni farqlash tilshunоsligimizda tadqiqini kutayotgan muammоlardandir. Grammatik sinоni Nоnni еng - nоndan еng, uyga jo’namоq - uy tоmоn jo’namоq kabi hоdisalarda grammatik ma’nоdоshlik mavjud. Mоrfеmik antоnimiya. Mоrfеmik antоnimiya dеrivatsiоn mоrfеmalar оrasidagina mavjuddir. Unga misоl sifatida -li va -siz affikslarini kеltirish mumkin: andishali-andishasiz, barakali-bеbaraka, baхtli- baхtsiz. Til hamisha taraqqiyotdadir. Bunda ustuvоrlik, asоsan, tilning lеksik sathiga bеriladi. Ijtimоiy hayotning o’zgarishi lеksikada kеskin o’zgarishlar yasaydi. Yangi so’zlarning vujudga kеlishi, so’zlarning “tirilishi”, istе’mоldan chiqib kеtishi kabilar bunga misоldir. Tilning fоnеtik va grammatik sathlari ijtimоiy o’zgarishlarga bеfarq bo’lib, unda faqat vaqt o’z izlarini qоldiradi. Chunki yaqin yillarda tubdan o’zgarishga uchragan ijtimоiy hayotning ta’siri natijasida, masalan, o’zbеk tilining mоrfоlоgik strukturasi, sintaktik qurilishida o’zgarish kuzatilmaganligi buning yorqin dalilidir. Lеkin asrlar davоmida bunday o’zgarishlar bo’lib turadi.Tilning fоnеtik va grammatik sathlari ijtimоiy o’zgarishlarga bеfarq bo’lib, unda faqat vaqt o’z izlarini qоldiradi. Chunki yaqin yillarda tubdan o’zgarishga uchragan ijtimоiy hayotning ta’siri natijasida, masalan, o’zbеk tilining mоrfоlоgik strukturasi, sintaktik qurilishida o’zgarish kuzatilmaganligi buning yorqin dalilidir. 4 Xulosa qilib aytganda еkin asrlar davоmida bunday o’zgarishlar bo’lib turadi. Masalan, eski 4 Abduazizov, A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: leksikologiya va frazeologiya, morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. 8 o’zbеk tilida –gu affiksi yordami bilan yasalgan ish оtiga -m, - ng affikslarining qo’shilib, ushbu so’zning kеsim ekanligini ko’rsatgan: Mеn ko’rgum tipida. Bu hоzirgi o’zbеk tilida kuzatilmaydi. Ul, alar, andin, anda, ko’zun ko’rub (ko’zi bilan ko’rib) kabi qatоr so’zshakllar fikrimizning dalilidir. Yoki eski o’zbеk tilida Bu sеning, Bu mеning ko’rinishidagi sintaktik qurilma mavjud bo’lgan. U hоzirgi kunda u Bu sеniki, Bu mеniki ko’rinishiga ega. Morfemika tilshunoslik bo’limi sifatida morfemani o’rganadi. Morfem tizim tarkibidagi leksik va affiksal morfemalar tilshunoslikning barcha bo’g’inlarida muhim bo’lgan elementdir. Shundayki, morfologiyada so’z turkumlaridagi grammatik kategoriyalar qo’shimcha ma’no yuklash yoki sintaktik vazifani o’zgartirish qobiliyatiga ega. Ushbu kategoriyalar, bundan tashqari yasovchi affikslar va leksik morfemalar so’z strukturasini anglashda, sintaksis, morfologiya, stilistika va boshqalarni tushunishda yetakchi vosita hisoblanadi. Bu esa morfemikani o’rganish doirasida mazkur maqolaning yuqori darajadagi ahamiyatini belgilaydi. 9 1.2 Morfema tushunchasi va uning turlari O‘zbek tilshunosligida deyarli oltmish yillar avval “morfema” tushunchasi va termini paydo bo‘ldi, uning mohiyati haqidagi qarashlar yuzaga keldi. O‘tgan asr mobaynida o‘zbek tilshunosligida morfema haqida turli fikrlar yuzaga kela boshladi, aksariyat fikrlarda rus tilshunosligi qoidalariga tayanildi. Ilmiy adabiyotlarda morfemani so‘zning tarkibiy qismi sifatida o‘rganildi. Bu tushuncha to‘xtalganda ushbu terminning paydo bo‘lishigacha bo‘lgan davrda o‘zbek tilidagi morfemaning mohiyati qanday bo‘lganligi hamda ushbu terminning ilmiy adabiyotlarda paydo bo‘lganidan keyin u bilan bog‘liq hodisalar haqida ilmiy qarashlar vujudga kela boshladi. Ammo bu terminning mohiyati o‘zbek tilida avvaldan shakllanganini tarixiy dalillarda ko‘rishimiz mumkin. A.G‘ulomov, S.Usmonov, Y.Tojiyev hamda A. Hojiyev kabi olimlarning morfemika oid ilmiy qarashlari aks ettirilgan. Morfema masalasida tarixiy va hozirgi morfem bo‘linishlarni nazardan qochirmaslik kerak. Til doimiy rivojlanishda ekan o‘zbek tilining ham tarixiy rivojlanish bosqichlarida turli davrlarni boshdan kechirgan. Tilning tarixiy taraqqiyoti jarayonida so‘zning morfem tarkibi o‘zgarib turadi. Jumladan, hozirgi o‘zbek tilida ishla, bashla so‘zlarini ish-la, bash-la shaklida morfemalarga ajratamiz. Bunga, ikkala yasama so‘z o'zaklarining leksik ma’no anglatishi, ularning mustaqil holda qo‘llana olishi, -la qo‘shimchasining fe’l yasovchi ekanligi asos qilib olinadi. Biroq, imla so‘zi hozirgi o‘zbek tili nuqtai nazaridan morfemalarga bo‘linmaydi; -la ni fe’l yasovchi deb qaraganimizda ham, o‘zak alohida turishida leksik ma’no ifodalamaydi. 5 Tarixan, xususan, imlä dagi im shakli “parol, belgi” ma’nosini bildirgan, shuning uchun uni o‘sha davr normasiga tayanib ikkiga ajratish mumkin. Yoki alda so‘zini ham hozirgi norma asosida morfemalarga bo‘la olmaymiz. Tarixan uni ikki morfemaga ajratish mumkin: al-da. Bulardan: -da — fe’l yasovchi, al esa «hiyla, nayrang» ma’nosini bildiradi. Bunda til tarixida o'zaklarning mustaqil qo‘llanila 5 Teshaboyev, B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi: O‘quv qo‘llanma. – Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2020. 10 olgani, qo‘shimchalarning esa yasovchi sifatida harakat qila olgani asos qilib olinadi. O‘zbek tiliga bu tushuncha kirib kelgan davrda boshlab bu tushuncha atrofida turli ilmiy izlanishlar olib borildi. O‘tgan asrning 50-yillariga qadar, ya’ni o‘zbek tilshunosligida “morfema” tushunchasi va atamasi vujudga kegunga qadar o‘zbek tilshunosligida grammatikaga oid ishlarda so‘z tarkibi morfologik hodisa sifatida yondashilib, uning asos va qo‘shimchadan tashkil topishi e’tif etilgan, “so‘z tarkibi” nomi bilan o‘zak, negiz va affikslarning xususiyatlari haqida fikrlar yuritilgan. Misol uchun, O.Usmon va B.Avizovlarning fikriga ko‘ra o‘zak yasama so‘zning asosiy ma’noli bo‘linmaydigan qismi deb qaraladi. So‘zdan shakl yasovchi qo‘shimlardan holi qism negiz deb qaralgan. 6 O‘zbek ilmiy tilshunosligi shakllangandan beri so‘z va uning tarkibi masalasiga alohida ahamiyat berila boshlandi. So‘z tarkibi va unga bo‘g‘liq terminlar tizimining shakllanishida tilshunos olim Ayyub G‘ulomovning xizmatlari katta bo‘ldi. So‘z tarkibi muammosi so‘z yasalishi muammosi bilan birgalikda o‘zbek tilshunosligida bo‘y ko‘tardi. Shuningdek, so‘zning morfologik tarkibini belgilashda uning eng kichik ma’noli qimlarini ajratish va ularni o‘zbek tilining mohiyatidan kelib chiqib yoritish ehtiyoj sezildi. Shu sababdan so‘z yasalishi va so‘zning morfologik tarkibini o‘rganish bilan uzviy bog‘liq ravishda morfemika va unga doir tushunchalar keng tarzda o‘rganila boshlandi. Bu ishlar nihoyasida so‘zning eng kichik ma’noli qismi tushunchasi paydo bo‘ldi va shu lingvistik tushunchani ma’lum bir termin bilan atashga ehtiyoj sezildi. O‘zbek tilshunosligida professor A.G‘ulomov ilk bor Boduen de Kurtene tomonidan eng kichi ma’noli birlikni ifodlash uchun xizmat qiladigan “morfema” atamasini olib kirdi. Boduen de Kurtene morfem atamasini tilshunoslikka olib kirar ekan, morfema so‘zning psixik hayotga ega bo‘lgan va bo‘linmaydigan qismi deya ta’rif beradi. Morfema o‘zbek tilshunosligida boshda morfologiya tarkibida o‘rganila boshlandi, lekin XX asrning so‘nggi choragidan boshlab morfemika ham alohida bo‘lim sifatida ajralib chiqaboshladi. Morfemika tilshunoslikning alohida 6 Bobojonov, S. Tilshunoslikka kirish va umumiy til nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2019. 11 bo‘limi sifatida qaralishi boshlanganda so‘ng uning o‘rganish predmeti yuzasidan xilma-xil fikrlar yuritildi. O‘zbek tilshunosligida morfema so‘zning tarkibiy qismi sifatida o‘rganildi. Masalan, A. G‘ulomov ham morfemani so‘zning eng kichik ma’noli qismi sifatida o‘rgandi. “Mорфологияга кириш” nomli ishida morfemaga oid shunday ta’riflarni ko‘rishimiz mumkin: “Ko‘pgina so‘zlar ikki yoki undan ortiq morfemadan iborat bo‘ladi (morfema– so‘zning ma’noviy elementlari): ter-im-chi- lar-imiz, so‘z-la-sh-di-k, so‘z-la-sh-tir-il-di kabi. So‘zning o‘zagi asosiy morfema sanaladi, boshqalari esa affikslar ergash morfema sanaladi. Demak, so‘zda ikki xil morfema bo‘ladi:o‘zak morfema va affiksal morfema”. Xususan, o‘zbek olimlaridan Saidzoda Usmonovning 1964- yilda chop etilgan “Ўзбек тилида сўзнинг морфологи к тузилиши” kitobida o‘zbek tilida morfemaga bo‘yotgan munnosabatlarni ,shuningdek, bu tushuncha borasida o‘zining fikrlarini ilgari surishga harakat qilgan. Olim morfemani so‘z tuzilishida eng kichik ma’noli qism va so‘zning morfem bo‘laklarga bo‘linishi nutq nuqtai nazaridan emas, balki til nuqtai nazaridan bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. 7 Ya’ni so‘zlar affiks olgandagina morfem bo‘laklarga ajratish mumkinligini va tub so‘z yakka holda morfema bo‘la olmasligini ta’kidlaydi. O‘zbek tilida “morfema” tushunchasining bunday izohlanishida rus tilshunos olimlarining ilmiy tadqiqotlarining ta’siri bor desak bo‘ladi. Xususan, V.A. Bogorodiskiy va A. N. Gvozdevlar so‘zning ma’noli qismi ya’ni morfem bo‘laklar tarkibiga o‘zak, suffiks, perfikslarni kiritadi. O‘zbek tilida ham morfemaga munosabat o‘tgan asrlarda shunday shakllandi va hozir ham ma’noli qismga so‘zlarning affikslarni qabul qilgan shaklini ajratishadi. Bu termin o‘zbek tilshunosligida 50-yillarda atama sifatida kam qo‘llanganini ham ko‘rishimiz mumkin. Bu masalada o‘rta maktab darsliklarida so‘zning ma’noli qismlarga bo‘linishi misollar bilan ko‘rsatiladi. Bu ma’noli qismlar maxsus ta’riflanmasi ham, ba’zan “ma’nodosh qismlar”, ba’zan “ma’noli qismlar” deb nomlanadi. A. G‘ulomovning “Ўзбек тили морфологиясига кириш” asari bunga yorqin misol 7 Sharipov, Sh. Hozirgi o‘zbek tilida so‘z yasash vositalari. – Toshkent: Fan, 1998. 12 bo‘la oladi. A. G‘ulomov bu asarida morfemani “ so‘zning ma’noviy elementlari” deb birmuncha keng ta’rif bergan. Bu ta’rifga qaraganda, negiz ham morfema deb hisoblanishi mumkin edi. Ammo olimning keltirgan misoli va izohlariga qaraganda, u o‘zak va affikslarnigina morfema deb hisolaganini ko‘rishimiz mumkin. O‘zbek tilida morfemaga doir ilmiy qarashlar o‘tgam asrning 70-yillarida yanada kuchaydi. Morfemaning o‘zbek tilishunosligidagidagi ta’riflarda “o‘zak morfema” , “affiksal morfema” yoki bu terminlarning ayni ma’nosini tashiydigan “asosiy morfema”, “ergash morfema” terminlari ham qo‘llanilib kelindi va qo‘llanilmoqda[11]. 90- yillarda tilni sistema sifatida o‘rganishga jiddiy e’tibor qaratilishi munosabati bilan o‘zbek tilshunosligida morfema va uning turlari masalsida juda bir yangicha qarash yuzga keldi. Masalan, o‘zbek tilini sistema sifatida, nazariy planda o‘rganishga maxsus bag‘ishlangan ba’zi ishlarda, leksema va affikslardan tashqari, yordamchi so‘zlar(bog‘lovchi,ko‘makchi va yuklamalar), undov va taqlid so‘zlar ,umuman, fonemadan boshqa lisoniy birliklarni “morfema” deb atash tamoyili yuzaga keldi[7]. O‘zbek tilida morfema masalasida Yormat Tojiyevning “Ўзбек тили морфемикаси” kitobi ham o‘zbek tilshunosligida morfemaga doir masalalarni keng yoritishga xizmat qildi. Ushbu qo‘llanmada muallif morfemalarni so‘z turkumlari bo‘yicha ta’riflab ularning diaxronik va sinxronik aspektda baholashga harakat qilgan. Morfemalarning shakl va so‘z yasalishdagi ahamiyatining eskirishi yoki faollashishi kabi masalalarni ham atroflicha bayon qilgan. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek morfema masalasi o‘zbek tilshunosligida uning mohiyati to‘g‘risida bahslarga sabab bo‘lganligini ta’kidlab o‘tgan edik. Akademik Azim Hojiyev o‘zbek tilshunosligida morfema masalasidagi ba’zi mulohazalari farqliroq. 8 Xususan, olimning “Ўзбек тили морфологияси морфемикаси ва сўз ясалишининг назарий масалалари” kitobida morfemaning so‘zning tarkibiy qismi ekanligini rad etadi va morfemaning so‘zning tarkibiy qismi sifatida qarash morfemani so‘zdan tashqarida mavjudligini inkor qilish bilan tenglashtiradi. Bundan anglashimiz mumkinki, olim morfemaning “asos morfema”, “affiksal morfema” 8 Mamatov, N. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2003. 13 yoki “yetakchi morfema”, “ko‘makchi morfema” kabi terminlar morfemaning so‘zning tarkibiy qismi sifatida qaralganidan vujudga kelgan atamalar sifatida qaraydi va bularni inkor etadi. O‘zbek tilshunosligida morfema va so‘z til qurilishining umuman boshqa-boshqa bosqichi ekanligini isbotlashga harakat qildi. Morfema so‘z o‘rnida ishlatilishi bu ikki til birligiga oid tushunchalarni chalkashtir ishga olib keladi. Azim Hojiyev morfema berilgan o‘zbek tilshunosligidagi ta’riflar rus tilidan olinganini ta’kidlab morfemaga quyidagicha ta’rif beradi: “Morfema o‘z ifodasi va ma’no jihatiga ega bo‘lgan, so‘z yasash yoki so‘z shaklini yasash uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik” deya ta’rif beradi. Shu fikrdan kelib chiqilsa, o‘zbek tilida “asos morfema” , “ko‘makchi morfema” kabi terminlar morfemaga nisbatan ishlatilishi noto‘g‘ri hisoblanishi ta’kidlaydi. Yuqoridagi morfema masalalariga berilgan ta’riflardan shuni ko‘rishimiz mumkinki, o‘zbek tilshunosligida morfema masalasi haqida ilmiy bahslar to‘la yakuniga yetgan emas. Ammo ilmiy tilshunosligimizda o‘tgan asrdan buyon fonema, morfema masalalari izchil tadqiq etildi. 9 Morfema va uning o‘zbek tilidagi holatiga bag‘ishlangan ilmiy asarlar yaratildi. Keyingi davrlarda ham morfema masalasida bir qator olimlar ilmiy ishlar olib bordi. Ulardan T. Mirzaquloqulovning xizmatlari katta. Mirzaqulov o‘zbek tili morfemalar tizimini, shuningdek, dunyo tilshunosligida olg‘a surilgan fikrlarni chuqur o‘rganib, ularni o‘zbek tili morfemalar tizimiga tatbiq etdi. Olimning bu sohadagi ishlaridan “Ўзбек тили морфемика сининг асосий аспектлари ”, “Ўзбек тили морфемикасида парадигматик ва синтагматик муносабатлар” nomli ikki kitobdan iborat ilmiy asari nashr etilgan. Shuningdek, B. Mengliyev, R.Sayfullayeva, M.Qurbonovalar morfemaning o‘zbek tilidagi talqini haqida fikr yurutmoqdalar. Morfema — bu tilshunoslikda eng kichik ma’noli birlik hisoblanadi. So‘zlar morfemalardan tashkil topadi. Har bir morfema alohida leksik yoki Grammatik ma’noga ega bo’lib, u mustaqil so‘z bo‘lishi yoki boshqa morfemaga bog’liq holda 9 O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 1–10 jildlar. – Toshkent: 2000–2006.9 14 mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan: yozuvchilarimizdan yoz – (asos) -uv – (so‘z yasovchi), -chi – (kasb bildiruvi), -lar – (ko‘plik), -imiz – (1-shaxs ko‘plik egalik), -dan – (kelishik). Bu so‘z 6 ta morfemadan tashkil topgan va har biri alohida semantik va grammatik yuklamaga ega. Har bir morfema til tizimida mustahkam ma’noviy yuklamaga ega. Morfemalar mustaqil yoki bog‘liq bo‘lishi mumkin. So‘zlar leksik asos va qo‘shimchalardan tashkil topadi.Morfemalar so‘zning ma’nosini o‘zgartirishi yoki shaklini belgilashi mumkin. I. Ma’nosi bo‘yicha: Leksik morfema (yadro morfema). So‘zning asosiy semantik yuki. Mustaqil so‘z bo‘lishi mumkin. Masalan: kitob, daraxt, suz. Grammatik morfema (qo‘shimchalar) – Faqat grammatik ma’no bildiradi. Mustaqil ishlatilmaydi. Masalan: -lar, -ning, -da, -miz. II. Mustaqilligi bo‘yicha: Erkin morfema - mustaqil ishlay oladi, lug‘aviy ma’noga ega. Masalan: olma, yoz, bor. Bog‘liq morfema- mustaqil ishlay olmaydi, boshqa morfemaga bog‘langan holda ishlaydi. Masalan: -chi, -lik, -siz, -dan. III. Vazifasi bo‘yicha: So‘z yasovchi morfema - yangi so‘z yaratadi. Masalan: ish → ishchi, kitob → kitobxona. Shakl yasovchi morfema – So‘z shaklini grammatik jihatdan o‘zgartiradi, lekin yangi so‘z yaratmaydi. Masalan: kitob → kitoblar, maktab → maktabda. 10 Qo‘llanish o‘rniga ko‘ra: Asos – so‘zning leksik ma’noga ega bo‘lgan bazaviy qismi. Masalan: yurish, yuruvchi, yurmoqda – barchasida asos yur. Affikslar – asosga qo‘shilib so‘zga yangi ma’no yoki grammatik shakl beradi. Affikslar turlari: a) Prefiks (so‘z boshiga qo‘shiladi) O‘zbek tilida mavjud emas, biroq rus yoki ingliz tilida bor:– ruscha pre-pisat’ (oldindan yozish), – inglizcha un-happy. b) Suffiks (so‘z oxiriga qo‘shiladi).O‘zbek tilida asosiy qo‘llaniladi. Masalan: uychi, yuruvchi, ilmiy. c) Infix (so‘z ichiga kirib 10 Haitov N., Normurodov M. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya. – Toshkent: Fan, 1992. 15 boruvchi affiks) Noyob hodisa. Ba’zi tillarda bor. O‘zbek tilida amalda mavjud emas. d) Postfiks (so‘zdan keyin keluvchi birlik).Ba’zi tillarda mavjud. O‘zbek tilida alohida tarmoq emas, suffikslik xususiyatida ko‘riladi. Morfemalarning kombinatsiyasi (tarkibi) bo‘yicha turlanishi- yagona morfemali so‘zlar – faqat bitta morfemadan iborat: kitob, uy, suv. Ko‘p morfemali so‘zlar – bir nechta morfemadan iborat: kitoblarimizdan. Morfemalarni o‘rganish so‘z yasash, so‘z shakllanishi, grammatik shakl va so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi. Morfemik tahlil tilning tuzilmaviy mexanizmini ochib beradi. Til o‘rganishda, ayniqsa, lingvistik tahlil, grammatika, etimologiya va so‘z yasalishi sohalarida muhim ahamiyatga ega. 16 Bob bo‘yicha xulosa Morfemika — bu tilshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, tilning eng kichik ma’noli birliklari bo‘lgan morfemalarni o‘rganadi. Ushbu fan til tizimidagi so‘z tuzilishini, ularning tarkibiy qismlarini, vazifalarini va o‘zaro munosabatlarini aniqlash orqali tilning morfologik mexanizmini ochib beradi. Morfemika so‘zning ichki tuzilishini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirilgan bo‘lib, u nafaqat so‘z yasash va grammatik shakllanishni, balki til tizimining asosiy qonuniyatlarini tushunishda ham muhim rol o‘ynaydi. Morfemika fanining asosiy obyekti — morfema hisoblanadi. Morfema tilning leksik yoki grammatik ma’noga ega bo‘lgan eng kichik bo‘lagidir. Har bir morfema alohida semantik yuklamaga ega bo‘lib, til tizimida mustaqil yoki bog‘liq holda amal qiladi. So‘zlarning morfemalarga bo‘linishi va ularning tahlili orqali so‘zlar qanday shakllanadi, qanday grammatik shakllarga kiradi, qanday semantik o‘zgarishlar yuz beradi — degan savollarga javob topiladi. Morfemi fanining nazariy asoslaridan biri — morfemala rning klassifikatsiyasidir. Morfemalar bir nechta mezonlarga ko‘ra turlarga bo‘linadi. Semantik mezon asosida morfemalar leksik va grammatik, ya’ni ma’no bildiruvchi va grammatik shakl bildiruvchi morfemalarga bo‘linadi. Mustaqilligi nuqtai nazaridan esa morfemalar erkin (mustaqil so‘z sifatida ishlatiladigan) va bog‘liq (faqat boshqa morfemaga bog‘lanib ishlaydigan) turlarga ajratiladi. Morfemaning funksional vazifasiga ko‘ra esa ular so‘z yasovchi va shakl yasovchi morfemalarga bo‘linadi. Bu tasnif morfemik tahlil jarayonini yanada aniq va tizimli o‘rganishga xizmat qiladi. Shuningdek, morfemika fanida asos va affiks tushunchalari ham alohida ahamiyatga ega. Asos — bu so‘zning leksik ma’nosini belgilovchi markaziy morfema bo‘lib, unga turli grammatik yoki so‘z yasovchi affikslar qo‘shilishi mumkin. Affikslar esa o‘z navbatida prefiks, suffiks, infix, postfiks kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilida, asosan, suffiksal tizim ustuvorlik qiladi. Morfemikaning boshqa muhim yo‘nalishi — bu morfemik tahlil metodikasidir. So‘zlarni morfemik tahlil qilish orqali ularning tuzilishi, grammatik 17 funksiyasi va semantik o‘zgarishlari aniqlanadi. Bu usul lingvistik tahlilning asosiy vositalaridan biridir. Morfemik tahlilda so‘zlarning necha morfemadan iborat ekani, har bir morfemaning vazifasi va o‘zaro qanday aloqada bo‘lishi o‘rganiladi. Bunday tahlil til o‘rganishda, ayniqsa ona tili, grammatik tahlil, etimologik izlanishlarda nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Morfemika fani umumiy tilshunoslik doirasida morfologiya bilan chambarchas bog‘liq. Agar morfologiya tilning grammatik shakllanishini umumiy jihatdan o‘rgansa, morfemika aynan bu shakllanishning eng kichik birliklari darajasida, chuqur va tizimli tarzda o‘rganadi. Bu esa morfemik tadqiqotlarni tilshunoslikning asosiy komponentlaridan biriga aylantiradi. Morfemika o‘zining nazariy asoslari bilan birga amaliy ahamiyatga ham egadir. U so‘z yasalishi qonuniyatlarini tahlil qilish, grammatik kategoriyalarni tushunish, til o‘qitishda didaktik metodlarni ishlab chiqish, tarjima va tilshunoslik tadqiqotlarini yurgizishda samarali qo‘llaniladi. Ayniqsa, xorijiy tillarni o‘rganishda morfemik yondashuv so‘z tuzilishini chuqur tushunishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda, morfemika fani tilshunoslikdagi muhim sohalardan biri bo‘lib, tilning asosiy birliklaridan biri bo‘lgan morfemani chuqur o‘rganadi. U so‘zning tarkibi, funksiyasi va ma’nosi orqali til tuzilmasining mantiqiy va tizimli asoslarini ochib beradi. Morfemik tahlil orqali so‘zning ichki tuzilmasi aniqlanib, til o‘zining ichki qonuniyatlari bilan namoyon bo‘ladi. Bu esa tilni ilmiy va mantiqiy asosda o‘rganish uchun mustahkam zamin yaratadi. Shu jihatdan morfemika faqat nazariy emas, balki amaliy tilshunoslikda ham katta o‘rin egallaydi. 18 II BOB. TILSHUNOSLIKDA ILG‘OR MORFEM NAZARIYALAR 2.1. Morfemik birliklarning semantik-funksional xususiyatlari Turkiy tillarda affiksatsiya asosiy yasash usuli bo‘lganligi uchun ot, sifat va fe’lda affiks morfemalarning soni diaxron planda ham, sinxron planda ham juda katta raqamni tashkil etadi. Bu yasovchi qo‘shimcha morfemalarning boshqa turkumlariga qaraganda ot va sifat yasash mexanizmi sodda va qulay, ular yangi so‘zni ikki manbaning o zaro ta siri ostida shakllantiradi: o zak morfemaning asl vaʻ ʼ ʻ ko‘chma ma nosi hamda affiks morfemaga xos bo‘lgan funksional-semantik ʼ ma’nolar Qayd etish lozimki, ayniqsa otlarda yasovchi morfemalarning differensiatsiyalashuvi, yangi shakllarning paydo bo‘lishi, eski shakllarning unutilishi, ma’no xiralashuvi, yo‘qolishi hamda bularga mos ravishda morfemada yuz bergan morfonologik jarayonlar tufayli ba’zi affiks morfemalar iste’moldan chiqadi, ba’zilari kamunum affiks morfemalarga aylanadi, chunki morfemalar va so‘z yasash jarayoni va mexanizmi uchun ham tarxiylik kategoriyasi mavjud. Shuningdek, yasovchi morfemalarning amal qilinishi ham til taraqqiyoti natijasida tarixiylik va zamonaviylikka daxldor bo‘ladi. 11 Shuning uchun tarixiy va sinxron so‘z yasash mavjudligini e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak. O‘zbek tilidagi turdosh otlarning asosiy qismi yasama so‘zlardan iborat. Bu so‘zlarning katta qismiga oid bo‘lgan yasovchi morfemalar bugungi kunda kamunum affiks morfemalarga aylangan. Bu masalani alohida tadqiq etgan I.Madrahimov o‘zining maqolasida yasama so‘zlarni tarixiylik va hozirgi davrda yasalgani jihatidan farqlanishi lozimligini qayd etadi. Jumladan, u yasama so‘z uch unsurning birligidan: yasovchi asos, yasovchi qo‘shimcha va so‘z yasash qolipining ma’nosidan iborat bo‘lishini aytib o‘tadi. Olim bugungi kunda so‘z yasash salohiyatiga ega bo‘lmagan kamunum so‘z yasovchi affikslar bilan yasalgan so‘zlar tarixiy yasamalik xususiyatiga ega ekanligini alohida ta’kidlaydi. Aynan shunday yasovchi qo‘shimchalar bilan yasalgan yasama so‘zlarni “soddalashgan leksemalar” deb ataydi. Olim bunday so‘zlarga misol qilib otdagi kiyim, bichim, 11 Мадраҳимов И. Ўзбек тили лексемаларининг таркибига доир // Ўзбек тили ва адабиёти.-T., 4-сон. –б 29- 32. 19 o‘roq, yaroq, quroq, botqoq, eshkak, tirgak, surgun, qirg‘in, to‘lqin so‘zlarini, sifatdagi erkin, turg‘un, o‘lik, tirik, quruq, xorg‘in, so‘lg‘in, fe’llardagi qoraymoq, sarg‘aymoq, oqarmoq, bo‘zarmoq, yashamoq, sanamoq leksemalarini misol qilib keltiradi. Bu so‘zlarni an’anaviy tilshunoslik nuqtayi nazaridan yasama, sistem tilshunoslik nuqtayi nazariga ko‘ra tayyor til birligi ekanini ta’kidlaydi. 12 Haqiqatan ham, bugungi kunda kamunum affiks hisoblanuvchi affikslar orqali yasalgan so‘zlar tarixiylik xususiyatiga ega. Ular til tarixining ma’lum bosqichida yasalgan bo‘lib, ularni yasagan affikslar bugungi kunda eskirgan, lisoniy va nutqiy faolligi to‘xtagan va ideal til materialiga aylangandir. “O‘zbek tili morfem lug‘ati”da bunday kamunum affiks morfemalar turli so‘z turkumlariga oid bo‘lgan leksemalarni yasaganligiga ishora qilinadi: yupan/ch, ishon/ch, qari/ch, quvon/ch, suya/n/ch, sevin/ch, ilin/ch, tin/ch, irgan/ch, o‘r/oq, yot/oq, qoch/oq, o‘tr/oq, qo‘sh/oq, qoch/oq, qol/oq, puch/oq, yir/oq, qo‘rq/oq, to‘s/iq, chiz/iq, chop/iq, chinqir/iq, qil/iq, yor/iq, pishir/iq, pish/iq, sanch/iq, qich/iq, os/iq, sass/iq, issi/q, qat/iq, qatt/iq, yir/iq, ort/iq, uyush/iq, sin/iq, so‘liq, yoy/iq, to‘l/iq, tin/iq, uch/uq, yuv/uq, yum/uq, is/ir/iq, yot/iq, qavar/iq, yo‘l/iq/moq, tol/iq/moq, ov/loq, tosh/loq, qum/loq, esno/q, qayro/q, chandi/q, chanqo/q, qisto/q, tuz/o/q, oqso/q, uvo/q, usho/q, uzo/q, yumalo/q, qizi/q, qichi/q, quru/q, qaro/q, inti/q, kes/ik, kert/ik, kipri/k, tiri/k, ko‘r/ik, yugur/ik, o‘l/ik, kekir/ik, uz/ik, eg/ik, buk/ik, bir/ik/moq, bil/ag‘on, tut/qun, to‘s/qin, shov/qin, shosh/qin, qo‘sh/in, tiq/in, yog‘/in, bo‘g‘/in, to‘l/in, yashir/in, but/un, tug/un, ek/in, kes/kir, o‘t/kir, g‘am/gin, hor/g‘in, so‘l/g‘in, tur/g‘un, chol/g‘u, tuy/g‘u, to‘l/g‘in, oz/g‘in, qiz/g‘in, qir/g‘in, chida/m, o‘ra/m, tax/la/m, tuz/um, un/um, chiq/im, qo‘n/im, o‘r/im, tin/im, dahan/aki, zo‘r/aki, og‘iz/aki, qalb/aki, qon/a/moq, bo‘sh/a/moq, qiyn/a/moq, kuch/ay/moq, ko‘p/ay/moq, tor/ay/moq, pas/ay/moq, oz/ay/moq, oq/ar/moq, ko‘k/ar/moq, o‘zga/r/moq, qisqa/r/moq, eski/r/moq, berk/it/moq, to‘la/t/moq. Bu so‘zlar tarkibidagi affiks morfemalar o‘z faolligini yo‘qotgan bo‘lsa-da, ular tilimizda hozirda ham mavjud bo‘lgan “ot + yasovchi morfema”, “fe’l+yasovchi morfema”, “ravish yoki 12 Abduazizov A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2006. 20 sifat+yasovchi morfema” qoliplari yordamida shakllangan. Ma’lumki, har qanday qanday yasama so‘z so‘z yasash qolipi asosida hosil qilinadi. Yasalma lisoniylashib, o‘z qolipidan uzilib ketsa ham, unda bilinar-bilinmas qolip bilan bog‘lanish baribir saqlanib qoladi. So‘z yasash qolipi ikki uzvdan iborat bo‘ladi: a) qolipning shakliy tomoni; b) qolipning mazmuniy tomoni. Yasama so‘zda ana shu ikki jihat aks etadi. Yasalgan birlik shaklan va mazmunan ana shu qolipga muvofiq kelsa, unga shu qolip hosilasi sifatida qarash hamda qolipning yasovchi asosi, albatta, mustaqil so‘z, yasovchi vosita qismi esa so‘z ham, qo‘shimcha ham bo‘lishi mumkin. Yuqoridagi affiks morfemalar vositasida yasalgan yasama otlarning yasalish usuli, qolipi va leksik-semantik ma’nolarini quyidagi jadvaldagi kabi ifodalash mumkin. Ko‘rib turganimizdek, yuqoridagi so‘zlar kamunum affikslardan yasalgan bo‘lib, ularni yuqorida ta’kidlangan “soddalashgan leksemalar” doirasiga kiritishimiz mumkin. Chunki, bu so‘zlardagi yasovchi qo‘shimchalar nisbatan kamroq, ba’zilari juda kam so‘zlarni yasash uchun xizmat qilgan. Bunday so‘zlar, haqiqatan, til tarixining ma’lum davrida yasalgan bo‘lib, ularning vujudga kelishida faol rol olgan yasovchi morfemalar hozirgi kunda yangi so‘zlarni yasash uchun xizmat qilmaydi. Ularning ayrimlarining o‘zak qismining ma’nosi biroz eskirib qolgan, o‘zgargan, shu tufayli bugungi kunda ularni mustaqil morfemalarga ajratib bo‘lmaydi. Buning ustiga, ularning aksaryati yasagan so‘zlarni ma’lum ma’no umumiyligi asosida ma’lum so‘z yasalish tipiga birlashtirib bo‘lmaydi. Masalan, o‘roq, yotoq, qochoq, so‘zlari bir qo‘shimcha bilan yasalgan bo‘lsa-da, ularning biri narsa oti, biri o‘rin-joy oti va yana biri shaxs oti hisoblanadi. Pishiriq, chopiq, qiliq so‘zlarining biri narsa oti bo‘lsa, ikkinchisi faoliyatjarayon, uchinchisi, harakat oti hisoblanadi. Bu so‘zlar sistem tilshunoslikda ta’kidlangandek, yasovchi asos va yasovchi qismdan tashkil topgan. Ammo ular so‘z yasalish qolipi ma’nosi nomli uchinchi jihatiga mos kelmaydi. Ya’ni ularnning ko‘pchiligining ma’nosini asos qism va yasovchining ma’nosidan kelib chiqib aniqlab bo‘lmaydi. Unumli yasovchi affikslar bilan yasalgan so‘zlarda affiks aniq bir ma’no bilan deyarli har bir so‘zda 21 takrorlanadi. Masalan, -chi affiksi “shaxs” ma’nosiga ega va shu ma’nosi bilan o‘zi yasagan so‘zlarda qatnashadi. Kamunum yasovchi qo‘shimchalar bilan yasalgan yuqorida berilgan so‘zlarda esa yasovchi qo‘shimcha turli ma’nolar bilan keladi. Yana ta’kidlab o‘tish kerakki, yasovchi qo‘shimcha kam sonli so‘zlarni yasar ekan va so‘z yasashni to‘xtatgan ekan, ularga nisbatan “so‘z yasalish qolipi” terminini ishlatish ,bizningcha, to‘g‘ri emas. Umuman olganda, so‘zning morfem tarkibga ajatilishidagi tahlil va so‘z yasalishidagi tahlil bir-biriga mos kelishi kerak, ular tilning amal qilinishida parallel mavjud bo‘lib kelgan. Yana bir holat, o‘sha so‘zlar yasalishi jarayonida turli tovush o‘zgarishlari sodir bo‘lishi ma’lum holat. Aynan shu tovush o‘zgarishlari ularning soddalashgan leksemalar ekanligini tasdiqlaydi. Bunday fikrlarni boshqa tilshunos olimlar ham ilgari surgan. Masalan, tilshunos M.Usmonova o‘zining “Lug‘aviy birliklarning soddalashuvi” nomli maqolasida shunday ta’kidlaydi: “Ma’lumki, hozirgi o‘zbek tilida affiksatsiya jarayonida o‘zak tarkibida turli xil tovush o‘zgarishlari sodir bo‘ladi. Bu narsa o‘zak morfemaning o‘qilishini, belgilanishini qiyinlashtiradi. Bunday hollarda so‘zlarda soddalashish kechimi boshlanadi”. 13 M.Usmonova bunday so‘zlarga misol qilib tarkibida kamunum so‘z yasovchilar qo‘shilishi natijasida tovush o‘zgarishlari sodir bo‘lgan so‘zlarni ham keltiradi. Tilimizda yana shunday so‘zlar guruhi ham mavjudki, ular ma’noli qism- morfemalardan tashkil topgan bo‘lsa-da, uning ma’nosi ko‘chgan bo‘ladi. Natijada ularning ma’nosini tarkibda bo‘lgan morfemalar ma’nosi bilan izohlab bo‘lmaydi, chunki so‘z tarkibidagi shakliy qismlar so‘z anglatgan ma’no bilan nomuvofiq bo‘ladi. “ O‘zbek tili morfem lug‘ati” dagi ro‘mol/cha, ol/cha, yet/ak/chi, qizil/cha, ko‘k/cha, ko‘rpa/cha, gilam/cha, pora/xo‘r, sud/xo‘r, qon/xo‘r, ham/nafas, ham/dam, oq/lo/v/chi, qora/lo/v/chi, ot/la/n/moq, kes/il/moq (hukm qilinmoq), achchiq/la/n/moq, qora/la/moq, oq/la/moq, gul/la/moq, (sirni ochib qo‘ymoq ma’nosida) bog‘/la/n/moq so‘zlarini misol qilib keltirishimiz mumkin. Bunday 13 Karimov E. O‘zbek tili morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 2003. 22 so‘zlarni tilshunos A.Berdialiyev yuqorida tilga olingan maqolasida “morfem qismlari shartli ajraluvchi so‘zlar”ning yana bir turi sifatida talqin etgan edi. 14 Haqiqatan ham, ushbu so‘zlarni ma’noli qismlarga bo‘lish shartli holatdir. Ular yaxlit holda ma’noga ega. Xulosa qilib aytganda, kamunum yasovchi affiks morfemalarning funksional-semantik xususiyatlarini o‘rganish so‘zlarni to‘g‘ri morfem tahlil qilishda yordam beradi. 14 Sayfullayev N. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2014 23 2.2 So‘zning morfem tarkibi bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar So‘zning morfem tarkibi masalasi tilshunoslikda doimiy tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib, ayniqsa zamonaviy lingvistika sharoitida yangi metodologik yondashuvlar asosida yanada chuqurlashmoqda. Morfem — so‘zning eng kichik ma’noli birligi sifatida, leksik va grammatik qatlamlarni bog‘lovchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. So‘zning tarkibiy tuzilishini morfemalar darajasida tahlil qilish, tilning ichki tuzilmasini, uning qonuniyatlarini, semantik rivojlanishini tushunishda muhim manba hisoblanadi. So‘z morfem tarkibi bo‘yicha tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligida XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab tizimli ravishda olib borilgan. Jumladan, A.A. Abduazizov, N. Haitov, M. Bozorov, S.B. Bobojonov singari olimlar so‘z tarkibidagi morfemalarning turlari, funksiyalari va ular orasidagi strukturaviy munosabatlarni tahlil qilib, bu borada nazariy asoslar ishlab chiqqanlar. 15 Zamonaviy tilshunoslikda morfemalar quyidagi asosiy mezonlar bo‘yicha tasniflanmoqda: leksik va grammatik ma’nosi, mustaqilligi, vazifasi hamda pozitsion o‘rni. Ayniqsa, so‘z tarkibidagi asos va affikslar o‘rtasidagi semantik va sintaktik bog‘liqlik masalasi bugungi kunda funksional grammatika, kognitiv tilshunoslik va korpus lingvistikasi nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqilmoqda. So‘zning shakliy va ma’noviy jihatdan murakkablik darajasiga qarab, uni bir morfemali (monomorfemik) va ko‘p morfemali (polimorfemik) turlarga ajratish esa yangi elektron korpuslar yordamida avtomatik tahlilga asos bo‘lmoqda. Zamonaviy tadqiqotlarda morfemik tahlilning kompyuter lingvistikasi bilan bog‘liq yondashuvlari ham jadal rivojlanmoqda. Korpus lingvistikasi yordamida minglab matnlardagi so‘zlar morfemalarga ajratilib, ularning paydo bo‘lish chastotasi, strukturaviy modeli va semantik funktsiyasi aniqlanmoqda. Ayniqsa, tilni avtomatik qayta ishlovchi tizimlar — tarjima dasturlari, ovozli yozuvni matnga aylantiruvchi vositalarda so‘zning morfem tarkibini to‘g‘ri aniqlash muhim omil bo‘lib qolmoqda. 15 Bozorov M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. 24 Shuningdek, kognitiv lingvistika doirasida morfemalar inson tafakkuri bilan qanday bog‘langanini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu yondashuvda so‘z tarkibidagi morfemalarning tushunchaviy xaritasi, ularning ongda qanday strukturalashuvi, fikr ifodalashdagi roli o‘rganiladi. Morfemalar va sememalar o‘rtasidagi munosabatlar, affikslarning semantik kengayishi, polisemantiklik darajasi va grammatik ayirboshlanish xususiyatlari shu doiradagi asosiy tadqiqot mavzularidandir. So‘z yasalishida qatnashuvchi morfemalarning sotsiolingvistik omillar ta’sirida o‘zgarishi ham zamonaviy tadqiqotlar e’tiborida. Masalan, yangi so‘zlarning paydo bo‘lishida innovatsion affikslar yoki funksional morfemalarning roli kuchaymoqda. Ijtimoiy tarmoq tilida paydo bo‘layotgan yangi birliklar — blogerlik, likechi, kommentatorlik kabi birliklar morfemik struktura asosida vujudga kelib, tezda til normalariga singmoqda. 16 Yana bir dolzarb yo‘nalish — bu morfemalarning fonetik realizatsiyasi, ya’ni morfemadagi tovush o‘zgarishlari, morfonologik jarayonlarnin g morfem strukturasiga ta’siri. Bu boradagi izlanishlar, ayniqsa, tarixiy tilshunoslik bilan uyg‘unlashgan holda olib borilib, qadimgi o‘zbek tili bilan zamonaviy o‘zbek tilidagi morfemalarning uyg‘unlik va tafovutlarini ochib beradi. 17 Xulosa qilib aytganda, zamonaviy lingvistikada so‘zning morfem tarkibi bo‘yicha tadqiqotlar faqatgina an’anaviy morfologik asosda emas, balki informatika, psixolingvistika, kognitiv fanlar bilan integratsiyalashgan holda olib borilmoqda. Bu esa so‘z va til tuzilishini chuqurroq o‘rganish, tilning ichki mexanizmlarini aniqlash va til o‘qitish, tarjima, til texnologiyalari sohasida yanada takomillashgan yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon bermoqda. Zamonaviy tilshunoslikda morfemik tarkib nafaqat so‘z tuzilishini tahlil qilish, balki til birliklari o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlash, til taraqqiyotini kuzatish, leksik-grammatik kategoriyalarni chuqur o‘rganish imkonini beradi. So‘zning morfemalarga ajralishi orqali uning asosiy leksik yadrosi va unga qo‘shilgan 16 Rasulov A. “So‘z yasalishi va morfemika”, Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. 17 Matyoqubov N. “Tilshunoslik nazariyasi va amaliyoti”, Samarqand: SamDU nashriyoti, 2018. 25 grammatik qo‘shimchalar aniqlanadi. Bu jarayon tilning ichki qonuniyatlari — aglutinativlik, morfonologik o‘zgarishlar, paradigmal strukturani o‘rganishda muhim vositaga aylanadi. Zamonaviy lingvistikada so‘zlar odatda quyidagi morfemik modellar asosida tahlil qilinadi: Asos + affiks: yoz-uvchi, o‘q-itmoq. Asos + affiks + affiks: yoz-uvchi-lik, ishlov-chi-lik. Ikki asosli birikma (kompozit): bog‘-bon, yurak-og‘riq. So‘z yasovchi + shakl yasovchi qo‘shimchalar: o‘q-it-di, bor-uvchi-ni. Bu modellar zamonaviy kompyuter tahlil tizimlari — morfemik analizatorlarda avtomatik aniqlanadi va lingvistik tahlil uchun markaziy komponent hisoblanadi. 18 So‘z tarkibidagi morfemalarning o‘zgaruvchan tabiati — ya’ni allomorflar mavjudligi bugungi kunda alohida e’tibor talab etadi. Masalan: “ol-” fe’lining allomorflari: ol-di, ol-gan, ol-ish, “bo‘l-” morfemasi esa: bo‘l-di, bo‘l-gan, bo‘l-ish. Bu allomorfik o‘zgarishlar, ayniqsa, fonetik kontekstga bog‘liq ravishda yuz beradi (assimilyatsiya, dissimilyatsiya, eliziyalar orqali). Bu holatlar morfonologiyaning morfemika bilan tutashgan chegarasini tashkil etadi. Zamonaviy tilshunoslikda morfemalarning bir necha ma’no ifodalashi — polisemik morfemalar masalasi ham keng o‘rganilmoqda. Masalan, “-chi” affiksi: Kasb: o‘qituvchi (o‘qit-chi). Hodisa ishtirokchisi: namoyishchi. Kengaytirilgan so‘z yasov: avtomobilchi, yuristchi. Bunday morfemalar semantik tahlil orqali so‘z yasalishidagi konnotativ va denotativ ma’nolar farqlanishiga yordam beradi. Yangi affikslar va innovatsion so‘z yasash. Zamonaviy o‘zbek tilida ijtimoiy, texnologik va madaniy o‘zgarishlar fonida yangi morfemalar (ayniqsa affikslar) vujudga kelmoqda. Misollar: “-chi”, “-lik”, “-kor”, “-man”: TikTokchi, startupchi, dizaynerlik, blogman. So‘z birikmalaridan yasalgan affiksal birliklar: eko-do‘stlik, bio-parvarish. Bu yangi affiksal strukturalar so‘z yasalish tizimining dinamik 18 Xudoyberganova D. “So‘z yasalishi: nazariya va amaliyot”, Toshkent: O‘zbekiston, 2011 26 rivojlanishi ni ko‘rsatadi va yangi lug‘aviy birliklarnin g shakllanish ida morfemalarning muhim rol o‘ynayotganini bildiradi. Bugungi kunda elektron til korpuslari (masalan, O‘zbek tilining Milliy korpusi) asosida so‘zlarning morfem tarkibi ommaviy tahlil qilinmoqda. Bu orqali: Har bir morfemaning qo‘llanish chastotasi, Variantlar soni, Kontekstdagi o‘rni, Semantik maydoni aniqlanadi. Bu esa ilmiy va statistik asoslangan morfemik modellar ishlab chiqish imkonini beradi. Sun’iy intellekt, mashinali tarjima, ovoz tanish tizimlari, matnni avtomatik analiz qilish sohalarida morfemalarning avtomatik ajratuvchilari qo‘llanilmoqda. Masalan, GPT yoki boshqa AI modellar so‘zning tarkibini aniqlab, semantik aniqlik kiritishda morfemik bilishga tayanadi. Bu til texnologiyalari rivoji uchun morfemika fani bevosita ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bugungi kunda o‘zbek tili morfemik tizimi boshqa turkiy tillar (turk, qozoq, qoraqalpoq, uyg‘ur) va hatto tipologik jihatdan farqli tillar (ingliz, rus, fransuz) bilan qiyosiy o‘rganilmoqda. Bu yondashuvlar morfemalarning universallik va o‘ziga xoslik mezonlarini aniqlashga xizmat qilmoqda. Zamonaviy tilshunoslikda morfema tushunchasi nafaqat so‘zning eng kichik ma’noli bo‘lagi sifatida, balki leksik, grammatik, semantik va kognitiv funksiyalarni birlashtiruvchi birlik sifatida qaralmoqda. Morfemalar o‘zaro: leksik morfema (asos), grammatik morfema (qo‘shimchalar), yasovchi affiks, shakl yasovchi affiks, bog‘lovchi morfemalar kabi turlarga bo‘linadi. 19 Hozirgi tadqiqotlarda morfemalarning o‘zgaruvchanligi (variantlilik), kontekstga bog‘liqligi va funksional yuklamasi keng o‘rganilmoqda. So‘zning tuzilmasini morfemalarga ajratish orqali til birliklari strukturasi aniqlanadi. Zamonaviy lingvistika bu tuzilmani bir nechta modellar asosida o‘rganadi:Monomorfemik model (bitta asos: uy, kitob, yur), Ikki morfemali model (asos + affiks: yoz-uvchi). 19 Po‘latov A. “So‘z morfologiyasi va semantikasi”, Andijon: AndMI nashriyoti, 2016. 27 Kompleks model (asos + yasovchi affiks + grammatik affiks: yoz-uvchi-lik-da). So‘zlardagi bu struktura morfemik tahlilda sintagmatik va paradigmatik munosabatlar asosida izohlanadi. Zamonaviy tilshunoslikda morfemalarning ma’no doirasi kengayib bormoqda. Masalan, “-chi” affiksi bir vaqtning o‘zida kasb, ishtirokchi va munosabat bildiruvchi vazifani bajarmoqda: o‘qituvchi (kasb), namoyishchi (harakat ishtirokchisi), sovetchi (maslahat beruvchi shaxs). Shuningdek, polisemik morfemalar va kontekstual morfemalar tahlili yangi ilmiy yondashuvlarda alohida o‘rin tutmoqda. So‘z tarkibidagi morfemalar turli fonetik muhitga tushganda o‘z shaklini o‘zgartiradi. Bunday holat allomorfiya deb ataladi. Misollar:ol → ol-di, ol-gan, bor → bor-gan, bor-ish, bor-moq. Zamonaviy fonologik tadqiqotlar morfemalarning fonetik realizatsiyasi va morfonologik modellarini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.Ijtimoiy tarmoqlar va texnologik sohalarning tilga ta’siri natijasida yangi morfemik birliklar paydo bo‘lmoqda: TikTokchi, likechi, instaman, ko‘ngilchi, insofkor kabi birliklar yangi affiksal konstruksiyalardir.Bu hodisa so‘z yasalishida tendensial morfemalar va dinamik yasovchi affikslar masalasini o‘rtaga chiqarmoqda.Elektron til korpuslari orqali minglab so‘zlar morfemalarga ajratilib:har bir morfemaning chastotasi, variantlarining kontekstdagi ishlatilish ko‘rinishlari, affiksal kombinatsiyalarning ko‘lam o‘rganiladi. Bu esa tilni avtomatik tahlil qilishda, AI-modellar va tarjima tizimlarida avtomatik morfem analizatorlar ishlab chiqish uchun asos bo‘lmoqda. Zamonaviy tilshunoslikda morfemalarning inson tafakkuridagi modellashtirilishi, tushunchaviy strukturalardagi roli o‘rganilmoqda. Kognitiv tahlil orqali morfemalar nafaqat tilda, balki ongda qanday joylashgani, qanday semantik maydonlarni tashkil qilgani aniqlanmoqda. 28 Bob bo‘yicha xulosa So‘zning morfem tarkibini tahlil qilish morfemika fanining markaziy yo‘nalishlaridan biri sifatida zamonaviy lingvistikada alohida ahamiyatga ega. Morfem — bu tilning eng kichik, mustaqil ma’noga ega bo‘lgan yoki ma’no yasovchi birligi sifatida so‘z tuzilishining asosiy komponentidir. U nafaqat so‘z yasalish jarayonini tushunishga xizmat qiladi, balki tilning ichki tizimli tuzilishini anglash, leksik va grammatik birliklar orasidagi bog‘liqlikni aniqlashda ham muhim omildir. Zamonaviy tilshunoslikda so‘zning morfem tarkibini o‘rganish yangi ilmiy- uslubiy yondashuvlar bilan boyimoqda. Klassik morfemik tahlil usullari bugungi kunda kognitiv, funksional, semantik va korpus lingvistikasi yondashuvlari bilan integratsiyalashmoqda. Bu holat til birliklarini tahlil qilishda nafaqat strukturaviy yondashuvni, balki kontekstual va mantiqiy munosabatlarni ham inobatga olish zarurligini ko‘rsatmoqda. Zamonaviy tadqiqotlarda morfemalarning turlari – leksik (asos), grammatik (qo‘shimchalar), yasovchi va shakl yasovchi affikslar, bog‘lovchi morfemalar, variant shakllar (allomorf), polisemik morfemalar, kontekstga bog‘liq o‘zgaruvchan morfemalar – chuqur tahlil etilmoqda. Bu morfemalarning har biri o‘z semantik yuklamasiga ega bo‘lib, til birliklarining yangi ma’nolar yasash, morfologik paradigma tashkil qilishdagi o‘rnini belgilaydi. So‘zning morfem tarkibini tahlil qilishda strukturaviy yondashuvlar asosida so‘zning morfemik modellarini tuzish imkonini beradi. Ular orasida monomorfemik (bitta asosli), bimorfemik (asos + affiks), polimorfemik (asos + bir necha affiks) va kompozit modellar ajralib turadi. Ushbu modellar til birliklarini soddadan murakkabga qarab tartibga soladi va ularning morfologik dinamikasini tushuntirishga xizmat qiladi. Zamonaviy texnologiyalar va tilshunoslikning yangi yo‘nalishlari morfemik tahlilning yangi imkoniyatlarini yaratmoqda. Jumladan, elektron til korpuslari, sun’iy intellekt, avtomatik morfem analizatorlar yordamida minglab so‘zlar morfemik tarkibga ajratilib, statistik tahlil qilinmoqda. O‘zbekiston Milliy korpusi 29 va boshqa elektron platformalar bugungi kunda lingvistik tadqiqotlarda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Bundan tashqari, morfonologik tahlillar — morfemalarning fonetik sharoitga bog‘liq holda o‘zgarishini o‘rganish ham so‘zning morfem tarkibini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Allomorfiya hodisasi (ya’ni bir morfemaning turli fonetik muhitda turlicha namoyon bo‘lishi) fonetik va grammatik tizimlarning integratsiyalangan tahlilini talab qiladi. Zamonaviy davrda tilga ijtimoiy va madaniy omillarning kuchli ta’siri natijasida yangi morfemalarning paydo bo‘lishi va faol ishlatilishi kuzatilmoqda. Ayniqsa, so‘z yasovchi affikslarning faoliyati ortib bormoqda. Yangi affiksal birliklar (masalan, “-chi”, “-kor”, “-lik”, “-man”) texnologik va internet asosli lug‘atlar tarkibida keng ko‘lamda qo‘llanmoqda: bloggerlik, TikTokchi, eko-do‘stlik, va hokazo. Bu esa morfemik tizimning ochiq va dinamik ekanini isbotlaydi. Tilshunoslikda kognitiv yondashuvlar asosida morfemalar inson tafakkuridagi tushuncha modellarini ifodalovchi birliklar sifatida qaralayapti. Bu yondashuv so‘z va uning morfem tarkibini nafaqat til tizimida, balki inson ongida qanday modellashtirilishini ham tahlil qilishga imkon beradi. Bu soha kognitiv grammatika, semantik xarita va til tafakkur modeli doirasida jadallik bilan rivojlanmoqda. Qiyosiy tadqiqotlar orqali o‘zbek tilining morfemik tizimi boshqa turkiy tillar, shuningdek, tipologik jihatdan farqli (indoevropa, ural-altay, semit) tillar bilan taqqoslab o‘rganilmoqda. Bu tahlillar morfemik tizimlarning umumiy va o‘ziga xos jihatlarini aniqlashga yordam beradi, universal morfemik kategoriyalar mavjudligini ko‘rsatadi. 30 Umumiy xulosa Morfemika tilshunoslikning so‘zning ichki tuzilishini, ya’ni uning eng kichik ma’noli bo‘laklarini — morfemalarni o‘rganadigan bo‘limidir. Bu soha til birliklari, xususan, so‘zlarning tarkibiy qismlari — ildiz, affikslar (yasaluvchi va grammatik qo‘shimchalar), interfikslar va boshqa morfologik birliklar orqali tilning ichki qonuniyatlarini chuqur anglash imkonini beradi. Morfemik tahlil esa so‘zlarning bu tarkibiy qismlarini aniqlash, ularning o‘zaro aloqasi, ma’nodagi o‘rni va sintaktik funksiyalarini yoritish orqali til strukturasi haqida aniq tasavvur hosil qilishga xizmat qiladi. O‘zbek tilida so‘zlar odatda bir ildiz morfema atrofida shakllanadi. Bu ildizga turli affikslarning qo‘shilishi natijasida yangi leksik birliklar yoki grammatik shakllar yuzaga keladi. Masalan, “o‘qituvchi” so‘zi “o‘q-“ ildiz morfemasi, “-it-“ yasaluvchi affiksi, va “-uvchi” ishtirokli qo‘shimchasidan tashkil topgan. Bu yerda har bir morfemaning o‘ziga xos semantik yuklamasi bor: “o‘q-“ harakati bildirsa, “- it-“ harakatga yo‘naltirishni, “-uvchi” esa ishtirokchi shaxsni ifodalaydi. Morfemik tahlil so‘z yasash jarayonlarini tahlil qilishda, so‘z turkumlarini aniqlashda, so‘z ma’nolarini ng taraqqiyotin i izohlashda va morfologi k qonuniyatlarni umumlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, o‘zbek tilida affikslik tizimi boy va ko‘p qatlamli bo‘lib, unda yasaluvchi va grammatik qo‘shimchalar asosiy o‘rinni egallaydi. Yasaluvchi affikslar yangi so‘zlar yaratishda, grammatik affikslar esa mavjud so‘zlarni grammatik jihatdan shakllantirishda ishtirok etadi. Shuning uchun morfemik tahlil nafaqat tilning statik holatini, balki uning dinamik taraqqiyotini ham ifodalashda zarur vosita hisoblanadi. Morfemik tahlil natijalari tilda bir xil yoki o‘xshash morfemalarning turli so‘zlarda qanday ishlatilishini, ularning semantik va funksional yuki qanday o‘zgarishini aniqlashda, shuningdek, sinonim va antonimlarning morfologik asoslarini tushuntirishda qo‘l keladi. Jumladan, “bilimdon”, “donishmand”, “bilim”, “bilimlilik” kabi so‘zlarda “bil” morfemasi asosiy ma’no yuklovchi sifatida xizmat qiladi va qolgan affikslar so‘zning ma’nosini kengaytiradi yoki aniqlashtiradi. 31 Yana bir muhim jihat — morfemik tahlil orqali so‘zning sintaktik roli va leksik imkoniyatlarini ham aniqlash mumkin. So‘zlarning morfem tarkibi ularning qaysi so‘z turkumiga mansubligini ko‘rsatishi mumkin. Masalan, “-lik”, “-chi”, “-dor”, “- kor” qo‘shimchalari nom yasovchi affikslar sifatida ishtirok etadi va ular orqali ot yasaladi. Shu bilan birga, “-siz”, “-li”, “-day”, “-ona” kabi affikslar sifat yoki ravish yasalishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek tilida morfemlar orasida produktiv va no-produktiv affikslar mavjud. Produktiv affikslar yangi so‘zlar yasashda faol ishlatiladi, no-produktivlar esa cheklangan miqdorda, ko‘proq tarixiy va leksik sabablarga ko‘ra saqlanib qolgan. Masalan, “-g‘ar” (masalan, “sharqg‘ar”) kabi affikslar bugungi kunda kam ishlatiladi, biroq ularning mavjudligi morfemik tizimda tarixiy qatlamlarni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. So‘zlarning morfem tarkibi ularning tildagi funksional yuki va semantik o‘ziga xosliklarini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Aynan shu morfemalar orqali tilning ichki tizimi, morfologik va semantik kategoriyalari aniqlanadi. Morfemik tahlil yordamida tilda yangi hosila so‘zlar yasash modellari, affikslanish qonuniyatlari, morfologik darajadagi o‘zgarishlar va leksik tizimdagi dinamikalar o‘rganiladi. Bu esa o‘z navbatida tilshunoslikdagi nazariy tadqiqotlar uchun puxta empirik asos bo‘lib xizmat qiladi. 32 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1.Abduazizov A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2006. 2.Abduazizov, A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: leksikologiya va frazeologiya, morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. 3.Bobojonov, S. Tilshunoslikka kirish va umumiy til nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2019. 4.Bozorov M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. 5.Haitov N., Normurodov M. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya. – Toshkent: Fan, 1992. 6.Jo‘raev, M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2006. 7.Karimov E. O‘zbek tili morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 2003. 8.Мадраҳимов И. Ўзбек тили лексемаларининг таркибига доир // Ўзбек тили ва адабиёти.-T., 4-сон. –б 29-32. 9.Matyoqubov N. “Tilshunoslik nazariyasi va amaliyoti”, Samarqand: SamDU nashriyoti, 2018. 10.Po‘latov A. “So‘z morfologiyasi va semantikasi”, Andijon: AndMI nashriyoti, 2016. 11.Qayumov, A. O‘zbek tilining grammatikasi. I qism: Morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976 12.Rasulov A. “So‘z yasalishi va morfemika”, Toshkent: Fan va texnologiya, 2016 13.Sayfullayev N. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2014 14.Sirojiddinov, S. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 15Tadjibayeva M. “O‘zbek tilida affikslar tizimi”, Toshkent: Fan, 2004. 16.Teshaboyev, B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi: O‘quv qo‘llanma. – Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2020. 17.Xudoyberganova D. “So‘z yasalishi: nazariya va amaliyot”, Toshkent: 33 O‘zbekiston, 2011 18.Sharipov, Sh. Hozirgi o‘zbek tilida so‘z yasash vositalari. – Toshkent: Fan, 1998. 19.Shorahmedov M. “Qiyosiy morfologiya asoslari”, Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. Elektron manbalar 20.www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari va normativ-huquqiy hujjatlari portal. 21.www.ziyonet.uz – O‘zbekiston ta’lim portali. 22.www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi rasmiy sayti. 23.www.tdpu.uz – Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti rasmiy sayti. 24.www.natlib.uz – Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxonaning rasmiy sayti. 25.til.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat tilini rivojlantirish departamenti rasmiy sayti. 26.library.ziyonet.uz – Ziyonet kutubxonasi. 27.ilmiy.ziyonet.uz – Ziyonet ilmiy maqolalar portal. 28.tsuull.uz – O‘zbek tili va adabiyoti universiteti rasmiy sayti. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MORFEMIKA FANINING UMUMIY NAZARIY ASOSLARI

1.1 Morfemikaning shakllanishi va tilshunoslikdagi o‘rni

1.2 Morfema tushunchasi va uning turlari

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. TILSHUNOSLIKDA ILG‘OR MORFEM NAZARIYALAR

2.1. Morfemik birliklarning semantik-funksional xususiyatlari

2.2. So‘zning morfem tarkibi bo ‘yicha zamonaviy tadqiqotlar

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить