Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 499.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Morfologik tahlil (muayyan asar misolida)

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: MORFOLOGIK TAHLIL (MUAYYAN ASAR MISOLIDA) Bajardi: ____________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2024 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………... 6 I BOB. TILSHUNOSLIKDA MORFOLOGIYA BO ‘ LIMI 1.1. O‘zbek tili morfologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti………........7 1.2. Tilshunoslikda morfologiya bo‘limi, morfologik kategoriyalar……..11 I bob bo‘yicha xulosa ………………………………………………………20 II BOB. MORFOLOGIK TAHLIL METODI 2.1. Morfologik tahlil qilish tartibi va namunasi………………………......21 2.2 Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidan olingan parchaning morfologik tahlili………………………………………………………………….....25 II bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………31 XULOSA ……………………………………………………………… …..32 Foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxati 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Til − millatni millat sifatida ajratib turadigan belgisi, bebaho boyligi, moddiy, ma’naviy merosni saqlash va boyitishning eng kuchli vositasi, insoniylik jamiyatining asosi, davlat mustaqilligining muhim tamoyillaridan biri. Millat tarixi qancha uzoqqa borib taqalsa, til ham shuncha qadimiy. Til azaldan mavjud va millat bor ekan, u ham yashab qolaveradi. Qisqa muddatda dunyo xaritasida yangi davlatlar paydo bo‘lishi mumkin, ammo hech vaqt bir kun yoki bir asrda yangi bir til paydo bo‘lib qolmaydi. Insonni tiliga qarab qaysi millatga mansubligi, shevasiga qarab esa qaysi hududdan ekani aniqlanadi. Tillarning morfologiyasiga oid birinchi tadqiqot ishlari Aristotel davrida boshlangan. Aynan u o‘zining “Poetika” asarida nutq qismlari, ot turlari va tilga alohida bo‘limlar bag‘ishlagan. Son–sanoqsiz murakkab nazariy masalalar tadqiqi bilan mashg‘ul bo‘lgan “grammatika” terminining yunoncha “yozuv san’ati” ma’nosini bildirishi ham aslida shu amaliy maqsadlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Morfologiya so‘zlarning nutqda o‘zgarish qoidalarini belgilaydi. Morfologiyada so‘z formasini hosil qilish qoidalari va so‘z yasash qoidalari o‘rganiladi: shuningdek morfologiya so‘zlarning ma’lum belgilar asosida gruppalarga – turkumlarga bo‘linishini ham tekshiradi. So‘z turkumlarini tahlil qilish tartibini anglash juda muhimdir. Har bir so‘z turkumiga al о qad о r b е lgilarni sanash tartibi tas о difiy bo‘lmasligi k е rak. Har bir turkumning х ilma– х il b е lgilari ichida, ularning butun so‘zga, uning har qanday shakliga ham taalluqli bo‘lgan d о imiy b е lgilari hammadan avval ajratilishi zarur. Masalan: о t turkumiga хо s at о qli yoki turd о sh, muayyan yoki mavhum bo‘lishi, kim? nima? so‘r о g‘ini о lish faqat о tgagina t е gishli bo‘lib, bular uning d о imiy b е lgisi his о blanadi va о t turkumining umumiy tavsifini tashkil etadi. M о rf о l о gik tahlilda dastlab so‘zning b о shlang‘ich h о lati aniqlanadi va umumiy xarakt е ristika b е riladi: uning d о imiy b е lgilari sanaladi. So‘ng so‘z shaklining b е lgilari tahlil qilinadi. Ох irida, agar so‘z gap ichida k е lgan bo‘lsa, uning sintaktik al о qasi va vazifasi tahlil etiladi. 3 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Ona tilini o‘qitish sohasiga salmoqli hissa qo‘shgan M.Asqarova 1 , A.G’ulomov 2 , Y.Abdullaev, K.Qosimova, A.Po‘latov, A.Mirzaev, O.Roziqov, A.Sayfullaev, O.Yoqubjonova, N.Shukrullayev, R.Abdulahatova, B.Abduraimova, R.Qayumova, T.G‘aniyev, Sh.Yusupova, N.Sattorova, T.Yusupova, T.Ziyodova, A.Bobomurodova, M.Saidov 3 , kabi metodist olimlarning yaratgan tadqiqot ishlari, metodik qo‘llanmalari, ilmiy maqolalarida uzluksiz ta’lim tizimi bosqichlarida morfologik tahlil yuzasidan yo‘l–yo‘riqlar bayon qilingan. Jumladan, o‘zbek tili o‘qitish nazariyasi va metodikasi fanida morfologiya hamda morfologik vositalarni o‘rganish masalalari metodist olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Ular tomonidan yaratilgan dissertatsiyalarda, monografiyalarda, o‘quv–uslubiy qo‘llanma va tavsiyalarda, davriy nashrlarda chop etilgan maqola va tezislarda bu masalaga juda ko‘p marotaba qo‘l urilgan. Ularni o‘rganish va tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu bo‘lim mavzularini o‘qitish masalasiga nafaqat bugungi kunda, balki uzoq davrlardan buyon dolzarb mavzu sifatida e’tibor qaratilib kelinayotganligini guvohi bo‘lamiz. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsadi morfologik tahlil tushunchasini o‘zbek tilshunosligidagi tartibini va qonun– qoidalarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalarni hal etish nazarda tutildi: - morfologiya bo‘limi, morfologik kategoriya tushunchalarini o‘rganish; - morfologik tahlil tushunchasini izohlash; - morfologik tahlil qilish tartibini o‘zlashtirish va namunalar keltirish; - biror badiiy asarni mustaqil holda morfologik tahlil qilish. Kurs ishining obyekti. O‘zbek tilidagi morfologik tahlil va morfologik kategoriyalar ishning asosiy obyekti hisoblanadi. Ularning mavzu talab etgan 1 Asqarova M. O‘zbek tili praktikumi. – Toshkent,2006. 2 G‘ulomov A. Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T.: O‘qituvchi, 1987 3 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T.: O‘qituvchi, 1987. 4 masalalarni dalillashda o‘zbek yozuvchi va shoirlarining asarlaridan olingan materiallarga murojaat qilinadi. Kurs ishimizning manbalari sifatida oldin bu sohada amalga oshirilgan ilmiy–tadqiqot ishlari, oliy ta’lim muassasalari uchun yaratilgan darslik va qo llanmalar, izohli lug atlar, shuningdek, badiiy asarlar fikrimizni tasdiqlashʻ ʻ uchun xizmat qiladi. Ishda, asosan, o zbek tili grammatikasi, turli davrlarda ʻ yaratilgan darslik va qo llanmalardan keng foydalanildi. ʻ Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Kurs ishimizning natijasida qo lga kiritilgan yutuqlarning ilmiy va amaliy ahamiyati o zbek leksikologiyasi ʻ ʻ bo yicha nazariy manba yaratishda, darslik hamda qo llanmalarni ʻ ʻ takomillashtirishda, maxsus kurslar uchun qo shimcha materiallar berishda, o zbek ʻ ʻ tilining zamonaviy akademik va o quv lug atlarini takomillashtirishda ʻ ʻ foydalanilishi bilan izohlanadi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi tuzilish jihatidan kirish, uch asosiy bob, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan tashkil topgan . ʻ 5 I BOB. TILSHUNOSLIKDA MORFOLOGIYA BO ‘ LIMI 1.1. O‘zbek tili morfologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti O‘zbek tilshunosligida morflogiya sohasi o‘zining munosib taraqqiyot tarixiga egadir. Turkiy til morfologiyasi tavsifini bergan va Mahmud Koshg‘ariy asaridan foydalanganligi taxmin etilayotgan o‘rta asr tilshunos, turkiyshunosi Asiruddin Abu Hayyondir (1256–1345). Abu Hayyonning “Kitobul idrok lil– lisonil atrok”, undan foydalanib XIV–XV asrda yozilgan va muallifi haligacha muammo bo‘lib kelinayotgan “Attuhfatuz zakiya fil lug‘atit turkiya” asarida o‘zbek tili morfologik xususiyatining ilk sistemaviy bayoni beriladi. Har ikkala asar muallifi o‘z talqinida arab tilshunosligi grammatik an’anasi va terminologiyasiga tayanadi, lekin turkiy tilning agglyutinativ tabiatini – so‘z shakli yasash jarayonida o‘zak–negizning o‘zgarmasligini uqqan va o‘z tavsifida uni ochib berishga intilgan. Ular o‘z davri turkiy tili so‘z o‘zgartirish tizimi uchun xos bo‘lgan deyarli barcha shaklning – ot va olmoshda ko‘plik va kelishik, egalik shakli, fe’l nisbati, harakat nomi va sifatdosh, bo‘lishli bo‘lishsiz shakli, mayli, zamoni va tuslanishi tavsifini, har birining arab tilida muqobilini sinchkovlik bilan yoritgan. Shuning uchun XI–XIV asr arabzabon turkiyshunosi o‘z asarida o‘sha davr turkiy tili morfologik tizimi va so‘z yasalish xususiyatining deyarli to‘liq tavsifini bergan deb xulosa qilish mumkin. Qariyb 20.000 misralik nazmiy matnni o‘z ichiga olgan “Qutadg‘u bilig” va “Hibbatul haqoyiq” yodgorligida qo‘llanilgan morfologik shaklning asosiy ko‘pchiligi sanab o‘tilgan turkiyshunoslik ishida tavsiflanganligi buning yorqin dalili. Lekin “Devon” qayd qilgan va sharhlagan qator shaklning (chunonchi, o‘tgan zamon birinchi shaxs birlik sonning bardam shakli, faqat shaxs olmoshi ega vazifasida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan o‘tgan zamonning –duq/duk tuslanmaydigan ko‘rinishi – men yoy qurduk, sen yoy qurduq, biz yoy qurduq) o‘zbek tili yodgorligida qo‘llanilishi hali aniqlanmagan Turkiy tilshunoslikda morfologiyaga kelsak, bu boradagi ilk qarashlar, bahslar IX– XI asrlarda yuzaga kela boshlagan va bunda arab tilshunosligi turtki bo‘lgan. Shunday qilib, Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan ishlab chiqilgan va tuzilgan “Turkiy so‘zlar lug‘ati” turkiy turkumga kiruvchi o‘zbek tiliga xos bo‘lgan 6 morfologiya, so‘z yasalishi, jumladan, fe’lning ko‘plab shakllariga oid jiddiy tadqiqotlarni o‘z ichiga oladi. Buyuk shoir, adib va faylasuf Alisher Navoiy ham “Ikki til bahsi” asarida turkiy (eski o‘zbek) tili leksik birliklarining graduonimiyasini ko‘rib chiqib, eski o‘zbek tili morfologiyasini o‘rganishga katta e’tibor bergan. Alisher Navoiyning morfologik qarashi uning “Muhokamat–ul lug‘atayn” asarida qisman o‘z ifodasini topgan deyish mumkin. Alisher Navoiy turk (o‘zbek) tilining shuhratini olamga yoyish bilan birga, umuman, tilshunoslikning eng muhim masalasiga nisbatan o‘z fikrini ham aytib o‘tgan, o‘z munosabatini bildirgan. Lekin o‘zbek tili sintaksisi va morfologiyasiga ilmiy nuqtai nazarni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan haqiqiy kashshof Samarqand tilshunoslik maktabiga asos solgan olim Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitratdir. Aynan Fitrat ilk bor o‘zbek tilidagi so‘zlarni semantik xususiyatlariga ko‘ra aniqlagan ot, fe’l, son va sifatdosh, ergash gap va olmoshlarning xususiyatlarini tahlil qilgan. O‘zbek tilining klassik grammatikasida fe’l shakllari harakat otlarini o‘z ichiga olgan bo‘lsa–da, aslida gaplarda mustaqil ravishda ot vazifasini bajara oladi. Shuning uchun ham o‘zbek tilining morfologik–semantik xususiyatlarini o‘rganuvchilar keyingi yillarda mustaqil nutq birligi sifatida “o‘zgarish turkumi”ni ajratishni qat’iy talab qilmoqdalar. Zamonaviy o‘zbek tili fanining shakllanishi va taraqqiyotiga muhim hissa qo‘shgan Abdurauf Fitratning ilmiy va ijtimoiy, jumladan, lingvistik dunyoqarashi bizdan ancha oldin – XIX asr Yevropa fani va madaniyati ta’sirini o‘ziga singdirgan Turkiyada o‘qigan yillarida (1909–1913) shakllandi. Bu “Sarf” dagi ilmiy talqinda ham o‘z aksini topdi. Bunda u Yevropa lingvistik tahlil tamoyilini sharqiy an’ana chig‘irig‘idan ma’lum darajada o‘tkazib, o‘z tili qurilishini mana shunday – o‘ziga moslashtirgan zamonaviy talqin usuli bilan tavsiflagan yosh turklar izidan bordi. Shuning uchun uning talqini, so‘z turkumi, grammatik kategoriyanining tasnifi deyarli shu davrda nashr etilgan Ye.Polivanov (1891–1938)ning “Kratkaya grammatika uzbekskogo yazika” dagi talqindan ancha farq qiladi. Har ikkala talqinning – Fitrat tavsifining ham, Polivanov tavsifning ham bosh manbayi rus tilshunosligida XIX asr o‘rtasida ishlab chiqilgan, tezda Yevropa tilshunosligida ham keng ommalashgan muosir 7 tilning sinxronik tavsif metodi bo‘lgani holda, Fitrat bu metodni semantik, onomasiologik, mazmun–fikrdan → tilga tamoyili kuchli fransuz variantini o‘z an’ana va tiliga qisman muvofiqlashtirgan turklardan oldi, Polivanov esa shu metodning rus tilshunosligida ishlab chiqilgan va muosir turkiy til tavsifida sinalib, o‘zini to‘la–to‘kis oqlagan formal ko‘rinishda ishlab chiqilgan ilmiy tushuncha va grammatik talqin chizmasi asosida o‘zbek tili qurilishi tavsifini berishga va shu bilan quyiroqda qurib o‘tiladigan “Oltoy tili grammatikasi” modelini o‘zbek tilshunosligiga olib kirishga intilgan. Fitrat o‘zbek tilshunosligining o‘sha davr uchun eng dolzarb bo‘lgan masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi, unga o‘z munosabatini bildirdi. Uning “Ishtirokiyun” gazetasida nashr qilingan “Tilimiz” maqolasining o‘zi ham bunga asos bo‘la oladi. Olimning “O‘zbek tili qoidasi to‘g‘risida bir tajriba; “Sarf“ asarida o‘zbek tilining fonetik tizimi chuqur tahlil qilingan. Fitratning sof morfologik qarashi uning “Sarf“ morfologiya asarida o‘z ifodasini topgan. Fitratning so‘zga jiddiy e’tibor berganligi, ayniqsa, so‘zga ham, avvalo, ma’no anglatish nuqtai nazaridan yondashganligi, birinchi o‘ringa mazmunni qo‘yganligi, ya’ni ma’nodan shaklga qarab borganligi muhim. O‘zbek tilshunosligi tarixi uzoq davrlarni qamrab oladi. Bu davrlar mobaynida tilshunoslikning bir qancha nazariyalari va bo‘limlari paydo bo‘ldi.Shu qatori , morfemika va morfologiya bo‘limiga oid muammolar o‘z yechimini topdi . So‘zlarni turkumlarga ajratish masalasi eng qadimgi davrlardan buyon olimlar diqqatini tortib keladi. Tilshunoslikni fan sifatida shakllantirgan qadimgi hindlar so‘zlarni otlar, fe’llar, yordamchilarga ajratgan edilar. Hindlarning tilshunoslik g‘oyalari bilan oziqlangan arablar so‘zlarni uchga: ismlar, fe’llar, yordamchilarga bo‘ladilar. Hind tilshunoslari fikrlari asosida yunon olimlari, xususan, Arastu ham so‘zlarni ana shunday uchga ajratadi. Faqat keyinchalik yunonlar ismlar ichidan sifatlarni, sonlarni va olmoshlarni chiqaradilar. G‘arb tilshunosligida yunonlarning keyingi tasnifi keng tarqaldi. Rus tilshunoslari ham ana shu an’anaga amal qilib, mustaqil so‘zlarni ot, sifat, son, olmosh, ravish va fe’lga ajratadilar. Aslida, dastlabki to‘rtta so‘z turkumining 8 barchasi nomlar sanaladi: narsaning nomi (ot), belgining nomi, (sifat), miqdorning nomi (son), nomlar o‘rnida almashinib keluvchi so‘zlar (olmosh). Rus tilshunoslari shuning uchun ularni bir umumiy nom ostida ism bildiruvchi so‘zlar nomi bilan birlashtiradilar. Turkiylar esa qadimdan ot, sifat, son va olmoshlarni birlashtirgan holda ismlar nomi bilan o‘rganib kelganlar. Biror so‘roqqa javob bo‘lib, ko‘pincha atash ma’nosini bildiruvchi, gapda ma’lum bir gap bo‘lagi yoki undalma vazifasida keladigan so‘zlar mustaqil so‘zlar sanaladi. So‘roqqa javob bo‘lmaydigan, atash ma’nosini bildirmaydigan so‘zlarga yordamchi so‘zlar deyiladi. 9 1.2. Tilshunoslikda morfologiya bo‘limi, morfologik kategoriyalar Tilning tovush tuzilishi fonetika bo‘limida, harflar tizimi esa grafika bo‘limida o‘rganiladi.So‘z va uning ma’nolari leksikologiya bo‘limida, so‘z turkumlari morfologiya bo‘limida, gap va gapda so‘zlarning bog‘lanishi sintaksis bo‘limida o‘rganiladi. Shunday qilib, tilshunoslik fonetika (grafika), leksikologiya, morfologiya va sintaksis bo‘limlarining uzviy bog‘liqligidan iboratdir. Bu so‘z turkumlarining deyarli hammasi egalik, kelishik va ko‘plik shakllari bilan o‘zgaradi. Shuning uchun bu shakllar faqat otlargagina emas, balki son, olmoshlar, shuningdek, harakat nomi, sifatdosh va taqlid so‘zlarga ham daxldordir. Egalik va kelishik shakllari ana shu so‘zlarni boshqa so‘zlarga tobelantirib bog‘lab keladi. Bu esa egalik, kelishik qo‘shimchalari bilan o‘zgarish xususiyatiga ega bo‘lgan so‘zlarni ismlar atamasi ostida birlashtirish zarurligini ko‘rsatadi. So‘z turkumlarining morfologik belgisi yoki morfologik xususiyati deganda, u yoki bu so‘zga xos bo‘lgan grammatik kategoriyalar, mazkur so‘zlarga xos forma yasovchi, so‘z o‘zgartiruvchi affiksal morfemalar tushuniladi (forma yasovchi– so‘z formalarini hosil qiluvchilar –lar, so‘z o‘zgartiruvchi–forma yasovchilarning sintaktik munosabat ifodalaydigan turi tushuniladi, kelishik affikslari, shaxs–son affikslari ). Masalan, qizil, katta, ishlamoq, etmoq, uy, daraxt so‘zlarini olamiz va ularga quyidagi qo‘shimchalarni qo‘shib ko‘ramiz: – roq; – di, –i(b); – gan ; So‘zlarning gapda boshqa so‘zlar bilan birika olish imkoniyati ham sintaktik belgi hisoblanadi. Bunda semantik belgi asosiy rol o‘ynaydi.Masalan, predmet, narsa–belgi–sifat–harakat–fe`l singari. Ana shularga qarab so‘zlar turkumlarga ajratiladi. Har bir so‘z turkumining o‘ziga xos yasovchilari bor. So‘z turkumlarining yuqorida qayd etilgan kategorial belgilari so‘z turkumlari nazariyasining birinchi prinsiplarini tashkil qiladi. Misollar: rus tilida semantik belgi bilan bir qatorda morfologik belgi ham yetakchidir. Xitoy tillari 10 oilasiga kiruvchi tillarda, masalan, xitoy, vetnam tillarida affikslar yo‘q. O‘zbek tilida morfologik va semantik belgilardan keyin sintaktik belgilar hisobga olinadi. So‘z turkumi termini bir vaqtlar lug‘at boyligidagi bir qatlamni – leksik birliklarni hisobga olib tuzilgan; keyinchalik lug‘at boyligida ikkinchi bir qatlam – frazeologik birliklar ham mavjudligi tan olindi, turkumlanish leksik birliklargagina emas, frazeologik birliklarga ham mansubligi aniqlandi. Demak, lug‘at boyligini bir butun holda olib so‘z turkumlari terminini ishlatib bo‘lmaydi, endilikda bu termin tarkibidagi so‘z qismi voqelikni to‘g‘ri atamaydigan bo‘lib qoldi. Shuning uchun bu tushunchani lug‘at birliklarining turkumlanishi termini bilan anglatish to‘g‘riroq. Lug‘at birliklari dastlab lug‘aviy birliklarga va grammatik birliklarga ajratiladi, lug‘aviy birliklar o‘z navbatida leksik birliklar va frazeologik birliklar deb guruhlanadi; leksik birliklar o‘z doirasida, frazeologik birliklar o‘z doirasida turkumlarga ajratiladi. So‘z turkumlari – so‘zlarning ma’nosi va grammatik xususiyatlariga ko‘ra turlarga bo‘linishidir. 1. Mustaqil so‘z turkumlari: ot, sifat, son, olmosh, fe’1, ravish. 2. Yordamchi so‘z turkumlari: bog‘lovchi, ko‘makchi, yuklamalardir. 3. Modal so‘zlar. 4. Undovlar. 5. Taqlid so‘zlar. O‘zbek tilshunosligida morfologik vositalarning o‘rganilishi va uning so‘z turkumlari tizimida tutgan o‘rni, tarixiy shakllari, ularning o‘ziga xos xususiyatlari, tabiati, badiiy matnlarda uchrashi ayrim maqolalarda ham o‘z ifodasini topgan. Fe’l – ish–harakat, holat ifodalovchi so‘z turkumi fe’ldir: yozdi, o‘qidi, o‘yladi. O‘timli fe’l – ish–harakatni biror obyektga o‘tishini ifodalaydi: ko ‘rdi, topdi, qo ‘ydi . O‘timsiz fe’l– ish–harakat biror obyektga o‘tmasligini ifdalaydi: keldi, yurdi, yuvindi . Fe’l darajalari (nisbatlari)– ish–harakatning subyektga yoki obyektga munosabatini ifodalaydi: yuvindi (o ‘zlik), yozildi (majhul), yozdirdi (orttirma), yozishdi (birgalik). 11 Fe’l mayllari. Buyruq mayli harakatni bajarishga buyruq, istak ma’nolarini ifodalaydi: yoz, kel, boray, keling . Shart mayli harakatni bajarishda shart bo‘lgan holatni ifodalaydi: kelsa, bo‘lsa . Zamon qo‘shimchalari – ish–harakat, voqea, hodisaning ma’lum bir paytda ro‘y berishini ifodalaydi. O‘tgan zamon – ish–harakatning o‘tgan zamonda ro‘y berishini ko‘rsatadi: o‘qidi, o‘qigan, o‘qilgan edi, o‘qib edi, o‘qibdi . Hozirgi zamon – ish–harakatning hozir ro‘y berishini ko‘rsatadi: o‘qiyapman, yozayotir, ko‘rinyapti . Kelasi zamon – ish–harakatning kelgusida ro‘y berishini ko‘rsatadi: kelaman, borarsan, borajak, borgusi, kelmoqchi . Harakat nomi. Ish–harakatning nomini ko‘rsatadi: yozmoq, kelish, boruv. Olmosh . Turli so‘z turkumlari o‘rnida almashib keladigan so‘z turkumidir. Kishilik olmoshi shaxslar, narsalar o‘rnida qo‘llanadi: men, sen, u, biz . Ko‘rsatish olmoshi shaxs, narsa yoki belgilar o‘rnida qo‘llanadi: bu, shu, o‘sha . O‘zlik olmoshi shaxsni ajratib, kuchaytirib ifodalaydi: o‘zimiz . So‘roq olmoshi shaxs, narsa, belgilarni so‘rash uchun qo‘llanadi: kim, nima, qancha, qanday. Kishilik olmoshi shaxs, narsalarning qarashliligini ko‘rsatadi: men, u, biz kabi. Belgilash olmoshi shaxs, narsa va belgilarni umumlashtirib ko‘rsatadi: hamma, har qanday, harqachon, barcha, bari . Gumon olmoshi shaxs, narsa va belgilarga 15 ishora qiladi: allakim, allaqaysi, kimdir . Bo‘lishsizlik olmoshi shaxs, narsa, belgini inkor qiladi: hech kim, hech qanday va b. Shu o‘rinda yana bir narsani aytib o‘tish kerakki, arab tilshunosligida olmosh alohida so‘z turkumida berilmagan, balki har bir so‘z turkumi ichida “yashirin ma’noli so‘z”, zamirlar sifatida alohida guruhlarga ajratilgan. Masalan, kitob, daftar aniq ma’noli ot bo‘lsa, men, sen, kim yashirin ma’noli ot (zamir ot)dir. Yoki oq, qizil, chiroyli ma’lum ma’noli sifat hisoblansa, bunday, shunday, 12 kabilar “zamir sifat”dir 4 . Olmoshlarning qo‘llanishi bir tomondan, ularning tilda turmush talabi bilan kelib chiqqan so‘zlar ekanini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, tilda muhim o‘rni, o‘ziga xos xususiyati borligini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham olmoshlarning kelib chiqishi qadimiy sanaladi 5 . Ot – shaxs va predmet tushunchasini ifodalovchi so‘z turkumi: Karim, kitob, sevgi . Otlarning ma’no turlari: l.Atoqli otlar: shaxs, joy, tarixiy voqea, asarlar, astronomik nomlar, atab qo‘yilgan nomlar: Shohista, Toshkent, Navro‘z bayrami, “Kecha va kunduz" romani, Cho‘lpon yulduzi, Arslon . 2.Turdosh otlar: bir turdagi narsa va hodisalarning umumiy nomi: kitob, daftar, daraxt, shahar .Erkalatish, suyish ma’nolari – gina, –kina, –qina qo‘shimchalari orqali ifodalanadi: Tentakkinangiz savlatlikkina yigit bo‘lib qaytdi– ya, sallotlikdan . (Gl. G’.) Erkalatish ma’nosi ayrim atoqli ot, hayvon, o‘simlik nom–lariga egalik qo‘shimchasini qo‘shish bilan ham ifodalanadi: Kechir, arslonim , hoziruyingga bormoqchi edim . Oyqizginam , sen–bilan maslahatlashadigan ishlarim ko‘payib ketdi . (Sh. R.) Kelinglar, qizaloqlarim, gullolalarim , o‘tiringlar . (O.) Ba’zan – jon va –xon qo‘shimchalari ham mazmunga qarab erkalatish, suyish ma’nosini anglatadi: Yulduzxon, sent izlab yurgan edim, tasadduq ! (O. Y.). Kichraytish ma’nosi –cha, –chak, –choq qo‘shimchalari orqali ifodalanadi: So‘ylagil, ey kelinchak, buncha chopasan, nega ? (H. O.) Jajji karavotcha olib keldi. (R. F) Bu qo‘shimchalar erkalatish, suyish ma’nosida ham qo‘llanadi: Baxtingdan o‘rgulay, do‘ndiqchalar , tuf–tuf, ko‘z tegmasin... (R. F.) Kichraytish qo‘shimchalari otlarga ( likopcha, belku–rakcha ), erkalatish qo‘shimchalari ot va sifatlarga qo‘shilib keladi: onaginam, oppoqqinam, suyuklikkinam, chiroylikkina qiz ekan. 4 Sayfullayeva R.R., MengliyevB.R., BoqiyevaG.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: 2007. -B.380. 5 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. - Toshkent: Universitet, 2006. – B.128. 13 Ravish . Ish–harakatning belgisini (holati, payti, maqsadi, o‘rni, sababi, miqdor–darajasini) bildiradi: sekin gapirdi, kecha keldi, atayin kelmadi, olg‘a yurdi, noiloj indamadi, kam gapirdi . Ravishdoshlar – ham fe’llik, ham ravishlik belgilarini bildiradi: o‘qib, yoza–yoza, gapirgach, kelguncha, yozgali . Sifat – narsa va shaxslarning rang–tusi, shakli, mazasi, hajmi, holatini ifodalovchi so‘z turkumidir: qizil olma, egri tayoq, shirin qovun, chuqur hovuz, sovuq havo, saxiy odam . Sifat darajalari – belgining ortiq yoki kamligini bildiruvchi shakllaridir. 1.Orttirma daraja – qop–qora,oppoq . 2.Qiyosiy daraja – shirinroq, kattaroq . 3.Ozaytirma daraja– qizg’ish, qoramtir . Sifatdoshlar – ham fe’llik, ham sifatlik belgisini bildiradi : kelgan (odam), kelar (kunlar), kelgusi (bahor), kelajak (zamon). Son – narsalarning miqdorini, son jihatdan tartibini bildiradi: birinchi, ikkinchi, ikkov, oltov, to ‘qqizta, o ‘nta, beshtacha, o‘ttiztacha, o‘ntadan, yuztadan, uchdan bir, to‘rtdan uch. Morfemikaning grammatika bilan bog‘liqligi (morfologiyada, ayniqsa, affiksatsiya yo‘li bilan yasalish; kategorial ko‘chish; sintaksisda: qo‘shma so‘z bilan so‘z birikmasi orasidagi munosabat va b.) uning tabiatidagi yetakchi xususiyatlaridandir. O‘zak va affikslarning analizi morfologiyada ham, so‘z yasalishida ham uchraydi, lekin bu ikki sohaning analizi hodisaga qanday nuqtayi nazardan yondashishi har xil, shunday bo‘lsa ham, baribir, har ikki soha uchun umumiy bo‘lgan hodisalar ham bor. Shunga ko‘ra, keyingi vaqtlarda bularni yoritishning yangi sxemalari paydo bo‘ldi: dastlab morfemalaring har ikki sohaga aloqador bo‘lgan tomonlari beriladi, bu ayrim qism morfemika deb ataladi, keyin so‘z yasalishi, undan keyin morfologiya bayon qilinadi. Bu yangi tartib ilmiy jihatdan puxta asoslangan bo‘lib, praktik tomondan ham afzalliklarga ega. Yana bir tilshunos olima R.Sayfullayeva morfemika bo‘limini alohida bo‘lim sifatida o‘rganar ekan quyidagicha e’tirof etadi: “ Morfema leksemadan 14 ajralgan holda o‘z mohiyatini namoyon qila olmaydigan, shakl va denotativ bo‘lmagan mazmunning birligidan iborat bo‘lgan kichik lisoniy birlikdir. Qo‘shimcha ana shu psixofizik mohiyatning nutqda namoyon bo‘lishi. Morfema ham tashqi (moddiy ) va ichki (ma’no,vazifa ) jihat yaxlitligidan iborat. Atov mustaqilligiga, mustaqil sintaktik mavqega ega bo‘lmagan bu birliklar o‘zida leksik va grammatik mohiyatni uyg‘unlashtirgan bo‘ladi: а ) yangi so‘zlar hosil qiladi ; b) so‘zlarga qo‘shimcha leksik–semantik qiymat beradi 6 . Har bir so‘z ma’lum bir formada bo‘ladi ( uzum –nol forma, uzumni – tushum kelishigi formasi va b.), u shu hamma formalarning jamini o‘z ichiga olgan, umumlashtirgan birlik sanaladi. Uning hamma ko‘rinishlari bir so‘zning turli formalari sanaladi. Bundagi affikslar (–ni, –ga, –dan kabi) sintaktik funksiyani bajaradi: so‘zlarni bir–biriga bog‘laydi, so‘zning qo‘shilmadagi – gapdagi va so‘z birikmasidagi sintaktik vazifasini ko‘rsatadi. Demak, bu formalar orasidagi har xillik grammatik farqdir. Bundagi ma’no grammatik bo‘lib, so‘zning leksik ma’nosi o‘zgarmagan. So‘zning morfologik qismlarga bo‘linishi so‘z yasashga ham, so‘zning formasini yasashga ham aloqador: ikkalasida ham hosil qilish yo‘li (affiksatsiya) va vositasi bir xil. Lekin so‘zning strukturasini o‘rganish, uni qismlarga bo‘lish ikki xil: morfologik analiz va so‘z yasash analizi. Morfologik analiz (morfematik analiz deb ham yuritiladi) so‘zning morfologik strukturasini – morfema sostavini aniqlaydi, shunga ko‘ra u morfema analizi deb ham yuritiladi. Bundagi ikki qismga bo‘linish xususiyati “o‘zak va affiks” tusidagi grammatik zidlik holatidir. Grammatik ma’no ifodalovchi morfologik ko‘rsatkich grammatik shakl yasovchi yoki qisqa qilib grammatik shakl deyiladi . Grammatik shakl (grammatik ko‘rsatkich , grammatik shakl, morfologik ko‘rsatkich , morfologik shakl , morfologik vosita atamalari – ma’nodosh terminlar ) tasnifi tilshunoslik ,jumladan, o‘rta va oliy ta’lim grammatik tizimining muhim tushunchasidan biri bo‘lganligi sababli har doim dolzarb bo‘lib kelgan. O‘tgan davr mobaynida o‘zbek tili 6 Sayfullayeva R.Hozirgi o‘zbek adabiy tili .T – 2009.B-52. 15 grammatik ko‘rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo xulosa avval arab, keyinchalik rus tili grammatik me’yoriga asoslangan holda berib kelindi . O‘zbek substansial tilshunosligi o‘zbek tilining agglutinativ tabiati va ontologik shakl yasash xususiyatiga tayangan holda grammatik ko‘rsatkichlarining yangicha tasnifini berdi . Bunga ko‘ra : а ) lug‘aviy shakl hosil qiluvchi ; b) sintaktik shakl hosil qiluvchi; d) lug‘aviy – sintaktik shakl hosil qiluvchi farqlanadi: Lug’aviy shakl hosil qiluvchi – so‘z ma’nosini qisman o‘zgartiruvchi, muayyanlashtiruvchi qo‘shimcha .Masalan , kitob so‘zida birlik ma’nosi ham (Bu kitob qiziqarli ), ko‘plik ma’nosi ham (Do‘konga kitob keldi ) mujassamlangan. Nutq sharoiti, matn kitob so‘zida birlik yoki ko‘plik voqealanishini ajratib beradi. Shu so‘zga (–l а r) shakli qo‘shilishi bilan u kitob so‘zida birlik ma’nosini ko‘plik ma’nosidan chegaralaydi , ya’ni lug‘aviy ma’noni muayyanlashtiradi, toraytiradi . Lekin yangi so‘z yasamaydi , so‘zni sintaktik aloqaga kiritish uchun xizmat qilmaydi .Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi , asosan ,to‘rt yirik so‘z turkumi – fe’l (nisbat , bo‘lishli– bo‘lishsizlik, o‘zgalovchi , sintetik va analitik harakat tarzi shakllari ), о t (son , kichraytirish –erkalash), sifat(d а r а ja) v а s о nd а (uning ma’no turini hosil qiluvchilar ) mavjud bo‘lib , qo‘llanilishi o‘zi mansub so‘z turkumi bilan chegaralanadi. Shu boisdan ular tasniflovchi , ya’ni so‘zlarni tasniflash chog‘ida bir turkumni boshqalaridan ajratuvchi shakl deb yuritiladi. Sintaktik (aloqa – munosabat ) shakl hosil qiluvchilar so‘z lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etmay , so‘zlarni bir – biriga bog‘lashga yoki ularga ma’lum bir sintaktik vazifa berishga xizmat qiladi . An’anaviy ta’riflardagidan farqli ravishda aloqa – munosabat shaklining qo‘llanilishi lug‘aviy shakllardek bir so‘z turkumi bilan chegaralanmaydi,ya’ni bu shakl istalgan mustaqil so‘zga qo‘shilib ,uni o‘zidan keying yoki oldingi so‘z bilan sintaktik aloqaga kiritadi yoki sintaktik vazifa tayinlaydi. Kelishik, egalik, kesimlik shakllari ana shunday garammatik vositalardir. 16 Kelishik paradigmasi a’zolarining mazmun jihati o‘ta mavhum: leksemalarni o‘zaro kelishtirish vazifasi – biror sintaktik bo‘lak sifatida shakllantirish. Mazmun jihatining o‘zga tomonida kelishik ma’nolari orasida ularni yagona tizimga birlashtiruvchi semani ajratish qiyin. O‘zaro tuzum hosil etib turish makon kelishiklarida mavjud: Bu uch kelishik “o‘rin“ semasi asosida birlashib va har biriga xos semasi bilan zidlanib tuzum hosil qiladi: –dan – “harakatning chiqish o‘rni”; – ga – “harakatning yo‘nalish o‘rni”; –da – “harakatning bo‘lish o‘rni”. Asli bu uch kelishik ikkiga guruhlanadi: chiqish va jo‘nalish kelishiklari – dinamik kelishiklar sifatida, o‘rin kelishigi – statik kelishik sifatida. Chiqish va jo‘nalish kelishiklari esa “harakatning ma’lum nuqtadan yo‘nalishi va ma’lum nuqtaga yo‘nalishi “ ma’nosini ifodalab o‘zaro ichki zidlanish hosil etadi. Xullas, olti kelishikni ko‘zda tutib ulardan har biri boshqa besh kelishik bilan oppozitiv munosabat hosil etadi deyish uchun yetarli asos yo‘q; ayrim kelishiklar orasida ichki oppozitiv munosabatgina mavjud. Asli kelishiklar orasida, F. de Sossyur ta’kidlaganidek, assotsiativ munosabat mavjud deyish to‘g‘ri: Bir kelishik boshqasini eslatib turadi, leksema shakl tarkibidagi ma’noli qismlar qatorida (aranjirovkasida) ayni bir o‘qda (pozitsiyada) joy oladi va biri o‘rnini ikkinchisi almashtirib egallaydi 7 . O‘zbek tili nazariy morfologiyasining asosiy xususiyatlari, vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Til – nutq zidlanishi asosida umumiylik–xususiylik, imkoniyat–voqelik, dialektik munosabatining morfologik sathida namoyon bo‘lishini ko‘rsatib berish. 2. Morfologiya morfologik birliklar munosabatiga tayanadi. 3. Til birliklari o‘rtasidagi uch xil munosabat tadqiqot markazida bo‘ladi: Qatorlanish (sintagmatik), buyruqlanish (paradigmatik), pog’onaviylik (iyararxik). Qatorlanish – til birliklarining ketma–ket joylashuvi. 7 Rahmatullayev Sh.Hozirgi adabiy o‘zbek tili. T.2006. 17 Guruhlanish munosabati ma’lum birlashtiruvchi belgi asosida muayyan sinfda birlashtiruvchi birliklar o‘rtasidagi munosabat sanaladi. Pog’onaviylik–kichik birliklarning o‘zidan kattaroq birliklar tarkibiga kirish munosabati. Bu munosabat butun va bo‘lak munosabatini namayon etadi. 4. Morfologik birliklarning birlashtiruvchi va farqlovchi belgilari ularni ma’lum paradigma tarkibida zidlash asosida aniqlanadi. Shuning uchun ham har qanday grammatik paradigma zamirida zidlanish yotadi. Tilshunoslikning vazifasi ana shu zidlanish belgilarini ochishdan iborat. Bu zidlanishlar nutqiy konkret ma’nolar asosida emas, balki grammatik (morfologik) shaklning umumiy–lisoniy ma’nosi asosida quriladi. Umumiy–lisoniy ma’nolar esa o‘zaro mutanosib grammatik shakllarning aloqadorligi asosida ochiladi. Chunonchi, birlik son bilan ko‘plik son shakllarining nutqiy ma’nolarini qiyoslasak: Birlik son Ko‘plik son kitob kitoblar 1 ta kitob ko‘p kitoblar Ikki son shakl ma’nolarini qiyoslab hukm chiqara olamizki, birlik son aniq miqdorni ham, noaniq miqdor (ko‘p kitob)ni ham, birlikni ham, aniq va noaniq ko‘plikni ham ifodalay oladi. Ko‘plik son esa hamisha noaniq ko‘plikni ifodalaydi. Mana shu noaniq ko‘plikni ifodalash ko‘plik soning umumiy ma’nosi, birlikni ham, ko‘plikni ham, aniqlikni ham, noaniqlikni ham ifodalay olish esa birlik sonining umumiy ma’nosidir. 18 19 I bob bo’yicha xulosa O‘zbek tilshunosligi tarixi uzoq davrlarni qamrab oladi. Bu davrlar mobaynida tilshunoslikning bir qancha nazariyalari va bo‘limlari paydo bo‘ldi. Shu qatori , morfemika va morfologiya bo‘limiga oid muammolar o‘z yechimini topdi . So‘zlarni turkumlarga ajratish masalasi eng qadimgi davrlardan buyon olimlar diqqatini tortib keladi. Tilshunoslikni fan sifatida shakllantirgan qadimgi hindlar so‘zlarni otlar, fe’llar, yordamchilarga ajratgan edilar. Hindlarning tilshunoslik g‘oyalari bilan oziqlangan arablar so‘zlarni uchga: ismlar, fe’llar, yordamchilarga bo‘ladilar. Hind tilshunoslari fikrlari asosida yunon olimlari, xususan, Arastu ham so‘zlarni ana shunday uchga ajratadi. Faqat keyinchalik yunonlar ismlar ichidan sifatlarni, sonlarni va olmoshlarni chiqaradilar. Morfologik birliklarning birlashtiruvchi va farqlovchi belgilari ularni ma’lum paradigma tarkibida zidlash asosida aniqlanadi. Shuning uchun ham har qanday grammatik paradigma zamirida zidlanish yotadi. Tilshunoslikning vazifasi ana shu zidlanish belgilarini ochishdan iborat. 20 II BOB. MORFOLOGIK TAHLIL METODI 2.1. Morfologik tahlil qilish tartibi va namunasi M о rf о l о gik tahlil d е yilganda so‘zni turkumlarga ajratish, har bir turkumga хо s grammatik kat е g о riyalarni aniqlash ko‘zda tutiladi. So‘z turkumlarini tahlil qilish tartibini anglash juda muhimdir. Har bir so‘z turkumiga al о qad о r b е lgilarni sanash tartibi tas о difiy bo‘lmasligi k е rak. Har bir turkumning х ilma– х il b е lgilari ichida, ularning butun so‘zga, uning har qanday shakliga ham taalluqli bo‘lgan d о imiy b е lgilari hammadan avval ajratilishi zarur. Masalan: о t turkumiga хо s at о qli yoki turd о sh, muayyan yoki mavhum bo`lishi, kim? nima? so‘r о g‘ini о lish faqat о tgagina t е gishli bo‘lib, bular uning d о imiy b е lgisi his о blanadi va о t turkumining umumiy tavsifini tashkil etadi. M о rf о l о gik tahlilda dastlab so‘zning b о shlang‘ich h о lati aniqlanadi va umumiy xarakt е ristika b е riladi: uning d о imiy b е lgilari sanaladi. So‘ng so‘z shaklining b е lgilari tahlil qilinadi. Ох irida ,agar so‘z gap ichida k е lgan bo‘lsa, uning sintaktik al о qasi va vazifasi tahlil etiladi. О t so‘z turkumi tahlil tartibi 1. Ma’n о siga ko‘ra turi (at о qli, turd о sh, muayyan, mavhum, yakka, jaml о vchi о t ekanligi) 2. K е lishigi. K е lishikning ma’n о si 3. Grammatik s о n. Ko‘plik qaysi usul bilan h о sil qilingan 4. Egalik о lgan– о lmaganligi 5. Tuzilishiga ko‘ra turi 6. Qaysi so‘z bilan b о g‘langanligi 7. Gapdagi vazifasi О t turkumi tahlil namunasi Uyda rayhon ch е chagining hidi anqib k е tdi. Uyda – о t, turd о sh о t, aniq о t, yakka о t, o‘rin–payt k е lishigida, o‘rin ma’n о sini bildirgan, birlik, egalik qo‘shimchasi о lmagan, s о dda, tub, anqib k е tdi so‘ziga b о g‘langan, qay е rda? so‘r о g‘iga jav о b bo‘ladi. Gapda o‘rin h о li vazifasida k е lgan. 21 Rayhon – о t, turd о sh о t, aniq о t, yakka о t, b е lgisiz qaratqich k е lishigida, birlik s о nda, egalik qo‘shimchasi о lmagan, s о dda, tub, ch е chagi so‘ziga b о g‘langan, gapdagi vazifasi qaratqich aniql о vchi. Ch е chagining – о t, turd о sh о t, aniq о t, yakka о t, qaratqich k е lishigida, qarashlilik ma’n о sini bildiryapti, birlik s о nda, uchinchi sha х s, s о dda, tub, hidi so‘ziga b о g‘langan, gapdagi vazifasi qaratqich–aniql о vchi. Hidi – ot, nimasi? so‘r о g‘iga jav о b bo‘ladi, turd о sh о t, yakka о t, b о sh k е lishikda, birlik s о nda, uchinchi sha х s, s о dda, tub, anqib turibdi so‘ziga b о g‘langan, gapdagi vazifasi ega. Sifat turkumi tahlil tartibi 1. Ma’n о siga ko‘ra turi (asliy yoki nisbiy) 2. Pr е dm е tning qanday b е lgisini bildiradi? 3. Darajasi. Daraja ma’n о si qaysi v о sita о rqali yuzaga chiqqan? 4. О zaytirma yoki kuchaytirma sifat 5. О tlashganligi 6. Tuzilishiga ko‘ra turi 7. B о g‘langan so‘zi 8. Gapdagi vazifasi Sifat turkumi tahlil namunasi Dara х tlarning barglari sarg‘ish tusda t о vlanadi. Sarg‘ish–sifat, asliy sifat, pr е dm е tning rangini bildiradi, о zaytirma sifat, daraja ma’n о si – ish affiksi о rqali if о dalangan, s о dda, tub, tusda so‘ziga b о g‘langan, gapdagi vazifasi –sifatl о vchi–aniql о vchi. Hammasi yosh, quvn о q edi . Yosh – sifat , asliy sifat, sha х sning х ususiyatini bildiradi, о ddiy daraja, о tlashmagan, s о dda, tub, gapdagi vazifasi k е sim. Quvn о q – sifat, nisbiy sifat, sha х sning х ususiyatini bildiradi, о ddiy daraja, о tlashmagan, s о dda, yasama. Quvna f е ’liga –q sifat yas о vchi affiks qo‘shilgan, gapdagi vazifasi – k е sim. 22 S о n turkumi tahlil tartibi 1. So‘rog‘i, ma’n о siga ko‘ra turi 2. Butun s о n, kasr s о n, aralash s о n 3. Num е rativ so‘z bilan k е lgan–k е lmaganligi 4. О tlashganligi 5. Tuzilishiga ko‘ra turi 6. Gapdagi vazifasi S о n turkumi tahlili namunasi Biz bozordan olib kelgan о ltita baliqning barchasi nobud bo‘ldi. О ltita – son, qancha? so‘r о g‘iga jav о b bo‘ladi, miqd о r s о n, d о na s о n, –ta qo‘shimchasi bilan shakllangan, butun s о n, num е rativ so‘z bilan k е lmagan, о tlashmagan, s о dda, gapdagi vazifasi sifatl о vchi–aniql о vchi. F е ’l turkumi tahlil tartibi 1. Turi (mustaqil yoki yordamchi f е ’l ekanligi) 2. O‘timli yoki o‘timsizligi 3. Nisbati 4. Bo‘lishli–bo‘lishsizligi 5. F е ’lning vazifad о sh shakli 6. Sha х s–s о ni 7. Mayli 8. Zam о ni 9. Tuzilishiga ko‘ra turi 10. Gapdagi vazifasi F е ’l turkumi tahlili namunasi B е runiy b о lani tarbiyalashni b е sh tarm о qqa bo‘ladi. Tarbiyalashni – f е ’l, mustaqil f е ’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, harakat n о mi, tushum k е lishigi shaklida k е lgan, 3 sha х s birlik, harakat n о mi bo‘lgani uchun zam о n ko‘rsatmaydi, s о dda, yasama, tarbiya о tidan –la yas о vchi affiksi yordamida f е ’l yasalgan, gapdagi vazifasi v о sitasiz to‘ldiruvchi. 23 Bo‘ladi – f е ’l, nima qiladi? so‘r о g‘iga jav о b bo‘ladi, mustaqil f е ’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, s о f f е ’l, 3 sha х s birlik, х abar mayli, o‘tgan zam о n, yaqin o‘tgan zam о n, s о dda, tub, gapdagi vazifasi k е sim. Ravish turkumi tahlili tartibi 1. Ma’n о siga ko‘ra turi 2. Darajasi 3. Tuzilishiga ko‘ra turi 4. B о g‘langan so‘zi 5. Gapdagi vazifasi Tahlil namunasi M е n kitobni t е zr о q o‘qib tugatishga sh о shilyapman. T е zr о q–ravish, h о lat ravish, о rttirma daraja, s о dda, tub, gapdagi vazifasi h о l. О lm о sh turkumi tahlili tartibi 1. Ma’n о siga ko‘ra turi 2. K е lishigi 3. Egalik va grammatik s о ni 4. Qaysi so‘z turkumi o‘rnida k е lganligi 5. Tuzilishiga ko‘ra turi 6. Gapdagi vazifasi. Tahlili namunasi Bizning bog‘imizda turfa gullar ochildi. Bizning – olmosh , kishilik о lm о shi, qaratqich k е lishigida, tuzilishiga ko‘ra s о dda, gapdagi vazifasi qaratqich–aniql о vchi. 24 2.2. Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidan olingan parchaning morfologik tahlili Место для уравнения . Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidan parcha: Samovarlar yotgan. Uyga qaytib kirdi. Tom orqasida xo‘roz qanot qoqib qichqirdi. Ko‘cha eshigi ochildi. Xotin to burilib qaraguncha Turobjon katta bir tugunni orqalab kirib keldi. U tugunni uyning o‘rtasiga tashladi. Bir choyshab anor har tomonga yumalab ketdi, bir nechasi obrezga tushdi. Turobjon xotiniga qaradi. Turobjon o‘tirib peshonasini ushladi. Xotini yugurib oldiga keldi va yelkasiga qo‘lini qo‘ydi. – Qayoqqa bordingiz? – dedi entikib. – Nima qildingiz? Turobjon javob bermadi. Uning vujudi titrar edi 8 . Ot so‘z turkumi tahlili: Samovarlar – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, ko‘plik, (egalik qo‘shimchasini olmagan), sodda tub (rus tilidan o’zlashgan), yotgan so‘zi bilan bog‘langan, nimalar? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Uyga – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, jo‘nalish kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, kirdi so‘zi bilan bog‘langan, qayerga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda hol vazifasini bajargan. Tom – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, qaratqich kelishigida, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, orqasida so‘zi bilan bog‘langan, nimaning? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda qaratqich aniqlovchi vazifasini bajargan. Xo‘roz – turdosh oti, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, qichqirdi so‘zi bilan bog‘langan, nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Ko‘cha – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, qaratqich kelishigida, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, eshigi so‘zi bilan bog‘langan, nimaning? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda qaratqich aniqlovchi vazifasini bajargan. 8 Abdulla Qahhor. Anor (hikoya ). 1936. 25 Eshigi – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda tub, ochildi so‘zi bilan bog‘langan, nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Xotin – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda tub, to burilib qaraguncha so‘zi bilan bog‘langan, kim? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Turobjon – atoqli ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, kirib keldi so‘zi bilan bog‘langan,kim? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Tugunni – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, tushum kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, orqalab so‘zi bilan bog‘langan, nimani? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajargan. Uyning – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, qaratqich kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, o‘rtasiga so‘zi bilan bog‘langan, qayerning? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda qaratqich aniqlovchi vazifasini bajargan. Anor – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, yumalab ketdi so‘zi bilan bog‘langan, nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Obrezga – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, jo‘nalish kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda tub, tushdi so‘zi bilan bog‘langan, qayerga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda hol vazifasini bajargan. Xotiniga – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, jo‘nalish kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda, tub, qaradi so‘zi bilan bog‘langan, kimga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda vositasiz to‘ldiruvchi vazifasini bajargan. Peshonasini – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, tushum kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda, tub, ushladi so‘zi bilan bog‘langan, nimani? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajargan. Yelkasiga – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, jo‘nalish kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda tub, qo‘ydi so‘zi bilan bog‘langan, nimaga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda vositasi to‘ldiruvchi vazifasini bajargan. 26 Qo‘lini – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, tushum kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda, tub, qo‘ydi so‘zi bilan bog‘langan, nimani? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajargan. Vujudi – turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik, egalik qo‘shimchasini olgan, sodda tub, titrar edi so‘zi bilan bog‘langan, nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda ega vazifasini bajargan. Sifat so‘z turkumi tahlili: Katta – asliy sifat, narsaning xususiyatini bildiradi, oddiy daraja, otlashmagan, sodda tub, tugun so‘ziga bog‘langan, gapda sifatlovchi aniqlovchi vazifasini bajargan. Son so‘z turkumi tahlili: Bir – qancha? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, miqdor son, sanoq son, butun son, numerativ so‘z bilan kelmagan, otlashmagan, sodda, gapdagi vazifasi sifatlovchi aniqlovchi. Bir choyshab – qancha? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, miqdor son, sanoq son, butun son, numerativ so‘z bilan kelgan, otlashmagan, sodda, gapdagi vazifasi sifatlovchi aniqlovchi. Olmosh so‘z turkumi tahlili: U – kishilik olmoshi, bosh kelishik, birlik, egalik qo‘shimchasi olmagan, ot o‘rnida kelgan, sodda, gapda ega vazifasida kelgan. Bir nechasi – gumon olmoshi, bosh kelishik, birlik, egalik qo‘shimchasi olgan, qo‘shma, gapda ega vazifasida kelgan. Qayoqqa – so‘roq olmoshi, jo‘nalish kelishigi, birlik, egalik qo‘shimchasi olmagan, sodda, gapda hol vazifasida kelgan. Nima – so‘roq olmoshi, tushum kelishigi, birlik, egalik qo‘shimchasi olmagan, sodda, gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasida kelgan. Uning – kishilik olmoshi, qaratqich kelishigi, birlik, egalik qo‘shimchasi olmagan, ot o‘rnida kelgan, sodda, gapda qaratqich aniqlovchi vazifasida kelgan. 27 Ravish so‘z turkumi tahlili: Orqasida – o‘rin ravishi, oddiy daraja, sodda, qichqirdi so‘ziga bog‘langan, gapda hol vazifasida kelgan. O‘rtasiga – o‘rin ravishi, oddiy daraja, sodda, tashladi so‘ziga bog‘langan, gapda hol vazifasida kelgan. Har tomonga – o‘rin ravishi, oddiy daraja, qo‘shma, yumalab ketdi so‘ziga bog‘langan, gapda hol vazifasida kelgan. Oldiga – o‘rin ravishi, oddiy daraja, sodda, keldi so‘ziga bog‘langan, gapda hol vazifasida kelgan. Fe’l so‘z turkumi tahlili: Qanot qoqib – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Qichqirdi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Ochildi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, majhul nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Burilib qaraguncha – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Orqalab – mustaqil fe’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Kirib keldi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda kesim vazifa–sida kelgan. 28 Tashladi – mustaqil fe’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Yumalab ketdi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Tushdi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Qaradi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. O‘tirib – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Ushladi – mustaqil fe’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Yugurib – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Keldi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Qo‘ydi – mustaqil fe’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Bordingiz – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 2 shaxs ko‘plik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. 29 Qildingiz – mustaqil fe’l, o‘timli, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 2 shaxs ko‘plik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Dedi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Entikib – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Javob bermadi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishsiz, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Titrar edi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra qo‘shma fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Yotgan – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sifatdosh, 3 shaxs birlik, sifatdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. Qaytib – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, ravishdosh, 3 shaxs birlik, ravishdosh bo‘lgani uchun zamon ko‘rsatmaydi, tuzilishiga ko‘ra sodda fe’l, gapda hol vazifasida kelgan. Kirdi – mustaqil fe’l, o‘timsiz, aniq nisbat, bo‘lishli, sof fe’l, 3 shaxs birlik, xabar mayli, o‘tgan zamon, tuzilishiga ko‘ra soda, tub fe’l, gapda kesim vazifasida kelgan. 30 II bob bo’yicha xulosa M о rf о l о gik tahlil d е yilganda so‘zni turkumlarga ajratish, har bir turkumga хо s grammatik kat е g о riyalarni aniqlash ko‘zda tutiladi. So‘z turkumlarini tahlil qilish tartibini anglash juda muhimdir. Har bir so‘z turkumiga al о qad о r b е lgilarni sanash tartibi tas о difiy bo‘lmasligi k е rak. Har bir turkumning х ilma– х il b е lgilari ichida, ularning butun so‘zga, uning har qanday shakliga ham taalluqli bo‘lgan d о imiy b е lgilari hammadan avval ajratilishi zarur. 31 XULOSA O‘zbek adabiy tilida morfologik kategoriya morfologiyaga oid tahlilni o‘rganish keyingi davrlarda ham davom etdi. Bu yillar davomidan V.V.Reshetov, H.Sulaymonov, A.Hojiyev, N.Karimov, Sh.Raxmatullayev kabi olimlar mavzuni o‘rganishga doir ilmiy ishlar qilishdi. Ona tilini o‘qitish sohasiga salmoqli hissa qo‘shgan M.Asqarova, A.G’ulomov, Y.Abdullaev, M.Omilxonova, K.Qosimova, H.Zahirov, A.Po‘latov, A.Mirzaev, M.Sobirova, Sh.Yusupova, N.Sattorova, T. Yusupova, T.Ziyodova, A.Bobomurodova, M.Saidov, O.Oxunjonova kabi metodist olimlarning yaratgan tadqiqot ishlari, metodik qo‘llanmalari, ilmiy maqolalarida ham uzluksiz ta’lim tizimi bosqichlarida morfologiya va morfologik tahlil yuzasidan yo‘l–yo‘riqlar bayon qilingan. Mazkur ishlardagi tavsiyalardan bugungi kunda ham maktab, akademik litsey va kasb–hunar kollejlari ona tili darslarini tashkil etishda zaruriy dasturulamal sifatida unumli qo‘llanilmoqda. Ular tomonidan yaratilgan dissertatsiyalarda, monografiyalarda, o‘quv – uslubiy qo‘llanma va tavsiyalarda, maqola va tezislarda bu masalaga juda ko‘p marotaba qo‘l urilgan. Ularni o‘rganish va tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu so‘z turkumini mavzularini o‘qitish masalasi bugungi kunda va uzoq davrlardan buyon dolzarb mavzu sifatida e’tibor qaratilib kelinayotganligini guvohi bo‘lamiz. Yuqoridagilardan xulosa qiladigan bo‘lsak, morfologik tahlil so‘zni asos va qo‘shimchaga ajratishimizga ko‘ra morfemik tahlilga, so‘zlarga so‘roq bergan holda gap bo‘laklarini topishimizga ko‘ra sintaktik tahlilga o‘xshab ketadi. Bundan tashqari, ma’lum bir asar yoki matnni morfologik tahlil qilishda so‘z turkumlarini va gap bo‘laklarini bilishning o‘zi yetarli emas, chunki nazariy bilish va nazariy bilimlarni amalda qo‘llay olish bir– birdan tubdan farq qiladi. Morfologik tahlil o‘z ichida barcha turdagi tahlillarni jamlagan murakkab va qiziqarli jarayondir. Mamlakatimizda til siyosati borasida olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlar nafaqat milliy til taraqqiyotida yangi davr boshlanishi, balki tilshunoslik sohasidagi ilmiy–tadqiqot ishlarining ham yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi, tilni shaxs omili bilan bog‘liq holda o‘rganuvchi amaliy tadqiqotlarga e’tibor kuchaydi. Dunyo tilshunosligida bo‘lgani kabi o‘zbek tilshunosligida ham 32 amaliy tilshunoslik rivojiga zamin hozirlandi. Ona tilimizni rivojlantirish, mamlakatimizda til siyosatini takomillashtirish harakatlari so‘nggi yillarda eng yuqori darajaga ko‘tarildi desak, mubolag‘a qilmaymiz. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakulteti talabalari uchun darslik .Toshkent: Sharq, 2010. 2. Abdulla Qahhor. Anor (hikoya). 1936. 3. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 1995. 4. Abuzalova M. Hozirgi o’zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009. 5. Alisher Navoiy. Muhokamat ul–lug‘atayn. – Toshkent, 2015. 6. Aristotel. Poetika.– Toshkent, 1980. 7. Asqarova M. O‘zbek tili praktikumi. – Toshkent,2006. 8. Bahriddinova B.M. “Ona tilimiz taraqqiyotida yangi bosqich: muammo va yechimlar”http://til.gov.uz/uz/news–and–announcements/anons/159. 23.10.2021 9. Dadaboyev X. va Xolmanova Z. Turkiy tillarning qiyosiy–tarixiy grammatikasi. – Toshkent:Tafakkur bo‘stoni,2015. 10. G‘ulomov A. Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T.: O‘qituvchi, 1987. 11. G‘ulomov A.Fe’l.–Toshkent:Fan,1954.–88 b 12. Hamroyev M. A. O‘zbek tilidan ma’ruzalar majmuasi. –Toshkent, 2006. 13. Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati. Toshkent.1985. 14. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. II t. T.: Fan, 1976 15. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensikilopediyasi, 2013. 16. Karimov I. Y u ksak ma’naviyat – yengilmas kuch. −T oshkent : Ma’naviyat, 2007 . 17. Kelishik kategoriyasi–Hozirgi o’zbek adabiy tilidan ma’ruzalar matni. 2014. 18. Mahkamov N. va Ermatov I. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent, 2013. 19. Mahmudov N. Tilimizning tillo sandig‘i. – Toshkent : G‘. G‘ ulom, 2012. 20. Mahmudov N., Odilov Y. So‘z ma’no taraqqiyotida ziddiyat. –Toshkent: Akademnashr, 2014. 21. Maqsuda Sodiqova. Hozirgi o‘zbek tilida sifat. – Toshkent,1974. 34 22. Mеngliyev B.,Abuzalova M. Hozirgi o‘zbеk adabiy tili. O‘quv qo‘llanmasi. – Qarshi: Nasaf, 2005.. 23. Nurmonov A. O‘ zb е k tilshunosligi tari х i. − T.:Shar q , 2002. 24. Nurmonov A. O‘zbеk tilshunosligi tariхi. −T.:Sharq, 2002. 25. Nurmonov A., Sha h obiddinova SH. v. b. O‘ zb е k tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. –T.: Yangi asr avlodi, 2000. 26. O‘zbek tili grammatikasi. Toshkent: Fan, 1975. 610 b. 27. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006. –464 b. 28. Sayfullayeva R. Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.– Toshkent,2009. – B. 109. 29. Sayfullayeva R.. Zamonaviy o’zbek tili. Morfologiya. Toshkent, 2008 . 30. Sayfullayeva R . R ., MengliyevB . R ., BoqiyevaG . H ., QurbonovaM . M ., YunusovaZ . Q ., AbuzalovaM . Q . Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili . O ‘ quv qo ‘ llanma . – Toshkent : O ’ zMUnashri , 2007. –380 b . 31. Shoabdurahmonov Sh. Va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 1980. – B. 88–89. 32. Азизов О. Тилшуносликка кириш. –Тошкент: Ўқитувчи, 1963. –Б. 63. 33. Лингвистический энциклопедический словарь. − M .: СЭ, 1990. 34. Марузо Ж. Словар лингвистических терминов. –Москва, 1960. 35. Нурмонов А. Танланган асарлар. II жиk – T.: “Академнашр”, 2012, 36. Нурмонов А., Шаҳобиддинова Ш., Искандарова Ш., Набиева Д. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Морфология.–Т.:Шарқ , 2001.– 164б. 37. Содиқов А., Абдуазизов А., Ирисқулов М. Тилшуносликка кириш. Тошкент. Ўқитувчи, 1981. – 192 б. 38. Турсунов У., Мухторов Ж., Раҳматулаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: “Ўзбекистон” нашриёти, 1992. 39. Ўзбек тили грамматикаси. I том. –Т.:Фан, 1975. 40. Усмонов С. Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1972. 35 Internet saytlari 1.http ։ /www.fayllar.org 2.http ։ /www. ziyouz.com 3.http /։ www . buxdu . uz 4. http / ։ www . imlo . com 5.http: // www. Liberliber,it /biblioteca/a/Alighieri/ ladivina commedia/ htme/ index. Htm. 6. http: //e–adabiyot.uz 7. http ։ /www.ziyouz.com 8. http / ։ www . library . navoiy – uni . uz 9. http : // ekitob . uz 10. http : // hozir . org . uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TILSHUNOSLIKDA MORFOLOGIYA BO‘LIMI O‘zbek tili morfologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti

Tilshunoslikda morfologiya bo‘limi, morfologik kategoriyalar

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. MORFOLOGIK TAHLIL METODI

2.1. Morfologik tahlil qilish tartibi va namunasi

Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasidan olingan parchaning morfologik tahlili

II bob bo‘yicha xulosa

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить