Morfologik tahlil (muayyan asar misolida)

O‘ZBEKISTON   RESPUBLIKASI  
OLIY TA’LIM FAN VA  INNOVATSIYALAR  VAZIRLGI 
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT O‘ZBEK TILI
                                     VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
                                  O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI
          HOZIRGI OZBEK ADABIY TILI FANIDAN
“MORFOLOGIK TAHLIL(MUAYYAN ASAR MISOLIDA)”
  MAVZUSIDA TAYYORLAGAN
                                                                                        
KURS  ISHI
                          
                                 
Toshkent-2023
1 Kurs  ishi  Alisher  Navoiy  nomidagi  Toshkent  davlat  o‘zbek  tili  va 
adabiyoti  universiteti  o‘zbek  tilshunosligi  kafedrasida  bajarilgan.
Ilmiy  rahbar:______________Madaminova  M.
Himoya  2023-yil  may  oyining   __  kunida   soat   __  da  Alisher  Navoiy  
nomidagi  Toshkent  davlat  o‘zbek  tili  va   adabiyoti  universiteti  o‘zbek  
tilshunosligi  kafedrasida  kurs  ishlari  himoyasi  yig‘ilishida  o‘tkaziladi.
Manzil: _______________________________________________
Kurs  ishi  2023-yil  may  oyining  __  kunida  kafedraga  topshiriladi.
Kurs  ishi  bilan  Alisher  Navoiy  nomidagi  Toshkent  davlat  o‘zbek  tili va
adabiyoti  universiteti  o‘zbek  tilshunosligi  kafedrasida  tanishish mumkin.
Manzil: _________________________________________________
Yig‘ilish  kotibi:________________________                                             
2 Mundarija
KRISH ...................................................................................................... 6
I bob. Morfologiyaning umumiy tavsifi ................................................ 8
1.1.Morfologiya va so‘z turkumlari haqida ma’lumot .............................................................................. 8
1.2.So‘zlardagi gramatik kategoriyalar ................................................................................................... 20
............................................................................................................................................................... 21
1.3.So‘zlarning morfologik strukturasi ................................................................................................... 21
II bob. Morfologik tahlil tamoyillari. .................................................. 23
2.1.Morfologik tahlil tartibi .................................................................................................................... 23
2.2.O‘zbek tilida matnning morfologik tahlili ......................................................................................... 30
XULOSA ................................................................................................. 37
Foydalanilgan adabiyotlar: .................................................................. 39
3 Kurs ishi mavzusining belgilanishi.
Kurs  ishi  mavzusi  Alisher  Navoiy  nomidagi  Toshkent   davlat  o‘zbek  tili  va
adabiyoti   universiteti   o‘zbek   tilshunosligi   kafedrasi   tomonidan   berildi   va
tasdiqlandi. 
Kurs ishining maqsadi va vazifalari.
      Kurs ishidan ko‘zlangan asosiy maqsad tilshunoslikning morfologiya haqidagi
nazariyalarni   chuqur   o‘rganib,morfologik   tahlil     haqida   batafsil   ma’lumotga   ega
bo‘lish   va   o‘zbek   tilidagi   muayyan   bir   matnni   morfologik   tahlil   qilish.Buning
uchun quyidagi vazifalar belgilab olinadi:
1.Morfologiya haqidagi nazariyalarni o‘rganish.
2.Morfologik tahlil qilish ko‘nikmasiga ega bo‘lish.
3.Muayyan bir matnni morfologik tahlil qilish.
Kurs ishining tadqiqot obyekti va metodi.
          Kurs   ishining   tadqiqot   obyekti   morfologiya   bo‘limining   o‘rganish   obyekti
bo‘lgan   so‘z   hisoblanib,badiiy   asardagi   so‘zlarni   morfologik   jihatdan   tahlil
qilamiz.   Kurs   ishida   bu   sohada   amalga   oshirilgan   ilmiy   tadqiqotlar,   oliy   ta’lim
muassasalari uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalar, izohli lug‘atlar, morfologik
tahlilga   oid   turli   davrlarda   yozilgan   darslik   va   qo‘llanmalar,   mavzuga   doir   ilmiy
ishlardan   asosiy   manba   sifatida   foydalaniladi.   Ishda   mavzu   qiyosiy,tahliliy   va
tavsifiy metodlardan foydalangan holda yoritiladi.     
      
4 Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Kurs   ishidan   ko‘zlangan   ilmiy   natija   morfologik   tahlil   qila   olish
ko‘nikmasini   shakllantirish,   morfologiya   bo‘limini   turli   xil   metodlar   yordamida
chuqurroq   o‘rganish   va   ushbu   mavzudagi   munozarali   masalalarni   aniqlash,
mavzuga   tahliliy   yondashishdan   iborat   bo‘lib,   amalda   mavjud   bo‘lgan   ba’zi
muammolarni bartaraf etish va o‘zbek tili o‘rganuvchilariga yengillik yaratish.
Kurs ishining tuzilishi.
Kurs ishi tuzilish jihatdan kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan  
adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan bo‘lib, umumiy hajmi  __  sahifadan iborat.
5 KRISH
Grammatika  tilshunoslik fanining bir qismi bo‘lib, u tilning grammatik qurilishi-
ni   tekshiradi.   Demak,   u   so‘z   va   gapning   xar   bir   tildagi   shakliy   tomonlarini   -
so‘zning   shaklan   o‘zgarishlarini,   so‘z   qo‘shishning,   so‘z   birikmalarining   turli
ko‘rinishlarini,   vositalarini   va   gapning   strukturasini,   turlarini   o‘rganadi.   Bu   xol
grammatikaning quyidagi 2 qismdan iborat ekanligini ko‘rsatadi.
1. Morfologiya; 2. Sintaksis.
Morfologiya -so‘z turkumlari, ularga xos grammatik ma’nolarni, har bir  turkumga
xos   grammatik   kategoriyalarni   o‘rganuvchi   bo‘lim   hisoblanib,morfologik
tahlilning   asosiy   komponenti   hisoblanadi.   O‘zbek   tilining   tarixiy   morfologiyasini
ilmiy   asosda   o‘rganish   tilshunoslikning   aktual   muommolaridan   sanaladi.Biz   buni
E.Fozilovning   ,,O‘zbek   tilining   tarixiy   morfologiyasi’’   kitobi   orqali   bilishimiz
mumkin.Bu   kitob   turkiy   tillarning   eng   qadimgi   yodgorliklari   morfologiyasini
yoritib   bergan.Hozirgi   O‘zbek   morfologiyasi   bo‘yicha   A.Hojiyev,   E.Fozilov,
Q.Sapayev,   A.F.G‘ulomov,   R.Sayfullayeva,   B.Mengliyev   kabi   olimlar   izlanishlar
olib borgan. 
Shuningdek,   Morfologiyaning   obyekti   so‘zning   grammatik   tomonidir,
(so‘zning   grammatik   tomoni   deganda,   uning   ot,   sifat,   fe’l   kabi   grammatik
kategoriyalarga bo‘linishi tushuniladi). U so‘zni tilning grammatik sistemasi nuqtai
nazaridan   tekshiradi.   So‘zning   morfologik   tarkibi   deganda   morfologik
kategoriyalar,   so‘zning   morfologik   shakllar   sistemasi,   so‘z   shakllarining   hosil
bo‘lish yo‘llari, vositalari, so‘zlarning leksik-grammatik kategoriyalari tushuniladi.
Morfologiyaning   asosi   keng   ma’noda   shakl   yasashdir,   so‘zning   shaklidir.
Fonetikaning   asosini   unli-undosh,   jarangli-jarangsiz   kabi   fonetik   oppozitsiyalar
tashkil   qilganidek,   morfologiyaning   asosi   bir-biriga   zid,   lekin   o‘zaro   bog‘langan
grammatik oppozitsiyadir (birlik-ko‘plik, bo‘lishli-bo‘lishsiz kabi).
Morfologiya   va   sintaksis   bir-biri   bilan   uzviy   bog‘likdir.   Chunki   tilning
grammatik qurilishi yaxlit sistema bo‘lib, u morfologik va sintaktik hodisalardan, 
6 ularning   qismlari   uzaro   munosabatda   bo‘lgan   bir   butunlik,   yagona   sistema   hosil
qilishidan iboratdir.
Morfologiyaning asosi keng ma’noda shakl (so‘z shakli) yasashdir. Demak,
morfologiya so‘z  haqidagi ta’limotdir.
Morfologiyaning   so‘z   haqidagi   grammatik   ta’limot   sifatida   ta’riflanishi,
uning tekshirish obyektlari doirasiga so‘zlarning leksik-grammatik kategoriyalarga
bo‘linishi – so‘zlarning turkumlanishini ham (ot, fe’l kabi) kiritishga imkon beradi.
Morfologiya   bilan   sintaksisning   yaqin   munosabati   juda   ko‘p   hodisalarda   sezilib
turadi:
1) gapda so‘zlarning bog‘lanish usullari va aloqa shakllari so‘zning shakliy
o‘zgarishi - morfologik o‘zgarishi bilan bog‘liq;
2)   so‘z   turkumlari   va   grammatik   kategoriyalar   bilan   gap   bo‘laklari   orasida
bog‘lanish   bor,   ya’ni   so‘zning   qanday   gap   bo‘lagi   vazifasida   kelishi   uning
morfologik shakli bilan belgilanadi;
3)   shakl   o‘zgartiruvchi   affikslar   va   ko‘makchilar   sintaktik   munosabat
ifodalaydi;
4)  so‘zlarni ot, fe’l kabi  guruhlarga ajratishning bir asosi  ularning sintaktik
belgisidir.
Morfologiya bo‘limiga tayangan holda, morfologik tahlil qilish yo‘llari ham
ko‘rib   chiqiladi.Shu   bilan   birga   morfologik   tahlil   jarayonida   ba’zi   so‘zlarni
turkumlarga   ajratishda   ro‘y   berayotgan   anglashmovchiliklar   ustida
ishlab,mulohazalar   yuritishga   harakat   qilamiz.Hozirgi   kunda   morfologik   tahlil
jarayoni   uchun   foydali   tadqiqotlar,   yangi   programmalar   va   ularning   qanchalik
foydali   yoki   foydadan   holi   ekanligiga   to‘xtalib   o‘tamiz.   Morfologik   tahlil
mavzusini yanada ochib berish uchun turli xil saytlardan ham foydlanamiz.
7 I bob. Morfologiyaning umumiy tavsifi
1.1.Morfologiya va so‘z turkumlari haqida ma’lumot
Morfologiya   ( yunoncha   morphe   –   «shakl»,   logos   –   «ta’limot»)   so‘z   va
uning   grammatik   xususiyatlari   haqidagi   ta’limotdir.   Morfologiyada   so‘zning
morfologik   tuzilishi,   yangi   shakl   va   ma’nolar   hosil   qilishi   bilan   bog‘liq   qonun-
qoidalar   o‘rganiladi.   Morfologiyada   so‘zlar   mushtarak   yoki   farqli   b е lgilari
umumlashtirilgan   holda   turkumlarga   ajratib   o‘rganiladi.   So‘z   l е ksikologiyada
l е ksik birlik sifatida, morfologiyada esa grammatik birlik sifatida o‘rganiladi 1
.
Morfologiya (yun. morphe — shakl va..logiya) (tilshunoslikda) —  1)  tilning
morfologik   qurilishi;   2)   so z   shakllari   haqidagi   ta limot.   Birinchi   ma nosidaʻ ʼ ʼ
ob yektni anglatsa, ikkinchi ma nosida tilshunoslikning shu ob yektni o rganuvchi	
ʼ ʼ ʼ ʻ
bo‘limini bildiradi 2
.U shuningdek 3 ta katta guruhga bo‘linadi: 
1) mustaqil so‘z turkumlari; 
2) yordamchi so‘zlar;
3) oraliqdagi sozlar (alohida olingan so‘zlar)
Morfologiya   so‘z   turkumlari,   ularga   xos   grammatik   ma nolarni,   har   bir	
ʼ
turkumga   xos   grammatik   kategoriyalar,   bu   kategoriyalarni   yuzaga   keltiruvchi
grammatik   shakl   va   grammatik   ma nolar   va   shakllarini   o rganadi.   Til   tizimdan	
ʼ ʻ
iborat bo lganidek, uning morfologiyasi  ham o ziga xos tizimni tashkil etadi. O z	
ʻ ʻ ʻ
navbatida,   morfologik   tizim   ham   o ziga   xos   kichik   tizimlardan   tashkil   topadi.	
ʻ
Ulardan har birining mohiyati yoritilishi bilan, tilning morfologiyasi  yaxlit holda,
tizim sifatida o rganiladi.	
ʻ
Har   bir   so z   turkumiga   xos   ichki   tizim   (tizimcha)larni   shu   turkumga   xos	
ʻ
morfologik   kategoriyalar   tashkil   etadi.   Morfologik   kategoriyalar   so z   turkumiga	
ʻ
xos   ma lum   bir   hodisaga   oid   umumiy   va   xususiy   ma nolar   va   bu   ma nolarni	
ʼ ʼ ʼ
ifodalovchi so z shakllari birligidan iborat bo ladi. Ana shu so z shakllari va ularga	
ʻ ʻ ʻ
xos   umumiy   va   xususiy   ma nolar   yoritilishi   bilan   muayyan   morfologik	
ʼ
1
  Nukus Davlat Pedagogika Instituti Bakalavriatning o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi uchun «Hozirgi o‘zbek tili» 
(morfologiya) fanidan ma’ruzalar to‘plami–2010
2
O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil	
ʻ
8 kategoriyalarning   mo-hiyati   belgilanadi.   Boshqacha   aytganda,   morfologik   tizim
ichidagi ichki tizimlardan birining mohiyati belgilanadi. Masalan,  fe lning zamonʼ
kategori-yasi   fe l   Morfologiyasida   alohida   tizimni   tashkil   etadi.   Shuning   uchun	
ʼ
fe lning zamonlariga nisbatan "fe l zamonlari tizimi" degan ibora ham qo llanadi.	
ʼ ʼ ʻ
Fe lning zamon kategoriyasi, zamon tizimining mohiyati shundan iboratki, zamon
ʼ
shakllarining   barchasi   harakatning   nutq   vaqtiga   (nutq   momentiga)   munosabatini
bildiradi.   Bu   —   zamon   shakllarining   barchasi   uchun   umumiy   bo lgan   xususiyat.	
ʻ
Shu bilan birga har bir zamonga oid fe l shakli  (shakllari) o ziga xos xususiyatga	
ʼ ʻ
ega.   Mas,   o tgan   zamon   shakllari   harakatning   nutq   vaqtigacha,   hozirgi   zamon	
ʻ
shakllari   harakatning   nutq   vaqtida,   kelasi   zamon   shakllari   harakatning   nutq
vaqtidan keyin bajarilishini bildiradi. Fe l zamon shakllariga xos ana shu umumiy	
ʼ
va   xususiyliklar   zamon   kate-goriyasining,   fe l   zamonlari   tizimining   mohiyatidir.	
ʼ
Demak, fe l turkumiga oid har bir morfologik kategoriyaning mohiyatini aniqlash	
ʼ
bilan fe lning morfologik tizimi yoritiladi	
ʼ 3
.
So‘zlar   o‘z   mavhum   grammatik   ma nolari,   morfologik     belgilari   va	
ʼ
grammatik   kategoriyalariga   qarab,   so‘z   yasash,shakl   yasash   va   so‘z   o‘zgartish
xususiyati   hamda   gapda   bajargan   vazifalariga   qarab   bir-biridan   farq
qiladi.So‘zlarning   mavhum   grammatik   ma nosi,   morfologik   va   sintaktik
ʼ
belgilariga   qarab   guruhlarga   bo‘linishi   so‘z   turkumi   deyiladi 4
.Har   bir   turkum
o‘ziga xos mavhum grammatik ma noni anglatadi va shu turkumga xos grammatik	
ʼ
ma no   ifodalovchi   vositalarga   ega   bo‘ladi.   Jumladan,  	
ʼ ot   turkumi   ,,predmetlik”
ma nosini {
ʼ ko‘cha, bino, shahar, kishi   kabi);   fe l turkumi	ʼ   ,,harakat” ni [ o‘qi, yoz,
ishla,   ko‘kar,   tinchi,boshla   kabi);   sifat   turkumi   esa   ,,belgi”   ma nosini	
ʼ
( yaxshi,katta, go‘zal, baland, shirin, qadimgi, bilimli  kabi) anglatadi. Ot, sifat, fe l	
ʼ
va   boshqa   so‘z   turkumlari   anglatgan   bu   mavhum   ma nolar   grammatik   ma noga	
ʼ ʼ
kiradi.Bunday mavhum grammatik ma no so‘zlarni turkumlarga   ajratishda asosiy	
ʼ
belgi   hisoblanadi.   U,ayniqsa,   leksik   ma nosi   bilan   grammatik   ma nosi   bir-biriga
ʼ ʼ
mos bo‘lgan so‘zlarda katta o‘rin tutadi, so‘zlarni turkumlashda grammatik belgilar
3
  O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil	
ʻ
4
  Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.-   Б,83
9 ham   hisobga   olinadi.   So‘z   turkumlarini   xarakterlovchi   grammatik   belgilar   xilma-
xildir.   So‘zning   morfologik   belgilari,   asosan,   uning   maxsus   shakl   yasash   va   so‘z
o‘zgartish   shakllariga   ega   yoki   ega   emasligida   ko‘rinadi.   Masalan,   ot   kelishik   va
egalik   qo‘shimchasini   olib   turlansa,   fe l   shaxs-son   va   zamon   qo‘shimchasini   olibʼ
tuslanadi.So‘zning gapda qanday  gap bo‘lagi  vazifasida  kelishi  va boshqa  so‘zlar
bilan   sintaktikmunosabat-ga   kirisha   olishi   so‘z   turkumlarining   sintaktik   belgisiga
kiradi.   Masalan,   predmet-likni   bildirgan   ot   gapda   ega   va   to‘ldiruvchi   vazifasida
keladi.   Bu   otning   muhim   belgisidir.Hozirgi   o‘zbek   tilida   so‘zlar   mavhum
grammatik     ma nolari,   morfologik   va   sintaktik   belgilariga   qarab   besh     guruhga	
ʼ
bo‘linadi: 
1) mustaqil so‘zlar; 
2) yordamchi so‘zlar; 
3) modal so‘zlar; 
4) undov so‘zlar; 
5) taqlidiy so‘zlar. 
Mustaqil   so‘zlar   leksik   va   grammatik   ma noga   ega   bo‘lib,   gapning   biror   bo‘lagi	
ʼ
vazifasida   keladigan,   shunga   muvofiq,shakl   yasash   xususiyatiga   ega   bo‘lgan
so‘zlardir.Mustaqil   so‘zlar   voqea-hodisalar   haqidagi   tushunchalarni   (predmet,
belgi,   darakat,   miqdor   kabi)   ifodalaydi.   Shunga   ko‘ra   ularga   xos   asosiy   belgi   -
leksik   ma no   anglatish   sanaladi   (bu   jihatdan   olmosh   boshqa   mustaqil   so‘z	
ʼ
turkumlaridan   ajralib   turadi).   Mustaqil   so‘zlar   uchun   ikkinchi   umumiy   belgi   gap
bo‘lagi  vazifasida  kelishi  hisoblanadi.  Uchinchi, juz iy, lekin muhim  belgi  – so‘z	
ʼ
yasash   va   shakl   yasash   xususiyatiga   ega   bo‘lish   sanaladi 5
.   Keyingi   hodisalar
barcha mustaqil so‘z turkumlariga birdek xos emas. Masalan, ot va fe lda har ikki	
ʼ
hodisa   –   so‘z   yasash,   shakl   yasash   mavjud.Sifatga   so‘z   yasash   va   shakl   yasash
xos.Ravishda, asosan, so‘z yasash va qisman shakl yasash (daraja yasalishi) bor va
bopщalar.   Son   va   olmoshda   so‘z   yasash   doirasi   mavjud   emas.   Ot,   sifat,   son,
5
Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.-  Б ,84
10 olmosh,   fe l   va   ravish   mustaqil   turkumlarga   kiradi.   Ot   narsani   bildiradi   va   son,ʼ
kelishik,   egalik,   kategoriyalariga   ega;   gapda   ega,   to‘ldiruvchi,aniqlovchi   hamda
hol   vazifalarida   keladi.   Sifat   narsaning     belgisini   bildiradi:   asliy   va   nisbiy
bo‘ladi;qyosiy   va   orttirma   darajalari   bilan   xarakterlanadi;   gapda   to‘ldiruvchi   va
kesim,   otlashganda   esa   ega,   to‘ldiruvchi     vazifasini   bajaradi.   Son   narsaning
miqdorini,   sirasini   bildiradi,   gapda   asosan,   aniqlovchi,   ayrim   hollarda   kesim,
otlashganda   ega   vazifalarida  keladi.   Olmoshlar   ot,   sifat,  son   kabi   so‘z   turkumlari
o‘rnida   qo‘llanadi,   lekin   na   belgi,   miqdor   kabilarni   ifodalamaydi,   balki   ularni
ko‘rsatishga   xizmat   qiladi.Qaysi   so‘z   turkumi   o‘rnida     qo‘llansa,   o‘sha   so‘z
turkumi  bajargan sintaktik vazifalarda   keladi. Fe l  narsaning harakati  va holatini	
ʼ
anglatadi;   mayl,   zamon,   shaxs-son,   nisbat   kategoriyalariga   ega;   gapda   kesim,
uning   funksional   shakllari   esa   aniqlovchi,hol   va   to‘ldiruvchi   vazifasini   bajaradi.
Ravish   esa   asosan   harakatning   belgisini   anglatadi,   gapda,   asosan,   hol   vazifasida
qo‘llanadi.   Yordamchi   szlarning   mustaqil   so‘zlardan   farqi   shundaki,   ular   leksik
ma no   anglatmaydi,   morfologik   jihatdan   o‘zgarmaydi,   gap   bo‘lagi   vazifasida	
ʼ
kelmaydi, yasalish xususiyati ham yo‘q. Leksik ma noga ega bo‘lmay, faqat xilma-	
ʼ
xil   munosabatlarni   ko‘rsatish,   so‘z  va   gaplarni   o‘zaro  bog‘lash   yoki   ularga   nozik
qo‘shimcha ma no qo‘shishga xizmat qiladigan so‘zlar yordamchi so‘zlar deyiladi.	
ʼ
Yordamchi   so‘zlarga   ko‘makchi,   bog‘lovchi,   yuklama   kiradi.   Modal   so‘zlar
so‘zlovchining   gapda   ifodalangan   fikrga   yoki   fikrning   borliqda   munosabatini
kursatadigan   so‘zlardir.   Ular   tasdiq,   ishonch,   gumon   kabi   xilma-xil   modal
ma nolarni   ifodalaydi,   gapda   kirish   so‘z   va   butun   bir   gap   sifatida   qo‘llanadi.	
ʼ
Undovlar   alohida   guruhni   tashkil   qiladi.   Ular   turli-tuman   his-tuyg‘ularni,xitob,
chaqiriq,undash   kabilarni     anglatadi.   Taqlidiy   so‘zlar   borliqdagi   jonli   va   jonsiz
narsalarning   ixtiyoriy   hamda   ixtayorsiz   ravishda   chiqargan   tovushlarini   taqlidan
ifodalaydi.So‘zlarning   ma lum   turkumlarga   ajratilishi   qotib   qolgan,	
ʼ
o‘zgarmaydigan   hodisa   emas.   O‘zbek   tili   grammatik   qurilishining   rivojlanishi,
yangi   grammatik     xususiyatlarning   asta-sekin   to‘plana   borishi   natijasida   bir
turkumdagi   ayrim   so‘z   boshqa   turkumga   o‘tishi   mumkin.   So‘zlarning   bunday
11 o‘zaro o‘tish hodisasi so‘zning semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlarning
o‘zgarishi bilan bog‘langan.
Ot
Predmet   tushunchasini   ifodalovchi   kishilar,   shahar,   suv,   bosh   kabi   so‘zlar
to‘dasi   Otlar   turkumi   deyiladi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar   qush,   shamol,   paxta   kabi
konkret   tushunchalarni   ifodalaganidek,   muhabbat,   kattalik,   ko‘plik,   tarix   kabi
umumlashgan   va   abstrakt   tushunchalarni   ham   ifodalaydi.   Shunday   qilib,   otlar
turkumidagi so‘zlar predmet, hodisa va voqea tasavvurini, umumlashgan va
  abstrakt   tushunchalarni   ifodalaydi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar   kim?   nima?   kimlar?
Nimalar?   so‘roqlaridan   biriga   javob   bo‘ladi.   Gapda   ma lum   bir   xil   sintaktikʼ
vazifani   bajarib   keladi.   Otlar   gap   tuzilishida   egalik,   kishilik,kunlik   va   kesimlik
affikslarini olib, turlanish uchun asos vazifasini bajaradi. Shuningdek, otlarga so‘z
yasovchi   affikslar   ham   qo‘shilishi   mumkin.   Otlarning   gapdagi   sintaktik   vazifasi
asosan   ega   va   to‘ldiruvchi   bo‘lib   kelishdir.   Ammo   o‘rni   bilan   gapning   boshqa
bo‘laklari vazifasida ham qo‘llana oladi. 
  Otlar   turkumidagi   so‘zlar   nutqdagi   umumiy   so‘zlar   ichida   eng   ko‘p
miqdorini   tashkil   qiladi   va   muhim   o‘rinni   egallaydi.   Voqelikdagi   narsalar   va
hodisalar otlar turkumidagi so‘zlar yordamidagina ongimizda mujassam tarzda aks
etadi.   Otlar   turkumiga   mansub   so‘zlarning   eng   muhim   va   umumiy   xususiyati
ularning predmet tasavvuri va tushunchalarini ifodalashi, yasalishi va turlanishidir.
Otlarning   grammatik   ma’nosi,   morfologik   belgilari,   sintaktik   vazifalari.
Otning  ma’no  turlari:   atoqli   va   turdosh   ot,   aniq  va   mavhum,   yakka  va   jamlovchi
otlar.
Otlarda kelishik kategoriyasi.
Otlarning   yasalishi :   affiksatsiya,   kompozitsiya,   abbreviatsiya   usullari   bilan   ot
yasash. Otlarda modal forma yasalishi.
Otlarning tuzilish jihatdan turlari : sodda, qo‘shma, qisqartma, juft otlar.
12 Sifat
Predmetlarga xos doimiy belgi ma nosini ifodalovchi qizil, katta, kuchli, markaziyʼ
kabi   so‘zlar   to‘dasi   sifatlar   turkumi   deyiladi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar   predmetlar-
ning   rang-tus,   shakl,   hajm,   xususiyat,   xossa,   fazilat   kabi   doimiy-statik   belgilarini
ko‘rsatish   uchun     xizmat   qiladi   va   qanday?   qanaqa?   kabi   so‘roqlarga   javob
bo‘ladi.   Sifatlar   so‘z   o‘zgartuvchi   affikslarni   qabul   qila   olmaydi   —   sifatlarga
ko‘plik,   egalik,   kelishik   affikslari   qo‘shilmaydi.   Sifatlarda   maxsus   darajalanish
xususiyati bor. Darajalanish uchun sifatlarga daraja yasovchi affikslar qo‘shiladiki,
bu   sifatlarning   morfologik   xususiyatidir.   Sifatlarning   gapdagi   asosiy   sintaktik
vazifasi   otlar   va   ot   o‘rnida   qo‘llangan   so‘zlarga   bitishuv   yo‘li   bilan   bog‘lanib,
aniqlovchi rolida kelishdir, biroq o‘rni bilan sifatlar gapda boshqa vazifalarda ham
qo‘llana   oladi.Uning   o‘ziga   xos   ma’nosi,   morfologik   xususiyatlari,   sintaktik
vazifalari 6
. 
Belgini   darajalab   ko‘rsata   olishi   -   sifat   darajalari :   oddiy,   qiyosiy   va   orttirma
daraja. Sifatlarning otlashishi.
Sifatlarning   yasalishi :   affiksatsiya   va   kompozitsiya   usullari   bilan   sifat   yasash.
Sifatlarda modal forma yasalishi.
Sifatlarning tuzilish jihatdan turlari:  sodda, qo‘shma va juft sifatlar.
Son
Predmetlarning miqdor belgisini, abstrakt miqdor ma nosini — son tushunchasini,	
ʼ
narsalarning   sanog‘ini,   tartibini   anglatuvchi   to‘rt   (kishi)   ,   besh   (kilogramm),   bir
ming   to‘qqiz   yuz,   yigirma   beshta,   o‘ttizinchi   kabi     so‘zlar   to‘dasi   sonlar   turkumi
deyiladi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar,   odatda,   qancha?   nechanchi?   qancha   miqdorda?
kabi   so‘roqlardan   biriga   javob   bo‘lib   keladi.Sonlar   turkumidagi   so‘zlarning
6
Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.
13 o‘zlariga xos formalari bor:  -ta  ( beshta, o‘nta  kabi),  -ovlon  ( uchovlon, to‘rtovlon ),
-ov   ( uchov,   to‘rtov   kabi), -tacha   ( o‘ntacha,   yuztacha   kabi),   -tadan   ( beshtadan,
mingtadan   kabi),   -inchi   ( beshinchi,   o‘ninchi   kabi)   singari   affikslar   yordamida
sanoq   sonlardan   sonning   boshqa   turlari   yasaladi.   Sonlar   predmet   miqdorini,
umuman,   miqdor   belgisini   anglatish   uchun   qo‘llanganda,   gapda   sifatlar   kabi
aniqlovchi   vazifasida   keladi,   kelishik,   egalik   va   son   affikslarini   qabul   qilmaydi,
ammo   abstrakt   miqdor   —   son   tushunchasini   ifodalash   uchun   qo‘llanganda,   o‘rni
bilan ularga egalik, kelishik va ko‘plik affikslari qo‘shilishi mumkin:  bir yuz el- 
likka, uchtasi, yuzlar, minglar, beshtasini, o‘ninchisiga  kabi. Ba zan sonlar so‘z ʼ
yasovchi affikslarni ham qabul qila oladi:  beshlik, uchlik  kabi.
Sonning   grammatik   ma’nosi   morfologik   belgilari,   sintaktik   vazifasi .
Sonlarning   numerativ   (sanoq)   so‘zlar   bilan   qo‘llanishi.   Sonlarning   otlashish
xususiyatlari.
Sonning ma’no turlari:  miqdor son va tartib son. Miqdor son turlari: sanoq, dona,
chama, jamlovchi va taqsim sonlar. Butun son va kasr son, kasrli son.
Sonning tuzilish jihatdan turlari : sodda, tarkibli (yoki qo‘shma), juft sonlar.
Olmosh
Predmetlar va ularning turli belgilarini anglatuvchi so‘zlar o‘rnida qo‘llanadigan  
va   kim?   nima?   qancha?   qachon?   qani?   qaysi?   kabi   so‘roqlarning   biriga   javob
bo‘lib   keladigan   so‘zlar   to‘dasi   olmoshlar   turkumi   deyiladi.   Olmoshlar
turkumidagi   so‘zlar   predmetlar   va   ularning   belgilari,   miqdori   tushunchalarini
bevosita ifodalamaydi, ammo ularni ko‘rsatuvchi so‘zlar o‘rnida almashinib keladi.
Olmoshlar,   odatda,   otlar,   sifatlar,   sonlar   va   ravishlar   turkumidagi   so‘zlar   o‘rnida
ularning o‘rinbosari vazifasida keladi, binobarin, olmoshlarning lug‘aviy ma nolari	
ʼ
va grammatik xususiyatlari ham shu so‘zlarning lug‘aviy ma nolari va grammatik	
ʼ
14 xusu-siyatlari   bilan   xarakterlanadi.   Har   bir   olmoshning   konkret   ma nosi   gapʼ
tarkibidagina aniq bilinadi.
Olmoshning   grammatik   ma’nosi ,   boshqa   so‘z   turkumlariga   morfologik
ekvivalentligi (mosligi);otlashish xususiyatlari, gapdagi vazifasi.
Olmoshlarning ma’no turlari : kishilik, o‘zlik, ko‘rsatish olmoshlari.
So‘roq, belgilash, gumon, bo‘lishsizlik olmoshlari. Olmosh tuzilish jihatdan turlari:
sodda va murakkab olmoshlar 7
.
Fe’l
Predmetlarning   harakat   yo   holat   tushunchasini   ifodalovchi   so‘zlar   to‘dasi   fe llar	
ʼ
turkumi   deyiladi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar   harakat   tushunchasidan   tashqari   yana
yotmoq,   uxlamoq   kabi   holat   tushunchasini   ham;   sezmoq,   qo‘rqmoq   kabi   psixik
o‘zgarishlar   tushunchasini  ham;   yuksalmoq,  o‘smoq   kabi   biologik o‘zgarishlar  —
rivojlanish   tushunchasini ham;   sevmoq qizg‘anmoq, jirkanmoq   kabi sub yektning	
ʼ
ob ektga   munosabati   tushunchasini   ham   anglatadi.   Fe llar  	
ʼ ʼ nima   bo‘ldi?   nima
bo‘ladi? nima qildi? nima hiladi ? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Shu tariqa, bu
turkumdagi so‘zlar ham otlar turkumidagi so‘zlar kabi boy semantik va murakkab
grammatik   xususiyatlari   bilan   boshqa     so‘z   turkumlaridan   ajralib   turadi.
Grammatik   kategoriyalarga   boyligi   jihatidan   esa   fe llar   barcha   so‘z   turkumlari	
ʼ
ichida   eng   murakkabidir.Fe llarning   o‘ziga   xos   eng   muhim   grammatik	
ʼ
kategoriyalari quyidagicha: 
Fe llarda  	
ʼ shaxs   va   son   kategoriyalari   bor:   yozdim   —   birlik   son,   birinchi   shaxs,
yozdik   —   ko‘plik   son,   birinchi   shaxs.Bo‘lishli   va   bo‘lishsizlik   kategoriyalari:
yozdim — bo‘lishli va yozmadim, yozganim yo‘q, yozgan emasman,
yozmaganman — bo‘lishsiz. 
Zamon kategoriyasi :  ko‘rdim, ko‘rganman  —  o‘tgan zamon;   
7
  Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009 .
15 ko‘ryapman, ko‘rmoqdaman, ko‘rayotirman  —  hozirgi zamon ; 
ko‘raman, ko‘rarman, ko‘rsam —  kelasi zamon . 
Mayl kategoriyasi :  yur, yuring, yuraver, yuravering  —  buyruq mayli ;
yursa ,  yursangiz  —  shart mayli  va hokazo. 
Fe llarda,   bulardan   tashqari,   yana   daraja,   tarz,   o‘timlilik-o‘timsizlik,   shaxslilik-ʼ
shaxssizlik va shular kabi yana bir qancha grammatik kategoriyalar ham bor. 
Fe llar   so‘z   yasovchi   affikslarni   qabul   qilish   uchun   baza   vazifasini   ham   o‘taydi:
ʼ
ilgak, ilmak, quymoq, tilik, tilim,siniq, tepki, turtki, urg‘u, saylov, urush  kabi. 
Fe llarning   muhim   va   tipik   sintaktik   vazifasi   gapda   asosan   kesim   vazifasida
ʼ
kelishdir.Fe’lning   grammatik   xususiyatlari   (morfologik   belgilari,   sintaktik
vazifalari). Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar, bo‘lishsizlik ma’nosining ifodalanishi.
Fe’l   nisbat   (daraja)lari :   aniq,   o‘zlik,   majhullik,   birgalik,   orttirma   nisbatlarining
grammatik ma’nosi va shakllari.
Fe’lning   vazifadosh   shakllari   -   ma’lum   bir   sintaktik   vazifa   bajarishga   mos
shakllari:   sof   fe’l,   harakat   nomi.   Sof   fe’l,   uning   kesim   vazifasini   bajarishga
moslashganligi. Harakat nomi, uning grammatik xususiyatlari, yasalishi; fe’lga va
otga   xos   xususiyatlari.Ravishdosh,   uning   grammatik   ma’nosi,   yasalishi;   fe’l   va
ravishga xos xususiyatlari; Tuslanadigan va tuslanmaydigan ravishdoshlar.
Sifatdosh   uning   grammatik   ma’nosi,   yasalishi;   fe’l   va   sifatga   xos   xususiyatlari:
(otlashish, shuningdek, tuslanish, zamon ifodalash xususiyatlari).
Fe’l   mayllari   (ijro   mayli,   shart   va   buyruq-istak   mayli),   ularning   o‘ziga   xos
xususiyatlari. To‘liqsiz fe’l.
Fe’l   zamonlari   ularning   turlari   (o‘tgan,   hozirgi   va   kelasi   zamon   fe’llari),   o‘tgan
zamon fe’lining turlari: yaqin o‘tgan zamon fe’li, uzoq o‘tgan zamon fe’li, o‘tgan
zamon hikoya fe’li, o‘tgan zamon davom fe’li, o‘tgan zamon maqsad fe’li. Hozirgi
zamon   fe’lining   turlari:   Hozirgi-kelasi   zamon   fe’li,   hozirgi   zamon   davom   fe’li,
16 Kelasi   zamon   fe’lining   turlari:   kelasi   zamon   gumon   fe’li,   kelasi   zamon   maqsad
fe’li.
Fe’lning   tuslanishi .   Shaxs-son   (yoki   tuslovchi)   affikslar.   Ularning   turlari:   1-
guruh, 2-guruh, 3-guruh tuslovchilari; ularning qo‘llanish xususiyatlari.
Fe’lning yasalishi   (affiksatsiya va kompozitsiya usullari bilan fe’l yasash).
Fe’lning tuzilish jihatdan turlari :  sodda va qo‘shma fe’llar. Juft fe’llarning o‘ziga
xos xususiyatlari. Fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari: sintetik va analitik
shakllari. Ko‘makchi fe’llar 8
.
Ravish
Fe llar   bilan   ifodalanuvchi   harakatlarga   va   predmetning   sifatlariga   xos   belgiʼ
ma nosini,   belgining   belgisini   anglatuvchi   so‘zlar   to‘dasi  
ʼ ravishlar   turkumi
deyiladi.Ravishlar   turkumidagi   so‘zlar   tez   ( gapirmoq ),   sekin   (yurmoq)   kabi
harakatning   belgisi   ma nosini   yoki  	
ʼ ko‘p   (yaxshi)   kabi   sifat   belgisi   ma nosini	ʼ
anglatadi.Ravishlar   aslida   sifatlar   kabi   turlovchi   va   tuslovchi   affikslarni   qabul
qilmaydi,   ya ni   bu   turkumdagi   so‘zlar   o‘zgarmaydi,   o‘zlari   bog‘langan   so‘zlar	
ʼ
bilan   moslashmaydi,ularni   boshqarmaydi;   ravishlar   bu   so‘zlarga   bitishuv
yo‘lbilangina   bog‘lanadi.   Bu   turkumdagi   so‘zlar   qanday?   qanday   qilib?   qanday
bo‘lib?   kabi  so‘roqlarga javob bo‘ladi.Ravishlarda ham   daraja kategoriyasi   bor:
tez-tezroq, tikka-tikkaroq , kabi.Ravishlarning gapdagi asosiy sintaktik vazifasi hol
bo‘lib   kelishdir.Ravishning   grammatik   ma’nosi,   morfologik   belgilari   va   sintaktik
vazifasi.   Ravishlarning   ma’no   turlari:   holat,   miqdor-daraja,   payt,   o‘rin   sabab,
maqsad ravishlari. Ravishlarda daraja (oddiy, qiyosiy, orttirma darajalar) 9
.
Ravishlarning yasalishi :  affiksatsiya va kompozitsiya usullari bilan ravish yasash.
Ravishlarning tuzilish jihatdan turlari: sodda, qo‘shma, juft va takroriy ravishlar.
8
  Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.
9
  Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.
17 Yordamchi so‘zlar.   Ko‘makchilar
Gap tarkibida ot va olmoshlardai keyin kelib, ularning boshqa so‘zlar bilan bog‘-  
lanishi uchun yordam qiluvchi so‘zlar to‘dasi   ko‘makchi so‘zlar  turkumi deyiladi.
Qo‘makchi   so‘zlar   qariyb   kelishik   affikslari   vazifasida   qo‘llanzdi:   Vatan   uchun
xizmat qilmoq — Vatanga xizmat qilmoq, qo‘l bilan ekin ekmoq — qo‘lda ekin 
ekmoq, bozor sari ketmoq — bozorga ketmoq  kabi.
Ularning   grammatik   xususiyati ,   turlari:   asl   ko‘makchilar,   ot   ko‘makchilar,   fe’l
ko‘makchilar, Ko‘makchi va kelishik qo‘shimchalari. Ko‘makchi otlar.
Bog‘lovchilar
Nutqda gaplarni, gap tarkibida ayrim so‘zlarni yo so‘zlar birikmalarini o‘zaro  
bog‘lash uchun yordam qiluvchi so‘zlar to‘dasi bog‘lovchilar turkumi deyiladi. Bu
turkumdagi   so‘zlar,   mustaqil   lug‘aviy   ma nosi   bo‘lmagani   sababli,   yolg‘iz   holdaʼ
birikmadan tashqarida qo‘llanmaydi. Ular faqat gapda va so‘zlar birikmasi tarki-  
bidagina qo‘llana oladi.
Ularning grammatik xususiyatlari . Bo g‘lovchilarning qo‘llanishiga ko‘ra turlari:
yakka bo g‘lovchilar va takroriy bo g‘lovchilar. Grammatik ma’no va vazifalariga
ko‘ra   bo   g‘lovchilarning   turlari:   teng   bo   g‘lovchilar   (biriktiruvchi,   ziddovchi,
ayiruvchi);   ergashtiruvchi   bo   g‘lovchilar   (aniqlov,   sabab,   shart   va   to‘siqsizlik,
chog‘ishtiruv - o‘xshatish bo g‘lovchilari.)
Yuklamalar  
Gap tarkibidagi ayrim so‘zlarning va shular orqali ba zan gapning ham mazmuniga	
ʼ
so‘roq,   ta kid   singari   ma no   tusi   beruvchi   so‘z   va   qo‘shimchalar   to‘dasi	
ʼ ʼ
18 yuklamalar   turkumi   deyiladi.Yuklamalar,   shakl   xususiyatlariga   ko‘ra,   ikki   xil
bo‘ladi:  
1) affiks tusidagi yuklamalar:  -a, -ya, -da, -oq, -yoq, -gina, -chi, -ku  kabi;
2)   so‘z   shaklidagi   yuklamalar:   axir,   yolg‘iz,   hatto,nahotki,   hattoki   kabi.
Yuklamalar mazmun tomondan ham bir necha turga bo‘linadi.
Yuklamalarning   grammatik   xususiyatlari.Yuklamalarniig   tuzilishiga   ko‘ra
turlari :   so‘z   yuklamalar   va   affiks   yuklamalar.   Yuklamalarning   ma’no   turlari :
so‘roq   va   taajjub,   kuchaytiruv   va   ta’kid,   ayiruv   va   chegaralov,   aniqlov,   gumon,
inkor yuklamalari.
Alohida guruh so‘zlar
  Modal   so‘zlar ,   ularning   ma’no   va   grammatik   xususiyatlari,   sintaktik   vazifalari.
So‘zlovchining o‘z fikriga turlicha munosabatini anglatuvchi so‘zlar to‘dasi modal
so‘zlar   turkumi   deyiladi.   Modal   so‘zlar   ehtimol   (kelar),   -balki   (bilgandir)   kabi
harakatning   sodir   bo‘lishi   dargumon   ekanligini;   haqiqatan   ham   (bilmagan   edi),
darhaqiqat (ko‘rgan ekan), shubhasiz (bilasiz) kabi fikrning (harakatning) aniqligi
kabi   ma nolarni   anglatadi.   Modal   so‘zlarda   ot-lardagi   kabi   turlanish,.   fe llardagiʼ ʼ
singari   tuslanish   xususiyatlari   yo‘q.   Modal   so‘z   vazifasida   qo‘llanuvchi   barcha
so‘zlar gapda kirish so‘z vazifasida keladi.
Undovlar
Insonning   his-hayajonlari,tuyg‘ularini   va   parranda,   hayvonlarni   haydash   yo
chaqirishni anglatuvchi so‘zlar to‘dasi  undovlar turkumi  deyiladi.
Ularning   grammatik   xususiyatlari .   Undovlarning   otlashishi,   sintaktik   vazifasi.
Undovlarning turlari: his - hayajon (emotsional) va buyruq - xitob undovlari.
19 Taqlid so‘zlar
Tovushga   va   holatga   taqlidni   bildirgan   so‘zlar   taqlid   so‘zlar   deb   ataladi.   Taqlid
so‘zlar nimaga taqlidni bildirishiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi:
1 . Tovushga taqlid bildiradigan so‘zlar .  gumbur-gumbur, dup-dup, duk-duk, shiq-
shiq, qiy-chuv.
2.   Holatga   taqlid   bildiradigan   so‘zlar .   yalt-yult,   apil-tapil,   g‘uj-g‘uj,   yarq-yurq,
jimir-jimir,   milt-milt. Ammo   ularning   Grammatik   xususiyatlari,   otlashishi,   taqlid
so‘zlarning sintaktik vazifasi;  turlari:   tovushga taqlid va shu’la-harakatga taqlid
so‘zlar.
Tasviriy so‘zlar t u r k u m i.  Tabiiy tovushlarga taqlid qilish, nur va harakatlarni
tasvirlash   ma nosini   anglatuvchi   so‘zlar   to‘dasi  ʼ tasviriy   so‘zlar   turkumi   deyiladi.
Masalan,   tars-turs,   paq-puq,   sharaq-sharaq,   yilt-yilt,   milt-milt,   lapang-lapang,
lop- lop   va   shu   kabilar.   Bu   turkumdagi   so‘zlar,   ma no   xususiyatlariga   qarab,	
ʼ
dastlab uch turga bo‘linadi: 
1)  shatir-shutur, paqir-puqur, tars-turs  singari biror tabiiy tovushga taqlid so‘zlar, 
2)  yalt-yilt, milt-milt  kabi nurlar harakatining obrazli   holatini ko‘rsatuvchi so‘zlar,   
3)   lop-lop,   lip-lip,   lapang-lapang   singari   predmetlardagi   tashqi   harakat   tasvirini
bildiruvchi so‘zlar 10
.
1.2.So‘zlardagi gramatik kategoriyalar
So‘zning asosida yotuvchi umumiy ma nolarni birlashtiruvchi shakllar tizimi	
ʼ
grammatik kategoriyani tashkil qiladi.
10
Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.
20 Grammatik   kategoriyaning   asosan   2   turi   farqlanadi:   1)   morfologik
kategoriya;  2)  sintaktik kategoriya.
O‘zaro   bir-biriga   zid   qo‘yilgan   va   qiyosan   olingan   grammatik   ma nolarʼ
tizimi   va   ularga   xos   ifoda   vositalari-grammatik   shakllar   tizimi   morfologik
kategoriya   deyiladi.   Masalan:   otlarda   kelishik   kategoriyasi,   son   kategoriyasi,
fe llarda shaxs-son kategoriyasi, nisbat (daraja), zamon shakllari tizimlarining har	
ʼ
qaysisi   o‘ziga   xos   grammatik   ma nolar   majmuasiga   va   shu   ma nolarning   ifoda	
ʼ ʼ
shakllari sistemasiga ega.
Asosida   yotuvchi   ma nosiga   ko‘ra   birlashib,   sintaktik   munosabatni	
ʼ
ko‘rsatish uchun xizmat qiluvchi shakllar tizimi  sintaktik kategoriya  deyiladi.
Grammatik   kategoriyalar   umumiy   hodisa   sifatida   xususiy   hodisalarda
mavjud   bo‘ladi,   xususiy   hodisalar   umumlashmasi   asosida   yuzaga   keladi.   Demak,
son   kategoriyasi   birlik   va   ko‘plik   ma nolarini   ifodalovchi   shakllar   sistemasidan,	
ʼ
egalik   kategoriyasi   birinchi   shaxs   –   so‘zlovchi,ikkinchi   shaxs   -   tinglovchi,
uchinchi   shaxs   –   o‘zga   va   shularning   miqdoriy   ma nolarini   ifodalovchi   shakllar	
ʼ
tizimidan   iborat.   Grammatik   kategoriyalarda   tilning   o‘ziga   xos   xususiyati   ochiq
namoyon buladi. Masalan, rus tili (ayrim boshqa tillar) uchun xos grammatik jins
kategoriyasi   turkiy   tillarda,   jumladan,   o‘zbek   tilida   yo‘q;   rus   tilida   sifatlarga
kelishik   kategoriyasi   xos,   o‘zbek   tilida   esa   sifat,   odatda,   turlanmaydi   va
boshqalar 11
.
               
1.3.So‘zlarning morfologik strukturasi
Ma lumki, so‘z tilning eng muhim birliklaridan biri bo‘lib, shakl yasalishiga	
ʼ
ega   bo‘lishi   yoki   ega   bo‘lmasligi   mumkin.   Masalan,   kitob   so‘zi   ot   turkumiga
mansub,   shunga   ko‘ra   kitobim,   kitobing,   kitobi   (egalikning   ko‘pligi   ham   nazarda
tutiladi);   kitob   va   kitoblar :   kitobga,   kitobni,   kitobning , kitobdan,   kitobda,
kitobimning ,   kitobintni,   kitoblarimizga,   kitoblaringizdan   kabi   shakliy   o‘zgarishlar
11
Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.-   Б ,81
21 sistemasiga   ega.   So‘zning   grammatik   ma nolari   jihatidan   farqlanadigan   har   birʼ
shakli   so‘zshakl   deyiladi.   So‘zshakllarning   yasalishida   qatnashib,   har   xil
grammatik ma no anglatadigan qism so‘zning morfologik tuzilishini tashkil diladi.	
ʼ
Masalan,   do‘stlarimdan   so‘zi   o‘z   morfologik   tuzilishi   jidatidan   do‘st-lar-im-dan
tarzida   bo‘linadi.   Bu   so‘zda   do‘st   –   o‘zak   morfemasi,   shakl   yasash   asosi,   - lar   –
ko‘plik shakli yasovchi morfema,   -im   - egalik shakli yasovchi morfema va - dan   -
chiqish   kelishigi   shakli   yasovchi   morfema. O‘qiyotirmiz,   yozdingiz,
shaharlarimizda,   maktablaringiz-ning   singari   suzlar   dam   morfologik   struktura
jidatidan   o‘qi-yotir-miz,   yoz-di-ngiz,   shahar-lar-   imiz-da,   maktab-lar-ingiz-ning
tarzida   bo‘linadi.   Bularda   o‘qi,   yoz,   shahar,   maktab   morfemalari   shakl   yasash
asosi,   undan   keyingi   morfemalar   esa   shakl   yasovchi   vositalar   -   affikslar
disoblanadi. 
Ko‘rinadiki,   so‘zning   morfologik   tuzilishida   shakl   yasash   asosi   va   shakl
yasovchi   vosita   mavjud   bo‘ladi.   So‘zshakl   tarkibida   birdan   ortiq,   shakl   yasovchi
affiksning   ishtirok   etishiga   qarab   uning   morfologik   strukturasi   ham
murakkablashib   boradi:   maktablar,   maktablari,   maktablaridan   kabi.   Bu   vaqtda
so‘zshakl   tarkibida   har   bir   shaklning   yasash   asosi   va   yasovchi   vositasi   alohdida-
alohdida ajratiladi; ajratish oxirgi shakldan boshlanadi. Masalan, shogirdlarimizga
so‘zida jo‘nalish kelishigi shaklini yasash asosi shogirdlarimiz, -ga affiksi esa shu
kelishik   shaklini   yasovchi   vosita .   Shogirdlarimiz   so‘zida   egalik   shaklini   yasash
asosi   -   shogirdlar,   egalik   shakli   yasovchi   vosita   —   imiz;   ko‘plik   shaklini   yasash
asosi - shogird, -lar son shakli yasovchi vosita hisoblanadi. Yozdirdik, keltirdingiz
kabi   so‘zshakllarining   tarkibi   ham   shu   tarzda   ajratiladi:   yozdirdik   {shaxs-son
shakli)   yozdir-di   (zamon shakli),   yoz-dir   (daraja shakli) kabi;   keltirdi-ngiz   (shaxs-
son),  keltir-di  (zamon),  kel-tir  (daraja) kabi 12
.
12
  Қаландар   Сапаев . Ҳозирги   Ўзбек   тили  ( морфемика , сўз   ясалиши   ва   морфология ). Т : 2009.-   Б ,82  
22 II bob. Morfologik tahlil tamoyillari.
2.1.Morfologik tahlil tartibi
Morfologik   tahlil   nima?   Morfologik   tahlil   qanday   amalga   oshiriladi?   Morfologik
tahlil   bu-gapdagi   so‘zlarni   so‘z   turkumlarga   ajratib,ajratilgan   so‘zlarning
grammatik   kategoriyalarini   tahlil   qilish   demakdir.Morfologik   tahlil   har   bir   so‘z
turkumida qanday amalga oshishi kerakligini aytib otamiz:
*Otlarni tahlil qilish tartibi:
1. Qaysi so‘roqqa javob bo‘lishi.
 2. Ma’no turi. 
3. Yasalish va tuzilishiga ko‘ra turi.  
Namuna:   M е n o‘sha insondan ko‘p yaxshilik ko‘rdim.
 1.Nima?
2.Mavhum ot. 
3.Sifat + ot yasovchi qo‘shimcha (lik), sodda, yasama ot. 
*Sifatni tahlil qilish tartibi:  
1. Ma’no turi. 
 2. Darajasi: oddiy, qiyosiy, orttirma. 
 3.Tuzilishiga ko‘ra turi: sodda, qo‘shma, murakkab, juft, takror. 
4. Yasama sifatning yasalish usuli. 
5. Qaysi so‘z bilan bog‘lanishi. 
Masalan:  Dilnoza darslarini chala-chulpa tayyorlagan edi 13
. 
13
  Nukus Davlat Pedagogika Instituti Bakalavriatning o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi uchun «Hozirgi o‘zbek tili» 
(morfologiya) fanidan ma’ruzalar to‘plami–2010
23 Tahlil: Chala-chulpa —sifat,b е lgining m е ’yordan kamligi ma’nosini ifodalaydi, 
oddiy daraja, juft, chala-chulpa tayyorlamoq.
*Olmoshlarni tahlil qilish tartibi:  
1.Ma’no turi. 
2. Qo‘shimchalari tartibi. 
3. Tuzilishiga ko‘ra turi. 
4. Qaysi so‘z bilan bog‘lanishi. 
5. Qaysi so‘z o‘rnida qo‘llangani. 
Namuna: O‘sha kitobni olib b е ring.  
1. o‘sha  - ko‘rsatish olmoshi 
2.qo‘shimchasiz qo‘llangan 
3.Sodda 
4.O‘sha kitobni: olmosh + ot 
5.Sifat
*Ravish tahlili  
1.Qaysi so‘roqqa javob bo‘lishi.
2. Ma’no turi. 
3. Daraja ma’nosi. 
4. Yasalishiga ko‘ra turi (tub, yasama). 
5. Tuzilishiga ko‘ra turi. 
6. Otlashgan yoki otlashmaganligi. 
7. Qaysi so‘z bilan bog‘langanligi va ma’no xususiyati. 
Namuna:   U s е kin qo‘l ko‘tardi.  
24 Tahlili:   S е kin   –   ravish;   qay   holda?   holat   ravishi;   oddiy   daraja;   tub   ravish;
otlashmagan;   k е simga   bog‘lanib   ish-harakatning   bajarilish   tarzini,   holatini
ifodalagan; 
*F е ’llarni tahlil qilish tartibi:
1. Qanday so‘roqqa javob bo‘ladi?
 2. Bo‘lishli-bo‘lishsiz shakli. 
3. O‘timli-o‘timsiz shakli. 4. Nisbati, turi, qo‘shimchasi. 
5. Qaysi mayldaligi, qo‘shimchasi. 
6. Shaxs-son shakli. 
7. Zamon ma’nosining ifodalanishi. 
8. Tuzilishiga ko‘ra turi. 
9. Yasalishiga ko‘ra turi. 
10. Vazifadosh shakllarga egaligi.
Namuna:   Yana o‘shanday qayg‘uli ovoz eshitildi  
Tahlil:  Nima qildi? Bo‘lishli, o‘timsiz, majhul nisbat –il, aniqlik xabar maylida, III
shaxs birlik shaklida, o‘tgan zamon, yaqin o‘tgan zamon shakli, sodda f е ’ 14
l.
*Bog‘lovchilarni tahlil qilish tartibi:
1. Qo‘llanishiga ko‘ra turi (yakka, takror).  
2. Ma’no va vazifasiga ko‘ra turi (t е ng, ergashtiruvchi). 
14
 Nukus Davlat Pedagogika Instituti Bakalavriatning o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi uchun «Hozirgi o‘zbek tili» 
(morfologiya) fanidan ma’ruzalar to‘plami–2010
25 3.   Bog‘lash   xususiyatiga   ko‘ra   turi   (gap   bo‘laklarini,   qo‘shma   gap   tarkibidagi
sodda gaplarni). 
4. Sinonimi.
Namuna:   Agar   topshiriqlarni   o‘z   vaqtida   bajarsang,s е ni   ta’tilda   Buxoroga   olib
boraman.  
Tahlili:   Agar  – bog‘lovchi. 
1. Yakka bog‘lovchi. 
2. Ergashtiruvchi bog‘lovchi, shart bog‘lovchisi. 
3. Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarni bog‘lagan. 
4. Agarda.
* Ko‘makchilarni tahlil qilish tartibi: 
1. Turi. 
2. Qaysi k е lishikdagi so‘zga bog‘langan? 
3. Qanday ma’noni ifodalagan? 
4. Qaysi so‘zni qaysi so‘zga bog‘lagan? 
5.Sinonimi. 
Namuna:   F е ruza kuni bilan dars tayyorladi.
Tahlili:  Bilan  sof ko‘makchi, bosh k е lishikdagi so‘zga bog‘langan, vaqt ma’nosini
ifodalagan, otni f е ’lga bog‘lagan, bo‘yi – kun bo‘yi.
* Yuklamalarni tahlil qilish tartibi:
1. Qaysi yuklamalr ishtirok etgan? 
26 2. Ma’no turi. 
3. Tuzilishiga ko‘ra turi. 
4. Imlosi. 
5. Sinonimi. 
Namuna:   Iroda   faqatgina   arzimas   narsalarga,   faqatgina   qandaydir   ma’nosiz
narsalarga osilib oladigan bo‘lsa, u qaysarlikka aylanib qoladi  (T.Malik). 
1. faqatgina, -dir 
2. faqatgina ayiruv va ta’kid yuklamasi, -dir gumon yuklamasi. 
3. so‘z va qo‘shimcha shaklidagi yuklamalar. 
4. so‘z – yuklama ayrim yoziladi, qo‘shimcha shaklidagi yuklama qo‘shib yoziladi.
5. faqatgina – yolg‘iz, qandaydir – allaqanday.
*Modal so‘zlarning tahlili zlarning tahlili
1. Ma’no turi. 
2. Qaysi turkumdan o‘sib chiqqanligi. 
3. Qo‘llanishiga ko‘ra turi. 
4. Sinonimi.  
Namuna:   -chindan-chindan:   mundan   so‘ng   Toshkand   bormayman,   -   dеgan
javobni bеrar edi  (A.Qodiriy). 
Chindan – chindan  – modal so‘z. 
1. Fikr aniqligini ifodalovchi modal so‘z. Fikrning rostligi ta’kidlanyapti. 
2. Sifatdan o‘sib chiqqan: chin+dan. chin - qanday so‘rog‘iga javob bo‘ladi. 
3. Takror holda qo‘llangan. 
27 4. Rostdan, haqiqatdan 15
. 
 
*Undovlarni tahlil qilish tartibi:
1. Ma’no turi. 
2. Qo‘llanishiga ko‘ra turi. 
3. Otlashgan-otlashmaganligi. 
4. Gap mazmuni bilan aloqasi va qo‘llanish o‘rni. 
5. Sinonimi. 
Namuna:   Oh, bеvafo dunyo!  (P.Qodirov) 
1.Holat undovi. Afsuslanish ma’nosini ifodalagan. 
2.Yakka holda qo‘llangan. 
3.Otlashmagan.
4.Gap mazmuniga mos. Gapning boshida kеlgan. 
5.Eh.
*Taqlid so‘zlarni tahlil qilish tartibi:
1. Ma’no turi. 
2. Qo‘llanishiga ko‘ra turi. 
3. Otlashgan – otlashmaganligi. 
Namuna :  Uzoqdan duk-duk ovoz kеlardi.  
Duk-duk  – taqlid so‘z. 
15
Nukus Davlat Pedagogika Instituti Bakalavriatning o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi uchun «Hozirgi o‘zbek tili» 
(morfologiya) fanidan ma’ruzalar to‘plami–2010
 
28 1.Tovushga taqlid. Jonsiz, qattiq jismlar tovushiga taqlid. 
2.Takror holda qo‘llangan. Tovushning davomiyligini, takrorlanib turishini
anglatadi. 
3.Otlashmagan. 
So‘z shakli quyidagicha hosil qilinadi: 
1.  Sintеtik shakl.  So‘zning o‘zak-nеgiziga qo‘shimchalar qo‘shish 
orqali hosil qilinadi:  kuldi, yig‘layapti, qalamni, shahardan  kabi. 
2.  Analitik shakl.  Yordamchi so‘zlar ishtirokida hosil qilinadi: qalam 
bilan, maktab tomon. Nutqda sint е tik va analitik shakllar aralash holda 
qo‘llanishi mumkin:  so‘zla+b b е r+dim, ona+m uchun; ko‘r+ib tur+ib+man.  
3.   Juft   va   takroriy   shakl .   Bu   tipdagi   so‘z   shakllari   ham   ma’lum   bir   grammatik
ma’noni ifodalashga xizmat qiladi. 
Juft   shakl .   Bir   turkumga   mansub   ikki   so‘zning   juft   holda   qo‘llanishidan   yuzaga
k е ladi.   Bir   turkumga   mansub   har   qanday   so‘zni   juft   holda   qo‘llab   bo‘lmaydi.
Buning   uchun   ularning   ma’no   munosabati   e’tiborga   olinadi.   So‘zlar   juft   holda
qo‘llanganda   umumlashtirish,   jamlik   ma’nolari   o‘rtaga   chiqadi:   qishin-yozin
(doim),   katta-kichik   (barcha),   mayda-chuyda   (arzimas   narsalar),   aji-buji
(tartibsiz), ora-sira (ba’zan). 
Nutqimizda juft so‘zlar qismlarining o‘rni asosan o‘zgartirilmay qo‘llanadi. Kalta-
kulta,   o‘lda-jo‘lda,   ota-bola.   Ba’zi   juft   so‘zlar   qismlarining   o‘rnini   almashtirib
qo‘llash mumkin : eson-omon – omon-eson, asta-sеkin – sеkin-asta. 
Takroriy shakl.  Lеksik va grammatik jihatdan bir butunlikni tashkil etuvchi, takror
holda   qo‘llangan   so‘z   shakli   takroriy   shakl   hisoblanadi:   katta-katta   (binolar),
chopa-chopa (charchamoq), joy-joyiga (o‘tirmoq), tеz-tеz (gapirmoq). 
29 Bir   so‘zni   kеtma-kеt   qo‘llash   bilan   takroriy   shakl   hosil   bo‘lavеrmaydi.Takroriy
shaklda   so‘zning   lеksik   ma’nosidan   tashqari   ma’lum   bir   grammatikma’nolar
ifodalanishi lozim 16
.
2.2.O‘zbek tilida matnning morfologik tahlili
Badiiy   matnning   lisoniy   xususiyatlari   tahlil   qilinganda   morfologik   birliklarning
ishlatilishi     bilan   bog‘liq     holatlar     haqida     fikr       yuritish       talab     qilinadi.
Morfologik     birliklarning     estetik   vazifasi   degan   «maxsus   so‘z   formalari
vositasida,shuningdek  ma’lum    bir    grammatik    ma’no    va    funksiyaga    ega
bo‘lgan   so‘z   formasini         maxsus         qo‘llash             orqali             ekspressivlik-
emotsionallik    tushuniladi".
Ekspressivlik        ijobiy        va    salbiy         ma’no        qirrasiga        ega         bo‘lgan
so‘zlarda       aniq ko‘rinib       turadi.Badiiy   matn   lisoniy   jihatdan   tekshirilganda
dastavval  ana shunday  ma'no  qirralariga  ega  bo‘lgan  birikmali    ajratish    va
qaysi         turkumga   xosligi,     kimning     nutqida,     nima       maqsad     bilan
qo‘llanilganligi,   kimga   nisbatan,qanday     vaziyatda     ishlatilganligiga     e'tiborni
qaratish  lozim  bo‘ladi.  Odatda erkalash-suyish,  hurmat-e’zozlash,  ko‘tarinkilik,
ulug‘vorlik,     tantanavorlik     kabi   ma’nolarni     bildiruvchi     so‘zlar     ijobiy     ma'no
qirrasiga  ega  bo‘lgan  so‘zlar hisoblanadi.  Masalan:   qizaloq,  toychoq,  o‘rgilay,
girgitton     bo‘lay,   bolaginam,oppog‘im,   do‘mbog‘im,   arslonim,   pahlavonim,
shakarim, shirinim   kabi.  
Salbiy     ma'no     qirrasiga     ega     bo‘lgan     so‘zlar     sirasiga   jirkanish,
manmanlik,   mensimaslik,   kibrlilik,   masxara,   nafrat,   g‘azab,   kinoya,     kesatiq
kabi     subyektiv     munosabatni     ifodalovchi     so‘zlar     kiradi.     Masalan:     to‘ng‘iz,
to‘nka,       takabbur,     yebto‘ymas,         ochofat,         bedavo,         makkor,         muttaham,
beso‘naqay,         satang,   mug‘ombir,   shilqim     kabi.   Bunday   ma'nolarni   yuzaga
keltiruvchi   omillarni   aniqlash   va   baholash     lisoniy     tahlilning     asosini     tashkil
qiladi.   «Poetik   morfologiyaning   tadqiq       doirasi       nihoyatda       keng       bo‘lib,
ulardan       biri        o‘ziga       xos       qo‘llangan affikslar        tadqiqidir.   Affikslarning
16
  Nukus Davlat Pedagogika Instituti Bakalavriatning o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi uchun «Hozirgi o‘zbek tili» 
(morfologiya) fanidan ma’ruzalar to‘plami–2010  
30 poetik       tadqiqi       jarayonida,       avvalo,       turli     leksik-grammatik   kategoriyalar
jihatidan  bo‘linishi  hisobga  olinadi».
  O‘zbek         tilida         kichraytirish     shakli         -cha,         -choq,         -chak
qo‘shimchalari         bilan;     erkalash     shakli       -jon,     -xon,     -oy,     -   (a)loq     affikslari
yordamida   hosil   qilinadi.   Hurmat,   mensimaslik,   istehzo, umumlashtirish,   tur-
jinsga     ajratish     kabi     ma'nolar     -lar     affiksi     bilan     hosil     qilinadi .     -gina
qo‘shimchasi   chegara,   erkalash,   yaqinlik   ma'nolarini     yuzaga     chiqaradi.     Tahlil
jarayonida         matnda         qo‘llanilgan         barcha   morfologik         birliklar         emas,
estetik           maqsad   aniq       ko‘rinib       turadigan, yozuvchining       badiiy       niyati
ifodalangan    morfologik    o‘zgachaliklar  haqida  so‘z yuritiladi.  Masalan,  eng
ko‘p     ishlatiladigan     badiiy     tasvir     vositalardan         biri     takrordir.         Morfologik
birliklarning    takrorlanishidan    yuzaga    keladigan  uslubiy vosita - morfologik
parallelizmning qo‘llanilish   maqsadi  lisoniy   jihatdan   tadqiq etilishi        mumkin.
Morfologik    parallelizm    deb    «nutq    parchasida      mustaqil leksik    ma’noga
ega         bo‘1magan         so‘zlar,         grammatik         vositalarning         qayta   qo‘llanilish
usuli.    Bu    o‘rinda    bir    sintaktik    qurilma    doirasida    parallel  qo‘llanuvchi
yordamchi  so‘zlar,    forma    yasovchi    qo‘shimchalarning    aynan takrorlanishi
nazarda   tutiladi”. Morfologik       birliklarning       alohida       estetik   maqsad   bilan
she'riy  nutqda  parallel ravishda qo‘llanilishi  ko‘p kuzatiladi. 
Vatan, to tanda jonim bor, 
Seningdirman, seningdirman, 
Tanim hok o‘lsa ham sen yor, 
Seningdirman, seningdirman. 
(E.Vohidov)  
  Nasriy   matnda   morfologik   (sintaktik)   parallelism   ertaklarning
boshlanmasida     ko‘p     kuzatiladi.     Quyidagi     misolda     yemoq     to‘liqsiz     fe'lining
tuslangan    shakli     takroridan    o‘ziga        xos         ohangdorlik,    musiqiylik        hamda
31 mazkur   fe'l         shakli         orqali         doimiylik         belgisiga     ega     bo‘lgan     barqaror
butunlik  hosil qilingan :  Bor ekan-da, yo‘q ekan, och  ekan-da,  to‘q  ekan,  bo‘ri
bakovul   ekan, tulki       yasavul       ekan,       qarg‘a       qaqimchi       ekan,       chumchuq
chaqimchi    ekan ,  toshbaqa  tarozibon  ekan,  qurbaqa  posbon  ekan...( ertakdan)  
Badiiy    asarda  qo‘llanilgan   morfologik   parallelizm    yoki   har   qanday
tasviriy   ifodaviy     vositani     qayd     etish     yoki     mavjudligini     ta'kidlashning     o‘zi
yetarli 
bo‘lmaydi.  Asl  maqsad  shu  tarzdagi  tasviriy  vositalar    yoki  badiiy  san atlar‟
yozuvchi    aytmoqchi        bo‘lgan    fikrni     qay    darajada;    ravon,    qulay,    jozibador
yoxud san’atkorona ifodalashiga   xizmat  qilganini  aniqlashga  qaratilishi  lozim.
Aks     holda,     bu     jo‘n     va     zerikarli     mashg‘ulotga     aylanadi.     Badiiy     tasvir
vositalari  o‘z nomi    bilan    badiiyatga    xizmat  qiluvchi  vositalardir.  Ular  biz
uchun     qidirib   topilishi     shart     bo‘lgan     narsa     yoki     asosiy     maqsad     emas.     Ot
so‘z         turkumining   ko‘plik,   egalik,   kelishik   kategoriyalari   va   subyektiv     baho
shakllarining  poetik imkoniyatlarini    tahlilga    tortish    ham    lingvopoetikaning
muhim         masalalaridan   hisoblanadi.         Tegishli         adabiyotlarda         mazkur
qo‘shimchaning       hurmat,   kinoya, piching,   noaniqlik,   kuchaytirish,   takrorlash,
ta'kidlash   kabi   ma'nolarni ifodalashda   ishlatilishi   aniq   misollar   bilan   asoslab
berilgan.   Ko‘plik   shakli qo‘shimchasining       qahramonlar       ruhiyatidagi       turfa
tovlanishlarni         tugal         aks   ettirish     imkoniyati     boshqa     qo‘shimchalarga
qaraganda   aniq   ko‘zga   tashlanib   turadi.       Jumlada   ifodalangan   harakat   yoki
holatning  egasi  shaxs  bo‘lmaganda turkiy  tillarda,  shu  jumladan,  o‘zbek  tilida
ega     ko‘plik     shaklida     bo‘lsa     ham,     unga   tegishli     fe'l,   asosan,     ko‘plik
qo‘shimchasini       olmaydi,     ya ni       Barglar       to‘kildilar emas,   Barglar   to‘kildi	
‟
tarzida bo ladi. Ammo Abdulla  Qodiriy bunday o‘rinlarda ham «-lar»ni qo‘llaydi,	
‟
u shunday tasvir tarzini tanlaydiki, -lar o‘zgacha bir nozik ma'no  ishvalarini  kasb
etadi. Ayniqsa,  Kumush   va   Otabek  bilan  aloqali tasvirlashda   bu   juda   yaqqol
ko‘rinadi:     “…  ikkinchi    yoqdan    o‘zini    asir    etgan shaxlo    ko‘zlar    unga
32 nafratlanib       qaragandek     bo‘lurlar,  go‘yoki  vafosiz,  va’dasiz deb qichqururlar
edi.  
Rauf Parfi she’rlarida ham  shunday holatni kuzatish mumkin:  
Yomg‘ir ham tinmadi uzun kun, 
Ivishgan novdalar sindilar.  
Yomg‘ir ham tinmadi uzun kun, 
Barglari jon uzib tindilar. 
Egalik   shakli   ham   sof   egalik,   qarashlilik   ma'nosidan   tashqari   erkalatish,   koyish,
nolish,     tinchlantirish,     achinish,     kinoya,     kesatiq,     faxrlanish,     kibr,     kamtarlik
kabi   modal       ma'nolarni     ifodalashga    xizmat    qilishi      mumkin.    Ushbu   misolda
egalik   shakli       orqali   qahramonning       ma'naviy       dunyosi        ochib       beriladi.
Yozuvchi     jirkanish       ishlaridan         faxrlanish   va     qarshisidagi     insonga   nisbatan
kibr,     manmanlik   yoki     tahqirlash     ohangida     muomala     qilishga     odatlangan
qahramon  qiyofasini benihoya aniq aks ettira olgan:   
Aql yoshda emas, aql boshda, eshon!  - deydi general Skobelev. 
- Men, o 'ttiz yoshimda  Xivani    tiz    cho‘ktirdim!    Mana,o‘ttiz    ikki    yoshimda
Qo‘qonni   tariqday         tirqiratdim!     Saksonni         urib         qo‘yib,         sen         nimani
qotirdinig?   (T.Murod).   
Shuningdek,         atoqli         otlar     (antroponimlar)ning         muayyan         maqsad
bilan     qo‘llanishiga         aloqador         kuzatishlar         olib     borish     mumkin.     Chunki
badiiy     asarda   qo‘llanilgan   ayrim   ismlar   yozuvchining   badiiy   -estetik   niyatini
aniqlashga yordam beradi. Atoqli   otlarning ana shunday vazifalarda     qo‘llanishi
bilan   bog‘liq   hodisa   ayrim   adabiyotlarda   antonomasiya   degan   nom   ostida
umumlashtiriladi. 
Alisher Navoiy ijodiga nazar tashlasak sheriy misralar va baytlar yozishi
33 davomida   minglab   so‘zlar   jamlanmalari   Navoiy   asarlari   lug‘atlarida   o‘z   aksini
topgan.Navoiyning bizgacha yetib kelgan asarlari lug‘ati  4 ta jiltdan iborat bo‘lib
lug‘at o‘z ichiga so‘zning izohi va qo‘llanilishini mujassam qilib boradi.
Alisher Navoiy asarlarida qo‘lanilgan so‘zlar lug‘ati tahlili:
Karak xayliga qarchig‘ay darmiyon,
Alar cho‘ja yanglig‘, bu bir mokiyon
Saddi Iskandariy  (Xamsa),12853 17
.
Quydagi bayt tarkibida qatnashgan so‘zlar qo‘lanilishidan ma’lumki asarda
bizgacha yetib kelgan izohli lug‘at so‘zlari ojizligini sezasiz. Deylik lug‘atda
qatnashgan “darmiyon”- so‘zini izohlab o‘taylik:“ darmiyon ”so‘zi  o‘rtada, orada  -
degan   ma’nolarni   anglatadi.Bunga   o‘xshash   so‘zlar   Navoiy   ijodida   ko‘plab
uchraydi va izohlanib boriladi.
Marfologik   tahlil   algoritmlarini   yaratish   tabiiy   tillarni   qayta   ishlash
jarayonida
eng   birinchi   qilinishi   kerak   bo‘lgan   ishlardan   biri   hisoblanadi.Morfologik   tahlil
jarayonida so‘zlar o‘zak va unga qo‘shiluvchi affikslar o‘rganib chiqiladi.Mumtoz
asarlar   lug‘atlarini   marfologik   tahlil   qilish   modelini   qurish   jarayonida   o‘zbek
tilidagi so‘zlarni o‘z navbatida 4 ta turli affikslarga ajratgan holda o‘rganamiz:
1.   Omonim   affikslar   shakli   bir   xil   bo‘lib,   ma’no   va   vazifasiga   ko‘ra
bog‘lanmaydigan qo‘shimchalardir: - ki :  tepki - ot yasovchi,  kechki -sifat yasovchi.
2.   Sinonim   affikslar   shaklan   har   xil   umumiy   ma’nosi   bir   xil   bo‘lgan
qo‘shimchalardir: - li,-dor : unumli – unumdor
3. Antonim affikslar bir-biriga zid ma’noli qo‘shimchalardir: kuchlikuchsiz, mazali
– bemaza, g‘ayratli-serg‘ayrat
17
  Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati. 4 jildlik (1983-1985).
34 4.   Ko‘p   ma’noli   affikslar   birdan   ortiq   leksik   va   grammatik   ma’noni
shakllantiruvchi   qo‘shimchalardir:   -   chi   qo‘shimchasi:   temirchi   (asosdan
anglashilgan kasbga ega bo‘lgan shaxs oti).
Umumiy holda o‘zbek tilida so‘zning yasalishi quydagicha ketma-ketlikda
bo‘ladi:
[so‘z]+ [so‘z yasovchi] + [lug‘oviy shakil yasovchi]+ [sintaktik shakl yasovchi]
Yuqorida sanab o‘tilgan so‘z yasalish formulasiga ko‘ra misol tariqasida so‘zlarni
ko‘rib chiqamiz: sinf + dosh + lar + dan
- sinf – so‘zning asosi,
- dosh – so‘z yasovchi qo‘shimcha,
- lar – lug‘oviy, shakl yasovchi qo‘shimchalar,
- dan – sintaktik shakl yasovchi (qaratqich kelishik).
Endi so‘zlarni qo‘shimchalarini ajratib olgan holda asosni aniqlab beruvchi
algoritimni   yaratamiz.   Uning   umumiy   ko‘rinishi   quydagi   chizmada   keltirilgan:
Ulug‘bek Hamdamning,,Na’matak‘‘romonidan parchani morfologik tahlil qilamiz:
35 O‘sha   kuni   yigit   shahardan   bir   o‘zi   kelib   qoldi.   Kela   solib   qo‘liga   ketmon
tutgancha bog‘ oralab ichkari yurgan edi, bahor emasmi, qiyg‘os gullagan o‘sha
na’matak   qarshisida   tik   turgan   oshuftahol   qo‘shni   qizga   duch   keldi-da,   jilovi
qattiq tortilgan otdek, taqa-taq to‘xtadi. 
* Tahlili : O‘sha   –   qaysi?,ko‘rsatish   olmoshi,qo‘shimchasiz   qo‘llangan,soda,o‘sha
kuni:olmosh+ot; 
Yigit- kim? Shaxs oti,qo‘shimchasiz qo‘llangan;
Shahardan- qayerdan? O‘rin joy oti,jo‘nalish kelishigi olgan;
Bir- necha? Sanoq son,qo‘shimchasiz qo‘llangan;
O‘zi- o‘zlik olmoshi,egalik qo‘shimchasi olgan,soda,o‘zi kelib qoldi;olmosh+fe’l
Qo‘liga- nima? Narsa oti,egalik va jo‘nalish kelishigi bilan qo‘llangan;
Ketmon -nima? Narsa oti,bosh kelishik,qo‘shimchalarsiz qo‘llangan;
Tutgancha -nima qildi? Bo‘lishli,o‘timli,aniq,xabar mayli,ravishdosh qo‘shimchasi
qo‘shilgan;
Bog‘- qayer? O‘rin-joy oti, qo‘shimchalarsiz qo‘llangan;
Na’matak- nima? Narsa oti,sodda,qo‘shimchalarsiz ifodalangan;
Turgan- nima   qilgan?   Bo‘lishli,o‘timsiz,aniq   nisbat,soda,xabar   mayli,ravishdosh
qo‘shimchasini olgan;  
Oshuftahol- qanday? Holat,oddiy daraja,qo‘shma;
Qo‘shni - kim? Turdosh ot,sodda,egalik qo‘shimchasi olgan;
Qizga- kim? Turdosh ot,soda,jo‘nalish kelishi olgan;
Keldi-da -nima   qildi?   Bo‘lishli,o‘timsiz,aniq   nisbat,xabar   mayli,hozirgi   zamon,
yuklama qo‘shimchasi qo‘shilgan   sodda fe’l;
Jilovi- nima?   Narsa oti,egalik qo‘shimchasi olgan;
36 Tortilgan- Nima   qilingan?   Bo‘lishli,o‘timsiz,majhu   nisbat,sifatdosh   qo‘shimchasi
olgan;  
XULOSA
Morfologik tahlil o‘rganilishi bevosita morfologiya bo‘limi bilan bog‘liqligi
uchun dastlab morfologiya bo‘limiga to‘xtalib o‘tdik.
Morfologiya-so‘z   turkumlari,ularga   xos   grammatik   ma’nolarni,   har   bir
turkumga   xos   grammatik   kategoriyalarni   o‘rganuvchi   bo‘lim   hisoblanib,
morfologik   tahlilning   asosiy   komponenti   hisoblanadi.Morfologiya   so‘zi   2   xil
ma`noda   ishlatilinadi:   1)tilning   morfologik   qurilishi     2)so‘z   shakllari   haqida
ta’limot   ekanligi   haqida   yuqorida   bafurja   to‘xtalib   o‘tdik   va   shu   bilan
birga:morfologiyaning guruhlarga bo‘linishini  ham  amalda tadbiq etildi.Shu bilan
birga,so‘z turkumlariga ham alohida to‘xtalib o‘tildi. 
Shuningdek,So‘zlar o‘z mavhum grammatik ma nolari, morfologik  belgilariʼ
va grammatik  kategoriyalariga  qarab,  so‘z  yasash,shakl  yasash  va  so‘z  o‘zgartish
xususiyati   hamda   gapda   bajargan   vazifalariga   qarab   bir-biridan   farq
qiladi.So‘zlarning   ma lum   turkumlarga   ajratilishi   qotib   qolgan,   o‘zgarmaydigan	
ʼ
hodisa   emas.   O‘zbek   tili   grammatik   qurilishining   rivojlanishi,   yangi   grammatik
xususiyatlarning   asta-sekin   to‘plana   borishi   natijasida   bir   turkumdagi   ayrim   so‘z
boshqa   turkumga   o‘tishi   mumkin.   So‘zlarning   bunday   o‘zaro   o‘tish   hodisasi
37 so‘zning   semantik,   morfologik   va   sintaktik   xususiyatlarning   o‘zgarishi   bilan
bog‘langan   va   biz   bular   bilan   ham   tanishdik.Morfologik   tahlil   mavzusidan   kelib
chiqib,faqatgina   bo‘limning   morfologik     jihatlariga   e’tibor   qaratildi.Fikrimizning
dalili sifatida grammatik kategoriyalar va grammatik struktura mavzularini alohida
tadbiq   qilganimizni   aytishimiz   mumkin.   Grammatik   kategoriyaning   asosan   2   turi
farqlanadi: 1) morfologik kategoriya; 2) sintaktik kategoriya.
O‘zaro bir-biriga zid qo‘yilgan va qiyosan olingan grammatik ma nolar  tizimi  vaʼ
ularga   xos   ifoda   vositalari-grammatik   shakllar   tizimi   morfologik   kategoriya
deyiladi. Masalan:  otlarda kelishik kategoriyasi, son kategoriyasi, fe llarda shaxs-	
ʼ
son   kategoriyasi,   nisbat   (daraja),   zamon   shakllari   tizimlarining   har   qaysisi   o‘ziga
xos   grammatik   ma nolar   majmuasiga   va   shu   ma nolarning   ifoda   shakllari	
ʼ ʼ
sistemasiga ega.   Ma lumki, so‘z tilning eng muhim birliklaridan biri bo‘lib, shakl
ʼ
yasalishiga   ega   bo‘lishi   yoki   ega   bo‘lmasligi   mumkin.Bu   jihatlar   grammatik
struktura   mavzusiga   tayangan   holda   o‘rganib   chiqildi.Ishimiz   oxirida   mumtoz
adabiyot lug‘atlarini va yozuvchilarning badiiy asar parchalarini morfologik tahlil
qilish orqali mavzuni yanada tushunarli bo‘lishi ta’minlandi.
38 Foydalanilgan adabiyotlar:
1.   Асқарова   М ,   Абдураҳмонов   X.   Ўзбек   тили   грамматикасининг
практикуми .  Т : 1981.
2. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati. 4 jildlik (1983-1985)
3.   Hojiyev   A,   Nurmonov   A,   Zaynobidinov   S,   Kokren   K,   Saidxonov   M,
Sobirov A, Qurbonov D. Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarning izohli lug‘ati – T:
―Sharq 2001 yil
4.   Кононов   А.Н.   Грамматика   современного   ўзбекского   литературного
языка. М-Л, 1960.
5.   Коклянова   А.А.   “   Категория   времени   в   современном     ўзбекском
языке”. изд. АН., М., 1963.
6. Комилова X. Ўзбек тилида сон ва олмош. Т:1988.
7. Мирзаев М, Усмонов С, Расулов И. Ўзбек тили  “Ў қ итувчи” н. Т: 1979.
8. Низомиддинова С. Ҳозирги ўзбек тилида сон.Т:1970.
39 9.   Қаландар   Сапаев.Ҳозирги   Ўзбек   тили   (морфемика,сўз   ясалиши   ва
морфология).Т: 2009.
10. Рустамова Т. Ҳозирги ўзбек тилида кўмакчилар. Т: 1965.
11. Содиқова М. Ҳозирги ўзбек тилида сифат. Т: 1974.
12.   Турсунов   У,   Мухторова   А,   Раҳматуллаев   Ш.   Ҳозирги   ўзбек   тили.
« Ў збекистан» нашриёти, Т. 1992 йил.
13. «Ўзбекистан» нашриёти.Т: 1992 йил.
14.« O ‘ zbek   tili   morfem   lug ‘ ati ». T:O‘qituvchi,1997 yil
15. Усмонов С. Ўзбек тилида сўзларнинг грамматик формалари. Илмий
асарлар (Тош. ДПИ), 42.т.2-китоб. Т: 1964.
16.   Ш.Шоабдураҳмонов,   М.   Асқарова,   А   Ҳожиева,   И.Расулов,
Х.Дониёров. «Ҳозирги ўзбек тили», 1-қисм, Тошкент, «Ўқитувчи», 1980й.
17.   Ўзбек тили грамматикаси. 1-қисм, “Морфология”. Т: 1975.
18.   Қунғуров   Р.К.   Ҳозирги   ўзбек   тилида   ўзгармайдиган   сўзлар.
Самарқанд: 1978.
19.   Ғуломов А. Феъл. Т: 1959.
20. Ҳожиев А. Ўзбек тилида қўшма, жуфт ва такрорий  сўзлар. Т: 1963.
21.   Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар.Т: 1966.
22. Ҳожиев А. Феъл. Т: 1973.
23.   Ҳожиев А. Тўлиқсиз феъл. Т: 1970.
24. Ҳожиев А. Ўзбек тилида форма ясалиши.Т: 1979.
25. Ҳожиев А. «Ўзбек тилида сўз ясалиши». Тошкент.
26.  fayllar . org.
40 41

MUNDARIJA

KRISH

I bob. Morfologiyaning umumiy tavsifi

1.1.Morfologiya va so‘z turkumlari haqida ma’lumot

1.2.So‘zlardagi gramatik kategoriyalar

1.3.So‘zlarning morfologik strukturasi

II bob. Morfologik tahlil tamoyillari

2.1.Morfologik tahlil tartibi

2.2.O‘zbek tilida matnning morfologik tahlili

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar