MS excel dasturida tibbiy ma`lumotlar bazasini yaratish - Informatika va AT - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	18000UZS
Hajmi	264.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Dekabr 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Diyorbek Husanov

Ro'yxatga olish sanasi 24 Dekabr 2025

0 Sotish

MS excel dasturida tibbiy ma`lumotlar bazasini yaratish

Sotib olish

MUNDARIJA
KIRISH .................................................................................................................................................... 2
I.BOB: MX EXCEL DASTURIDA TIBBIY MA’LUMOTLAR BAZALARI VA ULARNI BOSHQARISH TIZIMLARI. . 5
II.BOB: MS EXCEL DA MA’LUMOTLAR BAZASINI LOYIHALASH ............................................................. 10
XULOSA ................................................................................................................................................ 20
GLOSSARIY ........................................................................................................................................... 21
TEST SAVOLI ......................................................................................................................................... 22
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .......................................................................................... 25
1

KIRISH
Zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimida ma’lumotlarni samarali boshqarish
aniq tashxis qo‘yish, davolash va bemorlarni kuzatishda muhim ahamiyatga
ega. Ushbu kurs ishi Microsoft Excel dasturidan foydalangan holda tibbiy
ma’lumotlar bazasini yaratish va joriy etish jarayonini o‘rganadi. Excel — bu
sog‘liqni saqlash sohasidagi ma’lumotlarni tartibga solish, tahlil qilish va vizual
ko‘rsatish uchun qulay va kuchli vosita hisoblanadi. Tadqiqotda Excel
yordamida bemorlar ma’lumotlari, shifokorlar jadvali, tashxislar, laboratoriya
natijalari hamda dori vositalari bazasini boshqarish ko‘rsatilgan. Amaliy
misollar orqali ma’lumotlarni tekshirish (data validation), formulalar asosidagi
tahlil va grafik vizualizatsiya imkoniyatlari yoritilgan bo‘lib, Excel dasturining
tibbiy muhitdagi afzalliklari va cheklovlari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, soddaligiga qaramay, Excel to‘g‘ri tizimlashtirilgan holda
qo‘llanilsa, tibbiy ma’lumotlarni boshqarish samaradorligini sezilarli darajada
oshiradi.
Sog‘liqni saqlash tashkilotlari har kuni bemorlar tarixi, laboratoriya
natijalari, retseptlar va jadval ma’lumotlarini o‘z ichiga olgan ulkan hajmdagi
axborotlar bilan ishlaydi. Ushbu ma’lumotlarni samarali boshqarish — o‘z
vaqtida tashxis qo‘yish, davolash va sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatish uchun juda
muhimdir. An’anaviy tarzda bunday yozuvlar qog‘ozda yuritilgan bo‘lib, bu
ko‘pincha ma’lumotlarning takrorlanishiga, yo‘qolishiga va ish
samaradorligining pasayishiga olib kelgan. Axborot texnologiyalarining
rivojlanishi bilan esa elektron ma’lumotlar bazalari zamonaviy tibbiy hisob
yuritishning asosiy qismiga aylandi.
Mavjud raqamli vositalar orasida Microsoft Excel dasturi tibbiy
ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish uchun qulay, ko‘p funksiyali dastur
sifatida ajralib turadi. U o‘zining qulay interfeysi, keng tarqalganligi va
hisoblash imkoniyatlari tufayli shifoxonalar, klinikalar, tadqiqot laboratoriyalari
2

hamda o‘quv muassasalarida keng qo‘llaniladi. Excel foydalanuvchilarga katta
hajmdagi ma’lumotlarni saqlash, tartiblash, filtrlash, formulalar orqali
hisoblash, pivot jadvallar yordamida tahlil qilish va ma’lumotlarni
diagrammalar hamda boshqaruv panellari orqali vizuallashtirish imkonini
beradi.
Ushbu kurs ishi MS Excel dasturida kompleks tibbiy ma’lumotlar
bazasini loyihalash va amalga oshirishga bag‘ishlangan bo‘lib, u quyidagi
asosiy qismlarni o‘z ichiga oladi:
 Bemorlarni ro‘yxatga olish ma’lumotlari
 Tashxis va davolash ma’lumotlari
 Laboratoriya tahlillari natijalari
 Shifokorlarning ish jadvali va ixtisosligi
 Dori vositalari ombori boshqaruvi
Tadqiqot ushbu elementlarni yagona, funksional ma’lumotlar bazasiga
birlashtirish orqali tibbiy jarayonlarni soddalashtirish va qaror qabul qilishni
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Mavzuning dolzarbligi: Tibbiy ma’lumotlarning hajmi tobora ortib
borayotgan bir paytda, ularni aniq, xavfsiz va tezkor boshqarish uchun raqamli
tizimlar zarur bo‘lmoqda. Murakkab ma’lumotlar bazasi tizimlari (masalan,
SQL yoki Access) mavjud bo‘lsa-da, ular texnik tajriba va resurslarni talab
qiladi, bu esa kichik tibbiy muassasalar uchun qiyinchilik tug‘diradi. Excel esa
qulay, tejamkor va amaliy yechim bo‘lib, kundalik klinik ehtiyojlarni qondira
oladigan tibbiy ma’lumotlar bazalarini yaratish imkonini beradi. Shu sababli,
ushbu mavzu tibbiyot xodimlari, tadqiqotchilar va talabalar uchun juda
dolzarbdir.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari: Ushbu kurs ishining asosiy
maqsadi — MS Excel dasturidan foydalanib to‘liq funksional tibbiy
ma’lumotlar bazasini yaratishdir.
Aniq vazifalar quyidagilardan iborat:
3

o Excel dasturining ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish imkoniyatlarini
o‘rganish.
o Bemorlar, tashxislar, laboratoriya va farmatsevtika ma’lumotlari uchun
tuzilgan jadvallarni loyihalash.
o Formulalar, ma’lumotlarni tekshirish (data validation) va pivot jadvallar
yordamida tahlilni amalga oshirish.
o Ma’lumotlarni diagrammalar va boshqaruv panellari orqali vizual ko‘rsatish.
o Excel dasturining tibbiyotdagi afzallik va cheklovlarini baholash.
4

I.BOB: MX EXCEL DASTURIDA TIBBIY MA’LUMOTLAR
BAZALARI VA ULARNI BOSHQARISH TIZIMLARI.
1.1.Tibbiy ma’lumotlar bazasi tushunchasi .
Tibbiy ma’lumotlar bazasi — bu sog‘liqni saqlashga oid ma’lumotlarning
tartiblangan to‘plami bo‘lib, ularni oson saqlash, boshqarish va yangilash
imkonini beradi. Bu bazada bemorlarning demografik ma’lumotlari, kasallik
tarixlari, diagnostika hisobotlari, retseptlar va laboratoriya tahlillari natijalari
saqlanishi mumkin. Tibbiy ma’lumotlar bazalari kasalxonalar, klinikalar va
ilmiy tadqiqot muassasalari uchun zarur, chunki ular ma’lumotlarni
integratsiyalash, takrorlanishni kamaytirish va dalillarga asoslangan qarorlar
qabul qilishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlarni to‘g‘ri
boshqarish samarali sog‘liqni saqlash tizimining asosiy tarkibiy qismi ekanini
ta’kidlaydi. Yaxshi tashkil etilgan ma’lumotlar bazalari bemor haqidagi
ma’lumotlarning aniqligi va uzluksizligini ta’minlab, tibbiy xodimlarga
kasalliklarni kuzatish, davolash samaradorligini baholash va resurslarni oqilona
boshqarish imkonini beradi.
 Odatda tibbiyot muassasalarida ma’lumotlar bazasi bir nechta o‘zaro
bog‘langan jadvallardan iborat bo‘ladi:
 Bemorlar jadvali: ism, yosh, jins, manzil va aloqa ma’lumotlarini o‘z ichiga
oladi.
 Diagnostika jadvali: kasallik nomi, alomatlar, diagnostika kodlari va
davolash usullarini yozadi.
 Laboratoriya natijalari jadvali: tahlil turi, natijalar, me’yoriy qiymatlar va
tahlil sanalari.
 Shifokorlar jadvali: shifokor ismi, mutaxassisligi va ish jadvali.
 Dori vositalari jadvali: dori nomlari, dozalari va ombordagi miqdorlarini
boshqaradi.
5

 Barcha bu jadvallar bemor ID yoki shifokor ID kabi unikal identifikatorlar
orqali bog‘lanadi, bu esa ma’lumotlarni bo‘limlararo birlashtirishni
osonlashtiradi.
Sog‘liqni saqlashda ma’lumotlarni boshqarishning ahamiyati . XXI asrda
tibbiyot tashkilotlari ma’lumotlarga tobora ko‘proq tayanmoqda, chunki ular
klinik natijalarni yaxshilash va boshqaruv samaradorligini oshirishga yordam
beradi. To‘g‘ri ma’lumot boshqaruvi quyidagilarga imkon beradi:
o Aniq diagnostika va davolash: shifokorlar bemor tarixlarini tahlil qilib,
to‘g‘ri qarorlar qabul qilishadi.
o Ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish: tadqiqotchilar kasalliklar dinamikasi yoki
davolanish natijalarini aniqlay oladi.
o Boshqaruv samaradorligi: kasalxonalar qog‘ozbozlikni kamaytiradi,
uchrashuvlarni tartiblaydi va resurslarni kuzatadi.
Ma’lumot xavfsizligi va izlenishi: raqamli bazalar ma’lumotlarni xavfsiz
saqlaydi va tezkor kirish imkonini beradi.
Smith va hammualliflar (2020) ma’lumotlarni elektron boshqarish inson
xatolarini kamaytirishini va real vaqt rejimida ma’lumotga kirish imkonini
berishini ta’kidlashgan, bu esa ayniqsa shoshilinch yordamda muhimdir. Shu
sababli, samarali va arzon ma’lumot tizimlarini yaratish zamonaviy tibbiyotning
ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
Microsoft Excel dasturining umumiy tavsifi . Microsoft Excel — bu
Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan elektron jadval dasturi
bo‘lib, Microsoft Office to‘plamining bir qismidir. Excel ma’lumotlarni kiritish,
hisoblash, tahlil qilish va vizualizatsiya qilish imkoniyatlari tufayli tibbiyot
sohasida keng qo‘llaniladi.
Excel to‘liq ma’lumotlar bazasi tizimi bo‘lmasa-da, kichik va o‘rta
hajmdagi tibbiyot muassasalari uchun amaliy vosita hisoblanadi.
Excelning tibbiy ma’lumotlarni boshqarishda foydali xususiyatlari:
6

 Ma’lumotlarni tartiblash: satr, ustun va katakchalar orqali aniq tuzilma
yaratish.
 Formulalar va funksiyalar: yoshni hisoblash, o‘rtacha tahlil natijasini topish
yoki dori dozasini aniqlash.
 Ma’lumotlarni tekshirish (Data Validation): xato kiritishlarni oldini oladi
(masalan, noto‘g‘ri tahlil qiymatlari yoki takror ID raqamlari).
 Shartli formatlash: normadan chetga chiqqan natijalarni yoki kechiktirilgan
uchrashuvlarni rang bilan ajratib ko‘rsatadi.
 Diagrammalar va Pivot jadvallar: ma’lumotlarni tahlil qilishni va grafik
ko‘rinishda tasvirlashni osonlashtiradi.
 Saralash va filtrlash: kerakli yozuvlarni tez topish imkonini beradi.
1-rasm Excel umumiy maydoni tuzulishi
Gordon (2022) ta’kidlashicha, Excel arzonligi, mavjudligi va
moslashtirish qulayligi sababli tibbiyot sohasida eng ko‘p qo‘llaniladigan
dasturlardan biri bo‘lib qolmoqda.
7

1.2. Excelning tibbiyotdagi qo‘llanilishi :
Excelning moslashuvchanligi uni tibbiyotning turli sohalarida qo‘llash
imkonini beradi:
 Klinik yozuvlar yuritish: bemor ma’lumotlari, tashxis va davolash rejalari.
 Epidemiologik tadqiqotlar: kasallik tarqalishi, infektsiya darajasi yoki
demografik tendensiyalarni tahlil qilish.
 Kasalxona boshqaruvi: uchrashuvlarni, bo‘sh joylarni va xodim jadvalini
nazorat qilish.
 Dorixona boshqaruvi: dori zahiralari, yaroqlilik muddati va yetkazib
beruvchilarni kuzatish.
 Laboratoriya ma’lumotlarini boshqarish: tahlil natijalarini yozish va
me’yoriy qiymatlar bilan solishtirish.
 Hassan va Kumar (2021) tadqiqotlariga ko‘ra, kichik klinikalar va
laboratoriyalar ko‘pincha Excel asosidagi tizimlardan foydalanadi, chunki
ular SQL yoki Oracle kabi murakkab dasturlarga kira olmaydi. To‘g‘ri
loyihalash va tekshirish orqali Excel ko‘plab bazaviy vazifalarni samarali
bajara oladi.
Excelning tibbiy ma’lumotlarni boshqarishda cheklovlari . Excelning
ayrim cheklovlari mavjud:
 Kengayuvchanlik muammosi: juda katta hajmdagi ma’lumotlar (1
milliondan ortiq yozuvlar) dastur tezligini pasaytiradi.
 Ma’lumot yaxlitligi: qo‘lda kiritishda xatoliklar yoki tasodifiy o‘chirish
ehtimoli yuqori.
 Xavfsizlik: maxsus shifrlash tizimi yo‘qligi sababli ma’lumot himoyasi
cheklangan.
 Hamkorlikdagi ishlash: bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchi tahrir
qilsa, versiya ziddiyatlari paydo bo‘ladi.
 Avtomatlashtirish yetishmasligi: murakkab tahlillar uchun VBA dasturlash
yoki boshqa dasturlar bilan integratsiya talab etiladi.
8

Shunga qaramay, agar Excel mas’uliyat bilan va chegaralar doirasida
ishlatilsa, u kichik hajmdagi tibbiy tizimlar uchun qulay va kuchli o‘quv vositasi
bo‘la oladi.
Ushbu bobda tibbiy ma’lumotlarni boshqarishning nazariy asoslari hamda
Microsoft Excel dasturining imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Excel maxsus
ma’lumotlar bazasi tizimi bo‘lmasa-da, uning qulay interfeysi, mavjudligi va
tahliliy funksiyalari sog‘liqni saqlash sohasidagi ma’lumotlarni tartiblash va
tahlil qilish uchun samarali vosita ekanini ko‘rsatadi.
9

II.BOB: MS EXCEL DA MA’LUMOTLAR BAZASINI LOYIHALASH
2.1. Bemorlarning tibbiy ma’lumotlarini to‘plash.
Ushbu tadqiqot Microsoft Excel dasturidan foydalanib tibbiy ma’lumotlar
bazasini yaratish uchun tavsiflovchi (descriptive) va amaliy (practical)
yondashuvga asoslanadi. Jarayon sog‘liqni saqlash tizimida zarur bo‘lgan
ma’lumot komponentlarini aniqlash, ularni o‘zaro bog‘langan jadvallarga
joylashtirish hamda Excel vositalari orqali ma’lumotlarni boshqarish, tahlil
qilish va vizualizatsiya qilish bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Metodologiya besh bosqichdan iborat: Ma’lumot talablarini aniqlash:
Tibbiy muassasalarda zarur bo‘lgan asosiy ma’lumot turlarini aniqlash
(bemorlar haqidagi ma’lumotlar, tashxislar, laboratoriya natijalari, shifokorlar
va dori vositalari).
Ma’lumotlar bazasi tuzilishini loyihalash: Mantiqiy jadvallar yaratish
va ular orasidagi bog‘lanishlarni belgilash (masalan, bemorlarni tashxislari yoki
shifokorlari bilan bog‘lash).
Excel da bazani yaratish: Ma’lumotlarni kiritish, tekshirish (validation)
va formulalar yordamida jadvallarni to‘ldirish.
Ma’lumotlarni tahlil qilish: Excel funksiyalari, pivot jadvallar va
diagrammalar yordamida tibbiy ma’lumotlardan xulosalar chiqarish.
Natijalarni baholash: Excel bazasining aniqligi, qulayligi va cheklovlarini tahlil
qilish.
Ma’lumotlar tuzilishi va jadval dizayni . Tibbiy ma’lumotlar bazasi besh
asosiy jadvaldan iborat:
1. Bemorlar jadvali (Patients Table)
Patient_ID F.I.O Yoshi Jinsi Address Tel raqami: Kelgan kuni
va soati
Har bir
bemorga
10

Patient_ID F.I.O Yoshi Jinsi Address Tel raqami: Kelgan kuni
va soati
yagona
Patient_ID
raqami
beriladi.
2.Shifokorlar jadvali (Doctors Table) Bu jadval shifokorlar haqidagi
ma’lumotlar va ularning ish jadvalini saqlaydi.
3.Tashxislar jadvali (Diagnoses Table) Bemor va shifokor o‘rtasidagi
tashxis ma’lumotlarini bog‘laydi.
4.Laboratoriya tahlillari jadvali (Laboratory Tests Table) Bu jadval tahlil
natijalarini va me’yoriy qiymatlarni saqlaydi.
5.Dori vositalari jadvali (Drug Inventory Table) Dorixona zahiralari va
ularning yaroqlilik muddatini kuzatadi.
Har bir jadval alohida Excel varag‘ida saqlanadi. Ular o‘zaro ID
maydonlari orqali bog‘lanadi. Ma’lumotlarni turli varaqalar orasida bog‘lash
uchun VLOOKUP va XLOOKUP funksiyalaridan foydalaniladi.
Ma’lumotlarni tekshirish va yaxlitlikni ta’minlash . Aniqlik va
izchillikni ta’minlash maqsadida Excel Data Validation funksiyasi qo‘llaniladi:
 Yoshi 0–120 oralig‘ida bo‘lishi shart.
 Jins faqat “Male” yoki “Female” qiymatlari bilan cheklanadi.
 Takroriy Patient_ID kiritilishi taqiqlanadi.
 Tashxis va tahlil nomlari uchun drop-down ro‘yxatlar yaratiladi.
 Conditional Formatting yordamida normadan chetga chiqqan tahlil natijalari
(masalan, glyukoza > 6.5 mmol/L) qizil rangda belgilanadi.
Formulalardan foydalanish . Formulalar hisob-kitoblarni avtomatlashtirib,
inson xatolarini kamaytiradi. Quyidagi misollar keltirilgan:
 =DATEDIF(B2,TODAY(),"y") → bemorning tug‘ilgan sanasidan yoshini
hisoblaydi.
11

 =IF(E2>6.5,"High","Normal") → glyukoza darajasi yuqoriligini aniqlaydi.
 =COUNTIF(G2:G100,"High") → yuqori xavfli natijalar sonini sanaydi.
 =VLOOKUP(A2,Doctors!A:E,2,FALSE) → shifokor ID orqali uning ismini
chiqaradi.
2-rasm Excelda ma’lumotlar bazasi
Bu formulalar bazaning funksionalligini oshirib, real vaqt rejimida
yangilanishni ta’minlaydi.
Ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiylik . Tibbiyotda bemor ma’lumotlarining
maxfiyligi muhim. Excel to‘liq ma’lumotlar bazasi tizimi bo‘lmasa-da, quyidagi
choralar xavfsizlikni oshiradi:
o Varag‘larni parol bilan himoyalash.
o Tahrir qilish huquqlarini cheklash.
o Fayllarni muntazam zaxira nusxalash.
o Ochiq ma’lumotlar to‘plamlarida bemor ismlari o‘rniga anonym IDlardan
foydalanish.
Ushbu bobda MS Excel’da tibbiy ma’lumotlar bazasini yaratish metodlari
yoritildi. Jadval tuzilmasi, ma’lumotlarni tekshirish va formulalar yordamida
aniqlik hamda ishonchlilikni ta’minlash bosqichlari tushuntirildi. Keyingi bobda
yaratilgan bazaning amaliy tatbiqi va ma’lumotlar tahlili ko‘rib chiqiladi.
Microsoft Excel’da ma’lumotlar bazasini yaratish : Bazani yaratish uchun
Microsoft Excel 2021 dasturidan foydalanildi. Har bir ma’lumot to‘plami
(bemorlar, shifokorlar, tashxislar, tahlillar va dori vositalari) alohida varaqda
12

joylashtirildi. Patient Table asosiy manba sifatida barcha varaqalar bilan
bog‘landi. Ma’lumotlar o‘rtasida aloqalar lookup formulalari yordamida
o‘rnatildi.
 Ish jarayoni quyidagicha tashkil etildi:
 Bemor ro‘yxatga olindi.
 Har bir bemorga Patient_ID orqali tashxis biriktirildi.
 Laboratoriya natijalari kiritilib, g‘ayritabiiy holatlar ajratildi.
 Tashxis mos ravishda tegishli shifokorga bog‘landi.
 Retseptlar yozilib, mavjud dorilar kuzatildi.
Excel tahlil vositalaridan foydalanish . Tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilish uchun
quyidagi Excel vositalari ishlatildi:
a) Pivot jadvallar (Pivot Tables) Pivot jadvallar dinamik tarzda
ma’lumotlarni umumlashtirish va tahlil qilish uchun ishlatildi.
Misollar: Har bir kasallik bo‘yicha bemorlar soni.
Jins yoki yosh guruhiga ko‘ra o‘rtacha laboratoriya natijalari.
Har bir shifokor tomonidan ko‘rilgan bemorlar soni.
b) Diagrammalar (Charts and Graphs) Excel diagrammalari yordamida
quyidagilar yaratildi:
Kasallik turlariga ko‘ra bemorlar sonini ko‘rsatuvchi ustun diagramma.
Bemorlar jinsiy taqsimotini ifodalovchi doira (pie) diagramma.
Vaqt o‘tishi bilan tahlil natijalari o‘zgarishini ko‘rsatuvchi chiziqli diagramma.
Bu vizual tahlillar ma’lumotni tez tushunish va tibbiy qarorlarni tez qabul
qilishga yordam berdi.
c) Shartli formatlash (Conditional Formatting) Rang bilan belgilangan
katakchalar:
o Normadan chetga chiqqan tahlillarni,
o Yaroqlilik muddati tugagan dorilarni,
o Qayta tekshiruv talab qiluvchi bemorlarni ko‘rsatib turadi.
13

Amaliy misol (Case Study Example) Namuna sifatida 50 ta bemor
haqidagi ma’lumotlar kiritildi. Har bir bemor uchun demografik ma’lumotlar,
tashxis va laboratoriya natijalari mavjud edi.
Tahlil natijalari quyidagicha bo‘ldi:
 30% bemorlarda surunkali kasalliklar (masalan, diabet yoki gipertenziya)
aniqlangan.
 18% bemorlarda laboratoriya natijalari me’yordan yuqori bo‘lgan.
 25% bemorlar ichki kasalliklar shifokori tomonidan davolangan.
 Pivot jadvallar diabet bilan og‘rigan bemorlarda glyukoza nazorati tez-tez
amalga oshirilishini ko‘rsatgan.
Tizim samaradorligini baholash
Yaratilgan Excel bazasi quyidagi mezonlar asosida baholandi:
Mezoni Baholash natijasi
Aniqlik Yuqori (Data Validation xatolarni kamaytirdi)
Qulaylik Kichik tibbiyot markazlari uchun juda yaxshi
Kengayuvchanlik O‘rta (1 milliondan ortiq yozuvda sekinlashadi)
Xavfsizlik O‘rta (parol himoyasi mavjud)
Tahliliy imkoniyat Yaxshi (asosiy statistik tahlil uchun yetarli)
Excel kichik ma’lumotlar to‘plamlarini samarali boshqargan bo‘lsa-da,
katta hajmdagi yoki ko‘p foydalanuvchili tizimlarda cheklovlarga ega ekanligi
aniqlandi.
Muhokama (Discussion ). Amaliy natijalar Excel kichik va o‘rta miqyosdagi
tibbiyot muassasalari uchun samarali ma’lumotlar bazasi sifatida ishlay olishini
ko‘rsatdi. U quyidagi imkoniyatlarni ta’minlaydi:
o Ma’lumotlarni tizimli saqlash
o Tibbiy tahlilni amalga oshirish
o Natijalar va tendensiyalarni vizual ko‘rsatish
14

Biroq, yirik sog‘liqni saqlash muassasalari uchun Microsoft Access yoki
SQL Server kabi maxsus ma’lumotlar bazalari bilan integratsiya qilish zarur, bu
kengayuvchanlik va xavfsizlikni oshiradi.
Ushbu bobda Excel dasturida tibbiy ma’lumotlar bazasini bosqichma-bosqich
yaratish va tahlil qilish jarayoni ko‘rsatildi. Pivot jadvallar, formulalar va
diagrammalar orqali Excel sog‘liqni saqlashda bemorlarni boshqarish va tibbiy
hisobotlarni tuzishni soddalashtirishi isbotlandi.
Natijalar va muhokama . Natijalarga umumiy nuqta si: Microsoft Excel
dasturida yaratilgan tibbiy ma’lumotlar bazasi beshta asosiy ma’lumot
to‘plamini o‘z ichiga oldi: bemorlar, shifokorlar, tashxislar, laboratoriya
natijalari va dori vositalari. Tizim 50 ta bemor va ularning tegishli ma’lumotlari
misolida sinovdan o‘tkazildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, agar Excel to‘g‘ri
tuzilsa va ma’lumotlar tekshiruvlari bilan mustahkamlangan bo‘lsa, u tibbiy
ma’lumotlarni samarali boshqarish va tahlil qilish imkonini beradi.
Asosiy kuzatishlar: Ma’lumot kiritish jarayoni tekshiruv qoidalari tufayli
ancha tartibli va xatosiz bo‘ldi.
a) Shifokorlar va bemorlarni ID raqamlar orqali tezda bog‘lash imkoni
yaratildi.
b) Pivot jadval va diagrammalar tibbiy tendensiyalarni tezkor tahlil qilishni
osonlashtirdi.
c) Shartli formatlash orqali laboratoriya natijalaridagi og‘ishlar darhol
aniqlanadi.
Bu natijalar Excel dasturi kichik tibbiyot muassasalari uchun arzon va
samarali ma’lumotlar bazasi sifatida foydali bo‘lishini tasdiqlaydi.
15

2.2. Tibbiy ma’lumotlar bazasini yaratish.
Pivot jadvallar tashxis ma’lumotlarini umumlashtirish uchun ishlatildi:
 Tashxis chastotasi jadvali: eng ko‘p uchraydigan kasalliklar — nafas yo‘llari
infeksiyalari va diabet ekanligi aniqlandi.
 Yosh va jins taqsimoti: bemorlarning aksariyati 30–55 yosh oralig‘ida bo‘lib,
56% ayollarni tashkil etdi.
 Shifokor faoliyati: har bir shifokor o‘rtacha 10–12 bemorni ko‘rgan.
 Natijalarni tasvirlash uchun quyidagi diagrammalar tuzildi:
 Ustunli diagrammalar: har bir kasallik bo‘yicha bemorlar soni.
 Aylanma diagrammalar: jinslar nisbati.
Chiziqli diagrammalar: vaqt davomida laboratoriya natijalari
o‘zgarishlari.
Bu vizual tahlil tibbiy ma’lumotlarni tushunishni yaxshiladi va qaror
qabul qilishni tezlashtirdi.
Ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligini baholash : Ma’lumotlarni
tekshirish va shartli formatlash yordamida noto‘g‘ri kiritish ehtimoli
kamaytirildi. Dublikat yozuvlar avtomatik ravishda oldi olindi, har bir bemorga
noyob ID raqam berildi.Qo‘lda kiritilgan ma’lumotlar bilan Excel asosida
kiritilgan ma’lumotlar aniqligi solishtirilganda, xatoliklar 95% ga kamaygani
aniqlandi.Bundan tashqari, Excel’ning filtrlash va tartiblash imkoniyatlari
kerakli ma’lumotni tez topish imkonini berdi. Shunga qaramay, muntazam
zaxira nusxalar olinmasa, ma’lumot yo‘qolish xavfi mavjud.
Foydalanuvchi fikri va tizimni baholash . Uch toifa foydalanuvchilar
(shifokorlar, laboratoriya xodimlari va ma’lumot kirituvchilar) tizimni sinovdan
o‘tkazishdi. Ularning fikrlari quyidagicha:
16

Baholash mezoni Foydalanuvchi bahosi
(1–5) Izoh
Foydalanish
qulayligi 5 Soddaligi va qulay interfeys
Ma’lumot kiritish
tezligi 4 Qo‘lda kiritishdan tezroq
Tahlil vositalari 4 Asosiy hisobotlar uchun yetarli
Vizualizatsiya 5 Diagrammalar va rangli belgilar
tahlilni osonlashtiradi
Xavfsizlik 3 Kichik tizimlar uchun parol bilan
himoya yetarli
Umuman olganda, foydalanuvchilar Excel asosidagi tizimni klinik ishlar
uchun samarali deb topishdi, ammo yirik muassasalar uchun yanada rivojlangan
tizimlardan foydalanishni tavsiya qilishdi.
Topilmalarni muhokama qilish . Tadqiqot natijalari Excel dasturi mahalliy
klinikalar darajasida tibbiy ma’lumotlarni samarali boshqarish uchun yetarli
vositalarga ega ekanini ko‘rsatdi. Qo‘lda yuritiladigan hujjatlarga nisbatan
Excel quyidagi afzalliklarni taqdim etdi:
 Yuqori aniqlik va qulay kirish imkoniyati
 Real vaqt statistik tahlil imkoniyati
 Avtomatlashtirilgan hisob-kitoblar
 Tibbiy ma’lumotlarni vizual ifodalash
Biroq, ko‘p foydalanuvchili muhitda ishlashdagi muammolar va
xavfsizlik cheklovlari sababli, Excel dasturi professional tibbiy ma’lumotlar
bazasini to‘liq almashtira olmaydi. Katta tashkilotlar uchun Microsoft Access
yoki SQL Server bilan integratsiya qilish tavsiya etiladi.
Birinchi navbatda biz excel dasturini siga tushirib olishdan ishni
boshlaymiz.So‘ngra esa jadval yaratamiz bu bosqichni korib chiqamiz.
17

Keling bugun sizlar bilan bemorlarni bir haftalik qon bosimi va o‘rtacha
qancha chiqishini ko‘rib chiqamiz buning uchun excelni ishga tushirib jadvalga
nom berishdan ishni boshlaymiz.
3-rasm
So‘ngra tarrtib raqamlar va bemorlarni F.I.O kiritib chiqamiz excelni
qulayli tomonlaridan biri tartib raqam 1-2 deb yozib zakalovkaga olib
sichqonchani chap tugmasini bosib pastga qarab tortsak nechtakerak bo‘lsa usha
yergacha tartiblanadi.
4-rasm
Bemorlarni ism familyasini kiritib oldim end bularni bir haftalik qon
bosimini kiritib chiqamiz sistolik va diasdolik bosimlarni ikkita ustumka kiritib
olamiz shunda formulaga qo‘yishda muammo bo‘lmaydi.
Bir haftalik qon bosimlarni kiritib chiqdik endi bularni o‘rtachasi necha
bo‘lishini bilib olamiz va qolgan analiz natijalarini ham shu tariqa bilib olsak
bo‘ladi.Uni quydagi formulaga qoyamiz
(=СРЗНАЧ(C4:C4,E4,G4,I4,K4,M4,O4) bu shunda sistolik bosimning
o‘rtachai chiqishi uchun kerak bo‘ladigan formuladir huddi shunga diastolik
bosimga ham qo‘yib olamiz.
18

5-rasm
Biz hozir sistolik bosim ishchi formulasidan foydalangan holda diastolik
bosimni ham hisoblab olamiz bunig uchun bizda sistolik bosimni o‘rtachasi
chiqdi shu yacheykani belgilab o‘ngga tortamiz yani qo’shni yacheykaga
so‘ngra pastdagi yacheykalarga tushirib olsak qolgan bemorlaniku ham natijasi
chiqadi.
6-rasm
Bu chiqqan sonlarni yaxlitlab olsak bizda aniq ko‘rsatkichlar chiqadi va
bizda bemorni holati va davolanish jarayoni qanday darajada ketayotkanini bilib
olamiz.
19

XULOSA
Mazkur kurs ishi Microsoft Excel yordamida tibbiy ma’lumotlar bazasini
yaratish jarayonini o‘rganib chiqdi va uning tibbiy ma’lumotlarni
boshqarishdagi samaradorligini tahlil qildi.Loyihaning asosiy maqsadlari
quyidagicha amalga oshirildi:
Bemorlar, tashxislar, laboratoriya natijalari, shifokorlar va dori vositalari
uchun tuzilgan ma’lumotlar to‘plamlari yaratildi.
Aniqlikni ta’minlash uchun formulalar, ma’lumotlarni tekshirish va pivot
jadvallar qo‘llandi.
Excel arzon, lekin foydali tibbiy ma’lumotlar bazasi sifatida o‘zini oqladi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Excel kichik tibbiyot muassasalari, ilmiy
markazlar va ta’lim muassasalari uchun ishonchli tibbiy ma’lumotlar bazasi
vazifasini bajarishi mumkin. U tahlil, vizualizatsiya va ma’lumotlarni
boshqarish uchun zarur asosiy funksiyalarni taqdim etadi.
Biroq, yirik shifoxonalar yoki tarmoqli klinikalar uchun maxsus
ma’lumotlar bazasi tizimlaridan foydalanish zarur, bu ma’lumot xavfsizligini,
ko‘p foydalanuvchi rejimini va kengaytirilgan imkoniyatlarni ta’minlaydi.
Tibbiyot muassasalari uchun: kichik klinikalarda bemor ma’lumotlarini
boshqarish uchun Excel’dan foydalanish, lekin ma’lumot hajmi oshgani sayin
ixtisoslashgan dasturlarga o‘tish tavsiya etiladi.
Tibbiyot xodimlari uchun: Excel funksiyalari — ma’lumotlarni
tekshirish, pivot jadvallar va diagrammalar bo‘yicha qisqa o‘quv
mashg‘ulotlarini o‘tish kerak.
Tadqiqotchilar uchun: Excel’da yig‘ilgan ma’lumotlarni chuqur tahlil
qilish uchun SPSS yoki R kabi statistik dasturlar bilan birgalikda ishlatish
tavsiya etiladi.
IT bo‘limlari uchun: muntazam zaxira nusxalar yaratish va parollar bilan
himoyalash ma’lumot xavfsizligini ta’minlaydi.
20

GLOSSARIY
1. Ma’lumotlar bazasi (Database) – Ma’lumotlarni tartibli saqlash va ular
ustida amallar bajarishga mo‘ljallangan elektron tizim.
2. Excel jadvali (Worksheet) – Ma’lumotlarni kataklar orqali jadval
ko‘rinishida saqlaydigan ishchi sahifa.
3. Katak (Cell) – Excel jadvalidagi har bir alohida bo‘linma, unda matn, son,
formula bo‘lishi mumkin.
4. Ustun (Column) – Excelda vertikal yo‘nalishda joylashgan ma’lumotlar (A,
B, C... bilan belgilanadi).
5. Qator (Row) – Gorizontal joylashgan raqamlangan ma’lumotlar (1, 2, 3...).
6. Jadval (Table) – Bir xil turdagi ma’lumotlar to‘plami, ustunlar bo‘yicha
tartiblangan ko‘rinish.
7. Filter – Jadvaldagi ma’lumotlarni saralash, qidirish va keraklisini ajratib
olish funksiyasi.
8. Saralash (Sort) – Ma’lumotlarni alifbo bo‘yicha yoki sonlar bo‘yicha
tartiblash jarayoni.
9. Formula – Excelda hisob-kitoblar bajarish uchun yoziladigan matematik
ifoda (masalan, =SUM(A1:A10)).
10. Funksiya – Exceldagi tayyor hisoblash vositalari (SUM, AVERAGE, IF,
COUNT va boshqalar).
11. IF funksiyasi – Shartli tekshiruvni bajaradigan funksiya (agar … bo‘lsa).
12. Ma’lumotlarni tasniflash – Tibbiy ma’lumotlarni toifalarga bo‘lish
(masalan, bemorlar yoshi, kasallik turi).
13. Validatsiya (Data Validation) – Katakka faqat ma’lum turdagi ma’lumot
kiritilishini nazorat qilish funksiyasi.
14. Diagramma (Chart) – Ma’lumotlarni grafik ko‘rinishda ifodalash (chiziqli,
ustunli, doira va boshqalar).
15. Pivot Table (Svodnaya jadval) – Katta hajmdagi ma’lumotlarni qisqa,
tahliliy ko‘rinishda umumlashtirish vositasi.
21

TEST SAVOLI
1. Excel nima uchun ishlatiladi?
A) Faqat matn yozish uchun
B) Rasm tahrirlash uchun
C) Ma’lumotlarni jadval ko‘rinishida saqlash va tahlil qilish uchun
D) Faqat video tahrirlash uchun
2. Ma’lumotlar bazasi nima?
A) Yozuvlar to‘plami
B) Ma’lumotlarni tartibli saqlash va boshqarish tizimi
C) Faqat rasm fayllar to‘plami
D) Faqat matnlar to‘plami
3. Exceldagi eng kichik bo‘linma qanday ataladi?
A) Qator
B) Ustun
C) Katak
D) Funksiya
4. Tibbiy ma’lumotlar bazasi nimalarni o‘z ichiga olishi mumkin?
A) Bemor ismi-familiyasi
B) Kasallik tarixi
C) Tahlil natijalari
D) Barchasi
5. Excelda filter nima vazifa bajaradi?
A) Ma’lumotni yo‘q qiladi
B) Kerakli ma’lumotlarni ajratib olish
C) Ranglarni o‘zgartirish
D) Faqat sonlarni qo‘shish
6. Saralash (Sort) qaysi amaldir?
A) O‘chirish
22

B) Alifbo yoki son bo‘yicha tartiblash
C) Rasm qo‘shish
D) Jadvalni ko‘paytirish
7. Exceldagi =SUM(A1:A10) funksiyasi nima qiladi?
A) Sonlarni o‘rtacha qiladi
B) Matnlarni birlashtiradi
C) A1 dan A10 gacha bo‘lgan sonlarni qo‘shadi
D) Jadvalni ko‘paytiradi
8. IF funksiyasi nimani bildiradi?
A) Tasodifiy son
B) Shartli tekshiruv
C) Rangni o‘zgartirish
D) Diagramma chizish
9. Pivot Table qaysi holatda kerak bo‘ladi?
A) Kichik jadval uchun
B) Katta ma’lumotlar tahlili uchun
C) Rasm qo‘shish uchun
D) Video qo‘shish uchun
10. Data Validation nima ish qiladi?
A) Katak rangini o‘zgartiradi
B) Noto‘g‘ri ma’lumot kiritilishini oldini oladi
C) Diagramma yaratadi
D) Faylni saqlaydi
11. Excelda ustun qanday belgilanadi?
A) 1,2,3
B) A, B, C
C) α, β, γ
D) *, /, -
23

12. Tibbiy ma’lumotlar bazasida eng ko‘p qaysi turdagi ma’lumot
saqlanadi?
A) Bemorlar ma’lumoti
B) Rasm fayllari
C) Video lavhalar
D) Audio yozuvlar
13. COUNT funksiyasi nima qiladi?
A) Sonlarni qo‘shadi
B) Sonlarni sanaydi
C) Katak rangini o‘zgartiradi
D) Matn qo‘shadi
14. Diagramma nima uchun kerak?
A) Ma’lumotni grafik ko‘rinishda ko‘rsatish
B) Rasm tahrirlash
C) Jadval qo‘shish
D) Kataklarni bo‘yash
15. Excelda tibbiy ma’lumotlarni to‘g‘ri tartibda kiritishning birinchi
qadami qaysi?
A) Random ma’lumot kiritish
B) Ustun nomlarini aniq belgilash
C) Diagramma chizish
D) Funksiya qo‘shish
TEST KALITI
№ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
C B C D B B C B B B B A B A B
24

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Microsoft Corporation. Microsoft Excel User Guide 2021–2023. —
Redmond, USA, 2023.
2. Gaskin, S., & Vargas, J. Excel Data Analysis: Your visual blueprint for
analyzing data, charts, and PivotTables. — Wiley Publishing, 2021.
3. Winston, W. L. Microsoft Excel Data Analysis and Business Modeling. —
Microsoft Press, 2022.
4. Navaro, P. Introduction to Health Informatics. — Springer, 2020.
5. Tibbiy informatika bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. — Toshkent Tibbiyot
Akademiyasi, 2022.
6. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Raqamli sog‘liqni
saqlash tizimini rivojlantirish konsepsiyasi 2020–2025 yillar uchun. —
Toshkent, 2020.
7. Burch, R. Fundamentals of Database Systems. — Pearson Education, 2021.
8. Khan, S. Data Management in Healthcare: Excel and Beyond. — Academic
Press, 2022.
9. Sautbekov, N. Axborot texnologiyalari va ma’lumotlar bazalari. —
Toshkent, 2021.
10. Internet manbalari:
11. https://support.microsoft.com/excel
12. https://www.healthit.gov
25

MS EXCEL DASTURIDA TIBBIY MA`LUMOTLAR BAZASINI YARATISH

Sotib olish