Muammoli ta’lim texnologiyasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	61.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Muammoli ta’lim texnologiyasi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
PEDAGOGIKA FAKULTETI
MAKTABGACHA TA’LIM METODIKASI KAFEDRASI
MAKTABGACHA TA’LIM YO‘NALISHI
III BOSQICH ____- GURUH TALABASI
_____________________________________________________NING
“ MAKTABGACHA TA’LIMDA PEDAGOGIK JARAYONLARNI
LOYIHALASHTIRISH ” FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: Muammoli ta’lim texnologiyasi
BAJARDI: ______________
QABUL QILDI: ______________
BAHOSI: ______________
URGANCH - 2022
1

MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………………3 bet
Asosiy qism
1.Muammoli ta'limning vujudga kelish tarixi…………………………………6 bet
2.Muammoli ta’lim – rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyasi sifatida…………10 bet
3. Maktabgacha ta'limda muammoli ta’limni qo‘llash metodikasi……………14 bet
4. Muammoli ta’limning o’ziga hos tomonlari………………………………22 bet
XULOSA……………………………………………………………………..32 bet
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR………………………………………35
bet
ILOVALAR……………………………………………………………………
2

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi: O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
yakunlari va 2017-yilga mo'ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo'nalishlariga bag'ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma'ruzasida
ta'lim va ilm-fan, davlatning yoshlarga doir siyosatini amalga oshirish, ta'limnin g
yangi, zamonaviy usullarini jumladan, axborot kommunikatsiya texnologiyalarini
joriy etish sohasidagi ishlarni amalga oshirish yoshlarimiz, jamiyatimiz va
mamlakatimiz kelajagi uchun strategik ahamiyatga ega ekanligini ta'kidlaydilar 1
.
O‘tgan davr mobaynida mamlakatimizda o‘sib borayotgan avlodni sog‘lom
va har tomonlama yetuk voyaga yetkazish, ta’lim-tarbiya jarayoniga samarali
ta’lim va tarbiya shakllari hamda usullarini joriy etishga qaratilgan maktabgacha
ta’limning samarali tizimini tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga
oshirildi.
Maktabgacha ta’lim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish uchun
yaratilgan qulay shart-sharoitlar nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari sonini
yanada oshirish va ular ko‘rsatadigan xizmatlar turlarini kengaytirish uchun
mustahkam poydevor bo‘ldi.
Shu bilan birga, olib borilgan tahlil, bolalarning maktabgacha ta’lim bilan
qamrovini ta’minlash, maktabgacha ta’lim muassasalarini zamonaviy o‘quv-
metodik materiallar va badiiy adabiyotlar bilan to‘ldirish, sohaga malakali pedagog
va boshqaruv kadrlarini jalb qilish masalalarini hal etish zarurligini ko‘rsatmoqda.
Maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, bolalarning sifatli
maktabgacha ta’limdan teng foydalanishini ta’minlash, maktabgacha ta’lim
xizmatlarining nodavlat sektorini rivojlantirish maqsadida, shuningdek,
1
Mirziyoyev.Sh.M Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma
majlisidagi nutq 87 bet
3

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 30 sentyabrdagi «Maktabgacha
ta’lim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-
3955-son qaroriga muvofiq:
Quyidagilar, O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi quyidagilarni nazarda tutgan holda
Konsepsiyaning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi:
- maktabgacha ta’lim sohasidagi normativ-huquqiy bazani yanada
takomillashtirish;
-maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik
va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish;
-bolalarning sifatli maktabgacha ta’lim bilan qamrovini oshirish, undan teng
foydalanish imkoniyatlarini ta’minlash, mazkur sohada davlat-xususiy sherikligini
rivojlantirish;
- maktabgacha ta’lim tizimiga innovatsiyalarni, ilg‘or pedagogik va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish;
- maktabgacha ta’limni boshqarish tizimini takomillashtirish, maktabgacha ta’lim
muassasalari faoliyatini moliyalashtirish shaffofligi va samaradorligini ta’minlash;
- maktabgacha ta’lim tizimiga maktabgacha ta’lim tizimi xodimlarini tayyorlash,
qayta tayyorlash, malakasini oshirish, tanlab olish va rivojlantirishga mutlaqo
yangi yondashuvlarni joriy etish;
- maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning sog‘lom va balanslashtirilgan
ovqatlanishini, sifatli tibbiy parvarishini ta’minlash.
Quyidagilar, O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasidan ko‘rinadiki asosiy maqsad bolalarni har
taraflama sog‘lom , intelektual salohiyati yuqori qilib tarbiyalash talabi
qo‘yilmoqda. Bizga ma’lumki maktabgacha ta’lim tashkilotlarida matematikani
o‘rgatish hozirgi kundagi dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Shuni inobatga olib
turli zamonaviy metodlar, interfaol dars o‘tish metodlari va boshqa metodlar ishlab
chiqilmoqda. Shulardan biri bolalarda matematikani o‘rgatishda ertaklardan
4

foydalanish katta samara berishi tadqiqotlar natijalariga ko‘ra ijobiy samara
bermoqda.
Kurs ishi mavzusining maqsadi. Ta’lim muassasalarida muammoli ta’lim
texnologiyasidan foydalanishning o’ziga hos hususiyatlari o’rganish va muammoli
ta’lim texnologiyalarini takomillashtirishga oid metodik ishlarni o’rganish va tahlil
qilish
Kurs ishinig vazifalari :
- Ta’lim muassasalarida muammoli ta’lim texnologiyasidan foydalanish
texnologiyasini ishlab chiqish;
- Ta’lim muassasalarida muammoli ta’lim texnologiyasidan foydalanishda
o’quvchi shaxsini shakllantirishning omillarni o’rganish;
Kurs ishi ob’ekti : Ta’lim muassasalarida muammoli ta’lim
texnologiyasidan foydalanish jarayoni .
Kurs ishi predmeti – Ta’lim muassasalarida muammoli ta’lim
texnologiyasidan foydalanishning mazmuni, manbalari, shakllari, vositalari.
Kurs ishining metodi: Kuzatish , adabiyotlarni tahlil qilish, matematik
statistik
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, I bob, II bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar
5

1. Muammoli ta'limning vujudga kelish tarixi.
Respublikamizning hozirgi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
tamoyillari jahondagi taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan munosib o'rin olish
uchun ma'naviy salohiyatimizni va iqtisodiy qudratimizni yanada oshirish, ularni
XXI asr ilmiy-texnika taraqqiyoti talablariga javob beradigan tarzda qayta qurishni
talab qiladi. Buning uchun yoshlarimiz dunyoqarashini o'zgartirish, ularning bilim
va ma'naviyatlarini jahon andozalari darajasiga ko'tarish zarur.
Bugun jamiyat maktab oldiga: maxsus qobiliyatini ularning mustaqil
bilishlarini maqsadga muvofiq ravishda rivojlantirishni vazifa qilib qo'ydi.
Ana shu vazifalarni hal etishda muammoli ta'lim texnologiyasi etakchi
o'rinni egallaydi.
Muammoli ta'lim – bu mantiqiy fikrlash operatsiyasi (tahlil, umumlashtirish)
va talabalarning izlanishli faoliyati qonuniyatlarini (muammoli vaziyat, bilishga
qiziqish, ehtiyoj) hisobga olib tuzilgan ta'lim va o’qitishning ilgari ma'lum bo'lgan
usullarini qo’llashi qoidalarining yangi tizimidir. Shuning uchun ham muammoli
ta'lim ko'proq talaba fikrlash qobiliyatining rivojlanishini, uning umumiy
rivojlanish va e'tiqodining shakllanishini ta'minlaydi. Didaktikaning barcha
yutuqlarini istisno qilmay, balki ulardan foydalangan holga muammoli ta'lim ilmiy
bilim va tushunchalarni, dunyoqarashni shakllantirish, shaxs va uning intellektual
faolligini har tomonlama rivojlantirish vositasi sifatida rivojlantiruvchi ta'lim bo'lib
qoladi.
Muammoli o’qitish amerikalik faylasuv, psixolog va pedagog Dj.Dionning
nazariy qoidalariga asoslanadi va XX asrning 20-30 yillarida tarqala boshladi.
Didaktikada muammoli o’qitish yangi yo'nalish sifatida XX asrning 70-80
yillarida yuzaga keldi.
A.M. Matoshkin, T.V. Kudryashv, M.I.Maxmutov, I.Ya. Lernerlar
muammoli o’qitish qonuniyatlarini chuquro'rgandilar.

7

Muammoli o’qitishning tarixi
Muammoli
o’qitishning asosida
amerikalik psixolog,
faylasuf va pedagog
Dj. Dyui (1859-1952)
g’oyalari yotadi. U 1894 yilda Chikago
shaxrida o’qitish asosini
o’quv rejasi emas, balki
o'yinlar va mehnat
faoliyati tashkil etgan
tajriba maktabini
tashkil q ilgan. O’qish, hisoblash, yozish
bo'yicha mashg’ulotlar
bolalarning fiziologik
baloqatiga q arab o'z- o'zidan
paydo bo'lgan e h tiyojlariga
muvofiq o'tkazilgan.
Muammoli ta ’ limni amerikalik psixolog , faylasuf va pedagog D . Dyui 1894
yilda Chikagoda tashkil etgan tajriba maktabida qo ’ llagan . XX asrning 60 yillarida
bu yo’nalishda tadqiqotlar olib borildi. 70-80 yillarga kelib, amaliyotga keng joriy
etildi. Muammoli o’qitishni chuqur o’rganish XX asrning 60-yillarida
boshlangan bo’lib, uning asosida “Tafakkur- muammoli vaziyatdan boshlanadi”-
degan g’oya yotadi 2
.
Fikrlash psixologiyasi nuqtai nazaridan muammoli o’qitish g’oyasi va
tamoyillari S.L.Rubinshteyn, M.I.Maxmutov, V.Okon, I.Ya.Lerner tomonidan
ishlab chiqilgan.
Muammoli ta’lim turi ilmiy-uslubiy jihatdan 3 xil ko’rinishga ega.
1. Muammoli vaziyatni vujudga keltirish.
2. Muammoning qo’yilishi.
3. Muammoning yechimini topish.
Respublikamizning hozirgi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
tamoyillari jahondagi taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan munosib o’rin olish
uchun ma`naviy salohiyatimizni va iqtisodiy qudratimizni yanada oshirish, ularni
XXI asr ilmiy-texnika taraqqiyoti talablariga javob beradigan tarzda qayta qurishni
talab qiladi. Buning uchun yoshlarimiz dunyoqarashini o’zgartirish, ularning bilim
va ma`naviyatlarini jahon andozalari darajasiga ko’tarish zarur.Bugun jamiyat
2
Abdulhakim Shar’iy Juzjoniy. Tasavvuf va inson T., “Adolat”. 2001.
8

maktab oldiga: maxsus qobiliyatini ularning mustaqil bilishlarini maqsadga
muvofiq ravishda rivojlantirishni vazifa qilib qo’ydi. Albatta bu ishlarni barchasi
boshlang`ich ta`limdan boshlash kerak. Ana shu vazifalarni hal etishda muammoli
ta`lim texnologiyasi etakchi o’rinni egallaydi. Bizga ma`lumki zamonaviy ta`lim
texnologiyasida muammoli ta`lim alohida o’rin tutadi.
Muammoli ta`lim texnologiyasining zamirida yoki bir-biriga bog’liq bo’lgan
muammolar zanjiri yotadi. Dars jarayonida o’quvchi muammoni echar ekan,
o’zicha muhim bo’lgan «kashfiyot» qiladi.Bu hol o’quvchida o’ziga ishonch xosil
qiladi (ya`ni mening kashfiyotim, men topdim, ixtiro qildim) Mana shu tomoni
bilan muamoli ta`lim texnologiyasi boshqa barcha o’qitish texnologiyalaridan
ustun turadi.Chunki bunda o’quvchi izlanish olib borish, taxlil qilish, empirik
xulosa chiqarish, boshqa vaziyatga qo’llash, fikr muloxazalarini taxminan
sistemalashtirib isbotlash kelgusida amaliy faoliyatga qo’llash malakalarini egallab
boradi. Muammoli ta`lim an`anaviy o’qitish metodikasiga tayanadi. O’qituvchi
muamoli vaziyatni o’quvchilar oldiga qo’yish bilan bir qatorda , uni echish uchun
izlanish zarurligini, izlanish uslublarini o’quvchilarga o’rgatadi.
Muammo yechimini topish. Izlashga o’tish uchun, eng avvalo zaruriy muxit
yaratilishi kerak. Muammo aniq bo’lishi, o’quvchilar o’ni yechimini izlash
jarayonida oldingi mavzularda,fanlarda olgan ma`lumotlari, tushunchalari,
bilimlaridan foydalana oladigan bo’lishi kerak. O’quvchilar olidga qo’yilgan
muammo o’zining dolzarbligiga ega bo’lishi ham muhim ahamiyatga ega.
O’quvchi izlanishni ma`lum bir sistemada, muayyanlikda bo’lgan muammo ustida
olib borish kerak. Shunda o’quvchi muammoni taxlil qiladi, qismlarini ajrata oladi
va yechish uchun kirishadi.
Ta`lim jarayonini loyihalash bevosita muammoli ta`limni qo’llashga va
aksincha, muammoli ta`lim ta`limini loyixalashga olib keladi. Muammoni o’qitish
texnologik loyixalashtirilgan o’quv jarayonini amalga oshirishning didktik
konstruktsiyasi sifatida qo’llaniladi. Amerikalik olim U. Gordon (1960)
o’quvchilarga muammolarni, uning tashkil qiluvchi elementlarini shakllantirishni
o’rgatishni, izlanishning bosh maqsadini ajrata bilishni, turli-tuman xarakterdagi
9

masalalar echimining o’xshashlarini qidirishni o’rgatish muammoli ta`lim jarayoni
uchun muhimligini ta`kidlaydi.
O’qituvchi muammoni qo’yishnigina bilibgina qolmay uning echimini topish
usullarini o’quvchilarga o’rgatishi kerak. Muammoni to’g’ri (muayyan masalaga
o’xshash, masalalar qandayechiladi), shaxsiy (muayyan masalada berilgan obyekt
obraziga kirishga xarakat qilish va shu nuqtai-nazardan muloxaza yuritishga urinib
ko’rish), simvolitik (ikki jumla orqali masalaning mohiyatini obrazli aniqlashni
berish), fantastik (bu masalani ertak qahramonlari qanday echgan bo’lar edilar).
Muammoli vaziyatni bunday usulda echishga o’rgatish orqali o’quvchilarni
sinektik, abstraktsiyalash, fantaziya qilish, o’zgalarni eshitish, oddiydan g’ayri
oddiyni, g’ayrioddiydan oddiyni topish, o’xshatishlardan mohirona foydalanish
ko’nikmalari shakllantiriladi.
10

2. M uammoli ta’lim – rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyasi sifatida
An’anaviy pedagogik usuldagi – bilimlardan muammoga qarab – o‘quvchilar
mustaqil ilmiy izlanish ko‘nikma va malakalarini hosil qila olmaydi, chunki ularga
o‘zlashtirish uchun tayyor natijalar taqdim etiladi. Muammoning yechimi ijodiy
fikrlashni taqozo etadi. O‘zlashtirilgan bilimlar shablonlarini takrorlash bilan
bog‘liq bo‘lgan reproduktiv psixik jarayonlar, muammoli vaziyatlarda hech qanday
samara bermaydi.
Agar inson muntazam tayyor bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga
o‘rgatilgan bo‘lsa, uning tabiiy ijodiy qobiliyatini so‘ndirish ham mumkin; u
mustaqil fikrlashni «esdan chiqaradi» Fikrlash jarayoni muammoli masalalarni
yechishda a’lo darajada namoyon bo‘ladi va rivojlanadi.
Muammoli o‘qitishda kechadigan jarayonlarning psixologik mexanizmi
quyidagicha bo‘ladi: inson ziddiyatli, yangi, noma’lum muammoga (muammo –
murakkab nazariy yoki amaliy masala bo‘lib, yashirin ziddiyatlarni qamrab oladi,
uning yechimi turli, hatto muqobil vaziyatlarni talab etadi) duch keladi, unda
hayratlanish, ajablanish holati paydo bo‘ladi, «gap nimada?» degan savol tug‘iladi.
O‘quvchi noma’lum yechimni topish uchun mustaqil yoki o‘qituvchi
yordamida izlanadi. Muammoni jamoaviy hal etishda paydo bo‘luvchi, sub’ekt-
ob’ekt-sub’ekt munosabatlari ijodiy fikrlashni faollashtirishga olib keladi.
1. Muammoli ta’lim va uning o’ziga xosliklari.
Bugungi kunda, muammoli o‘qitish deganda mashg‘ulotlarda pedagog
tomonidan yaratiladigan muammoli vaziyatlar va ularni yechishga qaratilgan
o‘quvchilarning faol mustaqil faoliyati tushuniladi. Buning natijasida o‘quvchilar
kasbiy bilimlarga, ko‘nikmalarga, malakalarga ega bo‘ladilar va fikrlash
qobiliyatlari rivojlanadi.
Muammoli o‘qitish, o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarga
taalluqli, chunki bu yerda shaxs sub’ekt sifatida qaraladi, muammoli vaziyatlarning
maqsadi - pedagogik jarayonda o‘ziga xos qiziqish uyg‘otishdir.
11

Muammoli vaziyatlar kiritilib, an’anaviy, bayon etish o‘quv materialining
eng optimal tarkibi hisoblanadi. Pedagog muammoli vaziyat yaratadi, o‘quvchini
uni yechishga yo‘naltiradi, yechimni izlashni tashkil etadi. Muammoli o‘qitishni
boshqarish, pedagogik mahoratni talab etadi, chunki muammoli vaziyatning paydo
bo‘lishi individual holat bo‘lib, tabaqalashtirilgan va individuallashtirilgan
yondashuvni talab etadi.
Muammoli o‘qitish, ijodiy jarayondan nostandart ilmiy-o‘quv masalalarni
nostandart usullar bilan yechishni taqozo etadi. Talabalarga mashq uchun
beriladigan masalalar, olingan bilimlarni mustahkamlash va malakalar hosil qilish
uchun xizmat qilsa, muammoli masalalar esa faqat yangi yechimlar izlashga
qaratiladi.
O‘quv materialini muammoli taqdim etilishining mohiyati shundaki, unda
o‘qituvchi bilimlarni tayyor holda taqdim etmasdan, o‘quvchilar oldiga muammoli
masalalar qo‘yadi, ularni yechimining yo‘llari va vositalarini izlashga undaydi.
Muammo, yangi bilimlar va harakat usullar sari, o‘zi yo‘lga boshlaydi.
Muammoli o‘qitishda kechadigan jarayonlarning psixologik mexanizmi
quyidagicha bo‘ladi: inson ziddiyatli, yangi, noma’lum muammoga (muammo –
murakkab nazariy yoki amaliy masala bo‘lib, yashirin ziddiyatlarni qamrab oladi,
uning yechimi turli, hatto muqobil vaziyatlarni talab etadi) duch keladi, unda
hayratlanish, ajablanish holati paydo bo‘ladi, «gap nimada?» degan savol tug‘iladi.
O‘quvchi noma’lum yechimni topish uchun mustaqil yoki o‘qituvchi yordamida
izlanadi. Muammoni jamoaviy hal etishda paydo bo‘luvchi, sub’ekt-ob’ekt-sub’ekt
munosabatlari ijodiy fikrlashni faollashtirishga olib keladi .
Muammoli ta`lim jarayonida o’qituvchi o’quvchilar o’rtasida fikrlar
almashishinishini boshqarish; ishonchli dalillar asosida o’z fikrida tura olish;
muxolif tomnning fikrini munozara qilish, malakasini rivojlantirish; o’quvchini
aktiv fikrlash faoliyatiga asoslash, masalani dolzarblashtirish, o’z fikrini bayon
qilishnigina emas, balkim boshqalarni ham eshitish mahoratini rivojlantirish,
o’quvchilar bildirgan fikrlardan foydali axborotni olish va zurur xulosalar chiqarish
va o’quvchilar ixtirochilik, tadqiqotchilik, loyihalovchilik kabi zaruriy sifatlarni
12

shakllantirishdir. Muammoli ta`lim – bu mantiqiy fikrlash operatsiyasi (tahlil,
umumlashtirish) va o’quvchilarning izlanishli faoliyati qonuniyatlarini (muammoli
vaziyat, bilishga qiziqish, ehqtiyoj) hisobga olib tuzilgan ta`lim va o’qitishning
ilgari ma`lum bo’lgan usullarini qo’llash qoidalarining yangi tizimidir. SHuning
uchun ham muammoli ta`lim ko’proq o’quvchi fikrlash qobiliyatining
rivojlanishini, uning umumiy rivojlanish va e`tiqodining shakllanishini
ta`minlaydi.
Didaktikaning barcha yutuqlarini istisno qilmay, balki ulardan foydalangan holda
muammoli ta`lim ilmiy bilim va tushunchalarni, dunyoqarashni shakllantirish,
shaxs va uning intellektual faolligini har tomonlama rivojlantirish vositasi sifatida
rivojlantiruvchi ta`lim bo’lib qoladi.
Muammoli ta`lim an`anaviy o’qitish metodikasiga tayanadi. O’qituvchi muamoli
vaziyatni o’quvchilar oldiga qo’yish bilan bir qatorda , uni echish uchun izlanish
zarurligini, izlanish uslublarini o’quvchilarga o’rgatadi. Muammo echimini topish.
Izlashga o’tish uchun, eng avvalo zaruriy muxit yaratilishi kerak.Muammoli ta`lim,
rivojlanuvchi ta`lim, muammoli ta`lim maqsadi, vazifalari, vositalari, muammoli
ta`lim darajalari, muammoli dars strukturasi. Respublikamizning hozirgi davrdagi
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish tamoyillari jahondagi taraqqiy etgan mamlakatlar
qatoridan munosib o’rin olish uchun ma`naviy salohiyatimizni va iqtisodiy
qudratimizni yanada oshirish, ularni XXI asr ilmiy-texnika taraqqiyoti talablariga
javob beradigan tarzda qayta qurishni talab qiladi. Buning uchun yoshlarimiz
dunyoqarashini o’zgartirish, ularning bilim va ma`naviyatlarini jahon andozalari
darajasiga ko’tarish zarur 3
.
Dunyoda har bir xalqning asrlar, zamonlar osha yashab kelayotgan milliy
qadriyatlari bor. Yosh avlodni ma’nan barkamol etib tarbiyalashda ham shubhasiz,
milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslanamiz. Aynan milliy va umuminsoniy
qadriyatlar qadrlangan jamiyatda ijtimoiysiyosiy muhit fuqarolik institutlarini
rivojlanlantirish uchun yetarli darajada shakllangan bo‘ladi, bunday jamiyatda u
yoki bu masala yuzasidan jamoatchilik fikri ana shu qadriyatlar asosida yuzaga
3
Bo’riyev O Oila va yangi an‘analar. T, O’qituvchi 2005 yil 127 bet
13

keladi. Eng muhimi, turli millat-elatlarga xos milliy qadriyatlar umuminsoniy
qadriyatlar bilan uyg‘unlashib, dunyoda xalqlararo birdamlik, hamjihatlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Jamiyat haqidagi ta'limot va nazariyalarning ijodiy rivojlantirilishi, bir
tomondan, uning umumiy rivojlanish xususiyatlarini aks ettirsa, ikkinchi
tomondan, tarixiy taraqqiyotning nazariy, metodologik, amaliy jihatlarini
aniqlashtiradi va istiqbollarini ko'rsatadi. Shu nuqtayi nazardan, hozirgi zamon
jamiyatshunosligini insoniyat taraqqiyoti haqidagi ilmiy qarashlarning davomi
sifatida qarash lozim. Hozirgi zamon jamiyatshunosligi g'oyat xilma-xil muqobil
ta'limotlardan iborat. Jamiyat haqidagi muqobil qarashlarning turli-tumanligi, bir
tomondan, uni kompleks-sistemali tasavvur qilishga imkon beradi. Ikkinchi
tomondan, «ta'limotlar ummonidan* ma'qulini tanlashni murakkablashtiradi.
Shuning uchun insoniyat oldida qaysi la'limot ilmiy. obyektiv haqiqatga
da'vogarlik qilishi mumkin, degan savol muqarrar bo1 lib qolmoqda 4
.
Hozirgi suniiy intellekt havosi hammaning dimog`ida ekan, biz kattlar , umuman
olganda pedagoglar yoshlarni tarbiyasi bilan bir qatorda ularning ongida nima
ko`proq tasavvur uyg`otayotganini aniqlashimiz zarur. Chunki u yosh boshlang`ich
ta`lim yoshidagi bolaning fikrlashiga uning maqsad tanlashida harakterida salbiy
o`zgarish uyg`otmayotganligini doimo nazoratda tutish muhim. Milliy qadriyatlar
yoshlarga kattalarga xurmat, vatanga sadoqat, insoni sevish, hayotda missiyasini
topishga yordam beradi. Milliy g`oya esa ularni mushtarak manfaatlar atrofida
birlashtiradi, xarakatga keltiradi. Xalqimizning boy ma’naviy qadriyatlarini
yoshlarimiz ongiga singdirish ularni vatan uchun naf keltiradigan avlodga
aylantiradi. Bu millat yana uzoq yillar yashashi uchun bu yoshlar mas’ul va ularni
har tomonlama yetuk qilib tarbiyalashimiz kerak. Buni biz pedagoklar uyda ota
ona, maktabda ustoz bo`lib bosqichma-bosqich singdirib, uzluksiz yetkazib
borishimiz kerak.
3. Maktabgacha ta'limda muammoli ta’limni qo‘llash metodikasi
4
Berdiev G ―O‘quvchilarda shaxslararo munosabatlarning o‘ziga hos hususiyatlari // Xalq ta‘limi j. - T.: 2008. №
6. 256 bet
14

Muammoli ta’lim-tarbiyalanuvchilar faoliyatini nazariy va amaliy muammolarni
va ushbu muammoli vaziyatlar kuchi orqali yaratilgan muammoli topshiriqlarni hal
etish orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirishga asoslangan holda tashkil etish usulidir.
Muammoli ta’lim ta’lim oluvchilarning bahslari, mushohadalarida amalga
oshiriluvchi analiz-sintez faoliyatiga asoslanadi. Bu ta’limning tadqiqotchilik
turidir. Uning vazifasi faol bilish jarayoniga undash va tafakkurda ilmiy-tadqiqot
uslubini shakllantirishdir. Muammoli o‘qitish ijodiy, faol shaxs tarbiyasi
maqsadlariga mos keladi.
Muammoli o‘qitish jarayonida tarbiyalanuvch ining mustaqilligi o‘qitishning
reproduktiv shakllariga nisbatan tobora o‘sib boradi.
Muammoli o‘qitishning mohiyatini tarbiyachi tomonidan bolalarning
o‘quv ishlarida muammoli vaziyatni vujudga keltirish va o‘quv vazifalarini,
muammolarini va savollarini hal qilish orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirish
bo‘yicha ularning bilish faoliyatini boshqarish tashkil atadi. Bu esa bilimlarni
o‘zlashtirishning ilmiy-tadqiqot usulini yuzaga keltiradi.
Muammoli vaziyat muayyan pedagogik «vositalarda maqsadga muvofiq
tashkil etiladigan o‘ziga xos o‘qitish sharoitida yuzaga keladi. Shuningdek,
o‘rganilgan mavzular xususiyatlaridan kelib chiqib, bunday vaziyatlarni
yaratishning maxsus usullarini ishlab chiqish zarur.
Muammoli vaziyat har qanday
fikrlash mashaqqatlaridan farq qilib, unda talaba mashaqqat talab qilgan ob’ekt
(tushuncha, fakt)ning unga avval va ayni vaqtda ma’lum bo‘lgan vazifa, masala
bo‘yicha ichki, yashirin aloqalarini anglab yetadi. M uammo o‘qitishning
mohiyati shundaki, u tarbiyalanuvchiga tanish bo‘lgan ma’lumotlar va yangi
faktlar, hodisalar (qaysiki, ularni tushunishi va tushuntirish uchun avvalgi bilimlar
kamlik qiladi) o‘rtasidagi ziddiyatdir. Ziddiyat bilimlarni ijodiy o‘zlashtirish uchun
harakatlantiruvchi kuchdir.
Muammoli ta’lim murakkabligiga ko‘ra turli darajada bo‘lishi, ya’ni tashkil
etilishi mumkin. Bu tarbiyalanuvchining tayyorgarlik darajasiga, bilim darajasiga
va fikrlash qobiliyatining rivojlanganlik darajasiga bog‘liq holda tanlanadi.
15

Muammoli ta’limning birinchi darajasi – o‘qituvchi tomonidan muammo
yaratiladi va o‘qituvchi tomonidan yechimlar ishlab chiqiladi, bolalar bu holda
muammoli ta’lim jarayonida faoliyat yuritishga o‘rganadilar.
Muammoli ta’limning ikkinchi darajasida – o‘qituvchi tomonidan muammo
vujudga keltiriladi va bolalar tomonidan yechiladi. Bu holda bolalar muammoni
yechish usulini kuzatadilar va passiv holatda bo‘ladilar. Ular muammoni yechish
malakasi bilan tanishadilar.
Muammoli ta’limning uchinchi darajasida – bolalar tomonidan muammoli
vaziyat tashkil etiladi va muammo o‘rtaga tashlanadi. Bolalar tomonidan mustaqil
ravishda yechim topiladi. Bunda talabalar faol ishtirok etadilar va ularda mustaqil
va ijodiy fikrlash refleksi rivojlanadi.
Muammoli vaziyatlar mazmuniga ko‘ra quyidagicha tavsiflanadi:
1. Maqsad noma’lum – uni aniqlash kerak.
2. Faoliyat ob’ekti noma’lum – uni aniqlash kerak.
3. Faoliyat usuli noma’lum – uni aniqlash kerak.
4. Faoliyatni bajarish shartlari noma’lum – uni aniqlash kerak.
O‘quv jarayonida o‘qituvchi muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish uchun
ularni tashkil etish texnologiyasi bilan tanish bo‘lishi kerak. Albatta bu vazifa
mavzuning xarakteridan kelib chiqqan holda bajariladi. Muammoli vaziyatlarni
quyidagi turlari bor:
1. Kutilmagan favqulodda – hayratlanarli vaziyat.
2. Nizo vaziyati.
3. Faraz qilish vaziyati.
4. Inkor qilish vaziyati.
5. Nomuttanosiblik vaziyati. (amaliy va nazariy bilimlarning bir-biriga tugri
kelmasligi, yoki eski bilimlarning yangi bilimlarga to‘g‘ri kelmasligi.
6. Tanlash vaziyati.
7. Izlanuvchi va tadqiqot ishlari o‘tkazish ham muammoli vaziyatlaridan bo‘lib
hisoblanadi.
Muammoli ta’limni qo‘ llash mahorati
16

Muammoli ta’lim bir qancha ijobiy xususiyatlarga ega. U
tarbiyalanuvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatadi. Bu esa bugungi axborotlar
oqimi davri uchun o‘ta muhim. Fikrlash refleksni, ijodkorlikni va qiziqishni
rivojlantiradi. O‘zlashtirilgan bilimlarni puxta bo‘lishiga yordam beradi.
Tarbiyalanuvchilarni faollashtiradi va kasbiy tayyorgarlikni mustahkamlaydi.
Ammo bu ta’limning bir muncha chegaralanganlik tomonlari ham yo‘q deb
bo‘lmaydi. Muammoli ta’limni tashkil etish va o‘tkazish bir muncha ko‘proq vaqt
talab etadi. Barcha mavzularni bu usuldan foydalangan holda tashkil etib
bo‘lmaydi. Tarbiyalanuvchilar soni chegaralanadi. O‘qituvchi differensial va
individual yondashuvni ishlab chiqmasa, ba’zi passiv tarbiyalanuvchilar chetda
qolib ketadi.
Muammoli o‘qitishning bosh psixologik-pedagogik maqsadlari quyidagilardan
iborat:
 Tarbiyalanuvchi ning fikrlash doirasini va qobiliyatlarini o‘stirish, ijodiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish;
 muammoni mustaqil yechishda va faol izlanish davrida olingan bilim va
ko‘nikmalarni tarbiyalanuvchilar tomonidan o‘zlashtirilishi, buning
natijasida ushbu bilim va ko‘nikmalar an’anaviy o‘qitishdagidan ko‘ra
ancha mustahkam bo‘ladi;
 nostanart muammolarni ko‘ra oluvchi, qo‘ya oluvchi va yecha oluvchi
o‘quvchining faol ijodiy shaxsini tarbiyalash;
 kasbiy muammoli fikrlashni rivojlantirish – har bir aniq faoliyatda
o‘zining xususiyatlariga ega.
Har qanday o‘quv materiali ham muammoli bayon etishga mos
kelavermaydi. O‘quvchilarga fan tarixini o‘rgatishda muammoli vaziyatlarni
yaratish oson. Farazlar, yechimlar fandagi yangi ma’lumotlar takroriy bosqichidagi
an’anaviy tasavvurlarning inqirozi, muammoga yangicha yondashuvlarni izlash va
hokazolar muammoli bayon etish uchun mos keluvchi mavzular hisoblanadi.
Kashfiyotlar tarixi orqali izlanish mantiqini egallash – muammoli fikrlashni
shakllantirishning asosiy istiqbolli yo‘llardan biridir. O‘qitishning an’anaviy
17

usulidan muammoliga o‘tish muvaffaqiyati, quyidagi ikki omil bilan
belgilanadigan «muammolik darajasi»ga bog‘liq bo‘ladi:
 muammoning murakkablik darajasi – mazkur muammo doirasida talaba
uchun ma’lum va noma’lumlar nisbatiga ko‘ra aniqlanadi;
 muammo yechimida o‘quvchilar ijodiy ishtirokining ham jamoaviy ham
shaxsiy hissalari hisobga olinadi.
Muammoli metodning mohiyati mashg‘ulotlar jarayonida muammoli
vaziyatlarni yaratish va yechishdan iborat bo‘lib uning asosida didaktik ziddiyatlar
yotadi. Muammoli ta’lim konsepsiyasining asosiy tushunchalari «muammoli
vaziyat» «muammo», «muammoni topish» kabilar hisoblanadi. Chizmadan
anglanadiki muammoli vaziyat bu metodning dastlabki ko‘rinishi hisoblanib
o‘zida sub’ektning aniq yoki qisman tushunib yetilgan muammoni ifodalaydi uni
bartaraf etish yangi bilimlar usullar va harakat ko‘nikmalarini o‘zlashtirishni
taqozo etadi. Agar o‘quvchida qiyinchiliklarni yo‘qotish yo‘llarini izlab topish
uchun boshlang‘ich ma’lumotlar bo‘lmasa shubhasiz muammoli vaziyat
yechimini u qabul qilmaydi ya’ni muammoning yechimi uning ongida aks
etmaydi. Fikrlash muamo mohiyatini tushunib etilishi ifodalanishi mavjud bilim
va ko‘nikmalar majmuasi va izlanish tajribasi asosida muammoli vaziyatni qabul
qilish bilanoq boshlanadi. Bu holda muammoli vaziyat muammoga aylanadi. Har
bir muammo muammoli vaziyatni o‘zida namoyon etadi biroq barcha muammoli
vaziyat muammoga aylanavermaydi.
Ziddiyatlarni bartaraf etish nafaqat ilmiy bilish yo‘li shu bilan birga o‘quv
yo‘li hamdir
Mazkur metoddan foydalanish jarayonida muammo yechimini topishga yordam
beruvchi yo‘nalishlar ko‘rsatilmaydi va chegaralanmaydi. Bu xususiyat muammoli
masalaga xosdir. Muammoda yechimning qandaydir parametrlari ko‘rsatilsa u
muammoli masala hisoblanadi. Har qanday muammoli topshiriq ma’lum
muammoni demak muammoli vaziyatni ham qamrab oladi. Biroq yuqorida
ta’kidlanganidek barcha muammoli vaziyat muammo bo‘la olmaydi. Inson har
doim muammoli masalalarni hal etadi. Agar uning oldida muammo paydo bo‘lsa
18

uni muammoli masalaga aylantiradi, ya’ni uning yechimi uchun o‘zidagi bilimlar
tizimiga tayanadi va ma’lum ko‘rsatishlarni belgilab oladi. Muvaffaqiyatsizlikka
uchragan taqdirda, u boshqa ko‘rsatkichlarni qidiradi va shu muammo bo‘yicha
yangi variantlardagi masalalarni loyihalaydi 5
.
Evristik o‘qitish metodi
Evristik o‘qitish metodini qo‘llashda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan hamkorlikda
hal etilishi zarur bo‘lgan masalani aniqlab oladi.O‘quvchilar esa mustaqil ravishda
taklif etilgan masalani tadqiq etish jarayonida zaruriy bilimlarni o‘zlashtirib
oladilar va uning yechimi bo‘yicha boshqa vaziyatlar bilan taqqoslaydi.
O‘rnatilgan masalani yechish davomida o‘quvchilar ilmiy bilish metodlarini
o‘zlashtirib tadqiqotchilik faoliyatini olib borish ko‘nikmasi tajribasini
egallaydilar.
Ta’lim jarayonida tadqiqotchilik o‘qitish metodini qo‘llashda o‘qituvchi va
o‘quvchilar tomonidan quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
O‘qituvchi faoliyatining
tuzilmasi O‘quvchi faoliyatining tuzilmasi
- o‘quvchilarga o‘quv muammosini
taklif etish;
- o‘quvchilar bilan hamkorlikda
tadqiqot masalasini o‘rnatish;
- o‘quvchilarning ilmiy faoliyatini
tashkil etish - o‘quv muammolari mohiyatini anglab
olish;
- tadqiqot muammosini o‘qituvchi va
o‘quvchilar bilan birgalikda o‘rnatishda
faollik ko‘rsatish;
- ularni yechish usullarini topish;
- tadqiqiy masalalarni yechish usullarini
o‘zlashtirish
Evristik metodi o‘qituvchilardan ijodiy xususiyat kasb etuvchi yuqori
darajadagi bilish faoliyatini tashkil eta olish ko‘nikma va malakalariga ega
bo‘lishni taqozo etadi. Buning natijasida o‘quvchilar mustaqil ravishda yangi
bilimlarni o‘zlashtira oladilar. Ular odatda yuqori sinf o‘quvchilarining
5
. Jo’raev A.J Tarbiyaviy darslarni o’tish. T., ‘O’qituvchi 2004 yil 176 bet
19

o‘zlashtirish darajalarini hisobga olgan holda ma’lum holatlarda qo‘llaniladi.
Ushbu metodlardan boshlang‘ich sinflarda foydalanish amaliyotchi-
o‘qituvchilarning fikrlariga ko‘ra bir muncha murakkab hisoblanadi. Biroq
uzluksiz ta’lim tizimiga shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni faol joriy etishga
yo‘naltirilgan ijtimoiy harakat amalga oshirilayotgan mavjud sharoitda ushbu
yo‘nalishdagi loyihalarni tayyorlash o‘ziga xos dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib
bormoqda. Shunga qaramasdan bu tasnif maktab amaliyotida birmuncha keng
tarqalgan va pedagogik hamjamiyat tomonidan e’tirof etilgan. Shuningdek buyuk
didakt I.Ya.Lerner asarlari asosida ilmiy tadqiqot ham amalga oshirilgan.
Muammoli ta’lim texnologiyasining asosi insonni fikrlashi muammoli vaziyatni
hal etishdan boshlanishi hamda uning muammolarini aniqlash, tadqiq etish va yech
ish qobiliyatiga ega ekanligidan kelib chiqadi. Muammoli ta’lim o’quvchilarning
ijodiy tafakkuri va ijodiy qobiliyatlarini oshirishda jiddiy ahamiyatga ega.
Muammoli vaziyat yaratish usullari:
O’qituvchi o’quvchilarga dars mavzusi bilan bog’liq ziddiyatli holatni tushuntirish
va uni yechish yo’lini topishni taklif qilish;
- Bir masalaga doir turli nuqtai nazarlarni bayon qilish;
- Hal etish uchun yetarli bo’lmagan yoki ortiqcha ma’lumotlar bo’lgan yoki
savolning qo’yilishi noto’g’ri bo’lgan masalalarni taklif etish.
Muammoli vaziyatni hal etish darajalari:
- O’qituvchi muammoni qo’yadi va o’zi yechadi;
- O’qituvchi muammoni qo’yadi va uning yechimini o’quvchilar bilan birgalikda
topadi;
- O’quvchilarning o’zlari muammoni qo’yadilar va uning yechimini topadilar.
Muammoli vaziyatni yechishda qo’llaniladigan usullar:
- Muammoni turli nuqtai nazardan o’rganish, tahlil qilish;
- Solishtirish, umumlashtirish;
- Dalillarni aniqlash va qo’llash;
- Vaziyatga bog’liq xulosalar chiqarish;
- O’quvchilarning o’zlari aniq savollar qo’yishi va boshqalar.
20

Muammoli ta’lim bosqichlari :
1. Muammoli vaziyat hosil qilish.
2. Muammoni yechish taxminlarini shakllantirish.
3. Yechimning to’g’riligini tekshirish (olingan yechim bilan bog’liq axborotni
tizimlashtirish orqali).
Muammoni hal etish bosqichlari:
1. Isbotlash – bu muammoning ilgari to’g’ri deb tan olingan sabablar bilan
bog’liqlarini topish asosida amalga oshiriladi.
2. Tekshirish – buni tanlangan sababning oqibatida hal etilayotgan muammo hosil
bo’lishi to’g’riligini asoslash bilan amalga oshiriladi.
3. Tushuntirish – bu muammoning yechimi nima uchun to’g’riligini tasdiqlovchi
sabablarni aniqlash asosida amalga oshiriladi
Muammoli vaziyatni o’quv mashg’ulotlarining barchasida shakllantirish
mumkin. Uni dars jarayonida qancha ko’p shakllantirish o’qituvchiga bog’liq.
Muammoli vaziyatning ahamiyati shundaki, u o’quvchilar diqqatini bir joyga
(muammoga) qaratadi va o’quvchilarning izlanishiga, fikrlashga o’rgatadi.
Muammoli ta’lim o’qituvchi rahbarligida muammoli vaziyat vujudga keltirilib,
mazkur muammo o’quvchilarning faol, mustaqil faoliyati natijasida nazariy bilim,
amaliy ko’nikma va malakalarni ijodiy o’zlashtirish va aqliy faoliyatni
rivojlantirishga imkon beradigan ta’lim jarayonini tashkil etishni nazarda tutadi.
Muammoli o’qitish jarayonida beriladigan topshiriqlar o’quvchilarga tadqiqiy,
evristik, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish bo’yicha topshiriqlar beriladi.
Bunda:
• nostandart masalalarni tuzish bo’yicha;
• shakllantirilmagan savol bilan;
• ortiqcha ma’lumotlar bilan;
• o’zining amaliy kuzatuvlari asosida mustaqil umumlashtirish;
• yo’riqnomalardan foydalanmasdan qandaydir ob’ekt mohiyatini bayon etish;
• olingan natijalarni qo’llash chegaralarini va darajalarini aniqlash;
• hodisaning namoyon bo’lish mexanizmini aniqlash;
21

• «bir lahzada» topish kabi topshiriqlarni berish mumkin.
Muammoli vaziyatlarda yechimga kelishning algoritmi quyidagi tartibda amalga
oshiriladi.
Muammoni qo’yish, ma’lumotlar fondini to’plash, qayta ishlash, yechim
modelini aniqlash, qo’shimcha ma’lumotlar to’plash va ularni tanlangan yechim
modelida aks ettirish, yangi ma’lumotlar va yechim modeli o’rtasidagi zidlikni
aniqlash, zidlikni yechimini topish, yangi yechim modelini yaratishdan iboratdir.
22

2. Muammoli ta’limning mazmun mohiyati
Bugungi kunda, muammoli o’qitish deganda mashg’ulotlarda pedagog
tomonidan yaratiladigan muammoli vaziyatlar va ularni echishga qaratilgan
tarbiyalanuvchilarning faol mustaqil faoliyati tushuniladi. Buning natijasida
tarbiyalanuvchilar kasbiy bilim, ko'nikma va malakalarga ega bo'ladilar hamda
fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi.
Muammoli ta'lim o’qitishning eng samarali usulidir. Pedagog muammoli
vaziyat yaratadi, talabani uni echishga yo'naltiradi, yechimni izlashni tashkil etadi.
Muammoli o’qitishni boshqarish, pedagogik mahoratni talab etadi, chunki
muammoli vaziyatning paydo bo'lishi-individual holat bo'lib, tabaqalashtirilgan va
individuallashtirilgan yondashuvni talab etadi.
Muammoli ta'lim nazariyasi talaba intellektual kuchining rivojlantiruvchi
ta'limni tashkil qilishning psixologik-pedagogik yo'llari va usullarini tushuntiradi.
muammoli ta'lim deyilganda, o’qituvchi (pedagog) rag’barligida
muammoli vaziyat yuzaga keltirilib, mazkur muammo tarbiyalanuvchilarning faol
mustaqil faoliyati natijasida bilim, ko'nikma va malakalarni ijodiy o'zlashtirish va
aqliy faoliyatni rivojlantirishga imkon beradigan ta'lim jarayonini tashkil etish
nazarda tutiladi. Shuningdek, muammoli o’qitishning mohiyatini o’qituvchi
(pedagog) tomonidan tarbiyalanuvchilarning o’quv ishlarida muammoli vaziyatni
vujudga keltirish va o’quv vazifalarini, muammolarini va savollarini hal qilish
orqali yangi bilimlarni o'zlashtirish bo'yicha ularning bilish faoliyatini boshqarish
tashkil etadi. Bu esa bilimlarni o'zlashtirishning ilmiy-tadqiqot usulini yuzaga
keltiradi.
Muammoli ta'limning muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog’liq:
1. O’quv materialini muammolashtirish;
2. Tarbiyalanuvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish;
3. Ta'lim jarayonini o'yin, mehnat faoliyati bilan uy g’ unlashtirish;
4. O’qituvchi (pedagog) tomonidan muammoli metodlardan o'z o'rnida samarali
foydalanish ko'nikmasiga ega bo'lish;
24

5. Muammoli vaziyatni hal etish yuzasidan muammoli savollar zanjirini tuzish
va mantiqiy ketma-ketlikda tarbiyalanuvchilarga bayon etish.
Muammoli ta'lim – bu tarbiyalanuvchilar ilmiy dunyoqarashini
shakllantirishning asosiy usuli bo'lib, insonning bilish va amaliy faoliyatini
boshqaruvchi muayyan shaxsiy sub'ektiv yo'llanma sifatida tushuniladi.
Dunyoqarashni shakllantirish – bu birinchi navbatda shaxsning intellektual –
faolligini shakllantirishdir. Ilmiy dunyoqarashni samarali shakllantirishning ikkita
muhim sharti mavjud:
-tarbiyalanuvchilarning tushunchalar tizimini o'zlashtirishga oid faol intellektual
fikrlash faoliyati.
-Insonning his-tuyg’usi va emotsiyasiga ta'sir etish, uning bilimini e'tiqodga
aylantirish.
Muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish turlari.
Muammoli vaziyat muayyan pedagogik vositalarda maqsadga muvofiq
tashkil etiladigan o'ziga xos o’qitish sharoitida yuzaga keladi. Shuningdek,
o'rganilgan mavzular xususiyatlaridan kelib chiqib, bunday vaziyatlarni
yaratishning maxsus usullarini ishlab chiqish zarur. Shunday qilib, o’qitishda
muammoli vaziyat shunchaki «fikr yo'lidagi kutilmagan to'siq» bilan bog’langan
aqliy mashaqqat holati emas.
Muammoli vaziyat har qanday fikrlash mashaqqatlaridan farqi qilib, unda
talaba mashaqqat talab qilgan ob’ekt (tushuncha, fakt)ning unga amal va ayni
vaqtda muhim bo'lgan vazifa, masala bo'yicha ichki, yashirin aloqalarini anglab
etadi.
Muammoli vaziyatning mohiyati shuki, u talaba tanish bo'lgan ma'lumotlar
va yangi faktlar, hodisalar (qaysiki, ularni tushunish va tushuntirish uchun avvalgi
bilimlar kamlik qiladi) o'rtasidagi ziddiyatdir. Bu ziddiyat bilimlarni ijodiy
o'zlashtirish uchun harakatlantiruvchi kuchdir.
Muammoli vaziyatning belgilari quyidagilar:
talabaga notanish faktning mavjud bo'lishi;
25

vazifalarni bajarish uchun talabaga beriladigan ko'rsatmalar, yuzaga kelgan bilish
mashaqqatini hal qilishda ulaming shaxsiy manfaatdorligi.
Muammoli vaziyatdan chiqa olish, hamma vaqt muammoni, ya'ni nima
noma'lum ekanligini, uning nutqiy ifodasi va yechimini anglash bilan bog’langan
bo'ladi.
Muammoli vaziyatni fikriy tahlil qiladigan bo'lsak, u avvalombor
tarbiyalanuvchilarning mustaqil aqliy faoliyatidir. U talabani intellektual
mashaqqat keltirib chihargan sabablarni tushunishga, unga kirish, muammoni so'z
bilan ifodalash, ya'ni faol fikr yuritishni belgilashga olib keladi. Bu o'rinda izchillik
yorqin ko'rinadi: awalo muammoli vaziyat yuzaga keladi, so'ng o’quv muammosi
shakllanadi.
O’qitish amaliyotida boshqa variant — o'sha muammo tashqi ko'rinishda
muammoli vaziyat yuzaga kelishiga muvofiq kelganday bo'ladigan variant ham
uchraydi. Faktlar, hukmlar nazariy qoidalar ziddiyatlari mazmunidagi savollar
ko'rinishidagi muammoning ifodasi odatda «nimaga» savoliga javob bo'ladigan
muammoli vaziyatning mavjudligini aks ettiradi.
Muammo uch tarkibiy qismdan iborat: ma'lum (berilgan vazifa
asosida), noma'lum (ularni topish yangi bilimlarni shakllantirishga olib keladi) va
avvalgi bilimlar (tarbiyalanuvchilar tajribasi). Ular noma'lumni topishga yo'nalgan
qidiruv ishlarini amalga oshirish uchun zarurdir. Avvalo talabaga noma'lum
bo'lgan o’quv muammosi vazifasi belgilanadi va bunda uning bajarilish usullari
hamda natijasi ham noma'lum bo'ladi, shunda tarbiyalanuvchilar o'zlaridagi avval
egallangan bilim va ko'nikmalarga asoslanib turib kutilgan natija yoki echilish
yo'lini izlashga tushadi.
Shunday qilib, tarbiyalanuvchilar biladigan vazifa va uni mustaqil hal
kilinish usuli o’quv muammosi bo'la olmaydi, ikkinchidan, biror vazifaning
echilish usullarini va uni izlash vositalarini bilishmasa ham o’quv muammosi bo'la
olmaydi.O’quv muammosini echish jarayonida tarbiyalanuvchilar aqliy
faoliyatining muhim bosqichi uning echilish usulini o'ylab topish yoki gipoteza
qo’yish hamda gipotezani asoslashdir.
26

Shaxs bilish faoliyatining izlanish davrini maxsus sxemalarda ifodalash
mumkin: muammoli vaziyat — o’quv muammosi — o’quv muammosini echish
uchun izlanish — muammoning echilishi.
Muammoli o’qitish mashg’ulotlarini tashkil etish va o'tkazishning muhim
tomoni shundaki, bunda o’qituvchi uning ham ta'limiy, ham tarbiyaviy
funktsiyasini yaxshi anglab olgan bo'lishi talab qilinadi. O’qituvchi hech qachon
tarbiyalanuvchilarga tayyor haqiqatni (yechimni) berishi kerak emas, balki ularga
bilimlarni olishga turtki berishi, mashg’ulotlarda va hayot faoliyatlarida zarur
bo'lgan axborot, voqea, vaqt va hodisalami ongida qayta ishJashlariga yordam
berishi lozim bo'ladi.
Muammoli vaziyatlardan o’quv jarayonining barcha bosqichlarida:
yangi mavzu bayoni, mustahkamlash va bilimlarni nazorat qilishda foydalanish
mumkin. Muammoli vaziyatlar tizimi muvaffaqiyatli yaratilgan hollarda mazkur
mavzuni muammoli dars shaklida o'tish tavsiya etiladi. O’qitish jarayoniga
muammoli darslarni qo’llashi uchun o’qituvchi (pedagog) quyidagi masalalarni hal
qilishi kerak bo'ladi:
-o’quv dasturi bo'yicha qaysi mavzularni muammoli dars shaklida o'tish
mumkinligini;
- mavzu matnidagi masalalar bo'yicha muammoli vaziyatni keltirib
chiharadigan savollar, topshiriqlarni aniqlash, bunda didaktikaning ilmiylik,
sistemalilik, mantiqiylik, ketma-ketlik, izchillik printsiplariga amal qilishi;
-tarbiyalanuvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va boshqarishni
ta'minlaydigan vosita va usullarni aniqlashi, ulardan o'z o'rnida va samarali
foydalanish.
Muammoli o’qitish jarayonida talabaning mustaqillik roli reproduktiv
o’quv usullariga solishtirib haraganda ancha samarali bo'ladi. Muammoli
o’qitishning maqsadi tarbiyalanuvchilar bilan ishlash jarayonida ta'lim-tarbiya
masalalari, muammo va savollariga javob qidirish, ularni hal etish yo'llari bilan
yangi bilimlarni o'zlashtirishni, tarbiyalanuvchilar o’quv faoliyatida muammoli
27

vaziyatlarni vujudga keltirish va hal etish bo'yicha o’qituvchi (pedagog)lar ularda
qiziqish uyg’ota olishidan iborat.
Muammoli vaziyat-tinglovchi (bilim oluvchi)larga beriladigan fakt
va ma'lumotlar, axborot va bilimlar bilan yangi dalillar, hodisalar, vaziyatlar
orasidagi dialektik harshiliklar bo'lib, ularni tushunib olish uchun ilgari olgan
bilimlarining etishmasligidir. Bu harama-harshiliklar (tushunmovchiliklar) ijodiy
bilimlarni o'zlashtirish uchun harakatlantiruvchi kuch bo'lib xizmat qiladi.
Ta'lim jarayonida muammoli vaziyat xususiyati quyidagilardan iborat:
-tarbiyalanuvchilar uchun noma'lum yangilik mavjudligi;
- muammolarni o'zlari hal etishlari;
-shaxsiy qiziqish va ehtiyojlari yuzaga kelgan tushunmovchiliklarni o'zlari
o'rganishga harakat qilishlari;
-nima noma'lum ekanligini bilib, ma'nosini tushunib, uni hal etishga intilish
kabilar.
Muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish turlari.
O’quv jarayonidagi muammoli vaziyatning bir necha turlari farqlanadi:
1. Tarbiyalanuvchilar qo’yilgan vazifaning echilish usulini bilmaydilar,
muammoli savolga javob berolmaydilar.
2. Tarbiyalanuvchilar avval olgan bilimlarini yangi sharoitda, holatda
foydalanish zaruriyatiga duch keladilar.
3. Vazifaning nazariy jihatdan echilishi mumkin bo'lgan yo'li va tanlangan
usulning amaliy jihatdan qo’llashi qiyiniligi orasida ziddiyat yuz beradi.
4. Vazifaning bajarilishida natijaga amaliy erishish va tarbiyalanuvchilarda
uni nazariy jihatdan asoslashga bilim etishmasligi o'rtasida ziddiyat yuz beradi.
Adabiyotlarda muammoli vaziyat yaratishning quyidagi ko'p uchraydigan
usullari qayd qilinadi:
-hodisalar, o'rganilayotgan tushunchalar mohiyatini tushuntirish uchun
muammoli vazifalar qo’yish;
-olingan bilimlarning amaliy tadbiqi usullarini topish uchun muammoli
vazifa qo’yish;
28

-tarbiyalanuvchilarni hodisalar va faktlar orasidagi ziddiyatlar va
nomuvofiqliklarni tushuntirib berishlariga undash;
-ilmiy tushunchalari va hayotiy tasavvurlari orasidagi ziddiyatni keltirib
chiqaradigan fakt va hodisalarni tahlil qilishga undash;
-tarbiyalanuvchilarni fakt, hodisa, hatti-harakatlar, xulosalarni solishtirish,
qiyos qilishga undash;
-tarbiyalanuvchilarni go'yo tushunib bo'lmaydigan xarakterdagi va fan
tarixida ilmiy muammoning qo'yilishiga sabab bo'lgan faktlar bilan tanishtirish
Muammoli vaziyatni vujudga keltirishning yuqorida keltirilgan usullari
uning boshqa variantlariga chek qo'ymaydi. Har bir o’qituvchi o'zining amaliy
faoliyatida o’quv materiallari bilan ijodiy ishlash jarayonida uni tashkil qilishning
turli imkoniyatlarini qidirishi va topishi mumkin.
Tarbiyalanuvchilarning fikrlari tobora qiyomiga eta borib, muammoli
vaziyat ularda ma'lum xissiy hozirlikni vujudga keltiradi. Mustaqil amalga
oshirilgan bilish jarayonidan, kashfiyotlardan qoniqish hosil qiladi. Hayratga
tushish, tushkunlik yoki shodlik qissiyotlari muammoli vaziyatni to’g’ri tashkil
qilish belgilari bo'lib xizmat qiladi. Ma'lumki, yuqori ko'tarinkilik bilimlarni
samarali o'zlashtirish, haqiqatni qidirish va unga erishishning muhim omili
hisoblanadi.
Muammoli talim darajalari.
O’qituvchi bilan talabaning o'zaro munosabati xarakteriga ko'ra muammoli
ta'limni shartli ravishda 4 darajaga ajratish mumkin:
· Muammoli
ta'lim darajalari · O’qituvchi va talaba faoliyati
· Mustaqil
bo'lmagan
(odatdagi) faollik
darajasi · O’qituvchi tushuntirganini talaba tomonidan idrok
etilishi muammoli vaziyatlar sharoitida aqliy mehnat
29

· Yarim mustaqil
faollik darajasi · Ilgarigi bilimlarni yangi vaziyatlarda qo ’ llashi va
tarbiyalanuvchilarning o ’ qituvchi tomonidan
qo ’ yilgan o ’ quv muammolarining echish usullarini
izlashda ishtirok etish
· Mustaqil
· faollik darajasi · Reproduktiv – izlanish tipidagi ishlarni bajarish,
bunda darslik matni bilan talabaning o'zi ishlaydi,
ilgarigi bilimlarini yangi vaziyatda q o'llanadi,
konstruktsiyaaydi, o'rtacha murakkablikdagi
masalalarni echadi, o’qituvchining ko'magi bilan
gipotezalarni isbotlaydi va h .k.
· Ijodiy faollik
darajasi · Ijodiy tasavvurni talab etuvchi, mantiqiy tahlil
qilish va o'ylab topishni, o’quv muammolarini
echishning yangi usullarini kashf etishni, mustaqil
isbotlashni: mustaqil xulosa va umumlashmalar
chiharishni, kashfiyot va badiiy insholar yozishni
talab qiladigan mustaqil ishlarni bajarish
Muammoli ta ' limni tadqiqot metodi bilan aynan bir narsa deb emas , balki tal
aba tafakkuri va uning xotirasining rivojlanishini ta ' minlaydigan , bilimlarni ijodiy
o ' zlashtirishiga , ilmiy faktlarni jamlashga ko ' maklashadigan hamda e ' tiqodni tarkib
toptiradigan ta ' limning bir turi deb q ar ash lozim .
Muammoli vaziyatlarni mazmuniga ko ' ra guruhlash
Didaktikada muammoli dasrlarni muammoli vaziyatlarning tipiga qarab xara
kterlashga oid tadqiqotlar mavjud . Shu o ' rinda G . V . Artyomova o ' z izlanishlari asos
ida muammoli darslarni tashkil etishning bir necha variantlarini taklif etadi .
Bular : 1. Versiya xarakteridagi dars .
2. Qiyosiy - umumlashtirish xarakteridagi dars .
3. Ma ' naviy - axloqiy muammoli dars
30

Muammoning murakkabligi, tarbiyalanuvchilarning bilim saviyasi va
malakasi, ularning ijodiy faoliyati ko'nikmalari, didaktik maqsadga yo'nalganligiga
qarab muammoli o’qitishda talaba va o’qituvchi o'zaro munosabatlarining turli
variantlari bo'lishi mumkin, ya'ni muammolilikning turli sathlari amalda bo'lishi
mumkin.
Pedagogikaga oid adabiyotlarda asosan muammolilikning uch sat h i haqida
fikr yuritiladi:
Birinchi sath da o’qituvchi o'zi muammoni qo'yadi, uni shakllantiradi va
tarbiyalanuvchilarni mustaqil ravishda uning echilish yo'lini qidirishga yo'naltiradi.
Ikkinchi sath da o’qituvchi faqat muammoli vaziyatni vujudga keltiradi,
tarbiyalanuvchilar esa muammoni mustaqil shakllantiradilar va echadilar.
Uchinchi sath — oliy sath bo'lib, unda o’qituvchi shunday qoidani ko'zda
tutadi: muayyan muammoni ko'rsatib bermaydi, balki unga tarbiyalanuvchilarni
«ro'baro'» qiladi hamda ularni mustaqil ijodiy faoliyatga yo'naltiradi, ularni
boshqaradi va natijani baholaydi. Tarbiyalanuvchilar esa muammoni mustaqil
anglaydilar, uni shakllantiradilar, uning echilish usullarini tad q i q qiladilar.
O’quv muammosining qo'yilish jarayonini osonlashtirish uchun muayyan
tartibga rioya qilish lozim bo'ladi. echilish lozim bo'lgan hamda yangi tushunchalar
bilan bevosita bog’liq bo'lgan awalgi o'zlashtirilgan bilimlar doirasini
faollashtirmasdan turib, muammoni qo'yib bo'lmaydi. Muammoli vazifalarni
tashkil qilishdan oldin tarbiyalanuvchilarning sabab-oqibataloqalarini o'mata olish
usullarini egallaganligiga ishonch hosil qilish, tarbiyalanuvchilarning muammoli
vaziyatni tahlil qila olish darajasini otrganish shartdir. Shuningdek, o’qituvchi
tarbiyalanuvchilar e'tiboriga faqat ular uchun qulay bo'lgan muammolarni
qo'ymasligi ham mumkin. Shu bilan birgalikda muammoning echilishi uni to’g’ri
g’o'ya bilishga ko'p jihatdan bog’liq ekanligini unutmaslik zarur.
Bu qoidalarni amalga oshirish, awalo o’quv materialining mazmun
xususiyati bilan bog’liqdir. Uning tarkibi va tuzilmasiga qator talablarni qo’yish
mumkin.
O’quv materiali quyidagi mazmunni qamrab oladi:
31

- yangilik unsurlari (yangi tushunchalar, yangi belgilar, xususiyatlar,
noma'lum tushunchalarning jihatlari, yangi aloqalar, harakatlanishning yangi
usullari);
- faktlar, bilish vazifalari va masalalari, ziddiyatlari ko'rinishidagi
materiallarni qamrab olgan ma 'lum va yangi bilim o'rtasidagi ziddiyat 6
;
- umumpedagogik va didaktik tamoyillarni hisobga olgan pedagogik
nazariyaning metodologik asoslari materialini mantiqqa muvofiq bayon qilish
Muammoli ta'lim jarayonida o'qituvchiga qo'yiladigan talablar .
O’qitish jarayoniga muammoli o’qitish texnologiyasini qo’llashi uchun
o’qituvchi quyidagi masalalarni hal qilish:
- O’quv dasturi bo'yicha mavzularni muammoli dars shaklida o'tish mumkinligini;
- Mavzu matnidagi masalalar bo'yicha muammoli vaziyatni keltirib chiharadigan
savollar, topshiriqlarni aniqlash, bunda didaktikaning ilmiylik, tizimlilik, mantiqiy
ketma-ketlik, izchillik printsiplariga amal qilish;
Muammoli ta'lim – o’qituvchi rahbarligida muammoli vaziyat vujudga
keltirilib, mazkur muammo tarbiyalanuvchilarga faol mustaqil faoliyati natijasida
bilim, ko'nikma va malkalarni ijodiy o'zlashtirish va aqliy faoliyatni
rivojlantirishga imkon beradigan ta'lim jarayonini tashkil etish bo'lib, muammoli
ta'limning muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog’liq:
- O’quv materialini muammolashtirish;
- Tarbiyalanuvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish;
- Ta'lim jarayonini o'yin, mehnat faoliyati bilan uy g’ unlashtirish;
- O’qituvchi tomonidan muammoli metodlardan o'z o'rnida va samarali foydalanish
ko'nikmasiga ega bo'lish;
- Muammoli vaziyatni hal etish yuzasidan muammoli savollar zanjirini tuzish va
mantiqiy ketma-ketlikda tarbiyalanuvchilarga bayon etish.
6
Musurmonova O. Oila ma‘naviyat-milliy g’urur. – Toshkent: O’qituvchi. 2001 y . 234 bet
32

Xulosa
Muammoli ta’limning asosiy g’oyasi bilimlarni o’quvchilarga tayyor holda
berish emas, ular tomonidan dars mavzusiga tegishli muammolar bo’yicha o’quv
tadqiqotlarini bajarish asosida o’zlashtirilishini ta’minlashdan iborat.
Muammoli ta’lim texnologiyalari o’quvchi faoliyatini faollashtirish va
jadallashtirishga asoslangan. Muammoli ta’lim texnologiyasining asosi – insonning
fikrlashi muammoli vaziyatni hal etishdan boshlanishi hamda uning muammolarni
aniqlash, tadqiq etish va yechish qobiliyatiga ega ekanligidan kelib chiqadi.
Muammoli ta’lim o’quvchilarning ijodiy tafakkuri va ijodiy qobiliyatlarini
o’stirishda jiddiy ahamiyatga ega. Muammoli ta’limda– o’quvchilarning
o`rganilayotgan mavzuga doir muammolarni to’liq tushunib yetishiga erishish va
ularni hal eta olishga o’rgatishdan iborat. Muammoli ta’limni amaliyotda
qo’llashda asosiy masalalardan biri o’rganilayotgan mavzu bilan bog’liq
muammoli vaziyat yaratishdan iborat.
Eng nufuzli xorijiy oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonida muammoli
ta’limning “Keys stadi” metodidan keng ko‘lamda foydalaniladi.
“Keys”-“vaziyat”, “holat”, “stadi” esa “o‘rganmoq” ma’nolarini anglatadi. Dunyo
reytinglarida yuqori turuvchi nufuzli oliy ta’lim muassasalarida umumiy o‘quv
yuklamaning 30% gacha qismini ana shu texnologiya asosida tashkil etiladi.
Keyingi texnologiya muammoli-modulli ta’lim texnologiyasi bo‘lib, bunday ta’lim
texnologiyasini “kompleksli ta’lim texnologiyasi” deb ham atash mumkin. Bunday
texnologiya orqali ta’lim oluvchilar nazariy bilimga ega bo‘lish bilan birgalikda
amaliy ko‘nikmalarni ham samarali o‘zlashtirib oladilar. Bu pedogogik vazifani
bajarish uchun avvalambor, muammo sifatida qo‘yilayotgan masala auditoriyaning
intelektual darajasidan yuqori bo‘lmasligi lozim bo‘ladi.
33

ILOVALAR
Adabiyotlar ro‘yxati.
1. Mirziyoyev.Sh.M Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali
marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutq
87 bet
2. Mirziyoyev.Sh.M - Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
quraylik 234 bet
3. Mirziyoyev.Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlirini ta’minlash -yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi 126 bet
4. Mirziyoyev.Sh.M -Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi farovon bo’ladi 276 bet
5. Abdulhakim Shar’iy Juzjoniy. Tasavvuf va inson T., “Adolat”. 2001.
6. B. Ochilova. Milliy-ma’naviy yuksalishda meros, qadriyatlar va vorisiylik. T.,
“Istiqlol”, 2009. 234 bet
7. Bo’riyev O Oila va yangi an‘analar. T, O’qituvchi 2005 yil 127 bet
8. Berdiev G ―O‘quvchilarda shaxslararo munosabatlarning o‘ziga hos
hususiyatlari // Xalq ta‘limi j. - T.: 2008. № 6. 256 bet
9. Halimova M. ―Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarni psixologiyasi .
―Andijon 2011y. 234 et
34

11. Jo’raev A.J Tarbiyaviy darslarni o’tish. T., ‘O’qituvchi 2004 yil 176 bet
12. Inomova K.M. Oilada bolalarning ma‘naviy-axloqiy tarbiyasi –Toshkent: Fan,
2009, – 151 b.
13. Imomova. M Farzand nihol, ota-ona - bog’bo’. T., «O’qituvchi»2007y 234 bet
14. Komilova F ―Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tashkilotchilik sifatlarini
shakllantirish Toshkent – 2010. 239 bet
15. Munavvarov. A.K Oila pedagogikasi T., O’qituvchi. 2001 yil 231 bet
16. Musurmonova O. Oila ma‘naviyat-milliy g’urur. – Toshkent: O’qituvchi. 2001
y . 234 bet
17. Odob - ahloqga oid hadis namunalari. T., ‘Fan’ 2004 yil 342 bet
18. Oila etikasi va psixologiyasi (T.Maqsudov tahriri ostida)T.,
«O’qituvchi»2010y. 276 bet
19.Ochilova M. Ochilova N. ‘O’qituvchi odobi’. – Toshkent: O’qituvchi, 1997.
189 bet
20. M. To‘xtaxo‘jaeva umumiy tahriri ostida. Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-
qism. – T.: Iqtisod-moliya, 2010. 197 bet
21. Uzoqov , G’oziev E, Tojiev A ‘Oila etikasi va psixologi-yasi. T.: O’qituvchi
2009 yil 245 bet
22.Xaydarov M Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning tarbiyasida xalq
an‘analaridan foydalanish. (yangi taxrirda) T., ‘Yozuvchi’ 2004 yil 256 bet
22. Xidirova. F ―Oila pedagogikasi T., ―O‘qituvchi . 2011y. 123 bet
Yo’ldoshev J ‘Ta‘limimiz istiqloli yo’lida’. T., ‘Sharq’ 2006 yil 174 bet
35

23. Yo’ldoshev J, S.Xasanov. Avestoda ahloqiy - ta‘limiy qarashlar’. T.,
«O’qituvchi»2010 yil 186 bet
24.Zaripov K. ―Ta‘lim muassasalarida shaxslararo munosabatlarni tashkil
qilishda rahbar shaxsi va uslubining o‘rni // Xalq talimi j. – T. 2011 342 bet
INTERNET SAYTLARI:
http: www.ziyo.net.uz.
http: www.pedagog.uz.
http: www.edu.uz .
http: www. referat .uz

36

Muammoli ta’lim texnologiyasi

Купить