Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 148.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Muhammad Rizo Ogahiy

Купить
MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………..……….3 I BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING MA’NAVIY- MA’RIFIY MEROSINING NAZARIY ASOSLARI ………………………….…….…....…7 1.1. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ta’minlagan tarixiy shart-sharoitlar..........................................................................................................7 1.2.Ogahiy ijodida tarjimonlik va tarixnavislik o’rni.............................................14 1.3.Muhammad Rizo Ogahiyning bag‘rikenglik g‘oyalari.....................................19 II BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIY DUNYOQARASHIDA INSONPARVARLIK G‘OYALARI AKS ETISHI ……………………….……22 2.1. Muhammad Rizo Ogahiy she’riyatida insonparvarlik g‘oyalari talqini . ........22. 2.2 Muhammad Rizo Ogahiy lirikasida adolatparvarlik g‘oyasi aks etishi........................................................................................................................28 XULOSA ................................................................................................................36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................38 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritib, jamiyat va ijtimoiy hayotning barcha sohalari, ayniqsa birinchi navbatda mustaqillik mafkurasi asosida Sharqona va umumbashariy qadriyatlarga tayangan milliy tarbiya tizimini vujudga keltirishi asosiy vazifaga aylandi. Uni milliy davlatchilik manfaatlariga hamohang, mos va xos tarzda hal qilish bugungi kunning, jumladan, ma’naviyat tizimining bosh yo‘nalishini belgilaydi. Milliy ma’naviyat tizimi esa asriy sayqallangan tarix sinovidan o‘tgan xalqimizning ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlariga tayanadi. Milliy davlatchiligimizning vujudga kelishi sho‘ro mustamlakachiligi davrida toptalgan tariximiz, tilimiz, dinimiz va milliy qadriyatlarimizni, bugungi ijtimoiy-marifiy muammolarimizni ijobiy hal qilishga keng yo‘l ochdi. Natijada bugungi avlod bu ma’naviy-ma’rifiy va milliy qadriyatlarimizdan to‘la bahramand bo‘lish, o‘zligini anglash, o‘tmishdagi buyuk tarixiy shaxslarimiz, mutafakkirlarimiz, alloma va ma’naviyat daholarimiz merosidan tarix haqiqati, xolislik mezonida ma’naviy komil inson bo‘lib ulg‘ayishdek ilohiy in’omga ega bo‘ldi. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev bu haqida quyidagi fikrlarni aytib o‘tadi: “O‘zbekistonning eng yangi tarixi va biz erishgan olamshumul yutuqlar mard va matonatli xalqimiz har qanday qiyinchilik, to‘siq va sinovlarni o‘z kuchi va irodasi bilan yengib o‘tishga qodir, deb baralla aytishga to‘la asos beradi. Biz ajdodlarimizning yorqin xotirasini asrab-avaylab, qalbimizda, yuragimizda abadiy saqlaymiz. Bukilmas iroda, fidoyilik va jasorat namunasini amalda namoyon etib, o‘z hayotini aziz Vatanimizning har tomonlama ravnaq topishiga bag‘ishlagan ustoz va murabbiylarimiz, zamondoshlarimiz bilan biz cheksiz faxrlanamiz” 1 . Ajdodlarimiz tafakkuri natijasi bo‘lgan tarixiy manbalar kelajagi buyuk davlat yaratishda tayanch omillardandir. Uning ozod va obod Vatan hamda qudratli davlat yaratishdagi siyosiy-manaviy ahamiyatini to‘la anglagan O‘zbekiston Respublikasi 1 Mirziyoyev SH.M Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq /. – Toshkent : O‘zbekiston, 2016. – B. 7. 3 birinchi Prezidenti I.A.Karimov quyidagicha fikrni bildirgan edi: “Sarchashmalari buyuk ajdodlarimizning tafakkuri va muddaolaridan boshlanadigan xalqimizning boy ma’naviy qadriyatlari iqtisodiy o‘zgarishlarimizning mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qiladi. Demak, bizning vazifamiz, avvalambor, mana shu manaviyatimiz sarchashmalarini va bobokalonlarimizning boy an’analarini davom ettirishdir” 2 . Ana shunday tafakkur egalaridan biri Muhammad Rizo Ogahiydir. Ogahiy taxallusi, to‘liq ism-sharifi Muhammadrizo Erniyozbek o‘g‘li. Shoir, tarixchi, tarjimon. 1809-yil 17-dekabr Xiva shahri Qiyot qishlog‘i mirob oilasida tavallud topgan. Xiva madrasalarida tahsil olib, arab, fors, turk tillarini puxta egallagan. Xorazmning mashhur shoir va olimlari, adabiyot muxlislarining suhbatlarida ishtirok etgan. Sharq klassiklari asarlari, ayniqsa, Navoiy ijodini qunt bilan o‘rgangan. Mutafakkir Ogahiydan mazmunan boy, ma’naviy chuqur, xalqchil madaniy meros qoldi. 1829-yilda amakisi va ustozi Munis vafot etgach, Xiva xoni Olloqulixon (1825-1842) Ogahiyni uning o‘rniga mirob etib tayinlagan. Shu davrdan e’tiboran Ogahiy xalq hayoti va saroy ishlari bilan shug‘ullangan. Qizg‘in ijtimoiy-siyosiy mehnat bilan mashg‘ul bir paytda otdan yiqilib, oyog‘i «shakarlang» (shol) bo‘lib qolgan (1845). 1857-yildan miroblik vazifasidan iste’fo berilgan. Umrining oxirigacha moddiy muhtoj, g‘amgin, kasalmand ahvolda kun kechirgan. Ogahiy xalq orasida ko‘proq lirik shoir sifatida mashhur. Umrining oxirgi yillarida tuzgan lirik kulliyoti - “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”,1872) bizgacha to‘la yetib kelgan. Devon an’anaviy tartibda tuzilgan, 470ta g‘azal, 3ta mustazod, 89ta muxammas, 5ta musaddas, 2ta murabba, 4ta musamman, 4ta tarje’band, 7ta qit’a, 80ta ruboiy, 10ta tuyuq, 1ta mulamma, 4ta chiston, 2ta muammo, 4ta masnaviy, 1ta bahritavil, 1 munojot, 1 oshiq va ma’shuq savol-javobi, 20 ta’rix, 19 qasida – jami 18000 misradan iborat. Devonga “Ash’ori forsiy” nomi bilan Ogahiyning fors tilidagi 1300 misra she’ri ham kiritilgan. Devondagi asarlar mazmun-mundarijasi markazida ishq mavzusi turadi. 2 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – B. 78. 4 Ogahiy ijodining mavzu doirasi keng. Ammo u qaysi mavzuga murojaat qilmasin, ishqni chetlab o‘tolmaydi. Ishq uning qalamida mavzuni yoritishda, g‘oyani ilgari surishda asosiy badiiy vosita; she’riyatida ishq - iymon, e’tiqod, vatan, zakovat timsoli kabi lirik qahramonning o‘y-kechinmalari, faoliyati, dunyoqarashini harakatlantiruvchi kuch. Ogahiy devonida zamon va zamondoshlari tasviri ham katta o‘rin egallagan. Shoir o‘zi yashab ijod etgan murakkab davrni mahorat bilan badiiy umumlashtirganda, zamon va uning ahliga munosabat bildirganda, baho berganda, insonparvarlik, xalqparvarlik nuqtai nazaridan yondashgan. Hozirgacha Ogahiyning tarixiy, ma’naviy qarashlari, badiiy va tarjimonlik mahorati ma’lum bir darajada ochilgan bo‘lsa-da, biroq uning ma’rifiy-ma’naviy qarashlari hozirgi kunning talablari va milliy qadriyatlar, milliy ma’naviy tadqiqot darajasida o‘rganilmagan. Bu esa kurs ishi dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilish darajasini Muhammad Rizo Ogahiy asarlaridagi ma’naviy va gumanistik g‘oyalar mazmuni va qamrov doirasini belgilash, ularning yoshlar dunyoqarashida insonparvar g‘oyalarni qaror toptirishi kabi muammoli masalalarning hamda axloqiy jihatlarini o‘rganish borasida M.M.Xayrullaev, X.P.Vohidov, M.Baratov, X.A.Aliqulov, Y.Jumaboev, M.Safarboev, F.Qobulov, S.Hasanov kabi olimlarimiz tadqiqotlarini alohida qayd etish lozim . Kurs ishining obyekti. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’naviy-ma’rifiy merosi bilan bog‘liq manbalar. Kurs ishining predmeti. Muhammad Rizo Ogahiy lirikasida insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalari talqinini o‘rganish jarayoni. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Muhammad Rizo Ogahiyning ijodidagi ma’naviy-ma’rifiy va gumanistik g‘oyalarni tadqiq etish maqsad qilib olindi. Bu maqsadlarni amalga oshirishda quyidagi vazifalar bajariladi; 1. Ogahiy yashagan davrda tarixiy-madaniy muhitning ijtimoiy omillarini tarix nuqtai nazardan yoritish. 5 2. Ogahiyning ma’rifatparvarlik va insonparvarlik ruhidagi adabiy merosi ko‘lamini aniqlash. 4. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’naviy-ma’rifiy qarashlaridagi madaniy tamoyillar va g‘oyalarini aniqlash 5. Ogahiy ma’naviy-ma’rifiy merosidan talim-tarbiya jarayonida foydalanishning mezonlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish. Kurs ishning tarkibiy qismi. Kurs ishi kirish, ikki bob, besh paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Matnning umumiy hajmi - betni tashkil etadi. 6 I BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING MA’NAVIY- MA’RIFIY MEROSINING NAZARIY ASOSLARI. 1.1. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ta’minlagan tarixiy shart-sharoitlar . O‘zbekiston Respublikasi mustaqil taraqqiyot yo‘liga kirishi bilan o‘zining ma‘naviy qadriyatlarini va milliy davlatchiligini qayta tiklash davriga qadam qo‘ydi. Iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy sohalarda tub o‘zgarishlar davri boshlandi. Bu esa, milliy madaniyatimizni yuksaltirishni, ma’naviy merosimizni chuqur o‘rganishni taqoza etadi. Respublikamizning birinchi Prezidenti I.Karimovning uqtirishicha: “O‘zbekistonning chinakam mustaqilligiga erishishidan iborat o‘z yo‘li respublikani rivojlantirishning asosiy o‘ziga xos xususiyatlari va shart-sharoitlarini har tomonlama hisobga olishga asoslanadi. Avvalo, u aholining milliy- tarixiy turmush va tafakkur tarzidan, xalq an’analari va urf-odatlaridan kelib chiqadi. Kattalarni hurmat qilish, oila va farzandlari to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish, ochiq ko‘ngillik, millatidan qat’iy nazar, odamlarga xayrxohlik bilan munosabatda bo‘lish, o‘zgalar kulfatiga hamdard bo‘lish va o‘zaro yordam tuyg‘usi kishilar o‘rtasidagi munosabatlarning me’yori hisoblanadi. O‘zbeklar diyoriga, o‘z Vataniga mehr-muhabbat, mehnatsevarlik, bilimga, ustozlarga, ma’rifatparvarlarga nisbatan alohida hurmat, ehtirom O‘zbekiston aholisiga xos fazilatdir” 3 . Ma’lumki, ulug‘ mutafakkirlarmizning boy meroslari, ularning hikmatli so‘zlari, ayniqsa axloq- odob, insof, diyonat, imon, vijdon, mehnatsevarlik, ilmsevarlik, insoniylik xususidagi saboqlari shaxsni har tomonlama uyg‘un rivojlantirishning asosiy omili bo‘lib kelgan. Shu jihatdan qaraganda, XIX asr o‘zbek adabiyoti namoyondalaridan biri Ogahiyning lirik merosidagi vatanparvarlik, erkinlik, 3 Karimov I.A. O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. – T.: O‘zbekiston, 1995. – B. 123. 7 insonparvarlik, mehnatsevarlik, imon-e’tiqodlilik, halollik, axloqiy poklik, odillik, birodarlik, bilimlilik, hurfikrlilik, komil inson haqidagi g‘oyalarini o‘quvchi- yoshlar ongiga singdirish, adiblarimizning boy ma’naviy merosiga shu kun nuqtai nazaridan yondashish eng dolzarb masaladir. Ogahiy o‘zi yaratgan va tarjima qilgan asarlari bilan xalqimizning ilm ma’rifatni rivojlantirishga va O‘zbekiston xalqlari tarixi hamda ijtimoiy-ma’naviy fikr taraqqiyotiga salmoqli hissa qo‘shgan. Ogahiyning hayoti va ijodiy faoliyatini S.Dolimov, Ogahiy lirikasini R.Majidiy, tarixiy asarlarini Q.Munirov, Ogahiy ijtimoiy-falsafiy qarashlarini M.Safarboyev o‘zlarining ilmiy izlanishlarida yoritib berganlar. Ogahiy asarlari faqat majmualardangina joy olmay, balki, alohida qo‘llanmalar tarzida nashr etilishini ham tilga olish mumkin. Ogahiy ma’naviy-ma’rifiy merosini ilmiy tamoyillar asosida maxsus o‘rganish va uni xalq ta’limi sohasiga tadbiq etishda V.I.Zoxidov, S.Dolimov, R.Majidiy, Y.Yusupov, Q.Munirov, G.Karimov, S.Xasanov va boshqalarning asarlarida o‘z aksini topgan. Ogahiy o‘n to‘qqiz xil she’riy janrlarda qalam tebratib, mumtoz adabiyotimiz xazinasiga ulkan hissa qo‘shgan serqirra ijodkordir. Shoir ijodida g‘azal, ruboiy, qit’a, muxammas va qasidalar qatorida masnaviylar ham muhim o‘rin tutadi. “Kelib ey sohibi xujasta liko” misrasi bilan boshlanadigan 99 bayt masnaviyda sevgiga sodiqlik, ahdga vafo, visolga erishmoq uchun hijron azoblariga bardosh berish kabi insoniy fazilatlar ulug‘lanadi 4 . Zohiran qaraganda asar boshdan oyoq insoniy muhabbat tuyg‘u-kechinmalarini tarannum etayotgani ko‘rinib turibdi. Mumtoz adabiyotda majoziy ishq orqali ilohiy ishq ham o‘zaro uyg‘unlikda ifoda qilinganligi ko‘p olimlarimiz tomonidan ta’kidlangan. Jumladan, adabiyotshunos Ibrohim Haqqul “Tasavvuf va sheriyat” kitobida shunday yozadi: “Navoiy, ishq nomi bilan Insonni ulug‘lovchi ilohiy sirlarni tadqiq etadi, buyuk Shoir tasviridagi haqiqiy ishq kechinmalari Inson va Alloh orasidagi ruhiy yaqinlik, birlik tuyg‘ularini 4 Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik. –T.: G‘.G‘ulom nashriyoti, 2002. – B. 102-112. 8 ifodalaydi...” Shunga o‘xshash fikrlar prof.A.Hayitmetov, N.Komilov, filologiya fanlari nomzodlari E.Ishoqov, S.Olimov, N.Jo‘maeva, S.Rafiddinov ishlarida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Ogahiyning ishqiy masnaviylari botinida ham lirik qahramonning (ayni paytda shoirning ham) yagona yaratuvchi Allohga bo‘lgan cheksiz ehtirosli muhabbati yotganligini ilgash mumkin. Shoirning badiiy-she’riy merosi “Taviz-ul oshiqin” (Oshiqlar tumori) nomli devoniga jamlangan. F.G‘anixo‘jaev Ogahiy tarjima asarlaridan 39 ta qo‘lyozmani aniqlashga muvaffaq bo‘lgan va ularni tavsif etgan. Bular orasida Qobus ibn Vashmgirning “Qobusnoma”, Nizomiy Ganjaviyning “Haft paykar”, Sa’diyning “Guliston”, Jomiyning “Yusuf va Zulayho”, Mirxondning “Ravzat us-safo” asarining 2-3-jildlari, Vosifiyning “Badoe ul-vaqoe” tarjima asarlari alohida ahamiyatga ega. Ko‘rsatib o‘tilgan asarlarning o‘ziyoq Ogahiyning tarjima san’ati orqali o‘zbek adabiyoti va madaniyatini boyitishga naqadar salmoqli hissa qo‘shganligidan dalolat beradi. Afsuski, adib o‘zbek tiliga o‘girgan asarlardan yana to‘rttasi (Xusrav Dehlaviyning “Hasht behisht”, Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Jomiyning “Bahoriston”, “Salomon va Ibsol”) hozirgacha topilgani yo‘q 5 . Ogahiy g‘azal janri rivojiga o‘zining munosib hissasini qo‘sha olgan adiblardan biri hisoblanadi. U didi o‘tkir, zukko shoir edi. Ogahiy umrining oxirigacha ijod qilishdan to‘xtamagan, o‘z hayotini harakatdan toliqmaydigan oqar daryo deb bilgan. Uning she’rlari “Harakat – umrga baraka”, “Hayot – bu yashash demak” degan sharq falsafasini eslatadi. Shoir yozadi: Eyki zamiringga safo istasang, Sayr qilma sabot ixtiyor negaki tag‘yir topar obi sof, doim agar qilsa chuqurda qaror. Xiva xonligi sharoitida jamiyat ijtimoiy hayotida uchrab turadigan ayrim salbiy holatlar laganbardorlik, chaqimchilik Ogahiyni qattiq tashvishga solardi. Mehnashkash xalq ahvolidan xabar olmaydigan, el tashvishini unutgan 5 Сафарбоев M . Агахи-поэт и мыслитель-Ургенч, Изд. отдел УрГУ, 2007. – С. 12-13. 9 shaxsiyatparastlar Ogahiy satiralarining qahramonlari bo‘lib qoldi. Ogahiy madhiyaboz saroy shoirlarining faqat formalizmdan iborat tuturiqsiz she’riy san’atiga qarshi o‘tkir mushohadalar yuritdi. Shoir ijodkorlarni o‘z iste’dodlarini tinimsiz takomillashtirishga va xalq orasida g‘oyat kamtar, elparvar bo‘lishga, ikki buyuk turkiygo‘y mutafakkir shoirdan ibrat olishga chaqirdi: Navoiy ekdi-yu, o‘rdi, Fuzuliy moshog‘in terdi, Alardin so‘nggi shoirlar, Alarning toshlog‘in terdi. Shuning uchun biz ham Ogahiyning ma’naviy-marifiy qarashlarini tahlil qilar ekanmiz, XIX asrda Xorazmdagi ijtimoiy-madaniy hayotning mutafakkir dunyoqarashining shakllanishiga ko‘rsatgan ta’siri bayonidan boshlashni ilmiy nuqtai nazardan to‘g‘ri deb o‘yladik. Chunki Ogahiy dunyoqarashi shakllanishida va uning ma’rifatparvarlik g‘oyalarining mazmunini belgilashda eng muhim omil u yashagan ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoitdir. Darvoqe, har bir mutafakkir bevosita o‘zi yashagan hayotdan oziqlanadi, o‘z qobiliyati bilimi, dunyoqarashi asosi va doirasida o‘z davri hayotini yoritadi 6 . Xorazm, Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan o‘zbek xalqi ilm-fan va madaniyat tarixida juda qadimdan muhim rol o‘ynagan o‘lkalardan hisoblanadi. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, XIX asrning birinchi yarmida Xivada “Tosh hovli”, “Rahimquli madrasasi”, “Saidmuhammadxon madrasasi”, “Muhammadamin II madrasasi”, “Muhammad Devonbegi madrasasi”, "Paxlavon Mahmud maqbarasi”, “Dishan qal’a” singari o‘ziga xos me’morchilik san’atiga ega bo‘lgan binolar qad ko‘taradi va ta’mirlanadi. Ayniqsa, Muhammad Rahim II Feruz (1865-1910) davrida Xiva xonligini boshqarish ancha takomillashdi. Xon davlatni boshqarishda devoni oliy ta’sis etib, bojxona, pul va soliq islohoti o‘tkazadi, soliqlarni muntazam undirib olish yo‘li bilan davlat daromadini oshirib, 6 Ziyoyev H . Tarix – o ‘ tmish va kelajak ko ‘ zgusi . – T .: G ‘. G ‘ ulom nashriyoti , 2000. – B . 115-116. 10 bojxona va pul-tovar munosabatlarini yaxshilaydi. Natijada savdo-sotiq, hunarmandchilik, me’morchilik, adabiyot, kitobat, xattotlik, tarjima, musiqa, tasviriy san’at maktablari faoliyat ko‘rsatadi. Bu davrda mamlakat har jihatdan o‘sib, maktab va madaniyat ishlari ham rivoj topadi. Yangi masjidlar va maktablar quriladi, maktab-madrasalarda o‘qitish ishlari yuksak pog‘onaga ko‘tariladi. Haqiqatan ham, XIX asrning 2-yarmiga kelib, Xorazm madaniy hayotida alohida taraqqiyot yuz beradi. Ilgari vayron bo‘lib ketgan binolar qaytadan tiklandi. Yangidan sug‘orish inshootlari, karvonsaroylar va 80 ga yaqin masjid, madrasalar barpo etildi. Xiva va uning atrofidagi shoir va adabiyotchilar, olim-u fozillar saroyga yig‘ilib, ilmiy-adabiy markaz vujudga keltirildi. Muhammad Rahimxon Munis, Ogahiy, Ravnaq, Rahim, Komil, Rojiy, Doiy, Mirzo, Tabibiy, Niyoziy, Bayoniy, Faqiriy, Mutrib, Avaz O‘tar o‘g‘li kabi qobiliyatli shoirlar va olimlarni atrofiga yig‘ar ekan, ularga manaviy-moddiy homiylik qildi 7 . Har bir shoirning she’rlarini jam qilib devon tuzish kabi xayrli ishlarni amalga oshirdi, o‘sha davrda deyarli barcha shoirlar bitta, ikkitadan o‘z g‘azallarining majmuasini tuzdilar. Buning natijasida yuzga yaqin devon va bayozlar dunyoga keldi. Bu devon va bayozlarning yaratilishiga bevosita Feruzning o‘zi boshchilik qildi, ularga ketadigan xarajatlarni o‘z zimmasiga oldi. Xorazmda bayozchilikning keng taraqqiy etishi natijasida “Bayozi musaddasot”, “Bayozi majmuai ashor”, “Bayozi muxammasoti” kabi san’at durdonalari vujudga keldi. Bu bayozlar o‘zining tuzilishi, she’rlarining g‘oyaviy mazmuni, kitobat uslubi hamda husnixati bilan ajralib turardi. Bu ishlarga bevosita Muhammad Rahimxon homiylik qilardi. Feruz rahbarligi ostida Tabibiyning “Majmuat ush-shuaro”, Bayoniyning “Shajarai Xorazmshohiy” tazkiralari yaratiladiki, natijada biz juda ko‘plab ijodkorlar nomlari bilan tanishish baxtiga ega bo‘ldik. Shu davrda Xivada toshbosmaxonaning barpo etilishi Muhammad Rahimxonning eng ezgu ishlaridan biridir. Bu davrda hatto madaniy ishlar ancha rivoj topgan general-gubernatorlik markazi Toshkent shahrida ham bunday toshbosmaxona yo‘q edi. Xullas, Xorazmda matbaachilik ishlarining keng yo‘lga 7 Ziyoyev . H . Tarix va kelajak ko ‘ zgusi . – T .: G ‘. G ‘ ulom nashriyoti , 2000. – B . 116-117. 11 qo‘yilishi mahalliy xalq va ziyolilar uchun ma’rifiy ahamiyatga ega bo‘lib, o‘lkada kitobat va tarjimachilikni rivojlantirdi. Jumladan, Mulla Bobojon Xatib Valadi Xudoyberdibek Mang‘itiy- Sanoiy “Mehri moh”, “Haft Kishvar”, Mag‘rufxo‘ja Said Xasan Xorazmiy “Vomik va Uzaro”, Muhammadrasul Mirzo “Rano va Zebo”, Munis “Ravzat us-safo”, Ogahiy “Yusuf va Zulayho”, “Haft paykar”, “Shohi Gado” singari axloqiy-ta’limiy, ilmiy-tarixiy asarlarni fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilib, o‘zbek xalqining ma’naviy boyishiga, yosh avlodning kamol topishiga katta hissa qo‘shdilar. Shubhasiz, Muhammad Rizo Ogahiy o‘zining ulug‘ qobiliyati, barakali ijodi bilan zamonasiga qaraganda ancha ilgarilab ketdi. Negaki, har bir yuksak qobiliyat egasi ma’lum tarbiya va ijtimoiy-tarixiy muhit mevasidir. Ogahiyning ijodiy mevasi xalqchilligi, ma’rifiy g‘oyalarning mazmundor va chuqurligi bilan alohida mavqega ega. Shunga ko‘ra uning ma’rifiy g‘oyalarini ta’minlagan muhim omillarni ilmiy-nazariy tahlildan o‘tkazish ishning ibtidosini tashkil qiladi. Muhammad Rizo Mirob Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy tavallud topgan oilaviy muhit san’at, adabiyot va ilm ahllaridan bo‘lib, bu muhit uning yoshlik davri hayotiga, tarbiyasiga katta ijobiy ta’sir etdi. Ogahiyning otasi Erniyozbek miroblik qilib, bir parcha yerida dehqonchilik va bog‘dorchilik bilan shug‘ullanib umr kechirgan bo‘lsa ham, uning amakivachchasi Shermuhammad Munis va birodarlari Roji (Muhammad Qilichbek), Nozim(Muhammad Yaqubbek) o‘z zamonasining atoqli va qobiliyatli shoir-u fuzalolaridan bo‘lganlar 8 . Xivadagi madrasalarda o‘qib, zamonasida mumkin bo‘lgan diniy va dunyoviy ilmlar bilan tanishadi. Tabiatan ziyrak va iste’dodli bo‘lgan Ogahiy madrasada o‘qigan chog‘larini “Taniz-ul oshiqin” devoniga yozgan debochada quyidagicha izohlaydi: Qadam aylabon ilm yo‘lida bosh, Hunar kasbida aylar erdim talosh, Na tunlar manga xobi rohat edi, 8 Bayoniy . M . Y . Shajarai Xorazmshohiy . – T .: Meros nashriyoti , 1991. – B . 252-253. 12 Ne kunlar zamoni farog‘at edi 9 . Ogahiyning malumotiga ko‘ra, zamonasining ilg‘or kishisi bo‘lgan Shermuhammad Munis Xorazmning shu davrdagi mashhur shoir, olim, mashshoqlari bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Ular tez-tez Munisning hovlisida to‘planishib adabiyot, sanat va boshqa ilmiy mavzularda suhbatlar o‘tkazganlar. Tabiiyki, Ogahiy bunday suhbatlarda doim qatnashgan, bu esa uning ilm-fanga qiziqishiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Bu haqda uning o‘zi bunday deb yozadi: “Shabob ayyomining avoyilidirkim, umrim bog‘ining navbahori va hayotim navbahorining navshukufta lolazori erdi, fazl-u kamol iqtisobiga mayl va rag’bat ko‘rguzub, madrasanishinlik rasmin ixtiyor qildim va har yerda ham fuzalo va shuaro haylining majmui va majlisi bo‘lsa, alarning xizmatiga bormoqni o‘zimga vojib va lozim bildim” 10 . Ogahiy o‘zidan ilgari o‘tgan fuzalo va shuarolarning asarlarini qunt bilan o‘rgandi. Uning ilmiy-adabiy asarlariga nazar tashlar ekanmiz, u Alisher Navoiydan so‘z san’atini o‘rganganligini, Fuzuliy chashmasidan suv ichganligini, ustozi Munisning hayotbaxsh g‘azallariga o‘xshatib baytlar bitganini, zamondosh Rojiy, Dilovar g‘azallarida kuylangan insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini o‘zi yashagan davrga hamohang tarzda o‘ziga xos salohiyat va mazmun bilan ifoda etganligini ko‘ramiz. Ogahiyning ijtimoiy, manaviy, marifiy, qarashlarining shakllanishidagi omillardan biri uning shaxsiy turmush tarzi va mashaqqatli hayoti ham muhim ahamiyatga egadir. U madrasada o‘qib yurgan chog‘larida otasi vafot etadi. Bu qayg‘uli hodisani bir she’rida u “... ro‘zg‘or andug‘i shiddatining og‘ir yuki tog‘ yanglig‘ boshim ustiga tushdi” 11 misrasi orqali bayon qiladi. 1829-yilda shoir va olim mehribon ustozi va amakisi Shermuhammad Munis vafot etgach uning o‘rniga Ogahiy miroblik vazifasiga tayinlanadi. Ogahiy miroblik vazifasida xizmat qilsa ham, yirik mulkdor bo‘lmagan va aksincha oddiy, xalqona hayotni afzal ko‘rgan. 9 O‘sha asar, –B. 253-254. 10 G‘ulomov Y.G‘. Xorazmning sug‘orilish tarixi. –T.: Fan, 1959. – B. 109. 11 Rahim D., Matrasul Sh.F. Shoh va shoir qismati. –T.: G‘.G‘ulom nashriyoti, 1991. – B. 87. 13 Yer yuzida, Ogahiy, chun yo‘q sango bir ko‘lcha yer, Barcha umringda na hosil aylasang miroblig‘ 12 . Ogahiyning miroblik vazifasidagi bir necha yillik xizmati uning mavjud jamiyat haqidagi tushunchalarining shakllanib yetishida katta rol o‘ynadi. Shoirning o‘zi ta’kidlashicha: Eturdim har jamoatga o‘zimni, Ochib ibrat bila har yon ko‘zumni. Borining holidin bo‘ldim xabardor, Ayon ko‘nglumga bo‘ldi barcha asror 13 . Ogahiy o‘zining bosib o‘tgan mashaqqatli yo‘li haqida shunday yozadi: Etak sanchib belimga chustu cholok, Qadam xar yo‘l sari urdum tarabnok. Qo‘lumdin shavk, olib ixtiyorim, Tamomi kuy aro tushti guzorim. Ogahiy 1845-yilda miroblik vazifasi bilan safarda yurgan vaqtida otdan yiqilib, oyog‘i qattiq shikastlanadi. Shunga qaramay u yana bir necha yil o‘z vazifasini ado etadi. Nihoyat 1857-yilda u iste’foga chiqadi. Hayotining qolgan yillarini (1874- yilda vafot etgan) butunlay ilmiy-adabiy ijodga bag‘ishlaydi. Natijada bu davrda yuksak badiiy qimmatga ega bo‘lgan she’riy devon qatorida, muhim ilmiy-tarixiy asarlar yaratildi. Sharq mumtoz va didaktik adabiyotining yigirmaga yaqin nodir namunalari forschadan o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Yuqoridagilarga qo‘shimcha qilib yana shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, Muhammad Rizo Ogahiyning ma’naviy-marifiy qarashlarining shakllanishida xalq og‘zaki ijodining avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan talim-tarbiya borasidagi umuminsoniy qadriyatlari ham muhim ahamiyat kasb etganligi shubhasizdir. Bulardan tashqari Ogahiy Xorazmda juda qadimdan davom qilib kelayotgan boy ilmiy-adabiy an’analar va shu zamindan yetishib chiqqan al-Xorazmiy, Beruniy, Zamaxshariy, Pahlavon Mahmud, Haydar Xorazmiy kabi ulug‘ mutafakkirlar yaratgan qomusiy asarlarning bevosita merosxo‘ri bo‘ldi. Bu hodisa 12 O‘sha asar, –B. 87. 13 O‘sha asar, –B. 88. 14 ham, shubhasiz, Ogahiy dunyoqarashining shakllanishiga va uning ma’rifiy qarashlari rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan muhim omillardan biridir. 1.2. Ogahiy ijodida tarjimonlik va tarixnavislik o’rni. Muhammad Rizo Ogahiy (1809-1874) iste’dodli shoir, salohiyatli muarrix, mohir tarjimon, benazir mutafakkir, ko‘p qirrali ijodkordir. Shu ma’noda A.Hojiahmedov: “...Muhammad Rizo Ogahiy she’r ilmini mukammal egallagan va uni o‘z asarlariga tatbiq etib, g‘oyaviy va badiiy jihatdan betakror va bezavol obidalar yaratgan daho ijodkor edi” 14 ,-deb yozadi. Ogahiy 1) original (lirik va epik), 2) tarjima (asosan sharq adabiyoti asarlari), 3)tarixnavislik yo‘nalishlarida ijod qilgan va o‘ziga xos maktab yaratgan 15 . Muhammad Rizo Ogahiyning ilmiy biografiyasini yaratishda uning asarlaridagi ma’lumotlar nihoyatda muhim va qimmatlidir. Muhammad Rizo Ogahiyning bir qator she’rlarida, tarixiy solnomalarida hayoti va faoliyatiga oid qator ma’lumotlar borki, ular shoir tarjimayi holini to‘ldirishga xizmat qiladi. Binobarin, devon debochasidagi satrlardan ma’lum bo‘ladiki, R.Majidiy, V.Abdullayevlar aytganidek, shoirning otasi uning 3 yoshlik paytida emas, balki keyinroq, Muhammad Rizo ancha ulg‘aygach vafot etgan. Yosh Muhammad Rizoning tarbiyasi bilan avval amakisi – Munis Xorazmiy shug‘ullangan. Munis Xorazmiy xonadonida tez-tez uyushtiriladigan kitobxonlik, mushoiraxonlik kechalari, sozanda-yu go‘yandalar bilan uchrashuvlar bo‘lg‘usi shoirning qalbida adabiyotga qiziqishni oshirgan. Tug‘ma iste’dodga ega jiyanini Munis Xorazmiy ijod qilishga, she’rlar yozishga undagan. Bundan tashqari u jiyanini shahar va qishloqlariga safarga olib xalq ommasining hayoti va turmush tarzi bilan tanishtirgan. Keyinchalik Ogahiy eslaydi: “Ushbu sayr har toifaning xolig‘a loyiq va har jamoaning af’olig‘a muvofiq bir mahzun shohidining xayoli xotirim ko‘zgusiga xutur qilsa erdi, gunogun iboratlar bila rangin nazmlar libosin kiydurub, dilkash bila xaloyiq nazarida namoyish berur edim” 16 . Muhammad Rizo 14 Hojiahmedov A. Ogahiy dahosining olmos qirralari. – T.: Abdulla Qodiriy nashriyoti, 1999. – B. 4. 15 Hojiahmedov A. Ogahiy dahosining olmos qirralari. – T.: Abdulla Qodiriy nashriyoti, 1999. – B. 5-6. 16 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. –T.: G‘.G‘ulom nashriyoti. 1971. – B. 11-12. 15 Ogahiy fors va arab tillarini ham mukammal o‘rganadi. Bizning nazarimizcha, Muhammad Rizo Ogahiy tarjimalari noyob hodisa bo‘lib, o‘z davrida hali hech kim bunchalik muvaffaqiyatga erisha olmagan edi. Darhaqiqat, turli mundarija, tuzilish va badiiyatga ega bo‘lgan asarlar Muhammad Rizo Ogahiyning tarjimonlik mahorati bilan yanada sayqallanadi. Ushbu tarjimalarining ahamiyati shundaki, ularda forsiyzabon ijodkorlarning asarlari mazmunan boyitilgan, soddalashtirilgan, xalqqa manzur bo‘lish maqsadida o‘z munosabatlarini bildiruvchi bayt, qit’a, masnaviylar bilan to‘ldirilgan. Aytish mumkinki, Xorazmda tarjimonlik san’atini XIV asrda Sayfi Saroyi, Qutb Xorazmiy, Haydar Xorazmiylar boshlab bergan bo‘lsa, XIX asr boshlarida uni Munis Xorazmiy davom qildirgan va Ogahiy yuksak pog‘onaga ko‘targan. G‘.Karimov, S.Dolimovlarning ta’kidlashlaricha: “Muhammad Rizo Ogahiy o‘zining zo‘r badiiy iste’dodi orqasida originaldan hech bir jihatdan qolishmaydigan o‘zbekcha nusxalarni yaratishga muvaffaq bo‘lgan 17 ”. Ming afsuski, sho‘rolar davrida ularni o‘rganish va to‘plash, kitob etib nashr qilish imkoni bo‘lmadi. Chunki ulardagi gumanistik g‘oyalar, xalqimiz hayoti va ma’naviyatiga oid fikrlar, qarashlar kommustik mafkura talablariga mos kelmas edi. Muhammad Rizo Ogahiy salohiyatli tarixnavis sifatida ham faoliyat yuritib, dastlab Munis Xorazmiy tugata olmagan “Firdavs ul-iqbol” tarixiy asarini oxiriga yetkazadi. Unda Xorazm tarixi 1813-yildan 1825-yilgacha yozilgan. K.Xudayberganov esa unda tafsilotlar Muhammad Rahimxon II (1865-1910) gacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi deb ko‘rsatadi 18 . Bu yerda chalkashlik yuz bergan. Tarixnavislikda tajriba orttirgan Muhammad Rizo Ogahiy Xorazm xonligi tarixiga oid 5 ta tarixiy asarlar yaratgan. Ular: Olloqulixon hukmronligi (1825-1843)ni tasvirlovchi “Riyozud-davla”(1844); Rahimqulixon saltanati (1843-1846)ga oid “Zubdatut tavorix”(1846); Muhammad Aminxon davri (1846-1855) voqealarini aks ettiruvchi “Jomi’ul voqeoti Sultoniy” (1854); Sayid Muhammadxonligi (1856- 1865) tarixiga oid “Gulshani davlat” (1866) va Muhammad Rahim II hukmronligi (1865-1910) davrining dastlabki yillariga bag‘ishlangan “Shohidi iqbol” (1872) 17 Karimov G., Dolimov S. Ogahiyning badiiy tarjimalari. –T.: G‘.G‘ulom nashriyoti, 1974. – B . 6. 18 Xudayberganov K. Xiva xonlari shajarasi. – Xiva, 1996. – B. 50. 16 dir. Mazkur tarixiy asarlarda o‘lka hududida yashagan o‘zbek, qoraqalpoq, turkman, qozoq xalqlarining hayoti, Xiva xonligining Qo‘qon xonligi va Buxoro amirligi, shuningdek, Afg‘oniston, Eron, Hindiston, Rossiya bilan bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy aloqalari, Chor Rossiyasining Xiva xonligiga oid siyosiy maqsadlari aniq dalillar ochib berilgan. Ularda Xiva xonligi hududidagi xalqlarning madaniyati, urf-odatlari va turmush tarzlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar mavjuddir. Shuning uchun ularni Xorazm tarixining yarim asrdan ziyod davridagi voqea-hodisalarni xolisona yorituvchi yilnomalardir, deyish mumkin. Bizningcha, tarixnavisning yana bir muvaffaqiyati shundaki, tarixiy voqealar badiiy uslubda obrazli bayon qilingan, ba’zi voqea-hodisalar she’riy parchalar bilan tasvirlangan. Bu esa asarlarning ta’sirchanligini oshirgan, tasvirlanayotgan voqea-hodisalarning mohiyatini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Akademik V.V.Bartold XIX asr Xorazm tarixnavisligiga yuqori baho berib, shunday yozadi: “Munis Xorazmiy va Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan yaratilgan adabiy va tarixiy voqealarni bayon etish va ularda keltirilgan faktik materiallarning ko‘pligi jihatidan Qo‘qon va Buxoro xonliklari tarixiga doir bizgacha yetib kelgan hamma asarlarni o‘zidan ancha orqada qoldiradi” 19 . Garchi bu nodir tarixiy asarlarning ba’zilari S.Dolimov tahriri ostida nashr qilingan bo‘lsa-da, ular haligacha to‘la nashr etilmagan va yetarli o‘rganilmagan. Ogahiy tarixiy asarlarida Xiva xonligida sun’iy sug‘orish inshootlarining qurilishi, yangi qazilgan kanallar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Xiva xonlari o‘lkaning chekka joylarigacha an’anaviy nazorat safari uyushtirib, birinchi navbatda suv inshootlari qurilishiga katta e’tibor qaratganlar. Muhammad Rizo Ogahiy 23 yil miroblik qiladi. Muhammad Rizo Ogahiy jamiyatda ozodlik va rohat-farog‘atni barpo etishda moddiy noz-ne’matlarni yaratishda jonbozlik ko‘rsatuvchi mashaqqatli mehnat qiluvchi zahmatkash dehqonlarga katta e’tibor beradi. Uning dard-u alamga to‘la ichki dunyosini ochib berishga intiladi. Faylasuf shoir bir hovuch zodagonlar uchun jannatmakon yaratib, o‘zi esa och-yalang‘och qolgan xalq ahvolidan g‘azablanadi va sof vijdonli, mehnatni ulug‘lovchi kishilarni zulm 19 Бартольд. В.В.История культурной жизни Туркестана. Ленинград, 1927. – C . 113. 17 va istibdodni yanchib, yangi yorug‘ jahon barpo etishga, vatanidagi adolatsiz qonun-qoidalarga barham berishga da’vat etadi. Ogahiy ham iste’dodli shoir, yirik tarixnavis olim va mohir tarjimon sifatida shuhrat topti. U tog‘asi Munis boshlagan “Firdavs ul-iqbol” asarini oxiriga yetkazdi. Undan tashqari, “Riyoz ud-davla” (“Davlatning jannat bog‘i”), “Zubdat ut-tavorix” (“Tarixlar sarasi”), “Jomi’ ul-voqeoti sultoniy” (“Sulton voqealarining majmuasi”) va “Gulshan ud-davlat” (“Davlat gulshani”) kabi tarixga oid asarlarni ham yozgan. Bulardan tashqari, Ogahiy zabardast tarjimon sifatida 19 asarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan bo‘lib, ularning ichida Muhammad Mirxondning “Ravzat us-safo”, Sharafuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Nizomuddin Ahmad Hiraviyning “Tabaqoti Akbariy” kabi ulkan tarixiy asarlar ham bor. Munis va Ogahiyning “Firdavs ul-iqbol” asarida Xorazmning Qadim zamonlardan to Qo‘ng‘irot sulolasidan chiqqan Alloqulixon (1825-1842) zamonigacha bo‘lgan tarix bayon qilingan. Mutafakkirlarning fikricha, ijtimoiy tengsizlik, diniy va irqiy adovat hukum surgan jamiyatda inson kamolotga erisha olmaydi. Shuning uchun har qanday, shu jumladan tabaqaviy adovatga barham berish, kishilarni, jamiyatni ma’rifatli qilishdir. Chunki ma’rifat insonni ma’naviy qaramlikdan xolos qiladi, unga tafakkur, aqliy qudrat, salohiyat beradi. Ogahiy dunyoqarashining shakllanishida Alisher Navoiyning umuminsoniy ruh bilan sug‘orilgan insonparvarlik ta’limoti g‘oyaviy manba bo‘lib xizmat qilgan. Borliq, jamiyat, inson va insonparvarlik, axloq, davlatni odilona va oqilona boshqarish masalasida Muhammad Rizo Ogahiy Navoiyga ergashgan, undan ilhomlangan 20 . Y.Jumaboyev mutafakkir dunyoqarashi haqida gapirib, undagi “eng muhim xususiyatlardan biri real insonga tuganmas muhabbat, jamiyat va oddiy xalq hayoti, real ijtimoiy jarayonlarga cheksiz qiziqishdir” 21 ,-deb ko‘rsatadi. Muhammad Rizo Ogahiy 1874- yil 19-dekabrda xastalikdan oltmish besh yoshida vafot etadi. Bu haqda Bayoniy o‘zining “Shajarai Xorazmshohiy” asarida shunday deydi: “Mundin sahal zamon 20 Majidiy R . Muhammad Rizo Ogahiy poeziyasi . – T .: Fan , 1960. – B . 20-21. 21 Jumaboyev Y . O ‘ zbekistonda falsafa va axloqiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan . – T .: “ O ‘ qituvchi ” nashriyoti , 1997. -B. 151. 18 o‘tgandan so‘ng, sana bir ming ikki yuz to‘qsonta tovuq yili va javzoning oxiri erdi. Kavpomon otlig‘ guburnatur rus lashkari bilan kelib Xorazmni sulh bila oldi... Bu voqeotdin bir yil miqdori o‘tgandin so‘ng, Muhammad Rizo Ogahiy ham rahmli olami baqo bo‘ldi”. Demak, Gandimyon sulhi 1873-yil 12-avgustda tuzilgan bo‘lsa, tarixnavis “bir yil miqdori o‘tgach” so‘zlaridan uning haqiqatan ham 1874- yil vafot etgani ravshanlashadi. Muhammad Rizo Ogahiyning o‘g‘li Abdulqodir Muhammadrizo(1832-1920) 88 yil umr ko‘rgan. Undan 5 qiz 3 o‘g‘il qolgan. Hozirda shoirning evarasi Tohirjon Xudoynazarov she’rlar mashq qiladi. Uning “Chin so‘z”, “Xalqimni kuylash baxti” she’riy to‘plami chop etilgan. U o‘z bobosini eslab, faxr va iftixor bilan shunday deydi: Ustozni tabriklash insonning baxti, Boqiy she’ri ila mangudir yodi. Bugun tabrik qilar uning avlodi, Bobosini tabriklash Tohirning baxti 22 . 1.3. Muhammad Rizo Ogaxiyning bag‘rikenglik g‘oyalari. Bag‘rikenglik – bizning dunyomizdagi turli boy madaniyatlarni, o‘zini ifodalashning va insonning alohidaligini namoyon qilishning xilma-xil usullarini hurmat qilish, qabul qilish va to‘g‘ri tushunishni anglatadi. Uni bilim, samimiyat, ochiq muloqot hamda hur fikr, vijdon va e’tiqod vujudga keltiradi. Bag‘rikenglik – turli-tumanlikdagi birlikdir. Bu faqat ma’naviy burchgina emas, balki, siyosiy va huquqiy ehtiyoj hamdir. Bag‘rikenglik - tinchlikka erishishni musharraf qilguvchi va urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga eltuvchidir. El nazariga tushgan, so‘zlari olam-olam ma’no va mazmunga ega bo‘lgan, shoirlar ichida o‘z yozish uslubi, bayon qilishning o‘ziga xosxususiyatlarga ega bo‘lgan Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan yaratilgan qanchadan-qancha lirik asarlar xalq dilidan o‘rin olgan. Shoirning barcha lirik she’rlari kuyga solinib, ohanglar jo‘rligida yana mukammalrok, yanada go‘zalroq, yanada chuqurroq qabul qilinadi. Shoirning ijodiyoti insonning murakkab his-tuyg‘ulari va ruhiy kechinmalari, uning orzu- niyatlarini istak va intilishlarni hayot, voqea hodisalariga munosabatini, inson 22 Nurjonov K., Eshjanova Sh. Ogahiy tug‘ilgan qishloq. Urganch, Xorazm 1999. –B. 36. 19 go‘zalligini san’atkorona chuqur va nozik tuyg‘ular asosida badiiy ifodalaydi. Ijtimoiy hayot masalalarini turli-tuman qirralarini mavzu qilib tanlay olgan, pokiza sevish, hijron alamlari, vafo, do‘stlik, mehr, shavqat, Vatanga muhabbat va eng asosiysi insonni sevish, inson hayotining mohiyati, mezoni, mazmuni, kishilarning jamiyatdagi munosabatlari ijobiy va salbiy fazilatlarini mohirona ifodalaydi. Bag‘rikenglikning rivojlanishi o‘zbek adabiyoti va she’riyatida buyuk meros qoldirgan Ogahiy, Komil Xorazmiy, Muhammad Rahimhoni Soniy Feruz va boshqa bir qator shoirlarning asarlarining o‘rni ham nihoyatda katta bo‘lgan edi. Ular o‘z she’rlarida halollik, adolat, do‘stlik, muhabbat, tinchlik va boshqa bir qator g‘oyalarni ilgari surgan edilar. Ular ana shu g‘oyalari bilan shoh va gadoni kelishtirish, shohlarning oddiy insonlarga e’tiborli bo‘lishi, mamlakatni adolat tamoyillari asosida boshqarishi, muhabbat inson uchun ulug‘ ne’mat ekanligini, do‘stlik va o‘zaro munosabatlarda samimiy bo‘lishi zarurligi kabi bag‘rikenglikning bitmas-tuganmas g‘oyalarini ilgari surgan edilar. Jumladan, Ogahiy o‘zining Feruzga bag‘ishlab yozgan “Qasidai nasihat” asarida saltanatni boshqarishning yo‘l-yo‘riqlarini ko‘rsatadi, mamlakat va xalqni adolat bilan idora etish yo‘llarini belgilab beradi. Ogahiyning fikricha, har qanday davlat boshlig‘i hokimiyatni mustahkamlash uchun barcha ijobiy fazilatlarga ega bo‘lishi lozim. Podshoh himmatli, shijoatli adolatli, g‘ayratli, saxovatli, hayoli, sof niyatli, madaniyatli, hamiyatli, kambag‘alparvar bo‘lishi zarur… 23 . Ogahiyning bu g‘oyalaridan ko‘rinib turibdiki, u davlatni boshqarishni adolat, ma’rifat, mehr- shafqat kabi umuminsoniy g‘oyalari bilan bag‘rikenglikni ilgari surgan. O‘z she’rlarida oddiy xalqning manfaatlarini ifoda ettirib, ularning farovon hayot kechirishlarini orzu qiladi. Uning bu qarashlari o‘z mohiyat va yo‘nalishi bilan bag‘rikenglik tuyg‘ularini o‘zida ifoda etirgan. Zero, bag‘rikenglik keng tushuncha bo‘lib, u adolat, insonga mehr, shavqat, o‘zaro yordam, ehtiyojmandlarni qo‘llab- quvvatlash, insof, diyonat, yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lish kabilarni ham o‘z ichiga oladi. Ogahiydagi ishtiyoq va qobiliyat o‘z davrida bag‘rikenglik 23 O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 6-tom. T.: O‘zbekiston, 2003. –B. 453. 20 g‘oyalari rivojlanishiga, ma’naviy-ma’rifiy hayotning ko‘tarilishiga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatgan. Zero, bag‘rikenglik na faqat g‘oya, shuningdek, u hayot, faoliyat orqali namoyon bo‘ladigan ma’naviyat hamdir. Bag‘rikenglik g‘oyalari har doim yovuzlik ustidan g‘olib kelgan. Chunki, uning zaminida oddiy insonlar, ma’rifatparvar siyosatchi-yu davlat arboblari, adabiyot, san’at arboblari, olim-u zukko nazariyotchilarning qarashlari umumxalq manfaatlari bilan uyg‘unlashib ketgan. Yurtimizda ana shunday ezguliklar uchun xizmat qilgan insonlar xotirasiga doimo alohida hurmat va ehtirom ko‘rsatilgan. Xususan, ayrim ko‘chalar, maktablar, Xorazm viloyati musiqali drama va komediya teatri, istirohat bog‘i va boshqa muassasalarga buyuk yozuvchimiz Ogahiy nomi berilgan. Qiyot qishlog‘ida Ogahiy bog‘i tashkil etilib, shoirning uy- muzeyi ochilgan, muzey oldida Ogahiyga haykal o‘rnatilgan. 21 II BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIY DUNYOQARASHIDA INSONPARVARLIK G‘OYALARI AKS ETISHI. 2.1. Muhammad Rizo Ogahiy she’riyatida insonparvarlik g‘oyalari talqini. Ma’naviy tafakkur tarixida gumanistik (insonparvarlik) qarashlar, gumanistik meros markaziy o‘rinda turadi. Birorta mutafakkir yoki ta’limot insonparvarlik bilan bog‘liq axloqiy mavzularni tilga olmay, gumanizmga da’vat etmay o‘tmagan. Masalan, “Axloqiy fikrlar, – deb yozadi falsafa fanlari doktori, professor X. Aliqulov,-zardushtiylik dinining kitobi bo‘lmish “Avesto” da, turk xoqonligiga oid bitiklarda, Qur’on va hadislarda, tasavvufda mutafakkirlarning asarlarida, turli pandnoma, vasiyatnoma, nasiyatnomalarda, didaktika, tarix, badiiy adabiyot va ta’lim-tarbiyaga oid kitob va qo‘lyozmalar, xalq og‘zaki ijodi, jumladan, dostonlarda o‘z in’ikosini topgan” 24 . “Umuman olganda, qadimdan to bizning davrimizgacha axloqiy fikrlar rivojlanib kelgan, turli davrlarda jabr-zulm, adolatsizlik, yomonlik va qabihlik mavjud bo‘lishiga qaramasdan, axloq umuminsoniy va gumanistik qadriyatlar hisobiga boyib borgan” 25 . Gumanizm haqida turli falsafiy, axloqiy va ijtimoiy-siyosiy konsepsiyalar mavjud. Ularni tahlil qilish bizning vazifamizga kirmaydi, ammo mavzuga oid ta’rifni berib o‘tishimiz shart. Ustozimiz X.Aliqulovning quyidagi fikrlari bizga yaqindir: “Gumanizm, insonparvarlik keng ma’noda,- deb yozadi u,- insonning yirik mavjudotlar ichida eng aqlli, yuksak fazilatli ekanligini asoslashga qaratilgan”. U eng avvalo, insoniylikni yuksaltirish, go‘zal fazilatlarni ulug‘lashni bildiruvchi qarashlar yig‘indisidir. Insonparvarlik tushunchasi kishida insoniylik, o‘zgalarning izzat nafsiga tegmaslik, haq-huquqini kamsitmaslik, erkin hayot kechirishni ta’minlash, doimo boshqalarga adolatli va xolisona munosabatda bo‘lish, o‘ziga nimani ravo ko‘rsa, atrofdagilarga ham shuni ravo ko‘rish, bag‘ri keng va kechirimli bo‘lishni anglatadi. Demak, “gumanizm faqat axloq bilan cheklanib qolmasdan, balki ijtimoiy hayot va ma’naviyatning hamma jabhalariga taalluqli keng tushunchadir”. Xorazm mutafakkirlarining gumanistik qarashlarini 24 O‘zbekistonda ijtimoiy-axloqiy va gumanistik fikrlar tarixining muhim bosqichlari. – T.: Falsafa va huquq inst. Nashr., 2007. – B. 3. 25 O‘sha asar. – B. 5. 22 o‘rganganda, tahlil qilganda ushbu metodologik fikrga yondashish lozim, aks holda, biz Xorazm mutafakkirlarining gumanistik merosini faqat axloq va axloqqa oid voqeliklar bilan cheklab qo‘yishga, natijada, ularning gumanistik qarashlarini tor, faqat axloq doirasida talqin qilishga majbur bo‘lamiz. Bunday yondashish Xorazm mutafakkirlar merosidagi insonparvarlik g‘oyalarni ob’ektiv, to‘liqroq baholashga olib kelmaydi. Ogahiy o‘z davriga baho berar ekan, uni «garduni dun» («pastkash dunyo»), «davri kaj» («teskari aylanuvchi falak»), «gunbazi davvor» («bevafo davron») kabi iboralar vositasida ifodalaydi: Komig‘a etkan kishi tong yo‘q, jahondin topmasang, Kim bu olam, Muhammad Rizo Ogahiy, bir ko‘hna hasratxonadur 26 . Yoki: Dahr uyi bunyodkim, su uzradur mahkam emas, Onda kirgan el xavotirdin amon bir dam emas 27 . Bu misralar Ogahiyning o‘z davriga bergan bahosi, falak haqidagi fikrlaridir. Mutafakkir dunyo haqida fikr yuritar ekan, uni “ko‘hna hasratxona”, “mehnatxona”, “hech kimga rahm qilmas” g‘am va kulfatlar, azob-uqubatlardan iborat makonga qiyoslaydi. U dunyo “kaj” tuzilganligi bois turmush g‘amga to‘la, “jafo ahli hamisha xurram-u, ahli vafo mahzun”,- deb nadomat chekadi. Shoir “ajab koshona” o‘tkinchi dunyoning kirdikorlarini fosh qilib, erkin faravon hayotni orzu qiladi. Ushbu hayotdagi eng muhim narsa insonga mehr-muhabbatdir. Shu tariqa u o‘zining tushkun holatini insonga mehr-muhabbat bilan boyitadi. Muhammad Rizo Ogahiyning inson aqli haqidagi falsafiy mushohadalari qiziqarlidir. U “aqli kull” va uning darajalari haqida yozadi: O‘n aql, to‘qqiz sipehr-u sakkiz jannat, Ham yetti munir axtar-u ham olti jihat, Ham besh his-u to‘rt unsur-u uch mavlud, Ham ikki jahon bir sangga aylar xizmat. 28 26 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 167. 27 O‘sha asar. – B. 246. 28 O‘sha asar. – B. 202. 23 Ruboiyda-gposeologik va ontologik masalalar – olamning tuzilishi va mohiyati, unda insonning o‘rni va roli haqida gap boradi. Bu ruboiyni falsafa fanlari nomzodi, dotsent M.Safarboev va Avaz tahlil qilganlar. Ularga ko‘ra, “O‘n aql” – odam ruhining vujudga kelishi darajasiga ishoradir. O‘ninchi aql aqli foil yaratuvchi aqldir. “O‘n aql”ni Avaz shunday sharhlaydi: “Tafakkur toji bo‘lmish aql sifatlari xirmanini barmoq bukib, 10 gacha sanash ham mumkin – idrok, zehn, donolik, bilimdonlik, fahm-farosat, hushyorlik, onglilik, maftunlik, mulohazalik, tajribalilik. Shularning bari mujassamlashgan odamlarni yetuk, komil va so‘zning yashirin sirlarini tushunuvchi nozik ta’b insonlar sirasiga kiritib, aqli javharshunos demak mumkin” 29 . Aqli tufayli inson barcha maxluqotdan ustundir u aql-u zakovati bilan dunyoni anglaydi, o‘zligini biladi. “To‘qqiz sipehr” bu to‘qqiz qavat osmonning yaratilishi, yaratuvchi tangrining qudratiga va yana o‘ziga xizmat qilishiga ishoradir. Bu haqda Aziziddin Nasafiy yozadi: “Arsh – payg‘ambari Xotam ruhining maqomi, Kursi ulul azm payg‘ambarlar ruhining maqomi, manzili va hujrasi, yettinchi osmon– mursal payg‘ambarlar ruhining maqomi, manzili va hujrasi, oltinchi osmon – anbiyo ruhi maqomi, beshinchi osmon – avliyo ruhi maqomi, to‘rtinchi osmon – hakimlar ruhi maqomi, uchinchi osmon – zohidlar ruhi maqomi, ikkinchi osmon –taqvo ahli ruhi maqomi, birinchi osmon – imonlilar ruhi maqomi, shu tariqa, osmonning to‘qqiz darajasi tugal yakun topdi”. “Yetti munir axtar” deya Ogahiy yetti sayyoraning vujudga kelishi va mohiyatini bilishga chaqirgan. “Olti jannat” – olti taraf, olti tomon insonga xizmatga keladi. Ramziy ma’noda ust – osmon, ruhiyat, ost – yer, borliq, orqa – ajdod, old – avlod, o‘ng – tasavvur, so‘l – tasavvurning ifodasi bo‘lmish tasvir, aqliy va jismoniy mehnatdir. Demak, yetti ko‘k va olti tomon – ular koinotning asosini tashkil etadi. “Besh his” – bu ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va sezishdir. Muhammad Rizo Ogahiy hissiy bilishga alohida e’tibor bergan. Uning talqiniga ko‘ra, hissiy bilish yaxshi yashash uchun, borliq, hayot ne’matlaridan bahramand bo‘lmoqlik uchun Allohning yaratgan buyuk inoyatidir. “To‘rt unsur” bu – tuproq, suv, havo, olovdan yaralgan moddiy dunyo inson xizmatidadir. Bu yerda to‘rt unsurni 29 Komil Avaz. Mukoshifot. – T.: O‘zbekiston. 1999. – B. 12. 24 “Avesto”da e’zozlangani kabi hayotning asosi, hayot falsafasi sifatida ulug‘lash g‘oyasi yotibdi. “Uch mavlid” bu – tabiat olami, o‘simlik olami, hayvonot olamidir. Shu uch mavliddan tarkib topgan olam faqat insonga xizmat qiladi. Demak, “ikki jahon” dunyoviy va ilohiy ishq, inson unda sevadi va seviladi. “Ikki jahon” tushunchasini “u dunyo-yu bu dunyo” deb ham talqin qilish mumkin. Shu ma’noda uning negizida gumanistik, umumbashariy g‘oya yotadi. Ya’ni she’rda inson markaz bo‘lgan (antropotsentrizm) olamning tuzilishi haqida gap boradi. Borliqdagi barcha narsalar inson uchun, unga xizmat qiladi. Olamdagi barcha harakat, voqea-hodisa, o‘zgarish-yangilanishlar inson orqali mushohada etiladi, tushuntiriladi. Ulug‘ olamda nimaiki bo‘lsa, u kichik olamda ham mavjuddir, deyiladi. Darhaqiqat, Ogahiy faylasuf shior sifatida borliqni suv ustiga qurilgan omonat uyga o‘xshatadi, u doim harakatlanib, chayqalib turadi. Bu uyda inson yashaydi. Shoir borliqni goh gulshanga, goh hasratxonaga, goh karvonsaroyga o‘xshatadi. Olamning bunday ziddiyatli ekanligini va manguligini quyidagi misralar orqali ifodalaydi: Dahr bir gulshandurur, bo‘yi, vafosi yo‘q oning, Jong‘a has yetkurgudek ob-u havosi yo‘q aning. Yo‘q bahorida xazon osibidin bir dam omon, Ko‘z yumub ochg‘uncha faslining baqosi yo‘q oning 30 . Yoki: Harob o‘lsun, ilohi, gunbazi davvor, charxi dun, Ki, doyim davri kajdur, tavri shumu hay’ati vojun 31 . Ko‘rinib turibdiki , Ogahiy olam manzaralarini turli insonparvar g‘oyalar va axloqiy tushunchalarda ularning xususiyatlarini esa yorqin badiiy bo‘yoqlarda ifodalaydi. Ushbu tasvirlarida uning tasavvuf falsafasidan yaxshi xabardor ekani bilinib turadi. Umuman, Xorazm mutafakkirlari, vahdati vujud nazariyasini e’tirof etadilar. Masalan, Komil Xorazmiyning fikricha, dunyodagi butun mavjudotlar, narsa va ashyolar Allohning namoyon bo‘lishi, Alloh jamolining ko‘rinishidir. Mutafakkirlar Alloh, borliq va insonning birligini e’tirof etgan holda, tasavvufning 30 Ogahiy. Ta’viz-ul oshiqin. – T.: Fan, 1960. – B. 522. 31 O‘sha asar. – B. 313 25 ko‘proq amaliy tomoniga, axloqiy, insoniy va ta’lim-tarbiyaviy jihatlariga e’tibor qaratadilar. Bu masalada ular hazrat Navoiy yo‘lidan boradilar, ya’ni tasavvufning axloq va xulq-odobga oid va insonparvarlik g‘oyalaridan foydalanadi 32 . Olam bilan odam, jamiyat va shaxs, inson va uning erki, taqdiri masalalari mutafakkirlarning doim diqqat markazida turgan. Mazkur masalalar, muammolar tafakkur mahsuli sifatida o‘tkir falsafiy mushohadalar bilan tasvirlangan. Ular asarlarida gumanistik g‘oyalar, xalq manfaatlarini shaxsiy manfaatlardan ustun qo‘yish, eli uchun jon kuydirish, kishilarga mehr-shafqat, muruvvat ko‘rsatish kabi oliyjanob fazilatlarni ulug‘lashda namoyon bo‘ladi. Muhammad Rizo Ogahiy dunyoni anglashda va hayot guli bo‘lgan insonni madh qilishda yaratganning qudratiga ishonadi. Shu bois Sharqona an’anaga muvofiq dastlab olamni, butun mavjudotni Yaratganga hamd-u sanolar aytadi. Masalan, u “Ta’viz ul-oshiqin” devoni debochasida “ofoq va anfus” (tashqi olam va inson botiniy olami)ni yaratguchiga quyidagicha hamdlar o‘qiydi: “Adadsiz hamdu sano maxozinining javohiri va hadsiz shukr-u vafo maodinining zavohiri ul hakimi alal-itloqning oliy dargohig‘a nisor va ul donoiy anfus va ofoqning rafi’ ostonasig‘a sazavordurkim, bani odam vujudi devonig‘a aql-u farosat debochasi bila oroyish va takallum va dirosat tug‘rosi bila namoyish berib, jamiyki maxluqot vujudi kutubidin muntaxab va mumtoz qildi... 33 ”. Mutafakkirning fikriga ko‘ra, olam va undagi maxluqotlarni yaratgan mutlaq hokim insonni hamma narsadan mukammal qilib yaratgan. Olamning, borliqning sirlarini, hikmatini anglashga insongina qodir. Negaki, u aql-u farosat, tafakkur va nutq egasidir. Demak, inson aql-u tafakkuri orqali olamni, borliqni anglashi mumkin. Qodiri Mutlaq uni – insonni shunday qudratli mavjudot qilib yaratgan. Mutafakkirning talqiniga ko‘ra inson katta olamning barcha hislatlarini jam etgan, bir qismi kichik olamdir. Inson ana shu sifatlari bilan ham boshqa maxluqotlardan ustun turadi. Haqning ilk va oxirgi murodi ham inson, degan gumanistik g‘oya Muhammad Rizo Ogahiy dunyoqarashining mag‘zini tashkil etadi. Ey dalilining oyoqig‘a boshing xok et mudom, 32 Qayumov A. Bu ohang ila bo‘lg‘aysen naqshband. – T.: Ma’naviyat, 1999. – B. 21-22. 33 Madina Habibulla qizi. Zehn ziynati. (Ogahiy ijodida muammo janri). – Urganch: Xorazm, 1998. – B. 23. 26 Istasang qo‘ymoq agar faqr-u fano yo‘lig‘a kom 34 . Ushbu baytda solih ishq otashida poklanib yaratganning sifatlarini o‘zida jamlasagina, mutlaq visoliga erishadi, degan tasavvufiy g‘oya ilgari suriladi. Muhammad Rizo Ogahiy insonning yaratganiga muhabbati hali uning o‘zi yaratilmasdan oldin joni hali imkoniyat tarzida bo‘lgan paytidayoq mavjud edi, deb hisoblaydi: Edi ishqingg‘a jonlar mubtalo ul chog‘dakim erdi, Ne tan, ne tanda bosh, ne boshda yuz, ne yuzda lab paydo 35 . Ya’ni: Xoliq o‘z husnini olam va undagi mavjudotlarda zohir etadi, uning turli jilvalarini inson qalb ko‘zi bilan tomosho qilishni ixtiyor etgan. Xoliqning husni bemisl, uni olamdagi hech bir narsaga qiyos qilib bo‘lmaydi. Bu o‘rinda olam va haq munosabatlari vahdati vujud nuqtai nazaridan baholanayotganini ko‘ramiz. Ogahiyning estetik qarashlarini tadqiq qilgan M.Safarboev o‘z xulosalarida uning dunyoqarashini murakkab xarakterga ega bo‘lganligi, A.Navoiyning tasavvufiy qarashlaridan ta’sirlanganligi, umumfalsafiy g‘oyalarida insonning mehnat faoliyatini ulug‘laganligini, tinchlikparvarlik, vatanparvarlik, o‘zbek millatiga bo‘lgan sadoqatning yuqoriligi, insoniy his–tuyg‘ularning mushtarakligini alohida ko‘rsatib o‘tadi 36 . Ya’ni, Ogahiy o‘z millatini nihoyatda sevgan inson. O‘zining bu qarashi bilan u hech kimni haqorat qilmoqchi yoki kamsitmoqchi emas: bu achchiq gaplar xalq dardida o‘rtangan mutafakkirning alamli fikrlaridir. Ogahiy odamlarning xudbinlashib, maydalashib ketayotganidan, yerdagi o‘z insoniy vazifasi va mas’uliyatini bajarmayotganidan g‘azablanadi. Muhammad Rizo Ogahiy dunyoqarashida insonparvarlik g‘oyalari qanchalik ilohiyot bilan bog‘lanmasin, ular axloq insondagi eng oliy qadriyat, aqliy zukkolik esa insonning eng muhim insoniy fazilati ekanligini yakdillik bilan ma’qullaydi. Uning fikricha, insondagi eng yuksak boylik yuksak axloqiy fazilatdir. 34 Madina Habibulla qizi. Zehn ziynati. (Ogahiy ijodida muammo janri). – Urganch: Xorazm, 1998. – B. 23. 35 Ogahiy. Ta’viz-ul oshiqin. – T.: Fan, 1960. – B. 43. 36 Сафарбоев М. Агахи – поет и мыслитель. – Т.: УрГУ, 2007. – C .123-125. 27 2.2 Muhammad Rizo Ogahiy lirikasida adolatparvarlik g‘oyasi aks etishi. Muhammad Rizo Ogahiy ijodida inson, uning zohiriy va botiniy dunyosi turli ko‘rinishlarda talqin qilinib, adolat, haqiqat, mehr, saxovat, vafo, sadoqat ulug‘lanadi, jabr-zulm, jaholat, adolatsizlik va nohaqlik qoralanadi. Shuni aytish lozimki, Muhammad Rizo Ogahiy zamondoshlari Munis Xorazmiy va Komil Xorazmiyga nisbatan ijtimoiy hodisalarni chuqurroq tahlil qiladi, adolatsizlik, jabr- zulm va boshqa salbiy illatlarni keskin qoralaydi. Mutafakkir dunyoqarashining shakllanishida Alisher Navoiy umuminsoniy ruh bilan sug‘orilgan gumanistik ta’limoti g‘oyaviy manbaa bo‘lib xizmat qildi. U borliq, jamiyat, inson, axloq, davlatni odilona va oqilona boshqarish masalasida Navoiyga ergashadi, uning g‘oyalarini rivojlantiradi. Insonni yuksaklikka ko‘tarib, xalqparvarlik, adolat va insoniy fazilatlarni ulug‘lagan, inson baxt-saodatini o‘ylab, adolatsizlik, jabr-zulm, tengsizlik, haqsizlikni qoralagan Navoiy shunday yozadi: Shohki ishi adl ila bunyod etar, Adl buzuq mulkini obod etar. Shohki erur adl ila davron anga, Bo‘ldi sirot o‘tmagi oson anga 37 . Demak, shoh mamlakatni adolat bilan boshqarsa, vayron mamlakat ham obod bo‘ladi. Adolat mezonlariga rioya qilib davron surgan hukmdor sirot ko‘prigidan oson o‘tadi. Shoir mazlum xalqqa zulm qilgan ahli a’yonlarning yuziga boqmay, zarur bo‘lsa, ularni jazolash lozimligini uqtiradi. U jabr-zulmga moyil, takabbur, ochko‘z, noinsof amaldorlarni vaqti-vaqti bilan nazorat qilish, tavbasiga tayantirish, adolat va najot izlovchilarga mehr ko‘rsatish, karamli, bo‘lish zarurligini uqtiradi. Ogahiyning yurt ravnaqi, el tinchligi, xalq farovonligi uchun mas’ul bo‘lgan hukmdorni adolat bilan ish tutishga, raiyatparvar bo‘lishga undovchi va ogohlikka da’vat qiluvchi quyidagi fikrlari Navoiyning yuqoridagi bayti ta’siri hosilasidir: Mulku millatg‘a amin o‘lsa agar ogohlar, 37 Alisher Navoiy. Hayrat-ul abror. – T.: G‘.G‘ulom nashriyoti,1989. – B. 198. 28 Ikki olam obro‘yin hosil etkay shohlar 38 . Ogahiyning “Agar davlat va millatni odil, olam sirlaridan ogoh, ma’rifatli kishilar boshqarsa, uning ikki dunyosi ham obod bo‘ladi”, deb boshlanuvchi mazkur g‘azali Navoiyning davlatni odillik va oqillik bilan boshqarish haqidagi fikrlari bilan mushtarakdir. Shoir nafaqat hukmdorning, balki uning atrofidagi amir amaldorlarning qanday fazilatlarga ega bo‘lish lozimligini bayon qilgan. Shoir asarlarida “adolatsizlik” tahliliga katta o‘rin ajratgan. U jamiyat, yurt taraqqiyotiga to‘siq bo‘ladigan adolatsizlikni qoralaydi, jabr-zulmni insoniyatning eng maxfiy dushmani va yomon xulqlarning eng boshi, deb ta’riflaydi. Uning fikricha, “davlat qasrining” mustahkamligi davlatning “ko‘hna davlatxohlar”iga bevosita bog‘liqdir. Hukmdorga mamlakatni idora qilishda oqilona maslahatlar berish, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish uchun ko‘pni ko‘rgan, tajribali davlat arboblari zarur. Aks holda shohning taxti omonat bo‘lib qoladi. Shoh yonida mamlakat va davlat ishlarida siyosiy malakaga ega, insonparvar kishilar bo‘lishi zarur. Past himmat johili nav’ davlat o‘lmas dastyor, Shohg‘a lozimdir necha donoyi oliy johlar 39 . Xalqning ahvoli, farovon turmushi, tinch-osoyishta yashashi davlatni to‘g‘ri, oqilona boshqarish, podshohning ma’rifatparvar, adolatparvar va xalqparvarligiga bog‘liqdir. Ogahiy Sayid Muhammadxon davlatni odilona va oqilona boshqargani, olim-u fuzalolardan o‘z marhamatini ayamagani, xalqparvar bo‘lgani tufayli el- yurt ravnaq topdi, xalq osoyishta yashadi, deb misol keltiradi. Muhammad Rahimxon Feruzga bag‘ishlangan “Qasidai nasihat” asarida shoirning ijtimoiy- siyosiy qarashlari, maslagi bayon qilingan. Unda mutafakkir podshohga mamlakatni boshqarish yo‘llari haqida nasihat qiladi, yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatadi. Uningcha, agar shoh jafokor, makkor, g‘addor, hayosiz, bevafo, sitamgar va johil bo‘lsa, xalq jafo chekadi, mamlakat tanazzulga yuz tutadi. Podshoh aysh-ishratga, fisq va bid’at va nafsga berilishdan, raiyatga jabr-zulm qilishdan o‘zini tiysagina 38 Ogahiy. Ishq ahlining tumori. – T.: A.Qodiriy nashriyoti, 1999 – B. 60. 39 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 193. 29 davlat mustahkamlanadi, el-yurt farovon va qudratli bo‘ladi. Shoir podshohga zarur fazilatlarni sanab o‘tgach, xulosa qiladi: Ki, himmat biridur, shijoat biri, Adolat biridur, siyosat biri 40 . Shoir hukmdorni qayta-qayta ogohlantirar ekan, pand-nasihat bilan cheklanib qolmaydi, balki fuqarolar g‘amini yeyishni qat’iy ohangda undan talab qiladi. Bizningcha, Muhammad Rizo Ogahiyning bunday ruhdagi she’rlari Munis Xorazmiyning falakdan zorlanishi, shikoyatidan farq qiladi, ular, shoir dunyoqarashining kengligidan , adolat izlashda jur’atli ekanligidan dalolat beradi. Shuning uchun u “har toifaning holig‘a loyiq va har jamoaning afg‘olig‘ muvofiq” aytishg intiladi Navoiydek “chin so‘z”ni kuchli ehtiros va dard, “dilso‘z” mazmun bilan boyitadi. Komronlar lutfidin ko‘z tutma, komingkim, alar Elni nokom aylamak birla yetarlar komig‘a 41 . Ogahiy mavjud tuzumdagi adolatsizlik, tengsizlik, nohaqlik jabr-zulmning negizini anglagan shoir, u davlat mahkamalarida ulusparvar, insonparvar, halol va haqiqatni yuzaga chiqaruvchi odil va shijoatli kishilarning bo‘lishini istadi. U agar taxt atrofida dono kishilar ko‘p to‘planib, hukmdorga to‘g‘ri maslahatlar bersa, shoh adolatli bo‘ladi, natijada yurt tinch va obod, xalq farovon yashaydi, degan fikrni ilgari suradi. Uning fikricha, arkoni davlatdagi xudbin, johil kishilar xalq molini o‘z nafsi uchun sarf qiladilar, mehnatkash xalqning og‘ir mehnati tufayli bunyod bo‘lgan mulkni, davlat xazinasini o‘z manfaatlari uchun sarflaydilar, har qanday pastkashlik, razillik va qabihlikdan qaytmaydilar. Shoir ijtimoiy hayotni, shaxmat o‘yiniga qiyoslaydi. Shaxmat o‘yinida faqat to‘g‘riga yuruvchi rux, shohdan ancha yiroqda turgani kabi, so‘zi-yu ishining to‘g‘riligi bois, qancha oqil- u bilimdon kishilar davlat mahkamalariga yo‘latilmaydi. Farzin egri-bugri yurgani uchun shohning yonidan o‘rin olganidek laganbardorlar arkoni davlatga joylashib oladi. Mutafakkir shaxmat o‘yinidagi farzin kabi kaj (qing‘irqiyshiq) yurgandan 40 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 2-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 376. 41 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 34. 30 ko‘ra motsiz fil surishni afzal ko‘radi. Zero, to‘g‘rilik insonparvarlikka xos fazilatdir. Farzin misol yurma vale har tarafg‘a kaj, To fil surgasan bu bisot ichra motsiz 42 . Ya’ni; mol dunyo ilinjida shohga yaltoqlanib mansabdor bo‘lgandan erkin, ma’naviy ustun bo‘lib shohdan yiroqda xizmat qilish afzaldir. Bu bilan shoir erkin yashash , mehnat qilib kun ko‘rish-g‘oyasini ilgari suradi. O‘sha davrdagi ijtimoiy muhit, undagi adolatsizlik tartib, jabr-zulm, gumanist shoirning qalbini larzaga keltirgan. She’rlarida u davr ustidan odil hukm chiqaruvchi shaxs darajasiga ko‘tariladi. “Junun dashtidan qochma”, “Kel,ey mahzun ko‘ngil”, “Harob o‘lsin...”, deb boshlanuvchi g‘azallarida nohaqlik va adolatsizliklarni ayovsiz fosh qiladi. Zulmkor falak jafosi tufayli inson sha’ni, qadr-qimmati toptalgan, zamona shunday qurilganki, u teskari va notekis aylanadi. Niyati– shumlik, aqli noqis charx tufayli vafo ahli – ilmli, kasb-hunarli kishilar, mehnatkash omma g‘amda, johil, nohak, laganbardor amaldorlar aysh-u ishratda yashaydi. Mutafakkir adolatsizlik, jabr-zulmni qoralar ekan, charxning jafosidan norozi bo‘libgina qolmay, shiddat va jasurlik bilan o‘z qarashini bayon qiladi: Harob o‘lsun iloho gumbazi davvor, charxi dun, Ki, doim davri kajdur, tavri shumu, hay’ati vojun. Oning kajravligi ta’siridindur bu jahon ichra, Jafo ahli hamisha hurram-u, ahli vafo mahzun 43 ‘ Zaharli kesatiq va yashirin istehzo qobig‘iga o‘ralgan ushbu g‘azal mutafakkirning qalb isyoni bo‘lib, u xalq dilidagi dardlar va armonlarni ifoda qiladi. Ogahiy adolatsizlik va yovuzlikni qoralab qolmay, davr illatlarini hech tap tortmay o‘z nomi bilan ataydi va ularga o‘zining nafratini bayon etadi. Sa’diy Sheroziy va Qosim Anvariydek qancha ma’lum-u mashhur, dono,bilimdon bo‘lsang ham “siym-u zaring”, mansab-u amaling bo‘lmasa odam 42 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 213. 43 Ogahiy. Ishq ahlining tumori. – T.: A.Qodiriy nashriyoti, 1999 – B. 11. 31 qatorigakiritilmaysan. Noraso jamiyatning yovuz tartib-qonunlari inson qadr- qimmatini toptab, hattoki ma’naviy yetuk kishilarni ham xor-u zorlikka mubtalo qiladi, nopok pastkash va tuban kishilarni qadrlaydi, deb zamonasini tanqid qiladi: Odam uldur bu jahon ahli aro, Qaysi hayvonning esa siym-u zari. Kirmagay zarsiz kishilik soniga, Sa’diy o‘lsin fazl aro yo Anvari 44 . Shoir uchun “yuz jahon mulkiga to‘ymas ahli davlat”dan qanoatli, mehnatkash, yaxshi faqir; badavlat, atlas-u kimxob kiygan tuban, johillardan “faqirlikni faxr bilgan”, yamoq po‘stinli, lekin pok qalbli gado azizroqdir. Muhammad Rizo Ogahiy shohni adolatga, insofga chaqirar ekan, faqirning boyligi uning sabr-u qanoati va tinchligida ekanligini ta’kidlaydi. Faqirning tinch, erkin hayoti, minnatsiz ichilgan atalasi nopok yo‘llar bilan topilgan unvon, boylik, ayshdan yaxshi deya aytadi: Faqr eliga kulbasi mulki jahondin yaxshikim, Onda eski bo‘ryo taxti kayondin yaxshikim. Tinchlik birla atola no‘shi jondin yaxshikim, Zahrni o‘z komi birla ichsa ondin yaxshikim, Obi hayvon sharbatin nokomlig‘ jomi birla 45 . Ushbu misralar Munis Xorazmiyning “shohlarning oltin tabaqdagi palovidan faqirlarning atalasi” afzal, amaldorlarning “zarrin to‘nidan ming yamoqli faqir”ni ustun qo‘yib, “mening muborak hilqatim ana shu ming yamoqli faqir to‘nim” misralariga o‘xshab ketadi. Muhammad Rizo Ogahiyning «Ta’viz ul oshiqin» devoniga kirgan juda ko‘p she’rlarida hukmdorga qarata zulm olovini yoqmaslik da’vati baralla sado berib, qalb isyonlari goh shiddat, goh mahzun yangrab, ogohlikka chorlab turadi. Mutafakkir nazarida, kishining shoh yoki gado bo‘lishi Yaratganning amri tufaylidir. Yaratgan olamni hukmiga bo‘ysundirib, xalqni itoatgo‘y qiladi, 44 Ogahiy. Ta’viz-ul oshiqin. – T.: Fan, 1960. – B. 11. 45 O‘sha asar. – B. 17. 32 qadlarini amr-u hukmiga egadi. Agar Haq unga qanday marhamat, saxovat ko‘rsatgan bo‘lsa, shoh ham uning shukrini qilib, el-ulusiga karam aylamog‘i, g‘aflat va mag‘rurlikka berilmay yurtni odillik bilan boshqarib, raiyatga mehr ko‘rsatmog‘i lozim 46 . Alloma insonni eng oliy mavjudot, borliqning eng nodir va bebaho durdonasi deb biladi, uning ko‘nglini musulmon olamining muqaddas joyi Ka’baga qiyoslaydi. Shoir nazarida insonning qalbi Allohning maskanidir, kimki unga ozor yetkazsa, jabr zulm o‘tkazsa, Ka’bani vayron qilgan bo‘ladi deya ta’kidlaydi: Sitam aylab shikast ahli vafo ko‘nglig‘a yetkurma, Ki, Baytulloh bo‘lsa munhadim olam bo‘lur vayron 47 . Muhammad Rizo Ogahiy ijtimoiy-siyosiy mavzuni ishq-muhabbat haqidagi asarlarida ham mohirlik bilan ifoda qiladi. Zamona illatlarini, ijtimoiy tengsizlik, nohaqlikni kinoya va kesatiqlar orqali, ba’zan esa oshkora tanqid qiladi: Kishilarning ma’naviy olami haqida qayg‘urgan shoir tasavvufiy qarashlarini dunyoviylik bilan mujassamlab, o‘z asarlarining “dard ahli»ga Malham”, “ishq ahli”ga ma’naviy tumor bo‘lishini istaydi. Shuning uchun ham mutafakkir shoir: “Muhammad Rizo Ogahiy, dilso‘z nazmingni eshitsa ahli ishq, Bo‘ynig‘a ta’vizdek aylarlar ash’oringni band”, - deb yozadi. Xorazm mutafakkirlarining “Odil shoh” haqidagi g‘oyalari garchi orzu- xayol mahsuli bo‘lsa-da, u katta ijtimoiy-siyosiy mazmunga egadir. Sharq falsafasi ushbu g‘oyadan ilhomlanib keladi. 1827-1828-yillarda qoraqalpoqlar Olloqulixon davrida adolatsizlik, jabrzulm, tengsizlik va nohaqlikka qarshi Oydo‘stbiy rahbarligida qo‘zg‘olon ko‘targan. Shoir bu qo‘zg‘olonning natijasiz qolmasligiga ishora qilib, “Uchqundan alanga chiqadi” maqoliga monand, qit’a bitgan va unda xalq to‘fon singari qudratli kuch ekanligini ta’kidlagan: Agar jam’ o‘lsa uchqun bir makonga, Bo‘lur albatta otashgoh paydo. Va gar har soridin yig‘nolsa qatra, 46 Ogahiy. Ta’viz-ul oshiqin. – T.: Fan, 1960. – B. 204. 47 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 366. 33 Bo‘lur tadrij ila to‘fon huvaydo 48 . 1856-1857-yilda Xiva xonligida ro‘y bergan qahatchilik va ocharchilik haqida esa Ogahiy shunday deydi: Ul el ichra qahat yetti andoq zuhur, Ki, jonlar badanlardin o‘ldi nufur. Samon rangidek sarg‘oyib yuzlari, Ko‘kardi g‘ami moshdin ko‘zlari. Bo‘lib borcha bug‘doy kibi siyna chok, Qilib o‘zni non hasratidin halok. Kecha ko‘rsa oy shaklini nogohon, Uzotur ilik aylabon non gumon 49 . Mazmuni: Ochlikdan rangi somondek sarg‘ayib, nur ketgan ko‘zlari moshdek ko‘kargan, siynasi chok (bug‘doy donasidagi tabiiy kesikday, tilingan) xalq kecha chiqqan oyni non gumon qilib, unga qo‘l uzata boshlash darajasiga yetgan. Muhammad Rizo Ogahiy mamlakatdagi holatdan, mushtipar xalqning achinarli ahvolidan g‘oyat iztirobga tushib, hasrat va afsus-nadomatlarni tarixiy asarlarida ham bayon qilgan: “...yegudek g‘alla va kiygudek joma topilmadi ... Lojaram ul jamoaning aksari och va yalang‘och bo‘ldilar, andoq kim, ba’zi faqir va benavolari ochlig‘ dardi shiddatidin o‘ldilar” 50 . Shoir yana bir she’rida “Bo‘lub fosh alar ichra qahat-u g‘alo, xalqning holiga hamma bo‘ldilar shu’g‘a mubtalo”,- deb hamdardligini bildirsa, boshqa joyda ocharchilik va qahatchilik bois yanada boyigan sudxo‘r-boylarni la’natlaydi: Ochib zulm eli panjai iqtidor, Olib xalqning ilkidin ixtiyor. Yobon barcha avolini to‘ymayin, Olib naqd-u asbobini qo‘ymayin . Adolatsiz zamona illatlari, jabr-zulm olovini yoquvchi salbiy kimsalarni hajv qilishda “Faloniy” turkumidagi she’rlar alohida ahamiyat kasb etadi. Navoiy 48 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 2-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 8. 49 Ogahiy. Asarlar 4 jildlik. 1-jild. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. – B. 33. 50 Ogahiy adabiyoti. – T.: O‘zbekiston, 1999. – B. 33. 34 boshlab bergan bu an’analar takomiliga Ogahiy katta ulush qo‘shib, Xorazm xonligidagi adolatsizlik, jabr-zulmni tanqid qilishda undan samarali foydalangan. Zero, bu davrda mustamlaka ma’murlari hamda ba’zi mahalliy amaldorlar xalqning dini, urf-odatlari, milliy qadriyatlarini poymol qilishi bilan jamiyatdagi axloq me’yorlarini ham izdan chiqarishga uringanlar. Xorazm mutafakkirlarining dunyoqarashi, gumanistik g‘oyalari faqat Xorazm hududi merosi emas, ular butun sharq ma’naviy-axloqiy, ijtimoiy-falsafiy merosining o‘ziga xos in’ikosi, ifodasidir. Bugungi avlod ular dunyoqarashini gumanistik g‘oyalarini o‘rganar ekan, faqat Xorazm ahliga taalluqli fikrlarni emas, balki butun sharqqa, sharq falsafasi va badiiy ijodiga xos qarashlar, an’analar hamda merosdan xabardor bo‘ladi. Muhammad Rizo Ogahiy ijodida insonga bo‘lgan mehr-muhabbat, mahbubaga bildirilgan ishq, sadoqat, nafis insoniy tuyg‘ularni ulug‘lash orqali tasvirlangan. Ular vafo tuyg‘usini e’zozlashgan, yordagi husni, latofat, sadoqatni eng go‘zal fazilatlar sifatida kuylashgan. Bu kabi chin sevgi mavzulari bugungi avlodni ham befarq qoldirayotgani yo‘q, balki mazkur mavzular hozir yanada dolzarblik kasb etmoqda. Yosh, oilalarda ajralishlarning oshib borayotgani, er- xotin o‘rtasidagi mol-mulk talashishlar Muhammad Rizo Ogahiy ideallashtirgan ishq-muhabbatni, sadoqat va vafoning qadr-qimmatini yanada oshiradi. Chunki Sharqda oila, oilaviy munosabatlar azaldan u e’zozlangan, oila barkamol avlodni shakllantiradigan muhit, institut sifatida qaralgan. “Shaxs ma’naviyati, uning dunyoqarashi, insonning tasavvur va e’tiqodiga aloqador ko‘nikmalar majmui asosan oilada shakllanadi. Shu ma’noda, oila-haqiqiy ma’naviyat o‘chog‘i, tarbiya omili va muhitidir. Binobarin, milliy mafkuramizga ilk tushunchalar inson qalbi va onggiga, avvalo oila muhitida singadi. Bu jarayon bobolar o‘giti, ota ibrati, ona mehri orqali amalga oshiriladi” 51 . Shunday ekan chin sevgi, mehr- muhabbat,sadoqat va vafo faqat o‘tmishga, Muhammad Rizo Ogahiy ijodiga, o‘sha davrga xos fazilatlar emas, ular hozirgi avlod uchun ham muhimdir. 51 Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushunchalar va tamoyillar. – T.: Yangi asr avlodi, 2001. – B. 212-213. 35 X U L O S A Biz ulug‘ ma’rifatparvar Muhammad Rizo Ogahiy lirikasida ma’rifatparvarlik va insonparvarlik g‘oyalarini va uning ijodiy faoliyatini o‘rganish natijasida quyidagi xulosaga keldik: 1. XX asr boshlarida Turkiston xalqlarining ijtimoy-ma’rifiy tafakkuri rivojida yangicha o‘zgarishlar, xayrli siljishlar boshlandi. Matbuot, maorif kabi madaniyat yangiliklari xalq hayotiga dadil kirib keldi. Bu davr tarixining katta bir hodisasi bo‘lgan jadidchilik harakati bilan birga jadid maorifi ham rivoj topdi. Bu yangicha maorifning ham yo‘l boshchisi Ogahiy edi. 2. Ogahiyning ma’rifiy qarashlaridagi ilg‘or fikrlar, amaliy xulosalar bugungi kunda ham juda qadrli va ahamiyatli. Uning qarashlari asr boshlaridagi ijtimoiy hayot bilan g‘oyat bog‘liq bo‘lsa-da, hozirgi kunimizga ham hamohang. Yoshlar ta’lim tarbiyasiga e’tibor, chet ellarda farzandlarni o‘qitish ishi, to‘y hashamlardagi sarf harajatlarini isloh qilish, millat rivoji uchun sog‘lom avlodlar ta’lim -tarbiyasi masalasini umummillat ahamiyatiga molik darajaga ko‘tarish fikrlari hozir ham hukumatimiz jonkuyarlari tomonidan baralla aytilmoqda va amalga oshirilmoqda. 3.Ogahiy ijodida tushkun kayfiyatlar ko‘zga tashlansa-da, ular insonning poklanishiga, ma’naviy yuksalishiga xizmat qila olgan. Jamiyat kishilaridagi illatlarni fosh etish insondagi ezgu, oliyjanob, axloqiy fazilatlarni ko‘paytirishni, insonni barkamol bo‘lib yetishishiga yordamlashishni nazarda tutgan. Aynan ushbu yondashish Ogahiy ijodidagi insonparvarlik g‘oyalari asosi hisoblanib, bizga barkamol avlodni shakllantirishda unumli natijaga erishish uchun yordam beradi. 4. Ogahiyning badiiy asarlari va lirikasida insonga, mahbubaga, yorga mehr- muhabbat, chuqur sevgi, jo‘shqin ishq tarannum etilgan. Yorni ham, ishqni ham turlicha talqin qilish mumkin, lekin ularning insonga qaratilganini, aynan inson pok, buyuk, oliyjanob tuyg‘ularga, muhabbatga loyiq zot ekanini inkor qilib bo‘lmaydi. Muhammad Rizo Ogahiy “mehri ruxsori olam aro nurfosh deb ataydi. Mahbubadagi komillik, husn, latofat, mehr, ibo, hayo shoirlarni o‘ziga tortadi. 36 Inson ko‘rki-jamolini ham komillikning ko‘rinishi sifatida ulug‘lashga undaydi. Ko‘rinib turibdiki, yor, mahbuba shunchaki psixofiziologik va estetik ehtiyojlarni qondirish manbayi emas, u, eng avvalo, insondir. Ogahiy yorini, mahbubasini inson bo‘lgani, o‘zida insoniy fazilatlarni, go‘zallikni, mehr va sadoqatni, ibo va hayoni mujassam etgani uchun ulug‘laydi. Shu ma’noda yor va mahbuba, ishq va muhabbat mavzulari gumanistik mohiyat kasb etadi. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’rifiy-gumanistik qarashlarini tahlil etish shuni ko‘rsatadiki, ma’rifatparvar shoir, zukko tarixnavis olimning ilm-ma’rifat va ta’lim-tarbiyasi to‘g‘risidagi fikrlari o‘sha davr tuzimi sharoitida jaholat, nodonlik va savodsizlikka qarshi kurashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Ogahiy o‘z asarlarida inson va uning shaxsiga, aql-idrokiga chuqur hurmat bilan qaradi. Lekin Ogahiyning xizmati shundaki, u aqlning qudratiga yuksak baho beradi, ilm-ma’rifatni esa obyektiv borliqni bilishning va jaholat hamda nodonlikdan qutilishning qulay vositasi deb hisoblaydi. Ogahiy o‘z davrining ma’rifatparvar shoiri va zabardast olimi bo‘lib, o‘z asarlarida ilm-ma’rifatni va yuksak barkamol insonni tarbiyalash, mamlakatda adolat o‘rnatish uchun xonni ma’rifatparvarlikka va insonparvarlikka chaqirdi. Ogahiyni bu ta’limoti uning durdona asarlarini tadqiq etuvchilar e’tiborini o‘ziga jalb etadi. Kurs ishi natijalaridan kelib chiqib, quyidagilarni taklif qilish mumkin: 1. Muhammad Rizo Ogahiy asarlarini to‘la holda nashr ettirish lozim. 2. Muhammad Rizo Ogahiyning uy-muzeylarini tashkil etish. 3. Muhammad Rizo Ogahiyning hayoti va ijodi faqat filologiya fakultetida o‘rgatiladi, xolos. Shuning uchun mutafakkirlarning hayoti va ijodini targ‘ib etuvchi tadbir va uchrashuvlarni muntazam o‘tkazib turish kerak. 4. Muhammad Rizo Ogahiy asarlarining izohli lug‘atini tuzish maqsadga muvofiqdir. Ulardagi g‘oyalarni yoshlarga tushunarli tilda izohlab berish talab etiladi. 37 5. Fikrimizcha, Ogahiyning ilm-fan to‘g‘risidagi nasihatomuz fikrlari dolzarb xarakterga ega bo‘lib, bu bebaho meros jamiyatimiz uchun sog‘lom avlodni tarbiyalashning eng muhim muammolarini hal etishga yordam berishi shubhasizdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1. Mirziyoyev SH.M Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq /. – Toshkent : O‘zbekiston, 2016. – 20 b. 2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 207 b. 3. Karimov.I.A.O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. – T.: O‘zbekiston, 1995. – 240 b. II. Asosiy adabiyotlar 4. Abdug‘afurov A. Muhammad Rizo Ogahiy. – T.: Meros, 1999. – 234 b. 5. Abdurasulov M. O‘zbek mutafakkir shoirlari ilm-ma’rifat haqida. - T.: O‘qituvchi, 1972. - 214 b. 6. Ahmedov. B.A. O‘zbekison xalqlari tarixi manbalari. Munis va Ogahiy. –T.: O‘qituvchi, 1991, -216 b. 7. Aliqulov. X.A. Eticheskie vozzreniya misliteley Sredney Azii i Xorasana. - T.:Fan 1992. –313 b. 8. Buyuk siymolar, allomalar. 1-kitob./ Ma’sul muharrir akademik M.M.Xayrullaev. -T.: Meros, 1995. –268 b. 9. Munirov Q. Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari. –T.: O‘zfanaqadnashr, 1961. –189 b. 38 10. Ogahiy abadiyoti. –T.: O‘zbekiston. 1999. –153 b. 11. Salaeva M. Navoiy va Xorazm shoirlari. –Urganch: Murabbiy, 1993. –350 b. 12. Safarboev M. Ogahiy gumanizmi: -T.: O‘zbekiston, 1983. –198 b. 13. Safarboev M. Ogahiy – Shoir va mutafakkir. –T.: O‘zbekiston, 1980. –245 b. 14. Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. –T.: Fan, 1991. –265b. 15. Hojiahmedov A. Ogahiy dahosining olmos qirralari. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1999. - 175 b. 16. G‘anixo‘jaev F. Ogahiy she’riyatidan. – T.: Qo‘lyozmalar instituti, 1983. – 183 b. 17. Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik. – T.: G‘.G‘ulom nashriyoti, 2002. 313 b . 18. Сафарбоев М. Агахи-поэт и мыслитель-Ургенч, Изд. отдел УрГУ, 2007. – 256 c . 19. Зиёев Ҳ. Т a рих-ўтмиш ва келажак кўзгуси.-Т.: Ғ.Ғулом нашр., 2000. – 246 б. 20. Баёний. М.Ю Шажараи Хоразмшохий. -Т.: Мерос нашриёти, 1991. – 517 b . 21. Раҳим Д., Матрасул. Ш.Феруз. Шоҳ ва шоир қисмати. – Т.: Ғ.Ғулом нашриёт. 1991. – 288 б. 22. Ҳожиаҳмедов А. Огаҳий даҳосининг олмос қирралари. –Т.: Абдулла Қодирий нашриёти, 1999. – 124.б. 23. Огаҳий. Мухаммад Ризо. Таъвиз ул ошиқин. –Т.: Фан, 1960. – 635.б. 24. Мухаммад Ризо Огаҳий. Ишқ аҳлининг тумори.-Т.: Абдулла Қодирий нашриёти,1999, - 259 б. 25. Огаҳий, Мухаммад Ризо. Асарлар. IV жилдлик. I жилд. - Т.:Ғ.Ғулом нашриёти, 1971. – 235 б. 26. Мадина Ҳабибулла қизи. Зеҳн зийнати. (Огаҳий ижодида муаммо жанри).- Урганч, “Хоразм” 1998. 284б. 39 III . Qo ’ shimcha adabiyotlar . 27. Xayitmetov A . Meros va ixlos . – T .: Adabiyot va san ’ at , 1985. –206 b . 29. Nurjonov K ., Sh . Eshjonova . Ogahiy tug ‘ ilgan qishloq . - Urganch : Xorazm , 1999. – 180 b . 30. Ogahiy // O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. –T.:2003. -№6. – 700 b. 31. Jabborov N. Atoqli Shoir, tarixnavis, tarjimon. Ogahiy haqida maqolalar/ To‘plovchi va nashrga tayyorlovchi. –T.: Meros, 1999. –150 b. 32. Jahon falsafasi tarixidan lavhalar. (Tuzuvchi va ilmiy muharrir Q.Nazarov, mas’ul muharrir M.Baratov). -T.: Faylasuflar milliy jamiyati nashriyoti, 2004. – 472 b. 33. Komilov N. Ogahiyning tarjimonlik mahoratiga doir// O‘zbek tili va adabiyoti. –1969. -№5. – 324 b. 34. Tarixiy jarayonlarni tahlil qilishning dunyoviy tamoyillari //Dunyoviylik falsafasi. Ilmiy to‘plam. Mas’ul muharrirlar I.S.Saifnazarov, Tohir Karimov. –T.: Universitet nashriyoti, 2007. –257 b. 35. Мажидий Р . Муҳаммад Ризо Огаҳий поэзияси // Огаҳий , Мухаммад Ризо . Тавизул ошиқин .- Т .: Фан , 1960. – 150 б . 36. Сафарбоев . М . Огаҳий фалсафаси - огоҳлик фалсафаси . // Огаҳий олами 2- китоб . - Урганч ., Хоразм , 2006. –242 б . 37. Аваз Комил. Мукошифот. Т.: Ўзбекистон. 1999. –210 б. 38. Мировоззрение Агахи. -Ургенч.: УрГУ, 2006. –231 б. 39. Қаюмов А. Бу оҳанг ила бўлғасен нақшбанд...-Т.: 1999-215 б. 40. Навоий Алишер .Ҳайратул-Аброр. -Т.:Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1989. – 198 б. 41. Огаҳий абадияти. - Т.:Ўзбекистон, 1999. –235 б. 42. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар.-Т.: Янги аср авлоди, 2001. – 250 б. 40 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIYNING MA’NAVIY- MA’RIFIY MEROSINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Muhammad Rizo Ogahiyning ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ta’minlagan tarixiy shart-sharoitlar

1.2.Ogahiy ijodida tarjimonlik va tarixnavislik o’rni

1.3.Muhammad Rizo Ogahiyning bag‘rikenglik g‘oyalari

II BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIY DUNYOQARASHIDA INSONPARVARLIK G‘OYALARI AKS ETISHI

2.1. Muhammad Rizo Ogahiy she’riyatida insonparvarlik g‘oyalari talqini

2.2 Muhammad Rizo Ogahiy lirikasida adolatparvarlik g‘oyasi aks etishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить