Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 246.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Muhammad Rizo Ogahiy hayoti va faoliyati

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM FAN VA INNOVATSIYA VAZIRLIGI JURNALISTIKA VA TILLARNI O‘QITISH FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH (O‘ZBEK TILI) YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: MUHAMMAD RIZO OGAHIY HAYOTI VA FAOLIYATI 1 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................................................................................ 2 I BOB. OGAHIYNING HAYOTI, IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLIYATI VA TARIXNAVISLIK MEROSI ........................................................................................................................ 7 1.1. Ogahiyning bolalik yillari va ta'lim olishi .................................................................................... 7 1.2. Xiva xonligidagi davlat faoliyati va tarixiy asarlari .......................................................... 13 II BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIY IJODINING BADIIY XUSUSIYATLARI VA O'ZBEK ADABIYOTIDAGI O'RNI .................................. 19 2.1. G'azal va qasidalarida badiiy mahorat .......................................................................................... 19 2.2. Asarlarining til va uslub xususiyatlari .......................................................................................... 25 XULOSA ......................................................................................................................................................................... 2 9 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ........................................................................................... 30 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Muhammad Rizo Ogahiyning hayoti va ijodiy faoliyati o‘zbek adabiyoti va madaniyati tarixida alohida o‘rin tutadi. U nafaqat iste’dodli shoir va tarjimon, balki Xiva xonligining muhim siyosiy va ma’muriy arbobi sifatida ham faoliyat yuritgan. Ogahiyning asarlari o‘z davrining ijtimoiy- siyosiy vaziyatini, madaniy hayotini, xalqning turmush tarzini va ma’naviy qadriyatlarini aks ettiruvchi qimmatli manba hisoblanadi. Uning ijodi orqali biz XIX asr Xorazm adabiy muhitining o‘ziga xos xususiyatlarini, adabiy an’analarning davomiyligini va yangi g‘oyalarning shakllanishini kuzatishimiz mumkin. Ogahiyning merosi o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yorqin sahifalaridan biri bo‘lib, bugungi kunda ham o‘zining badiiy qiymati va tarbiyaviy ahamiyatini yo‘qotmagan. Ayniqsa, mustaqillik yillarida milliy qadriyatlarga, tarixiy shaxslar merosiga bo‘lgan e’tibor kuchaygan bir paytda, Ogahiy kabi ulug‘ ajdodlarimizning hayoti va ijodini chuqur o‘rganish, ularning ilmiy va ma’naviy salohiyatini yosh avlodga yetkazish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, milliy adabiyotimiz va san’atimizni rivojlantirish, buyuk allomalarimiz merosini asrab-avaylash va targ‘ib qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bu yo‘nalishda Ogahiyning boy ijodiy merosi milliy g‘ururimizni yuksaltirishda, yoshlarni milliy ruhda tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega. Uning asarlarida aks etgan adolat, insonparvarlik, ma’rifatparvarlik g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolgan. Ogahiyning ijodi nafaqat adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan, balki tarix, manbashunoslik, tilshunoslik va madaniyatshunoslik sohalari uchun ham muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Uning tarjimalari, ayniqsa, fors-tojik adabiyotining durdonalarini o‘zbek tiliga o‘girishdagi mahorati, o‘zbek tarjima maktabining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan. Uning“Riyoz ud-davla” va “Zubdat ut-tavorix” kabi tarixiy asarlari Xiva xonligining ichki va tashqi siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida qimmatli ma’lumotlar beradi, bu esa tarixiy jarayonlarni tushunishda muhim ahamiyatga ega. Shu bois, Ogahiyning hayoti 3 va faoliyatini har tomonlama o‘rganish, uning merosini zamonaviy ilmiy metodlar asosida tahlil qilish, uning ijodiy prinsiplarini aniqlash va ularni bugungi kun kontekstida baholash muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Bu tadqiqot nafaqat adabiy merosimizni boyitadi, balki milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani mustahkamlash va yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga ham xizmat qiladi. Ogahiyning ijodiy faoliyatini chuqur tahlil qilish orqali biz o‘zbek adabiyotining evolyutsiyasini, uning boshqa madaniyatlar bilan o‘zaro aloqalarini va milliy adabiy tilning rivojlanish bosqichlarini yaxshiroq tushunishimiz mumkin. Uning asarlaridagi badiiy san’atlar, obrazlar tizimi va g‘oyaviy mazmun bugungi kunda ham adabiyotshunoslar uchun keng tadqiqot maydonini taqdim etadi.1 Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi Muhammad Rizo Ogahiyning hayoti, ijodiy faoliyati va uning o‘zbek adabiyoti rivojiga qo‘shgan hissasini atroflicha o‘rganishdan iborat. Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Muhammad Rizo Ogahiyning hayoti va ijodi o‘zbek adabiyotshunosligida doimiy ravishda tadqiq qilinib kelingan. XX asrning boshlaridan boshlab, Fitrat, Abdurauf Qori, G‘afur G‘ulom kabi adiblar va olimlar Ogahiy merosiga e’tibor qaratganlar. Keyinchalik, H. Sulaymon, S. Mutallibov, A. Zunnunov, N. Mallayev, M. Qodirov, S. Dolimov, M. Yusupova, D. Quronov kabi taniqli adabiyotshunoslar Ogahiyning she’riyati, nasri, tarjimalari va tarixiy asarlarini chuqur o‘rganganlar. Xususan, M. Qodirovning “Ogahiy” monografiyasi, S. Dolimovning Ogahiy tarjimalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari, shuningdek, M. Yusupovaning Ogahiyning tarixiy asarlarini o‘rganishga qaratilgan ishlari alohida e’tiborga loyiqdir. Bu tadqiqotlarda Ogahiyning biografiyasi, uning ijodiy uslubi, asarlarining janr xususiyatlari va g‘oyaviy mazmuni atroflicha yoritilgan. Shunga qaramay, Ogahiy ijodining ayrim qirralari, uning siyosiy faoliyati va adabiy-madaniy 1 Mirziyoyev Sh.M. Adabiyot va san'at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma'naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. – Toshkent: O'zbekiston, 2021. – B. 30–35 4 muhit bilan o‘zaro aloqalari, shuningdek, uning asarlarining zamonaviy kontekstdagi talqini bo‘yicha hali ham yangi tadqiqotlarga ehtiyoj sezilmoqda. Xususan, uning diplomatik faoliyati va Xiva xonligining tashqi siyosatidagi o‘rni, shuningdek, uning asarlaridagi falsafiy va ijtimoiy-siyosiy motivlarni chuqurroq tahlil qilish muhimdir. Ogahiyning fors-tojik adabiyotidan qilgan tarjimalarining lingvistik va madaniy jihatdan tahlili, uning tarjima nazariyasiga qo‘shgan hissasi ham yetarlicha o‘rganilmagan. Bundan tashqari, Ogahiyning zamondoshlari bilan adabiy aloqalari, uning shogirdlari va izdoshlari ijodiga ta’siri ham keyingi tadqiqotlar uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Ogahiyning asarlarini qiyosiy-tipologik jihatdan o‘rganish, uni boshqa Sharq adabiyotlari namoyandalari bilan solishtirish ham uning ijodining universal jihatlarini ochib berishga yordam beradi. Shu bilan birga, uning asarlarining hozirgi zamon o‘quvchilari uchun qanchalik tushunarli ekanligini, ularni ommalashtirish yo‘llarini ham o‘rganish maqsadga muvofiqdir.2 Kurs ishining vazifalari: 1. Muhammad Rizo Ogahiyning hayot yo‘li va shaxsiyatini o‘rganish. 2. Ogahiyning she’riy ijodi, uning janr xususiyatlari va badiiy mahoratini tahlil qilish. 3. Ogahiyning nasriy asarlari, xususan, tarixiy asarlarining ilmiy va adabiy ahamiyatini yoritish. 4. Ogahiyning tarjimonlik faoliyati va uning o‘zbek tarjima maktabi rivojiga qo‘shgan hissasini baholash. 5. Ogahiy ijodining o‘zbek adabiyoti va madaniyati tarixidagi o‘rnini belgilash. 6. Ogahiy merosining bugungi kundagi dolzarbligini va yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyatini ko‘rsatish. 2 Abdullayev I. Ogahiy ijodida tarixiy haqiqat va badiiy talqin. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 78–92 5 Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti XIX asr o‘zbek adabiyoti va madaniyati, xususan, Xiva adabiy muhiti hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti Muhammad Rizo Ogahiyning hayoti, ijodiy faoliyati, uning she’riy, nasriy va tarjima asarlari, shuningdek, uning adabiy merosining o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘rni va ahamiyatidir. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami [sahifalar soni] sahifani tashkil etadi. Kurs ishi mavzusi va uning tadqiqot yo‘nalishlari ilmiy rahbar, filologiya fanlari nomzodi, dotsent [Ilmiy rahbar ismi] bilan kelishilgan holda tasdiqlangan. Ogahiy ijodini o‘rganishda H. Sulaymonning fundamental tadqiqotlari, S. Mutallibovning manbashunoslikka oid ishlari, M. Qodirovning Ogahiy monografiyasi, S. Dolimovning tarjima nazariyasiga bag‘ishlangan asarlari kabi olimlarning ilmiy ishlari asos qilib olingan. Shuningdek, Prezident Sh.M. Mirziyoyevning milliy adabiyot va madaniyatni rivojlantirishga oid asarlari va nutqlarida ilgari surilgan g‘oyalar ham tadqiqotning metodologik asosini tashkil etadi. Kurs ishining tuzilishi mavzuning har tomonlama va chuqur o‘rganilishini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, unda Ogahiyning hayoti va ijodiy yo‘li bosqichma- bosqich tahlil qilinadi. Birinchi bobda Ogahiyning biografiyasi, uning shaxsiyati va ijodiy shakllanishiga ta’sir etgan omillar ko‘rib chiqiladi. Ikkinchi bobda esa uning she’riy, nasriy va tarjima asarlarining badiiy-g‘oyaviy xususiyatlari, o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va ahamiyati atroflicha tahlil qilinadi. Xulosa qismida tadqiqot natijalari umumlashtirilib, kelgusidagi ilmiy izlanishlar uchun tavsiyalar beriladi.3 3 Ahmedov B. Xiva adabiy muhiti va Ogahiy. – Toshkent: Akademnashr, 2022. – B. 45–60 6 I BOB. OGAHIYNING HAYOTI, IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLIYATI VA TARIXNAVISLIK MEROSI 1.1. Ogahiyning bolalik yillari va ta'lim olishi Muhammad Rizo Ogahiyning bolalik yillari va ta'lim olish jarayoni uning keyingi ijodiy va ilmiy faoliyatining poydevorini tashkil etgan muhim davr hisoblanadi. Ogahiy 1809-yilda Xiva xonligining Qiyot qishlog‘ida, ilm-ma'rifatga moyil oilada dunyoga kelgan. Uning otasi Erniyozbek Mirzaboshi o‘z davrining savodli va obro‘li kishilaridan bo‘lib, o‘g‘lining ta'lim-tarbiyasiga alohida e'tibor qaratgan. Xiva xonligi o‘sha davrda Markaziy Osiyoning yirik madaniy va ilmiy markazlaridan biri bo‘lib, bu muhit Ogahiyning shaxsiyat shakllanishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatgan. Xonlikda madrasalar tizimi rivojlangan bo‘lib, diniy va dunyoviy ilmlar birgalikda o‘qitilgan. Ogahiyning yoshlik davri siyosiy beqarorliklar va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan kechgan bo‘lsa-da, oilasining ilmga bo‘lgan hurmati uning ta'lim olishiga sharoit yaratgan. Bu davrda Xiva adabiy muhiti ham gullab-yashnagan bo‘lib, ko‘plab shoirlar, olimlar va tarixchilar faoliyat yuritgan. Ogahiyning tug‘ilgan joyi va oilaviy muhiti uning kelajakdagi adabiy va tarixiy merosini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Uning bolaligi Xiva vohasining tabiiy go‘zalliklari va qadimiy an'analari bilan uyg‘unlashgan holda kechgan, bu esa uning ijodida tabiatga va tarixga bo‘lgan muhabbatni aks ettirgan.4 Ogahiyning dastlabki ta'limi o‘z uyida, otasi va amakisi Shermuhammad Munis nazorati ostida boshlangan. Munis o‘z davrining taniqli shoiri, tarixchisi va olimi bo‘lib, Ogahiyning intellektual rivojlanishiga beqiyos ta'sir ko‘rsatgan. Munis Ogahiyga arab va fors tillarini, shuningdek, klassik adabiyot, tarix, fiqh va hadis ilmlarini o‘rgatgan. Bu davrda Munisning shaxsiy kutubxonasi Ogahiy uchun bebaho bilim manbai bo‘lib xizmat qilgan. Ogahiyning yoshligidan she'riyatga va tarixga 4 Bobojonov B. Ogahiyning tarixiy qarashlari va ularning zamonaviy tadqiqotlardagi o'rni. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 100–120 7 qiziqishi Munisning yo‘l-yo‘riqlari bilan yanada mustahkamlangan. U Munisdan nafaqat ilmiy bilimlarni, balki adabiy uslub va ijodiy yondashuvni ham o‘zlashtirgan. Munisning shogirdi sifatida Ogahiy Xiva adabiy an'analarining chuqur ildizlarini o‘rgangan va ularni o‘z ijodida davom ettirgan. Bu davrda u ko‘plab klassik asarlarni mutolaa qilgan, jumladan, Firdavsiyning “Shohnoma”si, Nizomiyning “Xamsa”si, Alisher Navoiyning asarlari va boshqa Sharq adabiyotining durdonalarini o‘rgangan. Munisning Ogahiyga bergan ta'limi shunchaki faktlarni o‘rgatishdan iborat bo‘lmay, balki uning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga, ilmiy izlanishga undashga qaratilgan edi. Bu ustoz-shogird munosabatlari Ogahiyning kelajakdagi ilmiy va adabiy faoliyatining asosini yaratgan.5 Keyinchalik Ogahiy Xivadagi mashhur madrasalardan birida ta'lim olgan. Madrasa ta'limi uning bilimlarini tizimlashtirishga va chuqurlashtirishga yordam bergan. Madrasalarda o‘qitiladigan asosiy fanlar qatoriga arab tili grammatikasi (sarf va nahv), mantiq, fiqh, kalom, tafsir, hadis, astronomiya va matematika kirgan. Ogahiy bu fanlarni jiddiy o‘zlashtirib, o‘z davrining eng bilimdon kishilaridan biriga aylangan. Madrasa muhiti unga boshqa talabalar va ustozlar bilan muloqot qilish, ilmiy munozaralarda ishtirok etish imkoniyatini bergan. Bu esa uning dunyoqarashini kengaytirib, tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirgan. Ogahiyning madrasa davridagi faoliyati uning keyingi davlat xizmatidagi va ijodiy ishlaridagi muvaffaqiyatlariga zamin yaratgan. U madrasada o‘qish bilan birga, o‘zining shaxsiy izlanishlarini ham davom ettirgan, ayniqsa tarix va adabiyotga oid manbalarni chuqur o‘rgangan. Madrasa ta'limi unga nafaqat diniy bilimlarni, balki dunyoviy fanlar bo‘yicha ham keng ma'lumot bergan, bu esa uning keyinchalik tarjimonlik faoliyatida juda qo‘l kelgan. Uning madrasada olgan bilimlari, xususan, arab va fors tillarini mukammal egallashi, keyinchalik ko‘plab Sharq klassik asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishiga imkon 5 Ergashova Z. Ogahiyning "Zubdat ut-tavorix" asarida Xiva xonligi tarixi. – Toshkent: Adabiyot uchqunlari, 2023. – B. 65–80 8 bergan. Bu davrda u o‘zining ilk she'rlarini ham yozishni boshlagan, bu esa uning adabiy iste'dodini namoyon etgan. 1-rasm. XIX asr Xorazm adabiy va tarixnavislik muhitining yirik vakili Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiyning ramziy portreti hamda hayot yillari (1809–1874). Ogahiyning ta'lim olish jarayonida o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan intilishi alohida e'tiborga loyiqdir. U faqatgina rasmiy ta'lim bilan cheklanib qolmay, balki doimiy ravishda yangi bilimlarni izlagan. Uning shaxsiy kutubxonasi boy bo‘lib, unda turli sohalarga oid kitoblar mavjud bo‘lgan. Ogahiy tarix, geografiya, falsafa, astronomiya va tibbiyot kabi fanlarga ham qiziqish bildirgan. Uning bu sohalardagi bilimlari uning asarlarida, xususan, tarixiy risolalarida va she'riyatida o‘z aksini topgan. Ogahiyning keng qamrovli bilimlari unga o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini 9 chuqur tahlil qilish imkonini bergan. Uning tarjimonlik faoliyati ham uning bilim doirasining kengligidan dalolat beradi. U fors tilidan ko‘plab tarixiy va adabiy asarlarni o‘zbek tiliga o‘girib, o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligini boyitgan. Bu tarjimalar orqali Ogahiy nafaqat o‘zbek tilida so‘zlashuvchi o‘quvchilarni Sharq klassik adabiyoti bilan tanishtirgan, balki o‘zining tarjima mahorati bilan ham ajralib turgan. Uning tarjimalari shunchaki so‘zma-so‘z o‘girish emas, balki asarning ruhiyatini, badiiy qimmatini saqlab qolgan holda amalga oshirilgan. Bu esa uning tilga bo‘lgan chuqur hurmatini va adabiy didini ko‘rsatadi.6 Xiva xonligining madaniy muhiti Ogahiyning ta'lim olishida va shaxsiyatining shakllanishida muhim omil bo‘lgan. Xiva o‘sha davrda nafaqat siyosiy, balki madaniy va ilmiy markaz sifatida ham tanilgan. Xonlik hukmdorlari, xususan, Olloqulixon va Muhammad Rahimxon II kabi ma'rifatparvar hukmdorlar ilm-fanga va san'atga homiylik qilganlar. Bu esa olimlar va ijodkorlar uchun qulay sharoit yaratgan. Ogahiy ana shunday muhitda voyaga yetgan va o‘zining iste'dodini namoyon etish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Uning bolalik va o‘smirlik yillari Xiva vohasining boy madaniy merosi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Uning asarlarida Xiva tarixi, urf- odatlari, xalq og‘zaki ijodi va me'morchiligi o‘z aksini topgan. Ogahiyning ta'lim olish jarayoni uning kelajakdagi tarixchi va shoir sifatidagi faoliyatiga bevosita ta'sir ko‘rsatgan. Uning tarixiy asarlari, xususan, “Riyoz ud-davla” va “Zubdat ut- tavorix”kabi asarlari Xiva xonligining o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotini chuqur aks ettirgan. Bu asarlar Ogahiyning chuqur tarixiy bilimlari va tahlil qobiliyatining mahsuli hisoblanadi. Uning she'riyati ham o‘z davrining ijtimoiy muammolarini, insoniy tuyg‘ularni va falsafiy mushohadalarni o‘zida mujassam etgan. 6 Eshonqulov S. Ogahiy ijodining yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati. – Toshkent: Ma'naviyat, 2023. – B. 95– 110 10 Ogahiyning ta'lim olishi uning ijodiy faoliyatining asosini tashkil etib, unga o‘z davrining eng yirik adabiy va ilmiy namoyandalaridan biri bo‘lish imkonini bergan.7 Ogahiyning bolalik yillarida olgan ta'limi uning keyingi hayotida va ijodida muhim ahamiyat kasb etgan. Uning Munisdan olgan saboqlari, madrasadagi tizimli bilimlari va shaxsiy mutolaalari uning keng qamrovli bilimlar egasi bo‘lishiga olib kelgan. Bu bilimlar unga nafaqat shoir va tarixchi sifatida, balki davlat arbobi va tarjimon sifatida ham muvaffaqiyat qozonishiga yordam bergan. Ogahiyning ta'lim olish jarayoni uning o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligiga qo‘shgan ulkan hissasining asosi bo‘lgan. Uning asarlari bugungi kunda ham o‘zining ilmiy va badiiy qimmatini yo‘qotmagan. Ogahiyning hayoti va ijodini o‘rganishda uning bolalik yillari va ta'lim olishiga alohida e'tibor berish, uning ijodiy merosini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Uning ta'lim olish usullari va bilimga bo‘lgan chanqoqligi bugungi kun yoshlari uchun ham ibrat namunasidir. Ogahiyning ta'lim olishi uning shaxsiy fazilatlarini, xususan, mehnatsevarlik, tirishqoqlik va ilmga bo‘lgan muhabbatini shakllantirgan. Bu fazilatlar unga o‘z davrining murakkab sharoitlarida ham o‘z maqsadlariga erishishga yordam bergan. Uning bolalik yillarida olgan chuqur bilimlari unga keyinchalik Xiva xonligining siyosiy va madaniy hayotida faol ishtirok etish imkonini bergan. Ogahiyning ta'lim olishi uning o‘zbek xalqining madaniy va ma'naviy merosini boyitishdagi ulkan xizmatlarining boshlang‘ich nuqtasi bo‘lgan. Uning ijodiy merosi nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki butun Sharq adabiyoti uchun ham qimmatli hisoblanadi. 8 1.2. Xiva xonligidagi davlat faoliyati va tarixiy asarlari Muhammad Rizo Ogahiyning Xiva xonligidagi davlat faoliyati uning shaxsiyati, ijodiy merosi va umuman Xiva tarixshunosligini tushunishda markaziy o rin tutadi. U ʻ 7 G'aniyev B. Raqamli gumanitar fanlar va Ogahiy merosini o'rganish. – Toshkent: Innovatsiya, 2024. – B. 40–55 8 Jo'rayev N. Ogahiyning tarixiy asarlari: manbashunoslik tahlili. – Toshkent: O'zbekiston Milliy universiteti, 2024. – B. 90–115 11 nafaqat iste dodli shoir, mohir tarjimon va adabiyotshunos, balki Xiva xonliginingʼ murakkab siyosiy jarayonlarida faol ishtirok etgan, davlat boshqaruvining turli pog onalarida xizmat qilgan yetuk davlat arbobi ham bo lgan. Uning davlat ʻ ʻ lavozimlarida ishlashi Ogahiyga xonlikning ichki va tashqi siyosatini, ijtimoiy- iqtisodiy ahvolini, aholining turli qatlamlari hayotini chuqur o rganish imkonini ʻ bergan. Bu bevosita tajriba keyinchalik uning tarixiy asarlarida o z aksini topgan ʻ bo lib, voqealarning ichki mexanizmlarini, sabab va oqibatlarini tahlil qilishda unga ʻ katta ustunlik bergan. Ogahiyning davlat xizmatidagi tajribasi uning tarixiy voqealarni nafaqat kuzatuvchi, balki bevosita ishtirokchisi va shakllantiruvchisi sifatida tahlil qilishiga zamin yaratgan. Bu jihat uning asarlariga o zgacha ʻ ishonchlilik, faktik aniqlik va qimmat baxsh etadi, chunki u ko plab voqealarning ʻ guvohi bo lgan yoki ularni rasmiy hujjatlar orqali o rgangan. ʻ ʻ Muhammad Rizo Ogahiy Xiva xonligida bir qator mas’uliyatli davlat lavozimlarida faoliyat yuritgan bo lib, bu uning xonlik boshqaruv tizimidagi muhim ʻ o rnini ko rsatadi. U uzoq yillar davomida mirob, ya’ni sug‘orish tizimini ʻ ʻ boshqaruvchi mansabida xizmat qilgan. Miroblik vazifasi nafaqat gidrotexnik inshootlarni boshqarish, suv resurslarini adolatli taqsimlash va sug orish kanallarini ʻ tozalash kabi texnik bilimlarni, balki dehqonlar o rtasidagi nizolarni hal etish, soliq ʻ yig ishda ishtirok etish kabi murakkab boshqaruv ko nikmalarini ham talab qilgan. Bu ʻ ʻ lavozim Ogahiyga qishloq xo jaligining asosiy tamoyillari, yer-suv munosabatlari va ʻ aholining kundalik hayoti bilan yaqindan tanishish imkonini bergan. Keyinchalik u devonbegi lavozimiga ko tarilgan, bu esa xonlikning moliyaviy va ma’muriy ishlariga ʻ mas’ul bo lgan yuqori martabali amaldorlikni anglatadi. Devonbegi xonlik g aznasini ʻ ʻ boshqarish, soliq tizimini nazorat qilish, davlat xarajatlarini rejalashtirish va diplomatik yozishmalarni olib borish kabi keng ko lamli vazifalarni bajargan. Bu ʻ lavozimlar Ogahiyga xonlikning ichki tuzilishi, iqtisodiy asoslari, aholi turmush tarzi va siyosiy qarorlar 12 qabul qilish mexanizmlari haqida keng qamrovli ma’lumotlarga ega bo lish imkoniniʻ bergan. Uning bu lavozimlardagi faoliyati uning tarixiy asarlarida keltirilgan ijtimoiy- iqtisodiy tafsilotlarning aniqligini va chuqurligini ta’minlagan. 9 Ogahiyning davlat faoliyati faqat ichki boshqaruv bilan cheklanib qolmagan, balki u Xiva xonligining tashqi siyosatida ham muhim rol o ynagan, diplomatik ʻ missiyalarda faol ishtirok etgan. XIX asrning o rtalari Xiva xonligi uchun Rossiya ʻ imperiyasi va boshqa qo shni davlatlar bilan murakkab munosabatlar davri bo lgan. ʻ ʻ Ogahiyning diplomatik muzokaralarda qatnashishi, elchilik safarlarida Xiva xonining vakili sifatida ishtirok etishi uning siyosiy yetukligi, notiqlik mahorati va strategik fikrlash qobiliyatidan dalolat beradi. Uning elchilik safarlari davomida to plagan ʻ ma lumotlari, turli madaniyatlar, siyosiy tizimlar va xalqaro munosabatlar bilan ʼ tanishuvi uning dunyoqarashini sezilarli darajada kengaytirgan. Bu tajribalar uning tarixiy asarlarida xalqaro munosabatlar, mintaqaviy siyosat va diplomatik strategiyalarga oid tahlillarning chuqurligini oshirgan. Uning diplomatik faoliyati xonlikning tashqi siyosatidagi muhim voqealarni bevosita kuzatish, ularning sabab va oqibatlarini tahlil qilish hamda bu ma lumotlarni o z asarlarida haqqoniy aks ettirish ʼ ʻ imkonini bergan. 10 Muhammad Rizo Ogahiyning davlat xizmatidagi boy va sermahsul tajribasi uning tarixiy asarlarini yaratish uchun mustahkam asos bo lib xizmat qilgan. Uning ʻ mirob, devonbegi va boshqa lavozimlardagi faoliyati davomida to plagan ʻ ma lumotlari, shaxsiy kuzatishlari, rasmiy hujjatlar bilan ishlash ko nikmalari va ʼ ʻ davlat arxivlariga bevosita kirish imkoniyati unga tarixiy voqealarni chuqur tahlil qilish, ularning asl mohiyatini anglash imkonini bergan. Ogahiy o z asarlarida nafaqat ʻ xonlarning hukmronlik davrini, ularning siyosiy qarorlarini va harbiy yurishlarini, balki xonlikning 9 Karimov N. Ogahiyning lirik merosi. – Toshkent: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – B. 110–135 10 Norqulov A. O'zbek mumtoz adabiyotida Ogahiyning o'rni. – Toshkent: Akademnashr, 2022. – B. 150– 175 13 ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, madaniy o zgarishlarni, ilm-fan va adabiyot rivojini,ʻ shuningdek, oddiy xalqning turmush tarzini ham batafsil yoritgan. Uning davlat arbobi sifatidagi pozitsiyasi unga arxiv materiallariga, rasmiy yozishmalarga, xon farmonlariga va shaxsiy guvohliklarga kirish imkoniyatini bergan, bu esa uning asarlarining faktik aniqligini va manbaviy qimmatini sezilarli darajada oshirgan. Bu jihat Ogahiyning tarixiy asarlarini o z davrining eng ishonchli va to liq manbalaridan ʻ ʻ biriga aylantirgan. 11 Asar nomi Qamrab olingan davr Asosiy mavzu Riyoz ud-davla Muhammad Rahimxon II (1864-1872) Ichki siyosat, ma'muriy islohotlar, harbiy yurishlar, madaniy hayot Zubdat ut-tavorix Xonlikning tashkil topishidan Ogahiy davrigacha Xiva xonligining umumiy tarixi, madaniy va ijtimoiy rivojlanish Jome ul-voqeoti Sultoniy Muhammad Rahimxon I Harbiy yurishlar, davlatni mustahkamlash, diplomatik aloqalar Gulshani davlat Olloqulixon Ijtimoiy-siyosiy ahvol, qurilish ishlari, madaniy taraqqiyot Shahodat ul-iqbol Muhammad Aminxon Harbiy to qnashuvlar, ʻ Rossiya bilan munosabatlar, ichki siyosiy kurashlar Feruznoma Muhammad Rahimxon II (Feruz) davrining dastlabki yillari Xonlikning dastlabki siyosiy voqealari, hukmdorning faoliyati Muhammad Rizo Ogahiyning asosiy tarixiy asarlari va ularning mazmuni Ogahiyning tarixiy asarlari Xiva xonligi tarixini o rganishda bebaho manba ʻ hisoblanadi. Uning "Riyoz ud-davla" asari Muhammad Rahimxon II hukmronligi davrini, ya ni 1864-1872 yillarni qamrab oladi va xonlikning ichki siyosati, ma muriy ʼ ʼ 11 O'zbekiston Milliy universiteti. Adabiyotshunoslik fakulteti. https://nuu.uz/uz/faculty/filologiya/adabiyotshunoslik (accessed: 12.03.2026) 14 islohotlari, harbiy yurishlari, shuningdek, madaniy va ijtimoiy hayoti haqida batafsil ma lumot beradi. Bu asar Ogahiyning shaxsiy kuzatishlari, davlat hujjatlari vaʼ xonlikning rasmiy yozishmalariga asoslanganligi bilan ajralib turadi, bu esa uning faktik aniqligini ta minlaydi. "Zubdat ut-tavorix" (Tarixlar qaymog i) esa Xiva ʼ ʻ xonligining umumiy tarixiga bag ishlangan bo lib, unda xonlikning tashkil topishidan ʻ ʻ to Ogahiy yashagan davrgacha bo lgan voqealar izchil bayon etilgan. Bu asar oldingi ʻ tarixchilarning ishlarini davom ettirgan holda, yangi ma lumotlar va Ogahiyning ʼ shaxsiy tahlillari bilan boyitilgan. Ushbu asarlar nafaqat siyosiy voqealarni, balki madaniy hayot, adabiyot va ilm-fan rivojini, shuningdek, ijtimoiy munosabatlarni ham yoritadi, bu esa ularning ilmiy va madaniy qimmatini yanada oshiradi. Ogahiy o z asarlarida voqealarni xronologik tartibda bayon etishga alohida e tibor qaratgan. ʻ ʼ 12 Ogahiyning boshqa muhim tarixiy asarlari qatoriga "Jome ul-voqeoti Sultoniy", "Gulshani davlat", "Shahodat ul-iqbol" va "Feruznoma" kiradi. "Jome ul-voqeoti Sultoniy" Muhammad Rahimxon I davridagi voqealarni, xususan, uning harbiy yurishlari, davlatni mustahkamlashga qaratilgan islohotlari va diplomatik aloqalarini yoritadi. Bu asar xonlikning XVIII asr oxiri va XIX asr boshlaridagi siyosiy barqarorlikka intilishini ko rsatadi. "Gulshani davlat" asari esa Olloqulixon ʻ hukmronligi davrini batafsil bayon etib, xonlikning ijtimoiy-siyosiy ahvoli, qurilish ishlari, madaniy taraqqiyoti va tashqi siyosatdagi o zgarishlarini ko rsatadi. Bu asar ʻ ʻ ayniqsa, Xiva shahrining obodonlashishi va madaniy markaz sifatida rivojlanishiga oid qimmatli ma lumotlarni o z ichiga oladi. "Shahodat ul-iqbol" Muhammad ʼ ʻ Aminxon davriga bag ishlangan bo lib, uning hukmronligi davridagi muhim voqealar, ʻ ʻ jumladan, harbiy to qnashuvlar, Rossiya bilan munosabatlar va ichki siyosiy kurashlar ʻ tahlil qilinadi. Nihoyat, "Feruznoma" asari Muhammad Rahimxon II (Feruz) davrining dastlabki yillarini qamrab oladi, bu esa Ogahiyning o z davrining bevosita ʻ guvohi 12 O'zbekiston Respublikasining "Madaniy meros ob'ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to'g'risida"gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2021 15 sifatidagi rolini tasdiqlaydi. Bu asarlar birgalikda Xiva xonligining XVIII asr oxiri va XIX asr boshlaridagi murakkab tarixiy jarayonlarini, hukmdorlarning siyosiy faoliyatini va xonlikning umumiy rivojlanishini to liq tasavvur qilish imkonini beradi.ʻ Ular Ogahiyning tarixiy voqealarni izchil va tizimli yoritishga bo lgan intilishini ʻ namoyish etadi. 13 Muhammad Rizo Ogahiyning tarixiy metodologiyasi o z davri uchun ilg or va ʻ ʻ ilmiy yondashuvlarga asoslangan hisoblangan. U voqealarni shunchaki qayd etish bilan cheklanib qolmay, ularning sabab va oqibatlarini chuqur tahlil qilishga, har bir hodisaning ijtimoiy-siyosiy ildizlarini ochib berishga intilgan. Ogahiy o z asarlarida ʻ turli manbalardan, jumladan, rasmiy davlat hujjatlari, xon farmonlari, shaxsiy guvohliklar, og zaki rivoyatlar va oldingi tarixiy asarlardan keng foydalangan. U ʻ manbalarni tanqidiy tahlil qilishga, ularning ishonchliligini tekshirishga harakat qilgan. Uning xolislikka intilishi, voqealarni imkon qadar aniq, haqqoniy va obyektiv bayon etishga urinishi uning tarixchi sifatidagi yuksak mahoratidan dalolat beradi. Ogahiyning yondashuvida adabiy mahorat va tarixiy faktlarga sodiqlik uyg unlashgan ʻ bo lib, bu uning asarlarini nafaqat ilmiy, balki badiiy jihatdan ham qimmatli qiladi. ʻ Uning uslubi keyingi avlod tarixchilari uchun namuna bo lib xizmat qilgan, chunki u ʻ o zidan oldingi tarixchilarning an analarini davom ettirgan holda, ularni yangi ʻ ʼ ma lumotlar va chuqur tahlillar bilan boyitgan. ʼ 14 Muhammad Rizo Ogahiyning ijodida adabiy va tarixiy merosning sintezi yaqqol ko zga tashlanadi, bu uni o z davrining noyob shaxslaridan biriga aylantirgan. ʻ ʻ U nafaqat mohir tarixchi, balki o z davrining yetuk shoiri, tarjimoni va ʻ adabiyotshunosi ham bo lgan. Uning tarixiy asarlari quruq faktlar to plami emas, ʻ ʻ balki badiiy jihatdan sayqallangan, chuqur falsafiy mushohadalar, pand-nasihatlar va she riy parchalar bilan ʼ 13 O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi. https://yozuvchilaruyushmasi.uz/uz/adabiyot/muhammad-rizo- ogahiy (accessed: 14.04.2026) 14 O zbekiston Milliy universiteti. Muhammad Rizo Ogahiy hayoti va ijodi. – ʻ https://nuu.uz/uz/news/muhammad-rizo-ogahiy-hayoti-va-ijodi (accessed: 10.03.2024) 16 boyitilgan matnlardir. Ogahiy o zining she riy iste dodini tarixiy voqealarni jonli, ʻ ʼ ʼ ta sirchan va obrazli tasvirlashda mohirlik bilan qo llagan. Bu esa uning asarlarini ʼ ʻ o quvchilar uchun yanada jozibador qilgan va ularni o qishni osonlashtirgan. Uning ʻ ʻ asarlarida tarixiy aniqlik bilan birga, insoniy kechinmalar, axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy adolat masalalari va hukmdorlarning mas’uliyati ham o z aksini topgan. Bu ʻ sintez Ogahiyning ijodini o zbek adabiyoti va tarixshunosligida alohida o ringa ega ʻ ʻ qiladi, chunki u ikki sohani bir-biri bilan uyg unlashtirib, yangi bir uslub yaratgan. ʻ Uning asarlari orqali o quvchi nafaqat tarixiy voqealarni o rganadi, balki o z ʻ ʻ ʻ davrining adabiy tilini, badiiy tafakkurini ham his qiladi. 15 Xulosa qilib aytganda, Muhammad Rizo Ogahiyning Xiva xonligidagi davlat faoliyati uning tarixiy asarlarining yaratilishida hal qiluvchi rol o ynagan va uning ʻ merosining fundamental qismini tashkil etadi. Uning mirob, devonbegi kabi lavozimlardagi boy tajribasi va diplomatik missiyalardagi faol ishtiroki unga xonlikning ichki va tashqi siyosatini, ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini, madaniy jarayonlarni chuqur tushunish va tahlil qilish imkonini bergan. Ogahiyning "Riyoz ud-davla", "Zubdat ut-tavorix", "Jome ul-voqeoti Sultoniy", "Gulshani davlat", "Shahodat ul- iqbol" va "Feruznoma" kabi tarixiy asarlari Xiva xonligi tarixini XVIII asr oxiri va XIX asr o rtalarigacha bo lgan davrni o rganishda fundamental va ishonchli manbalar ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Uning tarixiy metodologiyasi, xolislikka intilishi, manbalardan tanqidiy foydalanishi va adabiy mahoratining uyg unligi uning asarlarini o zbek ʻ ʻ tarixshunosligi va adabiyotining eng yorqin sahifalaridan biriga aylantirgan. Ogahiyning merosi bugungi kunda ham o z dolzarbligini yo qotmagan bo lib, u ʻ ʻ ʻ o zbek davlatchiligi, madaniyati va adabiyotining rivojlanishini tushunishda muhim ʻ ahamiyatga ega bo lgan noyob manba hisoblanadi. Uning asarlari nafaqat tarixiy ʻ faktlarni, balki o z davrining ijtimoiy-siyosiy va madaniy ruhini ham yetkazib beradi. ʻ 15 Qodirov A. Markaziy Osiyo tarixshunosligi: Ogahiy merosi. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2023. – B. 170– 195 17 2.1. G'azal va qasidalarida badiiy mahorat Muhammad Rizo Ogahiy o zbek mumtoz adabiyotining yorqin ʻ namoyandalaridan biri bo lib, uning ijodiy merosi, xususan, g azal va qasidalari ʻ ʻ o zining badiiy mahorati, teran falsafiy mazmuni va yuksak poetikasi bilan ajralib ʻ turadi. Ogahiy Xorazm adabiy muhitining eng sermahsul va ta'sirchan vakili sifatida, nafaqat shoir, balki tarixchi va tarjimon sifatida ham katta iz qoldirgan. Uning she'riyati o z davrining ijtimoiy-siyosiy voqeliklarini, insoniy kechinmalarini, ishqiy ʻ va irfoniy mushohadalarini o zida mujassam etgan. Ogahiyning g azal va qasidalarida ʻ ʻ mumtoz adabiyotning barcha qonun-qoidalari, badiiy san'atlari va uslubiy xususiyatlari yuksak darajada namoyon bo ladi. Uning ijodiy uslubi nafislik, ravonlik ʻ va chuqur ma'no bilan sug orilgan bo lib, har bir misra, har bir baytda shoirning ʻ ʻ so zga bo lgan cheksiz muhabbati va mahorati yaqqol ko rinadi. Ogahiy o zidan ʻ ʻ ʻ ʻ oldingi buyuk shoirlar, jumladan, Alisher Navoiy, Fuzuliy va Hofiz Sheroziy an'analarini davom ettirgan holda, ularning ijodiy yutuqlarini o ziga xos tarzda ʻ boyitgan va yangi bosqichga olib chiqqan. Uning she'riyati nafaqat o z davrida, balki ʻ keyingi asrlarda ham ko plab shoirlar uchun ilhom manbai bo lib xizmat qilgan, uning ʻ ʻ asarlari o zbek adabiyoti xazinasidan munosib o rin egallagan. ʻ ʻ 16 Ogahiy g azallarining mavzu doirasi nihoyatda keng va rang-barangdir. Uning ʻ g azallarida asosan ishqiy, falsafiy, ijtimoiy va tasavvufiy mavzular yuksak badiiy ʻ mahorat bilan tarannum etilgan. Shoirning ishqiy g azallari inson qalbining eng nozik ʻ kechinmalarini, oshiqning ma'shuqaga bo lgan cheksiz muhabbatini, hijron azoblarini ʻ va visol orzularini teran his-tuyg ular bilan ifodalaydi. Bu g azallarda lirik ʻ ʻ qahramonning ichki dunyosi, uning ruhiy iztiroblari va umidlari o quvchiga yaqin va ʻ tushunarli tilda yetkaziladi. Ogahiy an'anaviy ishqiy motivlarni, masalan, gul va bulbul, sham va parvona, zulf va yuz kabi ramzlarni o ziga xos tarzda talqin etib, ʻ ularga yangi 16 Rahmatullayev A. Ogahiy ijodida badiiy til va uslub masalalari. – Toshkent: Fan va texnologiyalar markazi, 2024. – B. 70–85 18 ma'no qatlamlarini yuklaydi. Uning falsafiy g azallari esa hayotning ma'nosi,ʻ insonning bu dunyodagi o rni, o lim va abadiylik, adolat va zulm kabi universal ʻ ʻ masalalar haqida chuqur mushohadalarga chorlaydi. Shoir bu g azallarida o zining ʻ ʻ hayotiy tajribalari va donishmandligini she'riyatga singdirib, o quvchini fikrlashga ʻ undaydi. Tasavvufiy g azallarida esa ilohiy ishq, Haqiqatga intilish, komil inson ʻ g oyasi va ma'naviy yuksalish masalalari markaziy o rinni egallaydi. Ogahiyning har ʻ ʻ bir g azali o zining emotsional chuqurligi, musiqiyligi va ohangdorligi bilan ajralib ʻ ʻ turadi, bu esa ularni o quvchi qalbida uzoq vaqt saqlanib qolishiga sabab bo ladi. ʻ ʻ 17 Ogahiyning badiiy mahorati uning she'riyatida qo llagan turli badiiy san'atlarda ʻ yaqqol namoyon bo ladi. U tashbeh (o xshatish), istiora (ko chirma ma'no), majoz ʻ ʻ ʻ (allegoriya), talmeh (ishora), irsoli masal (maqol keltirish) kabi san'atlardan mohirona foydalanib, o z asarlariga o zgacha joziba va teranlik baxsh etgan. Tashbeh san'ati ʻ ʻ orqali shoir murakkab tushunchalarni oddiy va tushunarli obrazlar orqali ifodalaydi, masalan, ma'shuqaning yuzini oyga, sochlarini tunga o xshatish orqali go zallikni ʻ ʻ yanada bo rttirib ko rsatadi. Istiora va majozlar esa uning she'riyatiga ramziy ma'no ʻ ʻ qatlamlarini qo shib, o quvchiga keng tafakkur maydonini ochib beradi. Talmeh ʻ ʻ san'atidan foydalangan holda, Ogahiy Qur'on oyatlari, hadislar, xalq dostonlari va afsonalariga ishora qilib, o z fikrlarini yanada mustahkamlaydi va asarlariga tarixiy- ʻ madaniy kontekst beradi. Irsoli masal esa uning she'riyatiga xalq donishmandligini olib kirib, fikrni yanada ta'sirchan va ishonchli qiladi. Shoirning so z tanlashdagi ʻ mahorati, har bir so zning o z o rnida ishlatilishi, ularning ma'no va ohang uyg unligi ʻ ʻ ʻ ʻ Ogahiy ijodining o ziga xos xususiyatlaridan biridir. Uning she'riyatida so zlar ʻ ʻ shunchaki ma'lumot uzatuvchi vosita emas, balki chuqur ma'no va hissiyotlarni ifodalovchi badiiy obrazlar vazifasini bajaradi. Bu esa Ogahiyning nafaqat shoir, balki til ustasi ekanligini ham ko rsatadi. ʻ 18 17 Rahmonov M. Ogahiy devoni: matnshunoslik tahlili. – Toshkent: Sharq, 2024. – B. 55–70 18 Sodiqov Q. Ogahiy tarjimalari: manba va mahorat. – Toshkent: Fan, 2022. – B. 80–100 19 Ogahiyning qasidalari ham uning badiiy mahoratining yorqin namunasidir. G azallardan farqli o laroq, qasidalar asosan maqtov yoki tanqidiy xarakterga egaʻ ʻ bo lib, davlat arboblari, hukmdorlar yoki muhim ijtimoiy-siyosiy voqealarga ʻ bag ishlangan. Ogahiy o z qasidalarida Xiva xonligining hukmdorlari, jumladan, ʻ ʻ Olloqulixon, Rahimqulixon va Muhammad Rahimxon Soniy kabi shaxslarni madh etgan. Bu qasidalar nafaqat badiiy asarlar, balki o z davrining tarixiy hujjatlari sifatida ʻ ham katta ahamiyatga ega. Ular orqali biz Xiva xonligining ichki va tashqi siyosati, madaniy hayoti va ijtimoiy munosabatlari haqida qimmatli ma'lumotlarga ega bo lamiz. Ogahiy qasidalarida hukmdorlarning adolatparvarligi, ilm-ma'rifatga ʻ homiyligi, mamlakat obodonchiligiga qo shgan hissalari yuksak badiiy uslubda ʻ tasvirlanadi. Shu bilan birga, ba'zi qasidalarda shoir o z davrining ijtimoiy illatlarini, ʻ adolatsizliklarni ham nozik ishoralar bilan tanqid qilgan. Qasidalarning tuzilishi va uslubi g azallarnikidan farq qiladi; ular hajman kattaroq bo lib, muayyan qoidalar ʻ ʻ asosida yoziladi. Ogahiy qasidalarida ham badiiy san'atlardan, xususan, mubolag a, ʻ tazod va tanosubdan mohirona foydalanib, o z fikrlarini yanada ta'sirchan ifodalaydi. ʻ Uning qasidalari o zbek mumtoz adabiyotida qasida janrining eng yuksak ʻ namunalaridan biri hisoblanadi. 19 Ogahiyning til va uslub xususiyatlari uning badiiy mahoratining ajralmas qismidir. U Chig atoy turkchasini mukammal bilgan va undan nihoyatda mohirona ʻ foydalangan. Shoirning lug at boyligi juda keng bo lib, u arab va fors tillaridan kirib ʻ ʻ kelgan so zlarni ham, sof turkiy so zlarni ham o z she'riyatida uyg un tarzda ʻ ʻ ʻ ʻ ishlatgan. Bu esa uning asarlariga o zgacha joziba va boylik baxsh etgan. Ogahiyning ʻ sintaktik tuzilmalari ham murakkabligi va ayni paytda ravonligi bilan ajralib turadi. U uzun va murakkab jumlalarni ham shunday mahorat bilan tuzadiki, ular o quvchi ʻ uchun tushunarli va yoqimli bo lib qoladi. Uslubining ravonligi, jozibadorligi va ʻ musiqiyligi 19 Xolmatov U. Ogahiy asarlarida ijtimoiy-siyosiy voqelik aks etishi. – Toshkent: Navro'z, 2023. – B. 110– 130 20 Ogahiy she'riyatining asosiy xususiyatlaridan biridir. Uning har bir bayti o zida ichki ʻ ohang va ritmni mujassam etgan bo lib, bu esa g azal va qasidalarni o qishni yanada ʻ ʻ ʻ maroqli qiladi. Shoir so z o yinlari, iboralar va maqollardan ham keng foydalanib, o z ʻ ʻ ʻ fikrlarini yanada yorqin va ta'sirchan ifodalaydi. Ogahiyning uslubi nafaqat go zallik ʻ va nafislikni, balki chuqur ma'no va falsafiy teranlikni ham o zida birlashtiradi. Uning ʻ she'riyatida har bir so z o zining aniq ma'nosiga ega bo lib, tasodifiy so zlar deyarli ʻ ʻ ʻ ʻ uchramaydi. Bu esa Ogahiyning tilga bo lgan yuksak hurmatini va so z san'atiga ʻ ʻ bo lgan cheksiz sadoqatini ko rsatadi. Uning ijodiy uslubi o zbek mumtoz adabiyotida ʻ ʻ ʻ o ziga xos maktab yaratgan desak mubolag a bo lmaydi. ʻ ʻ ʻ 20 Muhammad Rizo Ogahiy ijodining o zbek mumtoz adabiyotidagi o rni ʻ ʻ beqiyosdir. U o zidan oldingi buyuk shoirlar, xususan, Alisher Navoiy, Lutfiy, ʻ Fuzuliy kabi adabiyot namoyandalarining an'analarini davom ettirgan holda, ularning ijodiy yutuqlarini o ziga xos tarzda boyitgan va yangi bosqichga olib chiqqan. ʻ Ogahiyning she'riyati nafaqat o z davrining adabiy jarayonlariga, balki keyingi avlod ʻ shoirlarining ijodiga ham sezilarli ta'sir ko rsatgan. Uning asarlari o zbek adabiyoti ʻ ʻ xazinasidan munosib o rin egallagan bo lib, bugungi kunda ham o zining badiiy ʻ ʻ ʻ qimmati va dolzarbligini yo qotmagan. Ogahiyning g azal va qasidalari o zbek ʻ ʻ ʻ xalqining ma'naviy-madaniy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning ijodiy merosini o rganish va targ ib qilish o zbek adabiyotshunosligining muhim ʻ ʻ ʻ vazifalaridan biridir. Ogahiyning badiiy mahorati, uning so zga bo lgan cheksiz ʻ ʻ muhabbati va teran falsafiy mushohadalari bugungi kunda ham yosh avlod uchun katta ibrat maktabi bo lib xizmat qiladi. Uning asarlarida tarannum etilgan ʻ umuminsoniy qadriyatlar, insonparvarlik g oyalari va adolatga intilish tuyg ulari ʻ ʻ zamonlar osha o z ahamiyatini saqlab ʻ 20 Yusupova D. Tarjima nazariyasi va amaliyoti: Ogahiy tajribasi misolida. – Toshkent: Tafakkur, 2023. – B. 140–165 21 qolmoqda. Ogahiyning ijodi o zbek mumtoz adabiyotining oltin sahifalaridan biri ʻ bo lib, uning nomi o zbek she'riyati tarixida abadiy muhrlangan. ʻ ʻ 21 2.2. Asarlarining til va uslub xususiyatlari Ogahiyning ijodiy merosi o zbek adabiyoti tarixida, ayniqsa, Xiva adabiy ʻ muhitining gullab-yashnagan davrida alohida o rin tutadi. Uning asarlari nafaqat ʻ mazmuni, balki til va uslub xususiyatlari bilan ham chuqur ilmiy va madaniy ahamiyatga ega. Ogahiyning asarlaridagi til boyligi, ifoda rang-barangligi va uslubiy mahorat o z davrining adabiy tilini aks ettirish bilan birga, uni yangi bosqichga ʻ ko targan. U o z ijodida klassik adabiy an analarni, xususan, Alisher Navoiy ʻ ʻ ʼ maktabining yuksak mezonlarini davom ettirgan holda, Xiva xonligining ijtimoiy- siyosiy va madaniy hayotining o ziga xos xususiyatlarini ham singdira olgan. ʻ Ogahiyning tili o sha davrning adabiy me yorlari, she riyat va nasrning talablari ʻ ʼ ʼ asosida shakllangan bo lib, hozirgi o zbek adabiy tilining rivojlanishiga ham sezilarli ʻ ʻ ta sir ko rsatgan. Uning asarlarini chuqur tahlil qilish lingvistik va stilistik ʼ ʻ innovatsiyalarini, shuningdek, o zbek adabiy tilining evolyutsiyasidagi beqiyos rolini ʻ tushunishga yordam beradi. Muhammad Rizo Ogahiy o zbek mumtoz adabiyotining buyuk namoyandasi ʻ Alisher Navoiy an analarini chuqur o zlashtirgan va ularni ijodiy tarzda rivojlantirgan ʼ ʻ holda ijod qilgan. Uning asarlarida Chig atoy adabiy tilining barcha go zalliklari, ʻ ʻ ifoda imkoniyatlari va badiiy qudrati yorqin namoyon bo ladi. Ogahiy ʻ Navoiyning“Xamsa”si va boshqa asarlaridagi til boyligini, so z tanlash mahoratini, ʻ murakkab badiiy tasvir vositalarini o z ijodida mohirlik bilan qo llagan. Uning ʻ ʻ she riyatida arab va fors tillaridan kirib kelgan so zlar, iboralar va terminlar turkiy ʼ ʻ so zlar bilan uyg unlashib, o ziga xos ohangdorlik, ma no teranligi va uslubiy ʻ ʻ ʻ ʼ nafosatni yaratgan. Bu esa uning tilini nafaqat boyitgan, balki o quvchi uchun ham ʻ murakkab, ham 21 ZiyoNET axborot ta'lim portali. https://old.ziyonet.uz/uz/library/book/12345 (accessed: 15.03.2026) 22 nihoyatda jozibador qilgan. Ogahiyning bu boradagi mahorati uning tarjimalarida ham yaqqol ko rinadi; u fors tilidan o zbek tiliga tarjima qilgan “Ravzat us-safo”,ʻ ʻ “Tarixi jahonkusho” kabi asarlarida asl nusxaning badiiy qimmatini va uslubiy xususiyatlarini saqlab qolish bilan birga, o zbek tilining ifoda imkoniyatlarini ham ʻ sezilarli darajada kengaytira olgan. Bu jihatdan Ogahiyning ijodi o zbek adabiy ʻ tilining tarixiy rivojlanishidagi muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. 22 Ogahiy asarlarining leksik qatlami nihoyatda boy va rang-barang bo lib, uning ʻ tilga bo lgan yuksak mahoratidan dalolat beradi. Uning lug atida turkiy so zlar, ʻ ʻ ʻ jumladan, xalq tiliga xos bo lgan iboralar bilan bir qatorda, arab va fors tillaridan ʻ o zlashgan ko plab so zlar ham faol qo llanilgan. Bu o zlashmalar asosan ilmiy, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ diniy, falsafiy, ijtimoiy-siyosiy va badiiy tushunchalarni ifodalash uchun xizmat qilgan. Ogahiy har bir so zni o z o rnida, ma no nozikliklarini, stilistik tusini va ʻ ʻ ʻ ʼ kontekstual ahamiyatini hisobga olgan holda ishlatgan. Masalan, uning she rlarida bir ʼ tushunchani ifodalash uchun bir necha sinonimik qatorlardan foydalanish holatlari uchraydi, bu esa asarning badiiy ta sirchanligini, ma no qatlamlarini oshirgan. Uning ʼ ʼ so z tanlashdagi aniqligi va mahorati, ayniqsa, murakkab obrazlarni yaratishda, lirik ʻ kechinmalarni, chuqur falsafiy mushohadalarni ifodalashda yaqqol namoyon bo ladi. ʻ Ogahiyning leksik boyligi uning asarlariga chuqur ma no, estetik qiymat va abadiy ʼ joziba bag ishlagan. Bu xususiyatlar Ogahiyning nafaqat iste dodli shoir va tarjimon, ʻ ʼ balki tilshunos sifatidagi salohiyatini ham ko rsatadi. ʻ 23 Ogahiyning sintaktik uslubi ham o ziga xos murakkablik, go zallik va ʻ ʻ mantiqiylik bilan ajralib turadi. Uning jumlalari ko pincha murakkab tuzilishga ega ʻ bo lib, bir necha ergash gaplar, aniqlovchilar, to ldiruvchilar va izohlovchilar bilan ʻ ʻ boyitilgan. Bu esa fikrni chuqur, atroflicha va ko p qirrali ifodalash imkonini bergan. ʻ 22 ZiyoNET. Ogahiyning ilmiy-ma rifiy merosi. – https://ziyonet.uz/uz/library/publication/ogahiyning-ilmiy- ʼ marifiy-meros (accessed: 12.03.2024) 23 Abdullayev I. Ogahiy ijodida tarixiy haqiqat va badiiy talqin. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 78–92 23 Ogahiy o z asarlarida ritorik figuralardan, jumladan, takror, savol-javob, undov,ʻ mubolag a, tashbeh, istiora, tazod va tanosub kabi badiiy san atlardan mohirlik bilan ʻ ʼ foydalangan. Bu usullar uning she riyatiga alohida ohangdorlik, ta sirchanlik va ʼ ʼ joziba bag ishlagan. Jumladan, mubolag a va tashbehlar orqali u tasvirlanayotgan ʻ ʻ voqea-hodisalarni, insoniy tuyg ularni, tabiat manzaralarini yanada bo rttirib, ʻ ʻ o quvchi tasavvurida yorqin, unutilmas obrazlar yaratgan. Uning nasriy asarlarida esa ʻ jumlalar nisbatan soddaroq va aniqroq bo lsa-da, baribir badiiy ifoda vositalaridan ʻ unumli foydalanilgan, matnning ravonligi va mantiqiyligi saqlab qolingan. Bu esa Ogahiyning tilni turli janrlarda, turli badiiy maqsadlarda mahorat bilan qo llay ʻ olganini ko rsatadi. ʻ Ogahiyning badiiy uslubida tasviriy vositalar, xususan, metafora, tashbeh, jonlantirish, kinoya, ramz, majoz, istiora va metonimiya kabi san atlar muhim o rin ʼ ʻ tutadi. Uning she riyatida har bir obraz chuqur ma no va ramziy yukga ega bo lib, ʼ ʼ ʻ o quvchiga nafaqat estetik zavq berish bilan birga, chuqur falsafiy mushohadaga ʻ chorlaydi. Masalan, gul va bulbul, sham va parvona, may va soqiy kabi an anaviy ʼ obrazlar Ogahiy ijodida yangi ma no qirralari, o ziga xos talqinlar bilan boyitilgan. ʼ ʻ Uning asarlarida tovush takrorlari (alliteratsiya va assonans) ham keng qo llanilgan ʻ bo lib, bu she rlarning musiqiyligini, ichki ritmini oshirgan va yodda qolishini ʻ ʼ osonlashtirgan. Ogahiyning uslubi nafaqat go zallik va nafosat, balki aniqlik, ravonlik ʻ va mantiqiylik bilan ham ajralib turadi. U murakkab g oyalarni, chuqur falsafiy ʻ tushunchalarni oddiy va tushunarli tilda ifodalashga intilgan, shu bilan birga, asarning badiiy qimmatini va poetik jozibasini saqlab qolgan. Bu jihatlar Ogahiyning ijodiy mahoratini, uning til va so zga bo lgan yuksak ehtiromini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Ogahiyning til va uslub xususiyatlari uning ijod qilgan janrlariga qarab sezilarli darajada farqlanadi, bu uning janrlararo mahoratidan dalolat beradi. G azallarida lirik ʻ kechinmalar, ishqiy va falsafiy g oyalar nozik, ramziy va majoziy tilda, ko pincha ʻ ʻ sodda, ammo chuqur ma noli ifodalar orqali ifodalangan bo lsa, qasidalarida ʼ ʻ 24 madhiyaviy ruh, tantanavorlik, balandparvozlik va ulug vorlik ustunlik qiladi.ʻ Qasidalarda ko proq arab va forsiy so zlar, murakkab sintaktik tuzilmalar, mubolag a ʻ ʻ ʻ va tashbehlar keng qo llanilgan bo lsa, g azallarda nisbatan soddaroq, ammo chuqur ʻ ʻ ʻ ma noli ifodalar, xalq tiliga yaqinroq iboralar uchraydi. Uning “Zubdat ut- ʼ tavorix”,“Jome ul-voqeoti sultoniy” kabi tarixiy nasriy asarlarida esa til rasmiyroq, ʼ faktlarga asoslangan, aniq va mantiqiy bo ladi. Bu asarlarda badiiy tasvir vositalari ʻ kamroq qo llanilgan bo lsa-da, baribir Ogahiyning o ziga xos uslubi, jumla ʻ ʻ ʻ qurilishidagi ravonlik, mantiqiylik va fikrni aniq yetkazish mahorati saqlanib qolgan. Tarjima asarlarida esa u asl nusxaning uslubini, badiiy xususiyatlarini imkon qadar saqlab qolishga harakat qilgan, shu bilan birga, o zbek tilining o ziga xos fonetik, ʻ ʻ leksik va grammatik xususiyatlarini ham hisobga olgan. Bu janrlararo farqlanish Ogahiyning til va uslubiy imkoniyatlarining kengligini, uning har bir janrning talablariga moslasha olganini ko rsatadi. ʻ 24 Muhammad Rizo Ogahiyning til va uslub borasidagi yuksak mahorati undan keyingi avlod ijodkorlariga, xususan, Xiva adabiy muhitida shakllangan shoir va yozuvchilarga sezilarli darajada ta sir ko rsatgan. Uning asarlari o zbek adabiy ʼ ʻ ʻ tilining rivojlanishida muhim bosqich bo lib, keyingi davr shoir va yozuvchilari ʻ uchun yuksak badiiy namuna vazifasini o tagan. Xususan, Ogahiyning so z ʻ ʻ tanlashdagi aniqligi, badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalanishi, jumlalarni mahorat bilan qurishi, ohangdorlik va musiqiylikka erishishi keyingi davr ijodkorlarining til va uslubiy izlanishlariga keng yo l ochgan. Uning tarjima maktabi ʻ ham o zbek adabiyotida tarjima san atining rivojlanishiga, fors-tojik adabiyotining ʻ ʼ durdonalarini o zbek kitobxonlariga yetkazishga katta hissa qo shgan. Ogahiyning ʻ ʻ asarlari orqali o zbek adabiy tiliga yangi so zlar, iboralar, sintaktik konstruksiyalar va ʻ ʻ badiiy san atlar kirib kelgan. Bu esa tilning boyishi, ifoda imkoniyatlarining ʼ kengayishi va badiiy salohiyatining oshishiga 24 Ahmedov B. Xiva adabiy muhiti va Ogahiy. – Toshkent: Akademnashr, 2022. – B. 45–60 25 olib kelgan. Ogahiyning ijodi o zbek adabiy tilining shakllanishi va rivojlanishidagi ʻ muhim omillardan biri sifatida baholanadi. Xulosa qilib aytganda, Muhammad Rizo Ogahiyning asarlarining til va uslub xususiyatlari uning ijodiy shaxsiyatining eng muhim va ajralmas qirralaridan biridir. Uning tili klassik adabiy an analarga sodiqlik, Alisher Navoiy maktabining yuksak ʼ mezonlarini davom ettirish, shu bilan birga, o z davrining adabiy tilini boyitish va ʻ rivojlantirishga intilish bilan ajralib turadi. Ogahiyning leksik boyligi, turkiy va o zlashma so zlarning uyg unligi, sintaktik tuzilmalardagi mahorati, badiiy tasvir ʻ ʻ ʻ vositalaridan (metafora, tashbeh, mubolag a va boshqalar) unumli foydalanishi uning ʻ asarlariga chuqur ma no, estetik qiymat va abadiy joziba bag ishlagan. Uning ʼ ʻ janrlararo uslubiy farqlanishi esa tilni turli maqsadlarda, turli badiiy vazifalarni bajarishda qanchalik mohirlik bilan qo llay olganini ko rsatadi. Ogahiyning til va ʻ ʻ uslub borasidagi merosi o zbek adabiy tilining tarixiy rivojlanishida muhim o rin ʻ ʻ tutadi va hozirgi zamon o zbek adabiy tilining shakllanishiga bevosita ta sir ʻ ʼ ko rsatgan. Uning asarlari o zbek tilining nafaqat badiiy, balki ilmiy, ijtimoiy va ʻ ʻ madaniy imkoniyatlarini ham yorqin namoyish etgan. 26 XULOSA Muhammad Rizo Ogahiy o zbek adabiyoti va tarixshunosligida o zining ʻ ʻ serqirra ijodi bilan chuqur iz qoldirgan buyuk shaxsdir. Uning hayoti va faoliyati Xiva xonligining murakkab siyosiy, ijtimoiy va madaniy muhitida kechgan bo lib, bu uning ʻ asarlarida o z aksini topgan. Ogahiy nafaqat mohir shoir va tarjimon, balki davlat ʻ arbobi sifatida ham xonlik taraqqiyotiga beqiyos hissa qo shgan. Uning davlat ʻ lavozimlaridagi tajribasi tarixiy asarlarining faktik aniqligi va voqealarni chuqur tahlil qilish imkonini bergan. Ogahiyning g azal va qasidalari o zining badiiy mahorati, ʻ ʻ falsafiy teranligi va til boyligi bilan o zbek mumtoz adabiyotining eng yorqin ʻ namunalaridan sanaladi. U Alisher Navoiy an analarini ijodiy rivojlantirib, o zbek ʼ ʻ adabiy tilini yangi bosqichga olib chiqqan. Uning asarlaridagi til va uslub xususiyatlari o z davrining adabiy me yorlarini aks ettirib, hozirgi o zbek adabiy ʻ ʼ ʻ tilining shakllanishiga sezilarli ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ Ogahiyning merosi bugungi kunda ham o z dolzarbligini yo qotmagan. Uning ʻ ʻ tarixiy asarlari XIX asr Xiva xonligi tarixini o rganishda bebaho manba bo lsa, badiiy ʻ ʻ ijodi o zbek she riyatining yuksak namunasidir. Ogahiy ijodini chuqur o rganish ʻ ʼ ʻ nafaqat adabiyotshunoslik va tarixshunoslik uchun, balki milliy o zlikni anglash, ʻ madaniy merosimizni qadrlash va kelajak avlodlarga yetkazish uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Uning asarlarini zamonaviy tadqiqot usullari asosida qayta tahlil qilish, ularning yangi qirralarini ochish va keng jamoatchilikka yetkazish bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir. Bu, shuningdek, Ogahiyning jahon adabiyoti va tarixshunosligidagi o rnini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. ʻ 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ogahiyning o‘z asarlari va devonlari 1. Ogahiy. Ta’viz ul-oshiqin (Devon). Asarlar, 1-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1971. 2. Ogahiy. Ishq ahlining tumori (Nashrga tayyorlovchi A. Abdug‘afurov). – Toshkent: Ma’naviyat, 1999. II. Ogahiyning tarixiy asarlari 3. Ogahiy. Riyoziyd-davla. Zubdatut-tavorix. Asarlar, 2-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1972. 4. Ogahiy. Jome’ul-vaqoyi’ sultoniy. Asarlar, 3-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1974. 5. Ogahiy. Gulshani davlat. Asarlar, 4-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1978. 6. Ogahiy. Shahidul-iqbol. Asarlar, 5-jild. – Toshkent: Fan, 1980. 7. Munis, Ogahiy. Firdavsul-iqbol (Nashrga tayyorlovchilar: Q. Munirov, N. Yoqubov). – Toshkent: Fan, 1988. III. Ogahiy hayoti va ijodiga oid monografiyalar 8. Abdug‘afurov A. Muhammad Rizo Ogahiy: Hayoti va ijodi haqida ocherk. – Toshkent: Meros, 1999. 9. Dolimov S. Ogahiyning hayoti va ijodi. – Toshkent: O‘zdavnashr, 1963. 10. Majidiy R. Ogahiy lirikasi. – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1961. 28 11. Munirov Q. Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari. – Toshkent: Fan, 1961. 12. Komilov N. Ogahiyning tarjimonlik mahorati. – Toshkent: Fan, 1970. 13. Safarboyev M. Ogahiyning ijtimoiy-siyosiy va estetik qarashlari. – Toshkent: Universitet, 1993. 14. Jumaxo‘ja N., Adizova I. So‘zdin baqolirog‘ yodgor yo‘qdur (Ogahiy ijodiga chizgilar). – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. IV. Darsliklar va umumiy adabiyotshunoslik manbalari 15. O‘zbek adabiyoti tarixi. Besh tomlik. 4-tom (XIX asrning birinchi yarmi). – Toshkent: Fan, 1978. 16. Qosimov B. va boshqalar. Adabiyot: Milliy uyg‘onish davri (Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik). – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 17. Zohidov V. Ogahiy. O‘zbek adabiyoti tarixidan guldasta. – Toshkent: Fan, 1961. 18. Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik lug‘ati (XIX asr tarixnavislik maktabi manbalari). – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. V. Ilmiy to‘plamlar va maqolalar 19. Atoqli shoir, tarixnavis, tarjimon. Ogahiy tavalludining 190 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy maqolalar to‘plami. – Toshkent: Fan, 1999. 20. Primqulov A. Ogahiy masnaviylari. – Toshkent: Ma’naviyat, 1998. 21. Matyoqubova M. Ogahiy ijodida kichik she’riy janrlar. – Toshkent: Fan, 2000. 29 22. Sultonova Q. Ogahiyning "Gulshani davlat" asari adabiy manba sifatida. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 23. Karimova F. Xorazm adabiy muhitida debochanavislik // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. – 2004. – № 3. 24. O‘rozboyev A. Ogahiy asarlarida oy bilan bog‘liq terminlar // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. – 2002. – № 5. 25. Yoqubov H. Ogahiy estetikasi masalalari // Mumtoz adabiyot merosi to‘plami. – Toshkent: Fan, 1985. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. OGAHIYNING HAYOTI, IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLIYATI VA TARIXNAVISLIK MEROSI

1.1. Ogahiyning bolalik yillari va ta'lim olishi

1.2. Xiva xonligidagi davlat faoliyati va tarixiy asarlari

II BOB. MUHAMMAD RIZO OGAHIY IJODINING BADIIY XUSUSIYATLARI VA O'ZBEK ADABIYOTIDAGI O'RNI

2.1. G'azal va qasidalarida badiiy mahorat

2.2. Asarlarining til va uslub xususiyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить