Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mumtoz adabiyotda lirik janrlar tasnifi va ularning manbalari

Купить
MUMTOZ ADABIYOTDA LIRIK JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA NASRIY JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI………………………………………………... 7 1.1. Mumtoz adabiyotda kichik nasriy janrlar tasnifi………………………… 7 1.2. Mumtoz adabiyotda yirik nasriy janrlar tasnifi…………………………. 15 II BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA LIRIK JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI……………………………………………….. 22 2.1. G‘azal, qasida, munozara, qit’a, ruboiy va tuyuq lirik janrlari tasnifi…... 22 2.1. Fard, masnaviy, muammo, ta’rix, chiston lirik janrlari tasnifi…………... 30 XULOSA…………………………………………………………………….. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………….. 39 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Badiiy adabiyot tabiat gultoji sanalmish hazrati inson bilan egizak dunyo yuzini ko'rgan san’at turlaridan biridir. Inson yaratilibdiki, o‘zi yashayotgan borliq sir-u sinoatlari bilan oshno bo'lgisi, ulardan yuksak shavq-zavq olgisi, ichki kechinmalari, orzu-intilishlari, ruhiy holatlarini o‘zigagina hadya etilgan oliy ne’mat — so‘zda badiiy, bo‘yoqli tarzda ifodalagisi keladi. Adabiyot orqali esa inson o‘z dunyoqarashi, ma’rifiy olami va ma’naviyatini badiiy aks ettira oladi. Adabiyotni jamiyatning badiiy tarixi deb atashlari bejiz emas. Zero, agar har qanday asar o‘z davrini muayyan darajada aks ettirar ekan, milliy adabiyot xazinasidagi asarlarda o‘sha millatning tarixiy yo‘i, taqdiri aks etadi. Adabiyot xalqning badiiy tarixigina emas, milliy tafakkur tarixi hamdir. So‘z san’atining eng qadim namunalaridan boshlab ajdodlarning olam va odam haqidagi anglamlari, fikr-qarashlari, o‘ziga xos falsafalari aks etib keladigan, bularni kelajak avlodga yetkazish uchun xizmat qiladigan vositadir. Har bir xalqning adabiyoti shu xalq o‘zligi, tafakkuri haqida so‘zlovchi bir tilsimdir. Bugungi globallashuv davrida “Har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada avvalo o‘z madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tili va adabiyotini asarab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiydir” 1 . Biz esa ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida adabiyotimizni asarab-avaylash, uni boyitish, nufuzini oshirishni o‘zimiz uchun eng oliy, uzviy davom etadigan yuksak maqsad deb bilishimiz va bu masalaning ahamiyati hech qachon e’tiborimizdan chetda qolmasligi zarur. O‘zbek adabiyoti deyilganda o‘zbek xalqi ijodiy daholarining o‘lmas ijodi, badiiy tarixi, erksevar intilishi, Vatanga muhabbatning eng yorqin timsoli ko’z oldimizda gavdalanadi. Uzoq vaqt davomida O‘rta Osiyoda yashagan turkiy xalqlar adabiyoti birlashtirilib, turkiy til deb ataladigan tilda yoki mahalliy ilm-fanda ko‘pchilik ishonganidek, chig‘atoy 1 Sh. Mirziyoyev. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari tog‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “PF-5850-son” Farmoni. 21.10.2019. 3 (eski o‘zbek) tilida yozilgan. Binobarin, o‘sha qadimiy turkiy adabiyot qadimgi turkiy yozuvning ilk yodgorliklaridan boshlab, shu bepoyon hududda yashovchi deyarli barcha turkiy xalqlarga tegishli bo‘lib, o‘zbek tilining o‘zida yozilmagan bo‘lsa-da, o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi hisoblanadi. O‘zbek adabiyoti xalq tarixiy o‘tmishining hayotbaxsh yodgorligidir. Uning sahifalarida, u yaratgan obrazlarda jamiyatning asrlar davomidagi ma’naviy taraqqiyoti aks ettirilgan, o‘zbek xalqining milliy xarakteri gavdalanadi. O zbek adabiyoti — o zbek tilidagiʻ ʻ yozma va og zaki asarlar to plami. Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur, Shayboniyxon, ʻ ʻ Ubaydullaxon, Mashrab, Og‘axiy, Muqimiy, Munis Xorazmiy, Nodira, Fuzuliy, Furqat, Uvaysiy va boshqalar o‘zbek mumtoz adabiyotining eng zabardast namoyandalaridir desam mubolag‘a bo‘lmaydi nazarimda. O‘zbek adabiyotini dastlab quyidagi uch qismga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiqdir: 1. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (Eng qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalarigacha). 2. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti (XIX asr 2-yarmidan XX asrning 20-yillarigacha). 3. Yangi o‘zbek adabiyoti (1930 yildan hozirgacha). O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi xalqimizning qadim zamonlardan XIX asrning o‘rtalarigacha vujudga kelgan noyob badiiy durdonalari haqida bahs yuritadi. Tabiiyki, bu ming yilliklarga cho‘ziladigan jarayonda dunyo yuzini ko'rgan badiiy asarlarda xalqimizning dastlabki e’tiqodiy qarashlaridan tortib XIX asrning o‘rtalarigacha yashab ijod qilgan qalamkashlarimizning irfoniy-falsafiy, adabiy badiiy, ilohiy-ma’naviy qarashlari o‘z ifodasini topgan. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi mana shu uzoqqa cho‘zilgan murakkab jarayonda vujudga kelgan turli xil va janrlardagi badiiy asarlarni o‘z ichiga oladi. Nasr va nazm asrlar davomida o‘zbek mumtoz adabiyotining asosiy xillaridan bo‘lib, taraqqiy topib keldi. G‘azal, ruboiy, qasida, masnaviy, muxammas, musaddas, qit’a, tarje’band, tarkibband (v.h.) masal, hikoya va shu kabilar esa keng tarqalgan adabiy janrlar 4 sanaladi 2 . Kurs ishi davomida mumtoz adabiyotdagi mana shu janrlar haqida ma‘lumotlarni to‘plashga harakat qildik. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Ilmiy ish yozish davomida mumtoz nasriy janrlar va mumtoz she'riy janrlar, ularning taraqqiyotiga, ular haqida ma’lumot beruvchi manbalarga keng e'tibor berildi. Ularning nazariy qonun- qoidalari imkon qadar o‘rganildi, misollar orqali asoslashga, shu orqali mumtoz janrlar haqida batafsil ma‘lumot to‘plashga harakat qilindi. Ma’lumki, mumtoz adabiyot tarixi adabiy tur va janrlar tarixi hamdir. Adabiy jarayon ma'lum adabiy tur va janrlarni vujudga keltiradi, ularni shakllantiradi. Adabiy tur va janrlar taraqqiyotida ulug‘ o‘zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning beqiyos o‘rni bor. Shoir ijodiyoti bilan o‘zbek nazmi ham, o‘zbek nasri ham kamol topdi, tur va janrlar jihatidan boyidi. Lirikada – g‘azal, mustazod, muxammas, musaddas, tarkibband, tarje'band, soqiynoma, qasida, ruboiy, qit'a, tuyuq, fard, muammo, chiston, lug‘z va boshqa janrlar yaratildi. Bu janrlar doirasining kengayishi va takomilida hazrat Alisher Navoiychalik hech kim xizmat qilmagan, ularni yangi taraqqiyot pog‘onasiga olib chiqmagan. Alisher Navoiy kabi keyingi atoqli so‘z san’atkorlari ham (Bobur, Mashrab, Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi) mavjud janrlarning yanada rivojlanishi, ularning yangi g‘oyaviy-estetik mohiyatga ega bo‘lishi hamda yangi adabiy janrlarning vujudga kelishida muhim rol o‘ynaydi 3 . Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti mumtoz adabiy janrlarni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishining predmeti. Mumtoz adabiyotda nasriy va nazmiy janrlarni bir- biridan ajratgan holda o‘rganib, tahlil qilib, ular haqida nazariy ma’lumotlar bergan manbalar bilan tanishib chiqish. Kurs ishining maqsadi. Mumtoz janrlar — o‘zbek adabiyoti tarixining, ya’ni xalqimizning ma’naviy-madaniy tarixining tarkibiy qismi ekanligi, barkamol avlod tarbiyasida muhim ta’limiy ahamiyat kasb etishi, o‘zligimizni anglash, milliy 2 Rahimov.V, Eshonqulov. H . O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. — T. : “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi”, 2006. — B. 6. 3 Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. . — N.: “Namangan”, 2015. —B. 4. 5 qadriyatlarimizni tiklash, jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashimizda o‘ziga xos o‘rin tutishini amaliy tadqiq qilib o‘rganish. Lirikadagi har bir janrning o‘ziga xos xususiyatlarini, farqli jihatlarini va shakily o‘xshashliklarini misollar bilan tahlil qilish, mumtoz nasriy janrlar mavzusi ustida izlanishlar olib borish. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishida maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Mumtoz adabiyot tarixi bilan tanishib chiqish; - Mumtoz adabiyotda tur va janrlarni o‘rganish - Mumtoz nasriy janrlarni o‘rganish, tahlil qilish va mavzuni batafsil yoritish; - Mumtoz lirik janrlarni o‘rganish, tahlil qilish va mavzuni batafsil yoritish; - Mumtoz adabiy janrlar tavsifi haqidagi manbalarni o‘qib, tadqiq qilish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraph, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 40 betni tashkil etadi. 6 I BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA NASRIY JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI 1.1 Mumtoz adabiyotda kichik nasriy janrlar tasnifi Kishilik tarixida yozuv paydo bo‘lmasdan avval badiiy ijod og‘zaki shaklda taraqqiyot bosqichlarini bosib o'tdi. Yozuv—insoniyatning eng muhim kashfiyotlari-dan biridir. Xat kashf etilgandan so‘ng badiiy ijod og‘zaki va yozma shaklda yonma-yon taraqqiy qila boshladi. Garchi og‘zaki adabiyot yozma adabiyotning vujudga kelishi uchun ma’naviy zamin bo‘lgan bo‘lsa-da, badiiy ijodning bu har ikkala shakli vaqti-vaqti bilan bir-birini to'ldirib, sayqallashtirib, boyitishda davom etdi. Natijada, “Tohir va Zuhro”, “Bo‘z o‘g‘lon”, “Yusuf Ahmad”, “Kitobi podsho Jamshid”, “Qissasi Farhod-u Shirin”, “Kitobi dada Ko‘rqut”, “Qissasi Abo Muslim” singari ma’naviy durdonalar vujudga keldiki, bular xalq og‘zaki ijodida yaratilib, kitobiy adabiyotga yaqinlashtirilgan yoki yozma adabiyotda vujudga kelib, keyinchalik xalq ijodi uslubida qayta “tahrir”dan o‘tgan asarlardir. Shunday qilib, xalq kitoblari ham o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi va ham xalq og‘zaki ijodining tarkibiy qismi sanaladi. O‘zbek mumtoz adabiyotida ko‘plab nasriy janr turlari mavjud. Biz ulardan eng asosiylarini sanab o‘tamiz. Kichik nasriy janrlarga quyidagilarni misol qilib keltirishimiz mumkin: 1. Hikoyat janri. 2. Masal janri. 3. Latifa janri va hokazolar. Hikoya – epik turning kichik shakli. Hikoya odatda, qahramon hayotidan bitta (ba’zan bir-biriga uzviy bog‘liq, qisqa muddat davomida kechgan bir nechta) voqeani qalamga oladi. Tasvirlanayotgan voqealarning qisqa vaqt davomida kechishi hikoyani hajman kichik, syujeti sodda, ishtirok etuvchi personajlar soni kam bo‘lishini taqazo etadi. Har qanday voqea ham hikoyabop emas. Uning asosida yotgan voqeaning yaxlit, tugal bo‘lishi talab etiladi, buning uchun u 7 o‘zining boshlanishi va yakuniga ega bo‘lishi (masal, latifadagi kabi) lozim. Yaxlit voqeani tasvirlash asnosida hikoyanavis yo shu voqeaning, yo uning vositasida xarakterning mohiyatini ochib beradi. Hikoyaning ikki tipi bo‘lib, birinchisida o‘cherklik (tavsifiy-rivoyaviy), ikkinchisida novellistiklik (konfliktli-rivoyaviy) xususiyati ustundir. Adabiyotshunoslikda bularning birinchisini hikoya, ikkinchisini novella deb farqlash amaliyoti ham mavjud 4 . Bilim avvalgilarni o‘rganish va tafakkur natijasida paydo bo‘ladi. Bugungi zamonaviy adabiyot ham mumtoz adabiyotning sarchashmalaridan vujudga kelgan, sayqallangan. Faqat bu ilmiy rivojlanish har bir davrda turli sabablarga ko‘ra har xil o‘sishda bo‘lgan. “Sharq mumtoz adabiyotida pand-nasixat, o‘git, ta’lim- tarbiya ruhida didaktik asarlar yozish an’anasi XI asrda Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari bilan boshlandi. Keyinroq sharqda Ahmad Yugnakiyning “Hibatu-l haqoyiq” (XII-XIII), Kaykavusning “Qobusnoma” (XII-XIV), Shayx Sa’diyning “Guluston” (XIII) asarlari aql va hikmat darsligining davomi sifatida paydo bo‘ldi” 5 Sharq adabiyotida bu yo‘nalishda asar yozish aslini olib qaraganda oldindan xalq og‘zaki ijodida mavjud bo‘lgan. Ular turli didaktik mavzularni o‘z ichiga qamrab olgan, xususan, yaxshilik va yomonlik, ezgulik va yovuzlik kabi umumiy g‘oya asosida turli tuman asarlar yaratilgan, o‘z o‘rnida bu asarlar turli janrlar orqali ifodalangan. O‘rta asrlarda nasriy janrda asarlar yozishda bir muncha yutuqlar ko‘zga tashlandi, sababi bu janrda ijod qilish oddiy xalq uchun tushinarli va o‘ylangan fikrni ifodalash osonligida edi. Shu o‘rinda adabiyotshunos olim N. Jabborovning fikrlari o‘rinli: “Ma’lumki, muayyan tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan fikr bayonidan so‘ng unga mos hikoyat keltirish uslubi Sharq adabiyotining xos xususiyatlaridan. Sa’diyning “Guluston”, Jomiyning “Bahoriston” asarlari xuddi shu uslubda yozilgan” 6 . Nafaqat bu asarlar XIV asrda Oltin O‘rda hududida turkiy tilda yaratilgan Mahmud Ali Kardariyning “Nahjul 4 Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. — T.: “Akademnashr”, 2013. —B. 402. 5 Тожибоева М . А . Жадид адиблари ижодида мумтоз адабиёт анъаналари . Филол . фанлари д - ри ... дисс . – Тошкент , 2017. – Б . 172. 6 Жабборов Н . Фурқатнинг хориждаги ҳаёти ва ижодий мероси : манбалари , матний тадқиқи , поэтикаси . Филол. фанлари д-ри ... дисс. – Тошкент, 2004. – Б. 179. 8 farodis” (Jannatlarning ochiq eshiklari) asari ham shu uslubda yozilgan bo‘lib aksariyat hikoyatlardan iborat. Hikoyat — musulmon Sharq adabiyotidagi o‘ziga xos bir adabiy hodisa. U voqeabandlikka asoslanadi. Yani hikoyat deyildimi, u epik harakterga ega bo‘lishi shart. Hikoyat alohida janr emas. Ya’ni biron-bir asarni ko‘rsatib, uning hikoyat janrida yozilgan deya olmaymiz. Odatda hikoyat muayyan asarning tarkibida keladi. Shuning uchun “hikoyat” atamasini hozirgi ma’nodagi “hikoya” atamasi bilan bir xil tushuncha deb atamaslik kerak. Shuning uchun ham O‘zbekiston milliy ensiklopediyasida “Hikoya” degan alohida, “Hikoyat” degan alohida maqolalar bor. Hikoya - mustaqil adabiy janr, ya’ni: “badiiy adabiyotda kichik epik janr, hayot hodisalari ixcham ifoda etiladigan nasriy asar” 7 ni anglatadi. Biroq uning yuzaga kelishida hikoyatlarning sezilarni o‘rni va tasiri bor. Boshqacha aytganda, hikoya- hikoyatning ravnaqi natijasida yuzaga kelgan janr. Chunki hikoyatda ham, xuddi hikoyadagi kabi, nisbatan kichik bir voqelik tasvir va bayon obyekti qilib olinadi. Adabiyotshunoslikda hikoya janri keng o‘rganilgan. Biroq forsiy va turkiy adabiyotdagi hikoyat xususiyatlari o‘rganilgan tadqiqotlar u qadar ko‘p emas. Shu narsaga aniqlik kiritib ketishimiz kerakki, forsiy va turkiy mumtoz adabiyot namunalarida hikoyatlar asar ichidagi asar tarzida keladi. Yani hikoyatdagi syujetning asosiy syujet voqealariga bevosita aloqadorligi bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, aksariyat xollarda asosiy asardagi biror g‘oya tarbiya uchun illyustratsiya vazifasini o‘taydi. Ya’ni hikoyat o‘sha fikr-g‘oyaning hayotiy isboti uchun keltiriladi yoki tushinish qiyin bo‘lgan voqea izohlanadi. Hikoyatda asosiy asar qahramonlariga bog‘liq bo‘lmagan butunlay boshqa qahramonlar ishtirok etaveradi. Yuqoridagilardan kelib chiqib hikoyatga quyidagicha ta’rif bersak bo‘ladi: Hikoyat – ko‘hna adabiy janrlardan biri bo‘lib, qahramonning hayotidagi bitta yoki bir necha voqea tasvirlanadi. Bazan bu janrda hikoyachi obrazi ham ishtirok etadi. Mumtoz adabiyotdagi hikoyatga nisbatan hajman katta bo‘lib, 7 Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. 11 жилд. – Т.: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2005. – Б. 330. 9 kompozitsion jihatdan voqealarning kengaytirilgan shakli, voqealar bayoni ham davomli bo‘ladi, syujetning barcha qismlari amal qiladi. “Nahjul-farodis” asarida hikoyatni keltirishda oldin maskur hikoyat ishtirok etgan faslning nomini keltiradi: “Amri maruf taqi naxyi munkar fazoyilining bayoni ichinda turur” deya nomlangan maskur faslni Imom Bag‘aviy rahmhi “Mashobih” nomli kitobidan mavzuga mos hadisni Payg‘ambar (s.a.v) dan keltirish bilan boshlaydi va hadisni Mahmud Ali sharxlaydi: Sharxning ma’nosi shuki, Payg‘ambar (s.a.v) ning aytishicha, qaysi biringiz biron yomon ishni ko‘rsangiz, o‘sha ishni qo‘lingiz bilan o‘zgartiring, yani maqul harakat bilan o‘sha ishni bartaraf qilinglar. Agarda maqul harakatlar bilan bartaraf etishga kuchlaringiz yetmasa, tilingiz bilan, bu yomon ishdir, bu ishni qilmang, deb ayting. Yoki bu ishni qo‘l bilan yoki til bilan bartaraf qilishga qo‘rqsangiz, ko‘nglingiz o‘sha ishdan nafratlansin. Bu sharhdan malum bo‘ladiki, yomon ishlarni qanday usullar bilan bo‘lmasin, bartaraf qilish lozim. Ayniqsa, boshqa chora qolmaganda, individual tarzda bo‘lsa ham, ko‘ngilning yomon ishdan nafratlanishi hikoyatning moxiyati teranligini ko‘rsatadi. Shuni alohida takidlash kerakki, hadislarni keng kitobxon ommasi tushuna oladigan qilib sharhlash o‘z davridagi Oltin O‘rdaning ijtimoiy va madaniy muhitidan kelib chiqqan holda, ya’ni hali hadislar va islomiy aqidalar yetib bormagan o‘lkalarda xalq bularning ma’nosini qiyinchiliksiz tushunib olishlari uchun qilingan edi. “Nahjul-farodis” asari muallifi yuqoridagi hadisning mazmunini kitobxon qiyinchiliksiz tushunib olishi uchun amri maruf va naxyi munkar iboralarining mazmunini izohlaydi: “Amri ma’ruf ma’nisi adgulukka buyurmak (ya’ni ezgu ishlarga davat qilmoq) bo‘lur taqi nahyi munkar ma’nisi yamanlikdan yig‘maq (ya’ni yomonlikdan qaytarmoq) bo‘lur”. Shundan keyin quyidagi hikoyat keltiriladi: Bir shayxning mahallasida bir qassob bor erdi. Shayx o‘sha qassobga aytar edi kim: “Uyimda bir mushugim bar. Bu go‘shlarning g‘uddalarini yig‘ib bizning 10 mushukka olib borgil deyar erdi (g‘udda deb etning bezlarina ayturlar) Ul qassob doim shunday qilar erdi. Bir kun bu qassobning yomon ish qilganini shayx ko‘rdi, shayx qassobga jazo bermoqchi bo‘ldi. Avval borib o‘sha mushukni uyidan xaydab yuborib, maxalladagi bir odamga berdi. Undan so‘ng o‘sha qassobga jazo berdi, o‘sha qassob aytdi: “Men bugundan so‘ng sizga mushugingiz uchun xech g‘udda bermayman, tedi, shayx aydi O‘sha mushukni sen aytmasingdan oldinroq uyimdan quvib yubordim, undan so‘ng sen bilan shunday muomala qildim, tedi” 8 . “Nahjul-farodis”dagi bu hikoyatdan anglashiladigan mazmun shuki, qassob yomon ish qilgani uchun shayx, xadisda keltirilganiday, qassob bilan munosabatlarni to‘xtatdi, maqul harakat hamda tili vositasida qassob bilan aloqasini bartaraf qildi. Ammo munosabatlar to‘xtashi bilan mushuk ham kundalik nasibasidan bebaxra qolayotganday bo‘ldi. Shayx yuz berishi mumkin bo‘lgan voqeani oldindan bilardi. Shu bois avvaliga mushuk jabr ko‘rmasligining yo‘lini qildi - uyidan quvib yubordi. Ana shundan keyin shayx qassobni jazolab, u bilan aloqasini uzdi. Bu hikoyatning badiiy mazmuni bo’ladigan bo‘lsa, bu badiiy mazmunni anglatish uchun hech qanday ortiqcha badiiy detal qo‘llanmayapdi, bu muallifning hikoyat kompozitsiyasining mukammal tuzulganligidan dalolat beradi. Masal (ar. لثم – o‘xshamoq) – so‘z san’atidagi eng ko‘hna va qadimdan keng ommalashgan janr, nasriy yoki she’riy yo‘lda yoziladigan mo‘jaz hikoya; tarbiyaviy maqsadning ustuvorligi va oshkor didaktiklik xususiyatiga egaligi sababli, masalga didaktik adabiyot janri sifatida qaraladi. Bu janrning qurilishi uning didaktik xarakteriga mos: avval mo‘jaz hikoyacha beriladi, so‘ng «qissadan hissa» shaklidagi xulosa bilan uning majoziy ma’nosi ta’kidlab ko‘rsatiladi. Masalning hikoya qismi ertak va latifalarga, «qissadan hissa»si esa maqollarga yaqinlashadi. Masallarda obrazlar tizimi ham didaktik maqsadga mos, hayotiy holat allegorik obrazlar (jonivorlar, daraxt va o‘simliklar, narsa-hodisalar) orqali tasvirlanadi, shuning uchun ular universallik kasb etadi. Universallik shu ma’noda- ki, unda tasvirlangan konkret holat hayotda uchrovchi turfa holatlar uchun yechim bo‘la oladi. Adabiyotshunos- likda aksar maqollar masal asosida paydo bo‘lgan 8 Nehcül feradıs. II . Met ı n . Turk Dil yayihlari : – S . 216. 11 degan qarash ham bor. Ya’ni muayyan masal shu darajada ommalashadiki, natijada xulosa qismining o‘zi (albatta, kishilar tasavvurida hikoyachani uyg‘otgan holda) hayotiy holatga yechim bo‘lib xizmat qiladi. Shu jihatdan qaralsa, M.ning qadimdan ommalashgani uning insonlar uchun amaliy ahamiyat kasb etgani, ularning o‘zaro muloqotida fikr ifodalash uchun tayyor va samarali vosita bo‘lgani bilan izohlanadi 9 . Masal janri uzoq tarixga ega. Buni tadqiqotchi olimlar ta’kidlab: “masal, bu - insoniyatning jonivorlar haqidagi ilk ibtidoiy ertaklari bilan ulardan ancha keyin paydo b о ‘lgan maqol, matal va zamonaviy latifalar orasidagi muhim bir ma’joziy bekatdir. Uning yoshi ming yillar bilan о ‘lchanadi” 10 - deydi. Masallar pand- nasihat hamda о ‘gitlarga boy, ramziy va majoziy obrazlarning tasvirlanishi jihatidan jamiyat va kishilar о ‘rtasidagi muammoli vaziyatni aks ettiruvchi, kichik voqelikka asoslangan maqsad va g‘oyalarning umumlashmasidan iborat b о ‘lgan liro-epik janrdir. Masal g‘arb adabiyotida shaklanishi bilan birga, О ‘rta Osiyo xalqlari adabiyotlarida ham taraqqiy etib, klassik adiblar ijodida masalning yorqin namunalari paydo b о ‘lgan. Jumladan, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Nosir Hisrav, Ubaydi Zokoniy, Amiriy, Yaqiniy, Saidon Nasafiy, Mushfiqiy, Gulxaniy kabi о ‘zbek va tojik klassiklari; Ibray Oltinsarin, Abay Q о ‘nonboyev, T о ‘g‘aloq M о ‘lda kabi qozoq va qirg‘iz ma’rifatchilari katta hissa q о ‘shganligi haqida ma’lumotlar mavjud. Ular xalq og‘zaki ijodi va antik masalchilik an’analarini davom ettirib, uni ijodiy rivojlantirgani, о ‘z masallariga milliy xarakter, yangi mazmun, yangi g‘oyaviy y о ‘nalish bag‘ishlagani, davr pafosini singdirib yuborgani haqida fikrlar yuritilgan. Shuningdek, masal janri badiiy adabiyotning “xalqaro janri”ga aylangan- ligini Sh.Xolmatov о ‘z tadqiqotlarida keltirib о ‘tgan. О ‘zbek mumtoz she’riyatining yirik namoyandasi, hajviy asarlar bitishda ham yuksak mahoratga ega b о ‘lgan, s о ‘z mulkining sultoni Alisher Navoiy ijodida ham masallarning sara namunalarini uchratish mumkin. Jumladan, A.Navoiyning masal 9 Quronov D . Adabiyotshunoslik lug ‘ ati . — T .: “ Akademnashr ”, 2013. — B . 162. 10 Igor Klex . Masalning xazina dunyosi . ( Tarj . M . Xudoyqulov ). — T .: Jahon adabiyoti , 2020. — B . 101. 12 uslubida yozilgan asarlarini о ‘rgangan olimlar shunday xulosaga keladi: “ о ‘zbek klassik adabiyotida bu janr XIV asrdan k о ‘rina boshlaydi. Uning rivojida, xususan, Alisher Navoiy muhim rol о ‘ynadi. “Hayratul-abror”dagi “Sher va Durroj”, “Saddi Iskandariy”dagi “Bulbul hikoyati”, “Kabutar hikoyati” masallari masal janrining barcha formal-poetik va g‘oyaviy talabalariga t о ‘la javob beradi” 11 . Bundan k о ‘rinib turibdiki, masal janri keng k о ‘lamli ta’sir kuchiga ega b о ‘lgan tarbiyaviy asardir. Masal janrining о ‘ziga xos xususiyatlaridan yana biri unda an’anaviy obrazlarning doimiy q о ‘llanishidir. B о ‘ri, Sher, Quyon, Mushuk, Kalamush, Eshak, Bulbul, Tulki, X о ‘Roz, Burgut, Ayiq v.k jonzotlar barcha masallarda tez-tez xarakter va bajaradigan vazifasiga qarab takrorlanib turadi. Masalda har bir obraz tanlanadi va uning tabiiy xususiyatlaridan kelib chiqib maqsad va vazifalar belgilanadi. Jumladan, B о ‘ri – zolim, vaxshiy, bosqinchi, ochk о ‘z; Tulki – ayyor, laganbardor, yolg‘onchi; Kalamush – о ‘g‘ri va kazzob; Quyon – q о ‘rqoq va ojiz; Eshak – kalta- fahm va g о ‘l singari xarakterlarda tasvirlanadi. Siyosiy va ijtimoiy masalalar, boshqaruv tizimidagi kamchiliklar Sher, Ayiq, Fil, Burgut, X о ‘roz singari obrazlar orqali salbiy yoki ijobiy xarakterda tasvirlanadi. Lekin k о ‘p hollarda bu obrazlar zulmkor va johil, adolatsiz amaldorlarni fosh qiluvchi obrazlar sifatida masaldan masalga k о ‘chib yuradi. Masalda yana shunday obrazlar borki, ular mehnatkash, jabrdiyda, xokisor, adolatparvar qiyofalarni aks ettiradi. Bular Chumoli, Q о ‘y, Echki, Qunduz, Asalari obrazlaridir. Bulbul va Kaptar obrazi tinchlik, osoyishtalik, baxt va saodat ramzi b о ‘lib kuylab kelingan. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asarida nasr va nazmda yozilgan masal-matal va qissa hikoyalarni о ‘qib ezgu amallar va yomon illatlar mahorat bilan, tushunarli qilib yoritilganligini k о ‘rish mumkin. Bu asarning asosiy qahramonlari qushlardir. Asarda turli qushlar va jonzotlardan foydalanilgan holda voqelikka ramziy tus berilgan. Gulxaniyning ushbu asarida: “eng yirtqich qushlardan tortib oddiy qushlargacha namoyon b о ‘ladi, ba’zan y о ‘l-y о ‘lakay vaxshiy hayvonlar (maymun, 11 Nosirov O ., Jamolov S ., Ziyoviddinov M . О‘ zbek klassik she ’ riyati janrlari . — T .: “О‘ qituvchi ”, 1979. — B . 149. 13 tulki), uy hayvonlari (tuya, b о ‘taloq, eshak), hasharotlar (chayon) obrazlari ham asarda k о ‘zga tashlanadi. Lekin bularning har biri insonlarning xulq-atvorini, qiliqlarini, xarakteri- ni, turmushini ifoda etadi” 12 , – deyiladi. Yana boshqa bir manbada: “Zarbulmasal” asari ijtimoiy hayotdagi illatlarni о ‘tkir satira tig‘i bilan fosh qiladi. Shoir о ‘z zamonasi uchun xarakterli b о ‘lgan voqea-hodisalarni yoritadi. Asarda feodal-zadagonlarning dabdabali hayoti, ochk о ‘z, tamagir, qallob, maqtanchoq, xudbin, mansabparast ekanliklari ochib tashlanadi. Asarda xondan tortib oddiy ish yurituvchigacha b о ‘lgan kishilarning allegorik obrazlari yaratilgan” 13 , – degan fikrdan ham shuni anglash mumkinki, bu asar masal janrida yaratilgan asarlarning eng yirigi va mazmunan boyligini anglatadi. Latifa (ar. فيطل – nozik, yoqimli, zarif, muloyim) – Yaqin va O‘rta Sharq, jumladan, Markaziy Osiyo xalqlari og‘zaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan janr; ixcham hikoyacha, anekdot. Xalq og‘zaki ijodida latifalar tematik jihatdan turli-tuman, markazida ko‘proq kulgili voqea yotadi, aksar hollarda voqea birgina epizod bilan cheklanib, hajviy-yumoristik ruh bilan yo‘g‘rilgan bo‘ladi. Umumiy qahramonga egalik og‘zaki latifalarning yana bir xususiyatidir. Jumladan, o‘zbek folklorida – Nasriddin Afandi (qisman, Mashrab, Kal), tojiklarda Mushfiqiy, qozoqlarda Aldarkosa, turkmanlarda Kamina latifalarning umumiy qahramoni sifatida harakatlanadilar. Folklorga xos variantlilik latifalarda ham kuzatiladi, jumladan, bitta latifaning turli qahramonlar bilan bog‘lanish holatlari ko‘p uchraydi. Yozma adabiyotdagi latifalar ko‘proq ibratli mazmundagi, o‘zgalar uchun ibrat bo‘la oladigan shaxslar haqidagi mo‘jaz hikoyachalar shaklida uchraydi. Agar latifani janr sifatida belgilovchi xususiyatlar (ixchamlik, syujetning birgina hayotiy epizod asosiga qurilishi, tasvirlangan voqeaning kulgili yoki ibratli bo‘lishi, qahramonlariga topqirlig-u zakiylik xosligi) e’tiborga olinsa, Sharq mumtoz adabiyotidagi Sa’diyning “Guliston” va “Bo‘ston”, Jomiyning “Bahoriston”, Rabg'uziyning “Qissai Rabg‘uziy”, Navoiyning qator asarlari yoki 12 Gulxaniy . Zarbulmasal ; Nashrga tayyorlovchi : S . Dolimov . - T .: О‘ qituvchi , 1972. — B . 4. 13 Nosirov O ., Jamolov S ., Ziyoviddinov M . О‘ zbek klassik she ’ riyati janrlari . — T .: “О‘ qituvchi ”, 1979. — B .150. 14 Xoja hikoyalari, shuningdek, Vosifiyning “Badoe’ ul-vaqoe” tipidagi qator tarixiy asarlar tarkibiga latifa janriga mansub asarlar kirgani ayon bo‘ladi. 14 Latifaning boshqa hajviy janrlardan farqi uning realistik xarakteri, kompozit- sion jihatdan ixchamligi va ko‘zlagan nishonga tez yetib borishi hamda xushchaq- chaq ruhi bilan tubdan farq qiladi. Hajviy ertak va hikoyalardan hajmi, mavzusi, syujet va kompozitsion xususiyalari soddaligi bilan farq qiladi. 1.2. Mumtoz adabiyotda yirik nasriy janrlar tasnifi Mumtoz adabiyotdagi janrlar haqida eng ko‘p ma’lumotlar Alisher Navoiy ijodidan o‘rganiladi desam adashmagan bo‘laman nazarimda. Navoiy butun ijodi davomida 31ta janrda ijod qilganligi haqida ma’lumotlar ham bor. Bu janrlar orasida aksariyat qismi nazmiy janrlar bo‘lib ularning soni 18tani tashkil qiladi, qolgan 13ta janr esa nasriy janrlar hisoblanadi. Bular: debocha, munojot, doston, tazkira, pandnoma, maktub, manoqib, ilmiy risola, tarixiy risola, vaqfnoma va boshqa nasriy janrlarni o‘z ichiga oladi. Shu janrlar orasidan ba’zilari haqida ma’lumot beramiz. Mumtoz adabiyotda yirik nasriy janrlarga quyidagilarni misol qilib keltirishimiz mumkin: 1. Tazkira janri 2. Noma janri 3. Manoqib janri Tazkira (ar. هركذت – zikr etish, tilga olish, eslash) – Sharq mumtoz adabiyotida keng tarqalgan adabiy-tanqidiy janr. Tazkiralarda shoirlarning hayoti va ijodi haqida qisqacha ma’lumotlar zikr etilib, ularning asarlaridan namunalar (odatda, bir necha bayt hajmida) keltiriladi va ijodiga umumiy tarzda baho beriladi. Tazkiralarda ijodkorlar haqida ma’lumotlar berish bilan cheklanib qolinmasdan, she’riyat va uning nazariy masalalari bilan bog‘liq e’tiborga loyiq fikr- mulohazalar, ma’lum bir davr adabiy hayoti haqidagi muhim ma’lumotlar ham o'rin oladi. Adabiyot tarixida shoirlargina emas, balki olimlar, avliyolar haqida tazkiralar ham yaratilgan (masalan, A.Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat”; Sidqiy. “Tazkirae Imomi Azam”). Tazkira yozish an’anasi dastlab arab va fors 14 Quronov D . Adabiyotshunoslik lug ‘ ati . — T .: “ Akademnashr ”, 2013. — B . 150. 15 adabiyotlarida shakllangan bo'lib, keyinchalik turkiy adabiyotda ham keng ommalashgan. Tazkiraning eng qadimgi namunasi sifatida Abu Mansur as- Saolibiyning “Yatimat ad-dahr fi mahosili ahli asr” (“Zamona ahlini fazilatlari haqida yagona durdona”, XI asr) asari e’tirof etiladi. Mazkur tazkiradan o'sha davr Arab, Ajam, Mavorounnahr, Xorazm va Xuroson adabiyoti va san’ati haqida qimmatli ma’lumotlar o'rin olgan. Turk tilidagi ilk tazkira sifatida Navoiyning “Majolis un-nafoyis” asari ko'rsatiladi. Tazkiralar mumtoz adabiyot tarixi, alohida ijodkorlar asarlarini, ular bilan bog'liq nazariy masalalarni o'rganishda muhim manba sanaladi. Jumladan, Muhammad Avfiy Buxoriyning “Lubob ul-albob” (“Bilimlar mag‘zi”, XIII asr), Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkira ush-shuaro” (XV), Maleho Samarqandiyning “Muzakkir ul-asxob” (XIX asr), Rahmatulla Vozehning “Tuhfat ul-ahbob” (XIX asr), Fazliyning “Majmuai shoiron” (XIX asr), Ahmad Tabibiyning “Majmuai shoiron” (XIX asr); XX asr boshlaridagi adabiyot haqida ma’lumot beruvchi Ne’matulla Muhtaram, Mirsiddiq Hashmat va Abdilarning bir xil – “Tazkira ush-shuaro” nomli, shuningdek, P.Qayumovning “Tazkirayi Qayumiy” asarlari shunday tazkiralar sirasidandir. 15 Adabiyot tariximizga nazar tashlab, tazkira janrining vujudga kelishi sabablarini o‘rganib chiqsak. Qadim tariximizdan boshlab, bosmaxonalarning yo‘qligi tufayli kitoblar xattot tomonidan qo‘lda ko‘chirilib ko‘paytirilgan. Shuning uchun kitoblarning bahosi nihoyatda qimmat edi. Bunga esa hammaning iqtisodiy imkoniyatlari yetmas edi. Shu sababli baiiy adabiyot ixlosmand kishilar o‘zlari yoqtirgan shoirlarning asarlaridan namunalar ko‘chirib, to‘plamlarga kiritganlar. Buning natijasida dastlab majmua – bayozlar yaratila boshlangan. Bu to‘plamlarda shoirlarning asarlari kiritilgan bo‘lsa ham, ular haqidagi ma’lumotlar: ismi, taxallusi, tavallud topgan yurti, ayni damda yashab turgan joyi ushbu bayozlarda umuman ko‘rsatilmagan. Vaqt o‘tishi bilan bunday to‘plamlar mukammalasha borib, shoirlarning ismi va hayotidan lavhalar kiritilganilk tazkiralar edi. 15 Quronov D . Adabiyotshunoslik lug ‘ ati . — T .: “ Akademnashr ”, 2013. — B . 304. 16 XIII asrdan boshlab O‘rta Osiyo xalqlari adabiyotshunosligida ham tazkiralar maydonga kela boshladi. Shunday tazkiralardan Muhammad Avfiy Buxoriyning fors-tojik tilida yozgan “Lubob ul albob” (“Bilimlar mag`zi”) tazkirasidir. Muhammad Avfiy mazkur tazkirasini 1221-yilda Hindistonda yozgan. Muallif asarida X-XIII asrlarda yashagan 300 shoirning tarjimai holi, ijodi haqida ma’lumotlar to‘plagan va kiritgan. Bu asari bilan Muhammad Avfiy tazkirachilik an’anasiga yangi tarixiy yo‘nalishga asos soldi. Movarounnahr va Xurosonda tazkirachilik an’anasiga tarixiy-zamonaviy va zamondoshlarga bag‘ishlangan tazkiralar kirib keldi. Bu an’anaga asos solgan olim g‘azal mulkining sultoni Alisher Navoiy edi. Hazratning “Majolisun-nafois”i nafaqat yangi an’anaga asos solgan asar bo‘lib qolmay, balki turkey tilda yaratilgan birinchi tazkira ham edi. Mazkur asar ko‘pgina xususiyatlari bilan keyingi XVI- XIX asrlarda o‘zbek, tojik, fors tilida yaratilgan tazkiralarga asos bo‘ldi. Biz shu o‘rinda XV asrga kelib, ya’ni A.Navoiy tazkirasini yozganidan so‘ng tazkirachilikning ikki yo‘nalishiga bo‘linganini ko‘rishimiz mumkin. Birinchisi, tarixiy-zamonaviy yo‘nalishdagi tazkiralar; ikkinchisi, zamondoshlarga bag‘ishlangan tazkiralar. Olimlarimizning fikrlariga qaraganda, tarixiy-zamonaviy yo‘nalishda yozilgan tazkiralardan ko‘ra, zamondoshlarga bag‘ishlangan tazkiralarning ahamiyati kattaroq.Jumladan, “ Lubobul-albob ” uch asrlar davomida yashagan 300 shoir to‘g‘risida ma’lumot bersa, Davlatshoh Samarqandiyning “ Tazkirat ush-shuaroi 5 asr davomida yashagan 151 shoir haqida ma’lumot beradi. Bu degani tazkira nihoyatda keng davrni qamrab olganligi sababli ma’lumotlarning ishonchliligiga putur etadi. Buning ustiga bu tazkiralarga mashhur shoirlar kiritilgan bo‘lib, zamondosh shoirlar esa kirmay qolgan. 16 XIV asr oxiri XV asr boshlarida o’zbek mumtoz adabiyotida bu davrda nomachilik va munozara janrlari keng rivojlandi. Bizga ma’lumki mumtoz adabiyotda noma janri dastlab forsiy adabiyotda shakllangan. Uning dastlabki shakllari X-XII asrda shakllangan edi. Ularga misol qilib diniy-tarixiy asar 16 Amanov U . Mumtoz adabiyotimizda tazkirachilik an ’ anasi // J . “Образование и инновационные исследования”, 2023, 12- son . 17 “Xudoynoma”, “Shohnoma” kabi asarlarini keltirishimiz mumkin. Shundan keyin o’zbek mumtoz adabiyotida ham noma janri keng qo’llanila boshlandi. Dastlab Is’hoq Xorazmiyning dunyoviy lirikani tarannum etgan “Muhabbatnoma” asari yoziladi. Keyinchalik birin ketin Xo’jandiyning “Latofatnoma” Said Ahmadning “Taashhuqnoma”, Yusuf Amiriyning “Dahnoma” Said Qosimiyning “Haqiqatnoma” va “Sadoqatnoma” kabi asarlari paydo bo’ladi. “Noma” atamasiga “Navoiy asarlari lug’ati” da quyidagicha ta’rif berilgan: “Noma” - xat, maktub; risola; Nomai iqbol - mehribonchilik xati; xursandchilik xati; Noma sabt etmak - xat yozmoq; Nomai ahmol amallar (tiriklikda qilingan yaxshi, yomon – gunoh, savob ishlar) yozuvi.” 17 XIV asr oxiri va XV asrning birinchi yarmidan nomachilik janrida yaratilgan asarlarda o’z davrining hayoti, insonlarning orzu-intilishlari o’z ifodasini topgan bo’lib, ularda vatanparvarlik, adolat va tenglik, muhabbat va sadoqat tarannum etilgan. Xorazmiyning “Muhabbatnoma” asari oshiqning ma’shuqaga yo’llagan ga’zal shaklidagi o’nta ishqiy maktubidan iborat. Keyinchalik Xorazmiyning “Muhabbatnoma” si ta’sirida yaratilgan Xo’jandiyning “Latofatnoma”, Said Ahmadning “Taashshuqnoma”, Yusuf Amiriyning “Dahnoma” asarlarida ham noma janri an’analariga rioya qilingan, ularning barchasi bir xil vaznda ya’’i hazaji musaddasi mahzuf vaznida, masnaviy shaklida yozilgan, barchasi ham o’nta nomadan(“Muhabbatnoma” bundan mustasno) iborat. “Muhabbatnoma”, “Latofat- noma”, “Taashshuqnoma” asarlarida nomalar oshiq tilidan safoga, ma’shuqaga yetkazishini iltimos qilib yozilgan bo’’sa, «Dahnoma“ dagi nomalar ham oshiq, ham ma’shuqa nomidan yo’llangan. Sharq, xususan, o’zbek mumtoz adabiyotida turli munosabatlar bilan yozilgan noma (maktub, xat)lar mavjud. Ular mavzu-tematikasiga ko’ra birbiridan o’zaro farqlanadi. Masalan, adabiyot tarixida “noma” deb ataluvchi tarix, memuar, sayohat yoki janglar ta’rifi haqidagi asarlar yaratilgan (“Zafarnoma”, “Boburnoma”, “Shayboniynoma” singari). Lekin ularda “noma” atamasi o’zgacharoq vazifani bajaradi. Masalan, “Zafarnoma” – zafarli jangovar harakatlar 17 Навоий асарлари луғати. Т.: 1972. —Б. 466 18 haqidagi asar, “Shohnoma” – shohlar tarixi haqidagi badiiy asar, “Sayohatnoma” - turli sayohatlar va sarguzashtlar tafsiloti haqidagi asar, “pandnoma” – nasihato’gitlar to’plami va hokazo. Aslida, “noma” oshiqning ma’shuqaga yo’llangan maktublari tarzida yozilganligi tufayli ana shunday nom bilan atalgan” 18 . Shu bilan birga noma mumtoz adabiyotda sezilarli mavqega ega bo’lmish liro-epik janr hamdir. Tadqiqotimiz manbai bo’lgan “Muhabbatnoma”, “Latofatnoma”, “Dahnoma”, “Taashshuqnoma” singari asarlar ana shu janr namunalaridir. Mumtoz adabiyotda manoqib janri diniy va axloqiy mazmundagi asarlar bo‘lib, asosan ma'naviy yuksaklikka erishgan, fazilatli shaxslarning hayoti va faoliyatini tasvirlaydi. “Manoqib” so‘zi arabcha “maqib” (maqbul, maqbula) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu “fazilatli, yaxshi sifatlar” degan ma’noni anglatadi. Shu sababli, manoqib janri yuqori ma'naviy fazilatlar, axloqiy qadriyatlar va diniy yuksakliklarga erishgan shaxslarning hayoti va ularning fazilatlarini yoritishga qaratilgan. Manoqib janrining asosiy xususiyatlari: 1.Diniy mazmun: Manoqib asarlari, odatda, diniy shaxslarning hayotini, faoliyatini va fazilatlarini tasvirlaydi. Bunda Payg‘ambarlar, avliyolar, ilmli shaxslar, tasavvuf ulamosi kabi muqaddas shaxslar asosiy o‘rinni egallaydi. Manoqib asarlarida ularning yaxshilik, adolat, sabr, rahm-shafqat kabi fazilatlari yoritiladi. 2. Axloqiy saboqlar: Manoqib janrida faqat diniy jihatlar emas, balki axloqiy qadriyatlar ham alohida o‘rin tutadi. Bu asarlar o‘quvchiga yuksak axloqiy fazilatlarni o‘rgatish, yaxshi axloq, poklik, odob-axloqni targ‘ib qilishga qaratilgan. 3.Tarixiy va badiiy tasvir: Manoqib asarlarida asosan tarixiy voqealar tasvirlanadi. Lekin badiiy jihatdan ham ular keng rivojlangan bo‘lib, bu asarlarda muqaddas shaxslarning hayoti, fazilatlari va ular erishgan yuksakliklar badiiy tasvir orqali namoyon bo‘ladi. Manoqib janrining rivojlanish tarixi: 18 Исҳоқов Ё. Сўз санъати сўзлиги. – Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2014. —Б. 138 19 Manoqib janri islom diniy adabiyotida o‘zining alohida o‘rniga ega. Dastlabki islomiy asrlar davomida manoqiblar diniy hikoyalar va hadislar asosida yaratilgan. Keyinchalik, tasavvuf adabiyoti rivojlanishi bilan bu janr o‘zining yangi shakllarini topgan. Tasavvufda avliyolar, mashhur ulamolar, sufi shayxlarning hayotlari va ularning ruhiy tajribalari manoqib janrida tasvirlanadi. Manoqib Janrining Turlari: 1.Tarixiy manoqib: Bu turdagi manoqiblar ma’lum bir diniy yoki tarixiy shaxsning hayoti va faoliyatini tasvirlaydi. Masalan, Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.), avliyolar, shayxlar va boshqa muqaddas shaxslarning hayoti va ularning fazilatlari haqida yozilgan asarlar. 2. Axloqiy manoqib: Axloqiy manoqiblar shaxsning yuqori axloqiy fazilatlarini, yuksak insoniy qadriyatlarni targ‘ib qiladi. Bu turdagi manoqiblarda, insonlarning yaxshi axloqi, pokligi, xushmuomalaligi va boshqalarga yordam berishdagi fazilatlari ko‘rsatiladi. 3. Tasavvufiy manoqib: Tasavvuf yo‘nalishidagi manoqiblar avliyo va so‘fiy shayxlarning ruhiy tajribalari, ma’naviy yuksaklikka erishish yo‘llari haqida bo‘ladi. Bu asarlar tasavvuf ta'limotiga, insonning ichki dunyosini o‘rganishga yo‘nal-tirilgan bo‘ladi. Alisher Navoiy o‘zining uch ustoziga bag‘ishlab uch yodnoma – manoqib yaratgan. Shunday asarlardan biri Navoiyning piri, ustozi Abdurah mon Jomiy xotirasiga bag‘ishlangan “Xamsat ul-mutahayyirin” (“Besh hayrat”) asari hisoblanadi. Muallif kirish qismida asar mundarijasini keltiradi. Unga ko‘ra, mazkur asar muqaddima, uch maqolat va xotimadan iborat. “Holoti Sayyid Hasan Ardasher” manoqibi Sayyid Hasan Ardasher vafotidan ikki yil keyin – 1490–91-yillarda yaratilgan. Alisher Navoiy Sayyid Hasan Ardasher bilan birinchi marta hijriy 860 yil – milodiy 1455–56-yillarda Sulton Ibrohim Mirzo taxtga o‘tirgan yili uchrashib, tanishgan. Buyuk shoirning bu zotga alohida hurmat va ehtirom bilan qaraganligini yigitlik davrida unga bag‘ishlab 20 she’riy maktub – masnaviy bitganligi, uning nomini “Majolis un-nafois”, “Nasoyim ul-muhabbat” asar lariga kiritganligi, “Xazoyin ul-maoniy”dagi tarkibband-marsi yani buyuk zot vafotiga bag‘ishlaganligi, “Soqiynoma”da uning nomini alohida eslab o‘tganligi ham ko‘rsatadi. “Holoti Sayyid Hasan Ardasher” manoqibi Sayyid Hasan Ardasher vafotidan ikki yil keyin – 1490–91-yillarda yaratilgan. Alisher Navoiy Sayyid Hasan Ardasher bilan birinchi marta hijriy 860 yil – milodiy 1455–56-yillarda Sulton Ibrohim Mirzo taxtga o‘tirgan yili uchrashib, tanishgan. Buyuk shoirning bu zotga alohida hurmat va ehtirom bilan qaraganligini yigitlik davrida unga bag‘ishlab she’riy maktub – masnaviy bitganligi, uning nomini “Majolis un-nafois”, “Nasoyim ul-muhabbat” asar lariga kiritganligi, “Xazoyin ul-maoniy”dagi tarkibband-marsi yani buyuk zot vafotiga bag‘ishlaganligi, “Soqiynoma”da uning nomini alohida eslab o‘tganligi ham ko‘rsatadi 19 . 19 Sirojiddinov Sh ., Yusupova D ., Davlatov O . Navoiyshunoslik / darslik . – Т.: “ Tamaddun ”, 2018. – B . 249-260. 21 II BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA LIRIK JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI 2.1. G‘azal, qasida, munozara, qit’a, ruboiy va tuyuq lirik janrlari tasnifi G‘azal arabcha so‘z bo‘lib, ayollarga xushomad qilmoq, oshiqona munosabatda bo‘lmoq degan ma’noni bildiradi. “Bilki, g'azal lug‘atda ayollarga do‘st bo‘lishga intilish demakdir”, - deb yozadi XIX asrda yashagan hindistonlik olim Qobul Muhammad “Haftqulzum” nomli asarida 20 . G‘azal lirik turning Sharq adabiyotida eng ko‘p tarqalgan va eng mashhur janri bo‘lib, o‘ziga xos qofiyalanish, taxallus qo‘llash, hajm, kompozitsiya va g‘oyaviy- tematik xususiyatlarga ega. Odatda g‘azalning dastlabki ikki misrasi o‘zaro qofiyalanib, qofiyalangan bayt matla’ yoki mabda’ deyiladi. Undan keyingi baytlarning toq misralari ochiq qolib, juft misralar matla’ bilan qofiyadosh bo‘ladi. Oxirgi bayt maqta’ deb ataladi va aksar hollarda maqta’da (ba’zan undan oldingi baytda) shoirning taxallusi keladi. Masalan, yetti baytli g‘azalning qofiyalanish tartibi quyidagicha bo'ladi: a-a, b-a, v-a, g-a, d-a, e-a, j-a. Ba’zan g‘azallar taxallussiz bolishi ham mumkin. Masalan, Navoiy devonidagi 27 ta g‘azalda taxallus uchramaydi. “G‘azalning chegarasi 11 baytdir”, deb yozadi Qobul Muhammad. Ammo o‘tmish va keyingi davrlarda yozilgan g‘azallar ko‘zdan kechirilsa, g‘azallar besh baytdan o‘n besh baytgacha bo‘lishi ko‘zga tashlanadi. Lekin shunday bo‘lishiga qaramay, g‘azallarning aksariyati 7 va 9 baytli g‘azallardir. Masalan, Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” devonidagi 2600 g‘azaldan 1747 tasi 7 baytli, 695 tasi 9 baytli g‘azallardir. G‘azal baytlari orasidagi mazmuniy aloqadorlik ham muhim masalalardan biridir. G‘azal baytlari orasidagi mazmuniy aloqadorlikning muayyan ko‘rinishi uning turli kompozitsion tiplarini yuzaga keltiradi. Baytlararo mazmuniy aloqadorlik ikki xil bo‘lib, g‘azallar kompozitsion jihatdan ikki turga bo‘linadi: 1. Parokanda g‘azallar. 2. Yakpora g‘azallar. 20 Nosirov O ., Jamolov S . O ' zbek klassik she ’ riyati janrlari — T .: “ Akademnashr ”, 1979. — B . 146. 22 Parokanda so‘zi tarqoq, sochilgan degan ma'nolarni bildiradi. Parokanda g‘azallarda boshdan-oyoq yagona fikr, kechinma yoki holat tasvirlanmaydi. Har bir bayt mazmunan mustaqil bolib, avvalgi bayt keyingi baytning mazmunini belgilamaydi. Yagona kechinma yoki holat tasvirining yo‘qligi sababli parokanda g‘azallardagi baytlarning o‘rni almashtirilsa yoki biror bayt tushib qolsa ham, g‘azalning umumiy mazmuniga unchalik putur yetmaydi. Albatta, matla’ va maqta’ bundan mustasnodir. Chunki matla’dagi misralar o‘zaro qofiyadosh bo‘lsa, maqta’da shoirning taxallusi keladi 21 . Parokanda g‘azal namunasi bo‘lgan Atoiyning quyidagi g‘azaliga e’tibor qarataylik: Jamoling vasfini qildim chamanda, Qizordi gul uyattin anjumanda. Tamanno qilg‘ali la’lingni k о ‘nglum, Kishi bilmas onikim qoldi qanda. Chu jonimdin aziz jonona sensan, Kerakmas jon mango sensiz badanda. Manga ul dunyada jannat na hojat, Eshiking tuprag‘i basdur kafanda. Solib borma meni, ey Yusufi husn, Bukun Ya’qubdek baytul hazanda. Uzun sochingdin uzmasman k о ‘ngulni, Oyog‘ing qanda bo‘lsa, boshim anda. Tilar el mansabi oliy va lekin, Atoyi sarvi ozodingg’a banda. G‘azalning kompozitsion jihatdan ikkinchi turi yakpora g‘azallardir. Yakpora so‘zi butun, yaxlit degan ma'nolarni bildiradi. Yakpora g‘azallarda baytlararo munosabat parokanda g ‘azallarning aksi bo‘lib, matla’da biror kechinma yoki holat qalamga olinadi-da, keyingi baytlarda ana shu kayfiyat va kechinma yoki u bilan bog‘liq masalalar izchil tasvirlanadi. Yakpora g‘azallardagi har bir bayt 21 Haqqulov I . G ‘ azalgulshani . — T .: “ Fan ”, 1991. — B . 46. 23 o‘zidan avvalgi baytning bevosita davomi bo‘lib, g‘azaldan biror baytni olib tashlash ham, baytlaming o‘rnini almashtirish ham mumkin emas. G‘azal mavzu jihatidan g‘oyat rang-barang va mazmunga boydir. Atoqli navoiyshunos A.Hayitmetov o‘zining “Navoiy lirikasi” nomli tadqiqotida g‘azallarning quyidagi g‘oyaviy-tematik guruhlari borligini ko‘rsatadi 22 : 1. Ishqiy g‘azallar. 2. So‘fiyona g‘azallar. 3. Мау mavzuyidagi g‘azallar. 4. Hajviy g‘azallar. 5. Falsafiy g‘azallar. 6. Vatanparvarlik mavzuyidagi g‘azallar. 7. Peyzaj, g‘azallar. O‘zbek adabiyotshunosligida g‘azal haqida maxsus tadqiqot yaratgan professor Odiljon Nosirovning tasnifi ham mazkur tasnifga juda yaqin: l. Oshiqona g‘azallar. 2. Orifona g‘azallar. 3. Rindona g‘azallar. 4. Hajviy g‘azallar. 5. Axloqiy-ta’limiy g’azallar. 6. Peyzaj g‘azallar. 7. Publitsistik g‘azallar. Qasida – lirik tur janrlaridan biri. Qasida muhim tarixiy voqealar va mashhur tarixiy shaxslar haqida tantanali uslubda yozilgan asardir. Shu bilan birga, klassik adabiyotda tabiat lavhasi, cholg‘u asboblari va boshqalarga bag‘ishlab ham qasidalar yozilgan. Chunonchi, Rudakiy (X asr) qasidalari shunday qasidalardir. Qasida o‘zbek, tojik, eron, ozarbayjon va boshqa xalqlar adabiyotida keng tarqalgan janrdir. O‘zbek klassik adabiyotida Sakkokiy (XV asr) qasida ustasidir. Qasidaning baytlari miqdori cheklanmaydi. Qasida arabcha «qasd» so‘zidan 22 Orzibekov. R. O‘zbek lirik poeziyasi g‘azal va musammat. — T.: “Fan”, 1976.— B. 76. 24 olingan bo‘lib, «maqsad», «niyat», «biror ishga maqsad qilish» degan ma'nolarni bildiradi. Qasidaning umumiy hajmi 15–20 baytdan kam bo‘lmaydi. Mumtoz adabiyotimizdagi qasidalarning asosiy qismi aruz vaznida bitilgan. Qofiyalanishi: a-a, b-a, d-a yoki a-a, b-b, d-d, e-e. Masalan: Ayo, xusravi ma'dalatdastgoh, – a Najobat sipehrida rahshanda moh. – a Shahanshohlik o‘lsun muborak sango – b Madadkor Tangri taborak sango – b Bo‘lub lutfi Haq doyimo nosiring – d Malul o‘lmasun biz nafas xotiring. – d Zamiringni sabr aylabon shod tut, – e Bori kulfati g‘amdin ozod tut. – e O‘tmishda podsholar va hukmdorlar, ulug‘ tarixiy voqealar, tabiat manzaralari, may, ishqiy-muhabbat, shoirning o‘zi yashagan muhitdan shikoyat yoki o‘z fazilatlari haqida qasidalar yaratilgan. Shuningdek, falsafiy qasidalar va hajviy qasidalar yozilgan. Progressiv shoirlar o‘z qasidalarida adolatli shohlar va ulug‘ kishilarning fazilatlarini madh etishgan, o‘zlarining hayot haqidagi qarashlarini ifodalashga intilganlar. Ammo ayrim shoirlar hukmdorlarni ko‘klarga ko‘tarib maqtab, ularga xushomadgo‘ylik qilishgan. O‘zbek adabiyotida o‘z qasidalari bilan shuhrat qozongan shoir Sakkokiy (XV asr) feodal hukmdorlardan Xalil Sulton nomiga bitta va Mirzo Ulug‘bek nomiga to‘rtta qasida, nufuzli ruhoniylar va amaldorlardan Xoja Muhammad Porsoga bir qasida, Arslon Xoja Tarxon nomiga to‘rt qasida bag‘ishlagan 23 . 23 Rahimov.V, Eshonqulov. H . O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. — T. : “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi”, 2006. 528 b. 25 Alisher Navoiyning Husayn Boyqaroga bag‘ishlab yozgan «Hiloliya» nomli qasidasi va shuningdek, «Tuhfatul afkor» («Fikrlar sovg‘asi») nomli falsafiy qasidasi mashhur. Sakkokiy «Ulug‘bek madhi» qasidasida shunday baytlarni tuzadi: Jahondin ketti tashvishu mabodiyi amon keldi, Xaloyiq aysh eting bu kun, sururi qovidan keldi. Tan erdi bu ulus barcha aningtek jonibor yo‘q, Bihamdillah, o‘g‘lon fazli bila ul tanga jon keldi. Munozara arabcha “tortishuv”, “fikr olishuv” ma'nolarini bildiradi. Adabiy termin sifatida esa fors-tojik va o‘zbek klassik she’riyatida ma’lum janrning nomidir. Munozarada turli narsa, hodisa, tushuncha, holat va boshqalar konfliktga kirishadi. Obrazlar ko‘pincha ramziy mohiyat kasb etib, munozara qiladilar. Munozara janri fors-tojik, o‘zbek va boshqa xalqlar klassik she’riyatida muhim o‘rin tutgan bir janrdir. O‘zbek va boshqa turkiy xalqlar she’riyatida munozara zamirida xalq og‘zaki ijodi qadimgi obidalarga borib taqaladi. Masalan, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida yoz va qish munozarasi berilgan. «Devon»dagi bu munozara to‘rtlik shaklida yaratilgan bo‘lib, a-a-a-b, b- b-b-v tipida qofiyalangan. Turing chechak jarildi. Barchin jazim kerildi. Uchmoq jeru ko‘ruldi. Tumlug‘ jana kelgusuz. Mazmuni: Bahor tasvirlab aytiladi: har turli chechaklar ochildi, xuddi sernaqsh ipak gilamlar yozilganday. Jannat yeri ko‘rildi. Sovuq hech qaytib kelmas darajada havo isidi. Mazkur to‘rtlik «Devon»ning turli o‘rinlarida uchraydi. Agar ular bir joyga jamlansa, yoz bilan qishning munozarasi tiklanadi. 26 Keyinchalik bu janr XIV asr oxiri va XV asrning birinchi yarmidan o‘zbek yozma adabiyotida keng taraqqiy qildi. Bu davr munozaralari taraqqiyotiga fors- tojik adabiyotida yaratilgan munozaralarning ham ta’siri katta bo‘ldi. Munozara katta hajmli boshqa shakldagi, ya’ni janrdagi asarlar tarkibiga ham kirgan. Masalan, Nishotiyning “Husn va Dil” dostonida sozlar va gullar munozarasi bor. Munozara janri elementlarini “Xisrav va Shirin” (Qutb), “Yusuf va Zulayho” (Durbek), “Lisonut-tayr” (Navoiy) kabi asarlarda ko‘ramiz 24 . Munozaralar yaratish an’anasi keyingi davr o‘zbek adabiyotida davom etdi. Gulxaniyning “Zarbulmasal” asarida ham munozara elementlari mavjud. Hamza Hakimzoda Niyoziyning “Mevalar munozarasi” klassik she’riyatimizdagi eng so‘nggi munozaralardandir. Bundan tashqari, Sulton Jo‘raning “Tinish belgilar majlisi” asari yana bir munozaraga misoldir. Qit’a – arabcha so‘z bo‘lib, bo‘lak, qism, parcha ma'nolarini anglatadi. X.K. Baranov qit’ani: 1. Parcha (adabiy asar); 2. Kichik she’r; 3. Musiqa – deb izohlaydi. U adabiy terminologiyada klassik she’riyatning lirik janrlaridan biridir. Qit’a arab, fors-tojik, turkiy, jumladan o‘zbek klassik she’riyatida keng tarqalgan janrlardan biridir. Bu janr rus va G‘arbiy Yevropa she’riyatida “fragment” deb nomlangan she’rlarga o‘xshaydi. Odatda, qit’a ikki va undan ortiq baytdan iborat bo‘ladi (a-b, g-b, v-v), ba'zan esa a-a, b-b, v-v sxemasida qofiyalanadi 25 . Masalan: Kamol et kasbim, olam uyidin. Sanga farz o‘lmish ayg‘am nok chiqmoq. Jahondin notamom o‘tmish binyih, 24 Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. — N.: “Namangan”, 2015. - 78 b. 25 Nosirov O., Jamolov S., Ziyoviddinov M. О‘zbek klassik she’riyati janrlari. — T.: “О‘qituvchi”, 1979. — 350 b. 27 Erur hammomdin porok chiqmoq. Kimki o‘zlik imoratin buzdi, Bo‘ldi naqdi fano aning muzdi. Ul imoratni buzmayin solik, Bo‘la olmas bu naqdga molik. Qit’a o‘zbek klassik she’riyatida, xususan, Alisher Navoiy ijodiyotidan boshlab katta o‘rin egallaydi. Alisher Navoiyni “Xazoyin-ul-maoniy” kulliyotining o‘zidayoq 210 ta qit’a mavjud. Shunga shoirning boshqa asarlari tarkibidagi qit’alarini ham qo‘shib hisoblasak, ularnig soni 300 dan ortadi 26 . Qit’aning shakliy poetik belgilari: a) She’r hajm jihatidan kichikroq (2 baytdan 19 baytgacha) bo‘ladi. b) She’rning matla’si bo‘lmaydi. v) Qofiyalanishida qat'iy sxema yo‘q: Amalda juft misralari qofiyalanib, toq misralari ochiq qoladi. Umuman aytganda, qit’a badihabop janr bo‘lganligi uchun uning hajmi, vazni, mavzui, g‘oyaviy mundarijasi qat'iy chegaralanmagan. Unda shartli tamoillar, majburiy shakliy-poetik qoliplar “temir qonun” tusini olgan emas. Qit’a turli mavzuda yaratilgan. Shoirlar ko‘pincha falsafiy, ijtimoiy-siyosiy qarashlarini, axloq-odob haqidagi fikr-mulohazalarini qit’ada ifodalaganlar. Qit’alarda taxallus qo‘llanilishi shart bo‘lmagan. Biroq, ayrim qit’alarda, xususan 7 baytdan ortiq bo‘lgan qit’alarda, shoir taxallusi ham kelishi mumkin. Ruboiy arabcha so‘z bo‘lib, “to‘rtlik” degan ma’noni anglatadi. Poetik istiloh sifatida esa to‘rt misradan iborat, a-a-b-a yoki a-a-a-a tarzida qofiyalanib keluvchi o‘ziga xos vaznda yozilgan mustaqil she’r ruboiy deyiladi. Ruboiy dastlab fors-tojik she’riyatida Rudakiy ijodida paydo bo‘ldi. Bu janr arab adabiyotidan ham o‘rin oldi. Unga to‘rtliklar asos bo‘ldi. O‘zbek mumtoz she’riyatida ruboiyning poetik shaklida bir tomondan, fors-tojik tilidagi ruboiylar, ikkinchi tomondan, o‘zbek xalq she’riyati muhim asos bo‘ldi. 26 Sirojiddinov Sh.,Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik/darslik. – Т.: “Tamaddun”, 2018. – 520 b. 28 O‘zbek xalq og‘zaki ijodida ruboiyga o‘xshab ketadigan asarlar qadimdan buyon mavjuddir. O‘zbek folkloridagi ko‘pgina qadimiy lirik she’rlar shakl jihatdan ruboiyni eslatadi. Bunga “Devonu lug‘otit-turk”dagi ko‘pgina to‘rtliklar misol bo‘la oladi. Ruboiy va uning shakliy-poetik xususiyatlari to‘g‘risida o‘tmish olimlari va hozirgi adabiyotshunoslar qimmatli fikr-mulohazalarini bildirganlar. Zahiriddin Muhammad Bobur hazaj bahrining “a...” va “a...” shajaralaridagi 24 shu'bani ko‘rsatgan. Jondin seni ko‘p sevarman, ey umri aziz, Sondin seni ko‘p sevarman, ey umri aziz. Har neniki sevmak andin ortuq bo‘lmas, Andin seni ko‘p sevarman, ey umri aziz. (Alisher Navoiy) Xarakterli o‘rni shundaki, Navoiy va Bobur davrlarida yaratilgan ruboiy va ruboiyalarning ko‘pchiligida uchinchi misra boshqa vaznda yaratilgan. Ruboiy qofiyalanishiga qarab ikki xil bo‘ladi: 1. Xosiy ruboiy — a-a-b-a shaklida qofiyalanadi. 2. Ruboiy yoki taronai ruboiy — hamma misralar qofiyadosh bo‘ladi (a-a-a-a). Ruboiy fors-tojik poeziyasidagi «du bayti»dan g‘oyaviy-tematik va shakliy- poetik xususiyatlari bilan farq qilinadi. «Du bayti» vazn jihatidan ham erkinroq bo‘ladi. Ruboiyning birinchi misrasi tezis bo‘lib, unda shoir aytmoqchi bo‘lgan fikrini o‘rtaga tashlaydi. Boshqacha aytganda, ruboiyning birinchi misrasi uning mavzusini ifodalaydi. Ikkinchi misrani ma'lum ma'noda antitezis deyish mumkin. Bunda birinchi misraga qarama-qarshi fikr aytiladi. Ruboiyning birinchi misrasi moddai ruboiya deb ataladi. Bu misra shoirning to‘rtinchi misrada aytmoqchi bo‘lgan xulosasi uchun ko‘prik vazifasini o‘taydi. Ruboiyning to‘rtinchi misrasi sintez deb ataladi. Bunda shoir avvalgi uch misradan g‘oyaviy xulosa chiqaradi. Bu xulosa shoirning asosiy g‘oyasidir. 29 O‘zbek mumtoz adabiyotida Alisher Navoiy va Bobur ruboiyning eng yaxshi namunalarini yaratganlar. Navoiy va Zahiriddin Muhammad Boburdan keyin o‘zbek mumtoz adabiyotida Poshshaxo‘ja, Munis, Ogahiy, Uvaysiy, Komil Xorazmiy, Muqimiy kabi shoirlar ruboiy ijod etdilar 27 . Turkiy xalqlar adabiyotining eng ajoyib she'riy shakllaridan biri tuyuq bo‘lib, o‘zbek adabiyoti tarixida uning yuzlab namunalari yaratilgan. Tuyuq so‘zi tuslash va tuymoq ma'nosini bildiradi. Tuyuq so‘zi adabiy termin sifatida XIV asr oxiri va XV asr boshlarida ishlatilishga boshlangan. Bu hol mazkur janrning poeziyamizda o‘sha davrlarda to‘la shakllanganligidan dalolat beradi. Tuyuqning kelib chiqishi xalq poetik ijodiga borib taqaladi. Alisher Navoiy tuyuq yozish qonun-qoidalarini nazariy jihatdan asoslab bergan hamda amaliyotchi sifatida uning yuzlab namunalari yaratgan. Navoiy lirik merosidan o‘n uchta tuyuq o‘rin olgan. Alisher Navoiy adabiyotimiz tarixida tuyuqning birinchi nazariyotchisi hisoblanadi. Navoiy nazariyalaridan birinchisi shuki, tuyuqlar turkiy qavmlar qo‘shiq qilib bazmlarda, to‘ylarda, yig‘inlarda aytadigan vaznlardan birida yaratilarkan. Ikkinchisi, tuyuqning ikki bayt, ya'ni to‘rt misradan tashkil topadigan she'r turi ekanligini bildiradi. Uchinchisi, shoir mahorati yetganicha tajnis usulidan foydalanib tuyuq aytishga intiladi. Lekin tuyuq tajnissiz ham yaratiladi. To‘rtinchisi, tuyuq, albatta, ramali musaddasi maqsurdur. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o‘zbek mumtoz adabiyotining go‘zal namunalaridan biri — tuyuq. Tuyuq, shuningdek, dastlab o‘zbek adabiyotida yaratilganligi ham ta'kidlab o‘tish o‘rinli. Tuyuq kishiga o‘ziga xos estetik zavq bag‘ishlashi bilan ham alohida ahamiyatlidir. 2.1. Fard, masnaviy, muammo, ta’rix, chiston lirik janrlari tasnifi Fardning ko‘pligi — mufradot — arabcha so‘z bo‘lib, yolg‘iz, yagona, yakka degan ma'nolarni bildiradi. Adabiy termin sifatida esa “klassik lirikaning eng kichik janri, yolg‘iz bir baytdangina iborat bo‘lgan she’r” deb ta'riflanadi. Bu janr fors-tojik, arab va turkiy xalqlar adabiyotida, jumladan, o‘zbek adabiyotida keng 27 Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. — N.: “Namangan”, 2015. - 78 b. 30 tarqalgan. Fard alohida asar bo‘lib, mustaqil holda keladi, lekin shu bilan birga katta hajmli asarlar to‘qimasiga kirib, xulosa yasash, “qissadan hissa” chiqarish vazifasini o‘taydi. Fard g‘oyaviy-tematik jihatdan didaktik va falsafiy poeziyaga yaqin turadi. Ularda shoirlar ko‘pincha o‘zlarining axloqiy-tarbiyaviy fikrlarini, falsafiy qarashlarini beradilar. Shuning uchun fardlar hikmatli so‘zlar, maqol-matallar darajasida bo‘ladi. Masalan, Navoiyning ayrim fardlarini ko‘raylik: Etar chu rizqing, agar xoradur va gar yo‘qut, O‘zunga yuklama anduh torin, istab qut. Bu yerda Navoiy qorin to‘yg‘azish uchun tog‘dek g‘am chekish kerak emas degan fikrni aytadi. G‘ofil o‘lma, nazardin itsa aduv, Sham o‘churganda, el ko‘runurmu 28 . Bu fardda shoir tomonidan dushman harakatlarini hushyorlik bilan kuzatib borishga da'vat qilinadi. Klassik shoirlarimiz o‘z fardlarini yuksak badiiyat bilan yozishga harakat qilganlar, ko‘pincha xalq maqollari, obrazli ifodalarini fardga singdirib yuborganlar. Masalan: Yuqar yamonlig‘ angakim, kiraryamon el aro, Ko‘mur aro ilik urg‘on qilur ilgini qaro. Yoki: Dunyoyu uqba ikkisi jam, o‘imas, ey rafiq, Kimki ikki kema uchini tutar, bo‘lur g‘ariq. Muammo arabcha so‘z bo‘lib, yashirilgan, berkitilgan ma'nolarini anglatadi. Adabiy termin sifatida bir (yoki ba’zan bir necha) so‘z - ko‘pincha ism yashirib berilgan kichik lirik janrdir. Muammo, odatda, bir, ba’zan ikki baytdan tashkil topadi. U a-a yoki a-a, b-a shaklida qofiyalanadi. “Yashirin” so‘z shoirning turli tuman ishoralari (ma'nodosh yoki shakldosh so‘zlarini topib olish, bir tildagi so‘zning ikkinchi bir tildagi ekvivalentini qo‘llash, so‘zlardagi ma'lum harflarni 28 Sirojiddinov Sh.,Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik/darslik. – Т.: “Tamaddun”, 2018. – 520 b. 31 tizib yangi so‘z yasash, abjad hisobini ishlatib, raqamlar asosida so‘z tuzish va boshqalar) asosida topiladi. Masalan: Chok bag‘rim tarafin aylading ikki parkand, Birini tashlabon oxir, birin ettingpayvand. Bu muammoning birinchi misrasidagi “bag‘rim” so‘zi chok etilib, bir harf “m” tushirib qoldiriladi va o‘rniga bir harf Boshda kelgan “b” oxiriga payvand qilinadi, natijada «g‘arib» so‘zi kelib chiqadi. Yoki: Qasdi jonimg‘a chu mujg‘oni ikki saf tuzdi, Biri qosh yosi, biri g‘amzang o‘qin ko‘rg‘uzdi. Bu muammoda “saf” so‘zi berilgan, lekin bu so‘z ikki marta qaytariladi, ya’ni “saf”, “saf” bo‘ladi. Muammoning ikkinchi misrasidagi ishoraga ko‘ra birinchisiga (qosh yosi), ikkinchisiga g‘amza o‘qi qo‘shiladi. Natijada “safi” va “safo” so‘zlari kelib chiqadi 29 . Muammo janri XI-XIII asrlarda fors-tojik adabiyotida shakllangan bo‘lsa ham, u XV asrga kelib Xuroson va Movarounnahr adabiy muhitida keng tarqaldi. U hatto shoirlar va kitobxonlarning bilimdonligini sinashda bir o‘lchov vazifasini ham o‘taydigan bo‘lib qoldi. Alisher Navoiy “Majolisun-nafois” asarida faqat muammo yozish bilan shug‘ullangan Mavlono Muhammad Muammoiy, Mavlono Muhammad Nomiy, Mavlono Arrun, Mavlono Nizom, Mavlono Darvesh Ali, Mir Husayn Muammoiy kabi bir qancha shoirlar haqida ma'lumot beradi. Muammo janri XV asrda shu qadar keng tarqaldiki, natijada davrning yirik ilm-ma'rifat namoyandalari Jomiy, Navoiy, Bodiiy Tabriziy, Sharafiddin Ali Yazdiy va boshqalar bu janrning xususiyatlarini yoritib beruvchi maxsus asarlar yaratdilar. Alisher Navoiyning o‘zi ham davrining adabiy an'analariga amal qilib, muammo yozish va echish bilan ko‘p shug‘ullangan. Uning muammo bilan, muammoni tez yechuvchilar bilan, bu sohada yangi paydo bo‘lgan talantlar bilan juda qiziqqanini Zayniddin Vosifiy o‘zining “Badoe’ul-vaqoe” asarida alohida ta’kidlagan. 29 Nosirov O., Jamolov S., Ziyoviddinov M. О‘zbek klassik she’riyati janrlari. — T.: “О‘qituvchi”, 1979. — 350 b. 32 Biror predmet yoki hodisaning xarakter va belgilarini ta'rif-tavsif etish orqali o‘quvchini o‘sha predmet yoki hodisani topishga dalolat qiladigan she’r chistondir . Lirikaning bu turi xalq og‘zaki ijodidagi topishmoqlar asosida yuzaga kelgan bo‘lib, X-XII asrlarda fors-tojik adabiyotida lug‘z nomi bilan atalgan. Bu she’riy forma XV asrdan o‘zbek yozma adabiyotida fors-tojik so‘zi chiston (chist - nima, on - u) nomi bilan yaratila boshladi. Alisher Navoiy o‘zbek yozma adabiyotida bu lirik janrning dastlabki namunalarini yaratib, uning adabiyotdagi o‘rnini qonunlashtirgan va “Badoe'ul- vasat” devoniga o‘nta chiston kiritgan. Navoiy chistonlari, boshqa janrlardagi asarlari kabi, diqqatga sazovordir. Ularda shoir o‘z atrofini o‘rab turgan predmetlarni, ijtimoiy munosabatlarni, turmush hodisalarini aks ettiradi 30 . Chiston XV asrdan keyin yashab ijod etgan so‘z san'atkorlari, jumladan, Muhammad Rizo Ogahiy, Jahon otin Uvaysiy va boshqa shoirlar ijodida ham uchraydi. Progressiv shoirlar chiston orqali ham sotsial masalalarni ifodalashga intilganlar. Masalan: Bu na gumbazdur, eshigi, tuynugidan yo‘q nishon, Necha gulgun pok qizlar manzil aylabdur, makon. Tuynug‘in ochib, alarning holidan olsam xabar, Yuzlarida parda tortug‘liq, turarlar bag‘ri qon. Uvaysiy qalamiga mansub bo‘lgan bu chistonda anor tasvirlangan. Lekin avtor anor tasviri vositasi bilan o‘zi yashagan muhitdagi huquqsiz, bag‘ri qon ayollarning ayanchli ahvolini ko‘rsatishga muyassar bo‘lgan, asarining sotsial mohiyatini oshirgan. Ta’rix — arabcha so‘z bo‘lib, sodir bo‘lgan biror voqeani anglatadi. Sharq she’riyatida ana shu voqealar sanasini she'rda harflar vositasi bilan berish usuli ta’rix deyiladi. T’rix maxsus janr sifatida mustaqil asar ham bo‘ladi, boshqa asar tarkibiga bir bo‘lak sifatida ham kiritiladi. 30 Rahimov.V, Eshonqulov. H . O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. — T. : “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi”, 2006. 528 b. 33 Ta’rix o‘zining ayrim xususiyatlari bilan muammoga o‘xshab ketadi. Muammoda biror nom yashirib berilsa, ta’rixda biror raqam yashirib beriladi. Shoirlar ayrim tarixiy voqealarga bag‘ishlab she’r bitar, ammo odatdagi raqamlarni har vaqt ham she’rga kiritish mumkin bo‘lmas edi, bunga she'r vazni va qofiyasi imkon beravermasdi. Shuning uchun ham shoirlar she’rda voqea tarixini ko‘rsatish uchun arabcha harflarning son qiymatidan - abjad hisobidan foydalanar edilar. Bu ko‘pincha muammoga o‘xshash murakkab usul va ishoralar qo‘llashni talab etar, yil bir jumboqda aylanar edi 31 . XULOSA Mumtoz adabiyotda janrlar tasnifi va ularning manbalari adabiyotshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Adabiy janrlarning tasnifi nafaqat adabiyotning tarixiy rivojlanishini, balki uning estetik va ma’naviy vazifalarini ham tushunishga yordam beradi. Ushbu kurs ishida mumtoz adabiyotda nasriy va lirik janrlar tasnifi, 31 Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. — N.: “Namangan”, 2015. - 78 b. 34 ularning tarkibi, shakli va manbalari batafsil tahlil qilindi. Asosan, mumtoz adabiyotda nasriy va lirik janrlar ikki asosiy guruh sifatida ajratiladi, va bu janrlar o‘zaro turli xususiyatlarga ega bo‘lib, adabiyotning ko‘p qirrali tabiati va inson ruhiyatining rang-barangligini aks ettiradi. Kurs ishida mumtoz adabiyotdagi nasriy janrlar tasnifi va ularning manbalari o‘rganildi. Kichik nasriy janrlar, masalan, hikoyat, masal va latifa, odatda xalq og‘zaki ijodi va tarixiy voqealarni aks ettiradi. Hikoyat janri, kichik hajmdagi asarlarda ijtimoiy hayotni, insonlarning turmush tarzini va qarama-qarshi tomonlarning munosabatlarini tasvirlashda ishlatiladi. Ushbu janrda voqealar o‘ziga xos syujet rivojlanishi orqali beriladi, bu esa asarlarni o‘qish va tushunish uchun sodda va aniq qilib beradi. Masal janri axloqiy saboqlarni yoki hayotiy tajribalarni o‘z ichiga oladi. Masallarda ko‘pincha hayotning oddiy, ammo muhim jihatlari ko‘rsatiladi, va ular o‘quvchini harakatga keltiruvchi xulosa chiqarishga undaydi. Latifa janri esa kulgi, hazil-huzul va ijtimoiy tahlilni o‘z ichiga olgan asarlardan tashkil topgan. Bu janrning maqsadi – o‘quvchiga quvonch va zavq bag‘ishlash, ba’zan esa ijtimoiy muammolarni yumor bilan yoritishdir. Yirik nasriy janrlar, masalan, tazkira, noma va manoqib janrlari ilmiy, diniy va tarixiy asarlarni yaratishga xizmat qiladi. Tazkira janri odatda diniy yoki ilmiy ahamiyatga ega shaxslarning hayoti va faoliyatini tasvirlash uchun ishlatiladi. Bu janrda asarlar tarixiy va falsafiy bilimlarga boy bo‘lib, ko‘pincha diniy axloq va tarbiya masalalariga oid bo‘ladi. Noma janri, o‘z navbatida, adabiyotda ijtimoiy yoki siyosiy vaziyatlarni tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi. U asosan yozma va og‘zaki aloqalarni o‘z ichiga olib, o‘zining ilmiy va pragmatik uslubi bilan ajralib turadi. Manaqib janri esa diniy va axloqiy qahramonlarning maqtoviga qaratilgan asarlardan tashkil topadi. Bu janrda odatda insoniyatning ulug‘ fazilatlari, ayniqsa, diniy qahramonlarning fazilatlari tasvirlanadi. Ikkinchi bobda mumtoz adabiyotdagi lirik janrlar tasnifi keltirilgan. Lirik janrlar, ayniqsa, g‘azal, qasida, munozara, qit’a, ruboiy va tuyuq kabi kichik janrlar orqali insonning his-tuyg‘ulari va fikrlari ifodalangan. G‘azal janri muhabbat, 35 iztirob, quvonch, qayg‘u va boshqa his-tuyg‘ularni ifodalashda keng qo‘llaniladi. Ushbu janrda aksariyat hollarda she’riy ifoda orqali individual his-tuyg‘ular va xatti-harakatlar tasvirlanadi. G‘azal she’rlarida sevgi, ayriliq, iztirob va hayotning turli jabhalari haqida chuqur va muhum fikrlar mavjud bo‘lib, ular o‘quvchini ruhiy izlanishga undaydi. Qasida janri esa, ko‘pincha ijtimoiy, siyosiy yoki diniy maqsadlar bilan bog‘liq bo‘lib, o‘quvchiga ulug‘vorlik va maqtov tuyg‘ularini uyg‘otadi. Munozara janri esa, odatda ilmiy yoki falsafiy bahslarni o‘z ichiga olgan qisqa she’rlardan tashkil topadi. Bu janrda ikki yoki undan ortiq shaxslarning fikr va qarashlari tahlil qilinadi, va ko‘pincha qarama-qarshi fikrlar o‘rtasidagi bahslarni aks ettiradi Mumtoz adabiyotdagi janrlar tasnifi va ularning manbalari, asosan, adabiyotshunoslikning rivojlanishiga va u bilan bog‘liq ilmiy metodlarni ishlab chiqishga katta hissa qo‘shadi. Adabiyot janrlarining shakllanishi va ularning taraqqiyoti o‘z vaqtida ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoitlarga bevosita bog‘liq bo‘lib, har bir janr o‘z zamonining ehtiyojlariga mos ravishda shakllanib boradi. Ayniqsa, nasriy va lirik janrlar, o‘zining strukturaviy va mazmuniy jihatlari bilan, o‘zaro munosabatda bo‘lib, bir-birini to‘ldirib, adabiyotning xilma-xilligi va boyligini ta’minlaydi. Mumtoz adabiyotda nasriy janrlar hamda lirik janrlarning manbalari bir-biriga yaqin, ammo o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. Nasriy janrlar adabiyotning tashqi shakllarini, voqealar va voqea-tadbirlarni, shuningdek, ijtimoiy va axloqiy masalalarni ochib beradi. Bunday janrlar orqali adabiyot o‘zining aniq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri mazmuni bilan o‘quvchini o‘ziga tortadi, ularni hayotga, turmush tarziga va jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarga chuqurroq qarashga undaydi. Shu bilan birga, lirik janrlar o‘zining estetik ifodasi va mazmuni bilan bir qatorda inson ruhiyatini va uning ichki olamini, his-tuyg‘ularini va ma’naviyatini aks ettiradi. Lirik janrlarning tasnifi va manbalari esa, o‘z navbatida, insonning turli holatlari, sevgi, iztirob, quvonch, tashvish va hayotga bo‘lgan qarashlarini ifodalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, mumtoz adabiyotda 36 janrlarning shakllanishi va ulardagi o‘zgarishlar o‘zaro bog‘liq. Har bir adabiy janr o‘zining shakli, tuzilishi va uslubi orqali o‘z vaqtida ijtimoiy va madaniy jarayonlarga mos ravishda rivojlanadi. Bu jarayonlar, shuningdek, adabiyotning tarixiy va falsafiy nuqtai nazardan qanday o‘zgarganini, uning yangi janrlar va shakllarini qanday qabul qilganini ham yoritadi. Nasriy janrlarning rivojlanishi bir tomondan, xalq og‘zaki ijodi va an’analariga asoslangan bo‘lsa, boshqa tomondan esa, ilmiy va ma’naviy qadriyatlar asosida shakllangan. Lirik janrlarning rivojlanishi esa, ayniqsa, ma’naviy va falsafiy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular bir tomondan insonning ichki olami va fikrlari, boshqa tomondan esa, tabiat va jamiyatdagi muammolarga nisbatan uning munosabatini aks ettiradi. Mumtoz adabiyotda janrlarning tasnifi va manbalari, shuningdek, adabiyotshunoslikning ilmiy metodlarini shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Janrlar tasnifi orqali adabiyotshunoslar nafaqat adabiy asarlarning janr xususiyatlarini tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, balki o‘sha davrning madaniy va siyosiy kontekstini ham o‘rganish imkoniyatini qo‘lga kiritadilar. Adabiyotdagi janrlar nafaqat shakl va mazmun bilan ajralib turadi, balki ularning manbalari orqali adabiyotning rivojlanish yo‘llarini, uning ijtimoiy va madaniy muhitini, shuningdek, jamiyatning estetik qarashlarini chuqurroq tushunish mumkin bo‘ladi. Kurs ishida yoritilgan nasriy va lirik janrlar tasnifi va manbalari orqali mumtoz adabiyotning o‘ziga xos xususiyatlarini, uning shakllarini va mazmunini yaxshiroq anglash mumkin. Ushbu janrlarning shakllanishi va rivojlanishidagi muhim omillarni tahlil qilish, mumtoz adabiyotning ilmiy asoslarini, uning zamonaviy tahlilini va ta’limotlarini tushunishga yordam beradi. Har bir adabiy janr, o‘zining shakl va mazmuni bilan, o‘z zamonining madaniy va falsafiy qadriyatlarini ifodalashga yordam beradi, bu esa mumtoz adabiyotni yanada boyitadi va uning ilmiy ahamiyatini oshiradi. 37 Bundan tashqari, mumtoz adabiyotda janrlarning tasnifi va manbalari orqali adabiyotshunoslikda yangi metodologik yondashuvlar va tadqiqot usullarini ishlab chiqish mumkin. Janrlar tasnifi va ularning manbalari bilan tanishish, o‘z navbatida, adabiyotshunoslikni yanada kengaytiradi, uning metodologik salohiyatini oshiradi va adabiyotshunoslarni yanada chuqurroq tahlil qilishga undaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Normativ huquqiy hujjat 38 1. Sh. Mirziyoyev. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari tog‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “PF-5850-son” Farmoni. 21.10.2019. II. Ilmiy adabiyotlar 2. Rahimov.V, Eshonqulov. H . O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. — T. : “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi”, 2006. 528 b. 3. Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. — N.: “Namangan”, 2015. - 78 b. 4 . Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. — T.: “Akademnashr”, 2013. — 408 b. 5. Nosirov O., Jamolov S., Ziyoviddinov M. О‘zbek klassik she’riyati janrlari. — T.: “О‘qituvchi”, 1979. — 350 b. 6. Gulxaniy. Zarbulmasal; Nashrga tayyorlovchi: S. Dolimov. - T.: О‘qituvchi, 1972. — 100 b. 7. Amanov U. Mumtoz adabiyotimizda tazkirachilik an’anasi // J. “Образование и инновационные исследования”, 2023, 12-son. 8. Sirojiddinov Sh.,Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik/darslik. – Т.: “Tamaddun”, 2018. – 520 b. 9 . Haqqulov I. G‘azalgulshani. — T.: “Fan”, 1991. — 250 b. 10. Orzibekov. R. O‘zbek lirik poeziyasi g‘azal va musammat. . — T.: “Fan”, 1976. — 365 b. 11. Sirojiddinov Sh., Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik/darslik. – Т .: “Tamaddun”, 2018. – 520 b. 12. Жабборов Н . Фурқатнинг хориждаги ҳаёти ва ижодий мероси : манбалари , матний тадқиқи , поэтикаси . Филол . фанлари д - ри ... дисс . – Тошкент , 2004. – 250 b. 13. Sulaymanov Z. “NAHJ-UL-FARODIS” ASARIDA HIKOYAT JANRI // J. “Ilm-fan muammolari tadqiqotchilar talqinida” mavzusidagi 21-sonli respublika ilmiy konferensiyasi, 2023. III. Xorijiy adabiyotlar 14 . Nehcül feradıs (Uştmahlarnıng açuq yolı). II metın. Çevrıyası: Janos 39 Eckmann, Yayınlayanlar: Semın Tezgan - Hamza Zülfıqar. TÜRK DIL KURUMI YAYINLARI : 518. Anqara IV. Internet manbalari 15. https://www.ziyo.net.uz 16. https://www.oyina.uz 17. https://www.natlib.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA NASRIY JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI

1.1. Mumtoz adabiyotda kichik nasriy janrlar tasnifi

1.2. Mumtoz adabiyotda yirik nasriy janrlar tasnifi

II BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA LIRIK JANRLAR TASNIFI VA ULARNING MANBALARI

2.1. G‘azal, qasida, munozara, qit’a, ruboiy va tuyuq lirik janrlari tasnifi

2.1. Fard, masnaviy, muammo, ta’rix, chiston lirik janrlari tasnifi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить