Mumtoz adabiyotning diniy-tasavvufiy va ilmiy manbalari - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	447.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Сентябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Mumtoz adabiyotning diniy-tasavvufiy va ilmiy manbalari

Купить

Mumtoz adabiyotning diniy-tasavvufiy va ilmiy manbalari REJA: Tasavvuf markazlari va maktablarining vujudga kelshi. Tasavvuf falsafasining takomili Tasavvuf va badiiy ijod.

• Tasavvuf va badiiy ijodning mushtarak jihatlari. • Dastlabki so’fiyona she’rlarning paydo bo‘lishi. • Tasavvus adabiyotining shakllanishi. • So‘fiyona tamsil va timsollar.

Atoqli olim Е .E. B е rt е ls o‘tgan asr boshidayoq qayd etgan edi: «Tasavvuf adabiyotini o‘rganmasdan turib, o‘rta asrlar musulmon sharqi madaniy hayoti haqida tasavvurga ega bo‘lish mumkin emas... bu adabiyotdan xabardor bo‘lmasdan Sharqning o‘zini ham anglash qiyin». Tasavvuf adabiyotini bilish va o‘rganish uchun esa avvalo tasavvufning o‘zini bilish k е rak.

TASAVVUF TA’LIMOTI VA BADIIY IJOD Deding: Fano nedur? Muxtasar deyin – o‘lmak Ki sharhin tilasang, yuz risola bitmak kerak. (Navoiy) Faqr borgohiga qo‘ysa gar qadam har kim, Bosh agar kerak bo‘lsa, jon fido Uvaysiyman. Ilohimdan qurbat istab, qurb ahlidek, Muqarrabin maqomiga yetgum kelur. (Ubaydiy)

• Tasavvuf tadrijiy taraqqiyotga ega bir ta’limot bo’lib, islom olamida VIII asrning o’rtalarida paydo bo’lgan. • Dastlab u zohidlik ko’rinishida kurtak yozdi. Kufa, Bag’dod, Basra shaharlarida tarkidunyo qilgan zohidlar ko’p edi. Ular xalq orasida katta hurmat va e’tiborga ega edilar. • Ular orasida Ilohiy ishq, Xudoning diydoriga yetishishni bosh maqsad qilib olgan shariat ilmini puxta egallagan, ibodatda mustahkam, lekin oddiy dindorlardan farqlanadigan ajoyib xislatli odamlar toifasi paydo bo’ldiki, ularni ruh kishilari der edilar.

• IX asr o’rtalariga kelib so’fiylarning dunyo va Ilohni bilish, tanishga bo’lgan intilishi kuchaydi. Bu davr xonaqohlarning ko’payishi, tariqat rusumlarining paydo bo‘lishi bilan xarakterlidir. • • XI-XII asrlarda tasavvuf maktablari, silsilalari shakllandi. Misr, Bag’dod, Basra, Buxoro, Nishopur, Termiz, Balx shaharlari tasavvuf va tariqat markazlari sifatida muhim rol o’ynadi. Misr, Xuroson, Movarounnahr, Iroq va Turkiston maktablari shuhrat topdi.

Zohidlik davri (Avvalgi davr) (VIII asr – IX asr 1-yarmi) Oriflik davri (Keyingi davr) (IX asr o‘rtalaridan– XIV asr) IX—X asrlar — xonaqohlarning paydo bo’lishi XI—XII asrlar — tasavvuf maktablari, silsilalarning tarkib topishi davri. XIII asr — XIV asr boshlari, tasavvuf ham nazariy-ilmiy nuqtai nazardan, ham amaliy harakatchilik nuqtai nazaridan o’zining yuksak cho’qqisiga ko’tarilgan

Tasavvuf adabiyotining paydo bo’lishi So’fiy his- tuyg’ulari Adabiy janrlar Tasavvuf adabiyoti

Tasavvuf va baliiy ijod deganda faqat so’z san’atini nazarda tutmaymiz. Tasavvuf o’z musiqasi, tasviriy san’ati, raqs san’a tini ham yaratdi va hatto, sufiyona teatrlar paydo bo’ldi. Birgina samo’ning o’zida ham she’riyat, ham raqs, ham qo’shiq, musiqa ishtirok etadi.

Tasavvuf adabiyotining paydo bo’lishi • VIII-IX asrlarda Robiya Adaviya, Mansur Halloj singari ulug’ so’fiylar ijodi bilan boshlangan so’fiyona ashhor X-XII asrlarga kelib ulkan bir adabiyotga aylandi.

Tazkira va manoqiblarda hikoya qilinishicha, Robiya Adaviya, (713-801), Mansur Halloj (857- 922), Boyazid Bistomiy (vaf. 874), Abusaid Abulxayr (957-1049), Abdulloh Ansoriy (1006- 1888), Abulhasan Xaraqoniy (vaf.1034)... va boshqa bir qancha atoqli shayxlar o’z suhbatlarida ko’plab shehriy parchalardan istifoda etganlar

“ Tasavvuf adabiyoti o’zigacha bo‘lgan shakl va janrlardan foydalandi, chunonchi, lirik janrlardan ruboiy, g’azal, qitha, qasida; epik janrlardan masnaviy tasavvuf adabiyotining ham asosiy janrlariga aylandi”.

Tasavvuf ta’limotini bayon etgan, so’fiyona istilohlar bilan fikr yuritadigan asarlar: Abdulmajid Sanoiyning “Haqiqat ul-haqoyiq”, Mahmud SHabistariyning “Gulshani roz”, Jomiyning “SHarhi ruboiyot”, Bedilning “Muhiti ahzam”, Sayid Qosimiyning “Haqiqatnoma”, So’fiy Olloyorning “Sabot ul-ojizin”, Bobojon Sanoiyning “Kanzul maorif”

Tasavvuf g’oyalari badiiy talqin qilingan asarlar. Abdulmajid Sanoiyning “Sayr ul-ibod”, Ahmad Yassaviyning “Devoni hikmat”, Farididdin Attorning “Ilohiynoma”, “Bulbulnoma”, “Ushturnoma”, Jaloliddin Rumiyning “Masnaviy mahnaviy”, Xusrav Dehlaviyning “Matlah ul-anvor”, Navoiyning “Hayrat ul-abror” va “Lison ut-tayr”.

So’fiy va Ijodkor Jazba+ Shoir romantikasi Mutasavvif shoir

BOBO TOHIR (980-1055) • BOBO TOHIR ERONNING HAMADON SHAHRIDA TUG’ILGAN. • “ BOBO” UNVONI TASAVVUF PIRI BO’LGANINI ANGLATADI. • UNING FORSIYDA IFODA ETILGAN 350 TA DUBAYTIY- TO’RTLIGIGI,IKKI MASNAVIYSI YETIB KELGAN.

 BOBO TOHIRNING NOMINI OLAMGA YOYGAN UNUG DUBAYTIYLARI – TO’RTLIKLARI HISOBLANADI. • SH oir taronalaridagi tashbe h u timsollar o’ zining g o’ zal va o h orliligi, ma ’ nolari keng va teranligi, falsafiy fikru mulo h azalar k o’ lamli va h a qq oniyligi bilan kishini h ayratga soladi. • SHoirning komil ishonchiga k o’ ra ilo h iy ish q insoniy ish q dan o’ sib chi q adi va, o’ z navbatida, insoniy ish q yuksala borib, pirovard-natijada ilo h iy ish qq a aylanadi. Mu h abbatsiz k o’ ngilning s o’ lgani soz! Kishining dardi y o’q mi — o’ lgani soz! Bu ishq yo’lida sobit bo’lmagan tan, Kuyib otash aro kul bo’lgani soz!

HOJA AHMAD YASSAVIY (vaf. 1166)  “ Yassaviya”- birinchi turkiy tariqat asoschisi.  “ Hikmat” deb atalgan irfoniy-tasavvufiy mazmundagi she’rlar ijod etdi.  “ Devoni hikmat” asari orqali o’zbek tasavvuf adabiyotiga asos soldi. (Adabiy til)  O’zbek mumtoz adabiyotida hikmatnavislik an’anasi XIX asrgacha davom etdi.

“ Devoni hikmat” mavzu mundarijasi juda keng. Unda shariat, tariqat, ma’rifat, haqiqat, ishq, oshiq, baqo, fano, dunyo, nafs, zikr, hilvat, suhbat, orif,darvesh singari o’nlab irfoniy tasavvufiy mavzu va g’oyalar badiiy ifoda etilgan. O’limni eslatish orqali halol yashash, hayotni qadrlashga chaqiradi: Dunyo meni mulkum degan sultonlarg'a, Olam molin sonsiz yig'ib olg'onlarg'a, Aysh-u ishrat birla mashg'ul bo'lg'onlarg'a, O'lim kelsa, biri vafo qilmas ermish.

Tariqatga shariatsiz kirgonlarni, Shayton kelib imonini olur ermish, Ushbu yo'lni pirsiz da'vo qilg'onlarni, Sarson qilib aro yo'lda qo'yar ermish. Tariqatga siyosatlig' murshid kerak, Ul murshidg'a e'tiqodlig' murid kerak, Xizmat qilib pir rizosin topmoq kerak, Mundoq oshiq haqdin ulush olur ermish.

Ўзбек мумтоз адабиётида ҳам маъшуқанинг бўй, соч, қош, кўз, оғиз каби гўзаллик унсурлари учун араб алифбосидаги айрим ҳарфлар ташбеҳ унсури сифатида ишлатилган. Жумладан, “ алиф ” ёрнинг чиройли тик қоматига, “ сод ” ёрнинг кўзларига, “ нун ” қошларига ўхшатилган. Навоий 26 шеърида «Алиф» ҳарфини поэтик тимсол сифатида қўлланилган: Дўстларим бир нозанин ишқи бу ҳол этмиш мени, Зулфи савдоси алиф қаддимни дол этмиш мени. Ушбу байтда “Алиф” ва “Дол” ҳарфлари поэтик образ яратиш учун қўлланилган. Лирик қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини ифодалаш воситаси бўлиб хизмат қилган.

Бу тани ҳоки била руҳи равонни на қилай, Бўлмаса қошимда жонона, бу жонни на қилай? Ёрсиз ҳам бодасиз Маккага бормоқ не керак, Иброҳимдан қолган ул эски дўконни на қилай! Урайинму бошима саккиз биҳишту дўзахин, Бўлмаса васли менга, икки жаҳонни на қилай! (Boborahim Mashrab)

Ҳуруфийлик тасаввуф тариқатларидан бири бўлиб, 1386 йилда Фазлуллоҳ Наимий асос солган. Ҳуруфийларнинг ўзига хослиги араб алифбосидаги ҳарфларнинг илоҳийлиги ва улар воситасида дунё сир- асрорларини англаш мумкинлигини кенг тадқиқ ва талқин этишларидадир. Наимий фикрича, 28 араб ҳамда 32 форс ҳарфлари орқали ҳақиқий ишқ моҳиятини очишга эришилади.

Навоий 62 шеърида “ Алиф ” ҳарфига мурожаат этади, шундан 36 1 шеъридаги “ Алиф ” орқали Оллоҳга ишора қилинади: Ҳажридин жоним аросиға агар худ кирмади, Нега шакли жон аро кирган алиф андомидир? Навоийнинг маҳорати шундаки, у жон сўзида “ Алиф ” ҳарфининг борлигини, шунингдек, жоннинг ўзи ҳам Оллоҳдан ( Алиф дан) эканлигини ўзига хос тарзда ифодалаган.

Boy, rang – barang mumtoz she’riyatimizning asl tarovat – u purma’nolarini to’g’ri idrok qilmoq uchun tasavvuf ta’limotidan xabardorlik, tasavvuf istilohlarini ya’ni ma’shuqa, ishq, may, sharob, boda, soqiy, piri mayxona, piri ishq, jom, qadah, lab, bo’sa, vasl ahli, darvesh, butxona, xarobat, mayxona, kofir, ko’ngil, lomakon, tajalli, nafs, dunyo, jonon, vahdat mayidan mast bo’lish, oshiq, aysh – ishrat, xarobat ahli, faqirlik, gulzor kabi ramz va timsollarni bilish zarur.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar