Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Munavvarqori publitsistikasi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: MUNAVVARQORI PUBLITSISTIKASI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2026 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV PUBLITSISTIKASINING SHAKLLANISHI………………………………..5 1.1. Jadidchilik harakati va Munavvarqori publitsistikasi………………………5 1.2. Munavvarqorining matbuot faoliyati va publitsistik merosining shakllanishi…………………………………………………………………….11 II BOB. MUNAVVARQORI PUBLITSISTIKASINING MAZMUNI VA USLUBIY XUSUSIYATLARI………………………………………………16 2.1. Ijtimoiy faolligi …………………………………………………………...16 2.2. Til, uslub va publitsistik ifoda vositalari…………………………………..19 XULOSA……………………………………………………………………….24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………..25 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda matbuot erkinligining ta’minlangani bugungi jurnalistlarimizga kasbiy erkinlik bermoqda 1 . Ammo, tariximiz davomida o‘z so‘zi o‘zining boshiga yetgan milliy matbuotchilarimiz ham bo‘lgan. XX asr boshlarida Turkiston jamiyatida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar milliy uyg‘onish jarayonini tezlashtirdi. Jadidchilik harakati ana shu jarayonning yetakchi kuchlaridan biri bo‘lib, uning vakillari xalqni jaholatdan chiqarish, ma’rifat va taraqqiyotga yetaklashni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar. Munavvarqori Abdurashidxonovning publitsistik merosi ushbu jarayonning muhim bo‘g‘ini sifatida bugungi kunda ham ilmiy jihatdan dolzarb hisoblanadi. Chunki uning publitsistik qarashlari milliy o‘zlikni anglash, ta’lim- tarbiya va ijtimoiy ong masalalarini yoritishda muhim manba vazifasini o‘taydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyati jadidchilik harakati doirasida bir qator olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Xususan, jadid adabiyoti va matbuoti masalalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlar, maqolalar va monografiyalarda uning pedagogik va jamoat arbobi sifatidagi faoliyati yoritilgan. Biroq Munavvarqorining publitsistik merosi alohida va tizimli tarzda tadqiq etilishi hali ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Shu bois mazkur ishda uning publitsistik faoliyatini yaxlit holda tahlil qilishga e’tibor qaratiladi. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotningobyekti . XX asr boshlaridagi o‘zbek jadid publitsistikasi. Tadqiqotningpredmeti . Munavvarqori Abdurashidxonovning publitsistik asarlari va maqolalaridir. Tadqiqotningmaqsadi va vazifalari. Ishning maqsadi Munavvarqori publitsistikasining g‘oyaviy-mazmuniy va uslubiy xususiyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1 O zbekiston Respublikasining Qonuni. Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida. 24.04.1997 yildagi 402-I- ʻ son. 3 — jadidchilik harakati va Munavvarqori publitsistikasining shakllanish omillarini aniqlash; — publitsistik asarlarida ilgari surilgan asosiy g‘oyalarni tahlil qilish; — milliy o‘zlik, ma’rifat va ijtimoiy masalalarning yoritilish xususiyatlarini ko‘rsatish; — publitsistik til va uslub masalalarini ochib berish. Tadqiqot ning ilmiy yangiligi. Mazkur ishda Munavvarq ori Abdurashidxonovning publitsistik merosi jadidchilik harakati kontekstida tizimli ravishda tahlil qilinadi hamda uning publitsistik qarashlarining o‘zbek ijtimoiy tafakkuri rivojidagi o‘rni ilmiy asosda yoritib beriladi. Ishning tarkibiy tuzilishi. Ish kirish , ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati dan iborat. Jami: 26 bet. 4 I BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV PUBLITSISTIKASINING SHAKLLANISHI 1.1. Jadidchilik harakati va Munavvarqori publitsistikasi Munavvarqorining bolaligi, yoshligi murakkab davrga to‘g‘ri keldi. 1892-yil 24-iyunda boshlangan “Vabo qo‘zg‘oloni” paytida Munavvarqori 14 yashar bola edi. Abdurashidxon va Xosiyat otin uch o‘g‘il ko‘rishgan. Kattalari A’zamxon (1872– 1919), o‘rtanchasi Muslimxon (1875–1954), kichigi Munavvarxon edi. A’zamxon domla mahalla maktabida bolalarni o‘qitgan. Uning 1910-yili Sirdaryo viloyat o‘quv yurtlari inspektoriga usuli jadid maktabini ochish uchun ruxsat berilishini so‘rab yozgan arizasi va o‘quv dasturi saqlangan. Ariza va dasturga qaraganda, u bolalarga to‘rt sinf darajasida saboq bergan. O‘quv dasturini Munavvarqori tuzgan 2 . Adibning ikkinchi akasi Muslimxon domlaning taqdiri o‘zgacharoq kechgan. U sho‘ro hukumatining barcha zulm va tazyiqini totdi. U akasi va ukasi kabi dastlab sakkiz yil mobaynida muallimlik bilan shug‘ullangan bo‘lsa-da, keyingi to‘qqiz yil mobaynida mahalladagi Mirza Abdullaboy masjidiga imomlik qiladi, masjidlar yopilgandan so‘ng esa “XVIII partsyezd” artelida qorovul bo‘lib ishladi. 1942-yil 27-yanvarda davlat sirlarini oshkor qilishda ayblanib qamoqqa olinadi. Tergovchilar uni otishga hukm qilishni taklif qilib maxsus majlis hukmiga yuboradi. Lekin uning jinoyatini tasdiqlovchi dalillar bo‘lmagani uchun, qamoqda o‘tirgan kunlari jazoga hisob qilinib, 1942-yil 28-noyabrda ozod qilinadi. Turli joylarda oddiy ishchi bo‘lib yurib, 69 yoshida vafot etadi. Ma’lumoti 1885-yili Munavvarxon 7 yoshligida otasi Abdurashidxon vafot etadi. Shunda Munavvarxon dastlabki ta’lim-tarbiyani onasi Xosiyatxon otindan oladi. Xat-savodi chiqqach, o‘sha davrda dovrug‘i chiqqan Usmon domladan saboq oldi. Akalari ta’sirida voyaga yeta bordi. Qur’oni karimni xatm qilib, “qori” unvonini olgach, hali ilmga yaxshi kirib bora olmaganini 2 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: Jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent Ma’naviyat, 2002. 5 fahmladi. “Yunusxon podsho” madrasasida bir necha yil tahsil ko‘rdi, biroq olgan ilmidan qoniqmadi. 1898-yili Buxoroga borib hadis, fiqh, ilmi tafsir va boshqa sohalar bo‘yicha tahsilni davom ettirdi. Biroq Buxoro madrasalarining imperiya hukumati siyosiy vakilining nazoratida ekanligi va u yerda Munavvarqori orzu qilgan ilmning yo‘qligi ham uni Buxoroni tark etishga majbur qilgan. Mehnat faoliyati Munavvarqori 1901-yili Toshkent shahrida ilk usuli savtiya maktabini ochadi. Maktabda darslarni tashkillashtirish uchun Munavvarqori dastlab Qrim va Tataristondagi o‘qituvchilar tuzgan dastur va adabiyotlardan foydalanadi. 1907-yilga kelib esa o‘zi “Adibi avval” darsligini tuzadi. O‘zbek tilining deyarli ilk alifbolaridan bo‘lgan bu kitob Saidrasul Aziziyning darsligi bilan oldinma-keyin bosilib chiqdi. U tez orada Turkistondagi barcha maktab o‘qituvchilari tomonidan yaxshi kutib olindi va amaliyotga tatbiq qilindi. Arxiv hujjatlariga qaraganda Munavvarqorining bu kitobi S. Aziziyning “Ustodi avval” kitobi bilan barobar rus- tuzem maktablarida ham o‘qitilgan. Munavvarqorining “Adibi avval” kitobi Mahmudxo‘ja Behbudiyning tojik bolalari uchun mo‘ljallangan (1906) “Alifboi maktabi islomiya” va “Salim-ul-avval” kitoblaridan har jihatdan farq qilar edi. Shu bois uning darsligidan rus-tuzem maktablarida foydalanish uchun ruxsat beriladi. U 1907-yilning oxirida ikkinchi darsligi – “Adibus-soniy”ni nashr ettiradi. 1910 – 1911-yillardan boshlab usuli jadid maktabini ochgan A’zamxon, Muslimxon (Munavvarqorining akalari), Hasan qori Xoniy, Eshonxo‘ja Xoniy, Nizomiddin Husainov, Rustambek Yusufbekov, Sa’dulla qori Abdullayev va boshqa ko‘pgina toshkentlik, qo‘qonlik, namanganlik, farg‘onalik domlalar A.Ibodov, A.Shukurov asarlari bilan bir qatorda “Adibus-soniy”ni ham darsda qo‘llay boshladilar. Ko‘pgina maktablarda Munavvarqorining 1–4-sinflar uchun tuzgan dasturi joriy qilingan edi. Maktab o‘quv tizimini chuqur o‘rgana boshlagan Munavvarqori bular bilan cheklanmay , dasturni tobora takomillasht irib boradi. 1912-yilga kelib, o‘quvchilarga husnixat, jug‘rofiya, islom tarixi, turk qavmlari tarixi fanlarini oshkora o‘qita boshlaydi, maktab ostonasiga qorovul qo‘yib, ijtimoiy sohalardan saboq beradi. U mahalliy o‘qituvchilar orasida birinchi bo‘lib “Namuna” maktabini 6 tashkil qiladi hamda rus tilini o‘qitish masalasini hukumat oldiga ko‘ndalang qo‘yadi. Bu taklifni mustamlaka hukumati rad etadi. Lekin Munavvarqori ham hujumni susaytirmadi va o‘z maktabida rus tili o‘qitilishiga erishdi. Munavvarqori maktab maorif islohoti, tom ma’nodagi milliy maktab yaratish niyatidan sira qaytmadi. Maktabda rus tilini o‘qitish masalasini ijobiy hal qildi, o‘quv dasturlarini tobora takomillashtira bordi. 1914 – 1916-yillarga kelib Turkistondagi ko‘pgina maktablar Munavvarqori tuzgan dastur asosida ishlar edi. 1917-yili Munavvarqori Toshkent shahar dumasiga a’zo etib saylanadi. Ammo bir yil oldin u aynan maktab masalasida shahar ma’murlari bilan jiqqamusht bo‘ladi. Kuropatkin huzuriga bolalarni boshlab borib, usuli jadid maktablariga keng yo‘l berishini so‘raydi. Yosh shoir, Munavvarqorining shogirdi To‘g‘rul (B. Haydariy) gubernator ostonasida turib, ustozining niyatini ma’qullab A. N. Kuropatkin sha’niga she’r o‘qiydi. Bu ish uchun Munavvarqorini hibsga oladilar. Ammo ko‘p o‘tmay ozod qilingan Munavvarqori 1917-yil 6-sentabrda shahar boshlig‘i N.G.Mallitskiy oldiga masalani boshqacha qo‘yib, o‘lkada mavjud bo‘lgan rustuzem maktablarini “milliy maktab” nomi ostida milliy musulmon maktabiga aylantirishni taklif etdi. Munavvarqori bu maktablarda olti yillik o‘quv dasturini joriy etish loyihasini ham taqdim qiladi. Munavvarqori “milliy maktab” asoschisi bo‘lib qolish bilan birga chet elga bolalarni o‘qishga yuborish masalasini ham yechishga intildi. Misol uchun, 1917yil 24-sentabr kuni Munavvarqorining uyida toshkentlik ziyoli va boylardan 50-60 kishi yig‘iladi. Majlisda ishtirok etgan barcha boylar va ziyolilar baholi qudrat yoshlarni chetga o‘qishga yuborish uchun o‘rtaga pul tashlaydilar. Xazinachi Murodxo‘ja domla Solihov pulni yig‘ib oladi. Ushbu voqea ishtirokchisi Shokirjon Rahimiy aytishicha, Munavvarqori bu bilangina kifoyalanmay, “Nashri maorif” uyushmasi tomonidan ham talabalarga yordam ko‘rsatadi. Hokimiyat tepasiga sho‘rolar kelgan paytda esa bevosita Munavvarqori ishtirokida “Ko‘mak” uyushmasi tuziladi. Ammo uyushmaning mablag‘i talabalarga to‘lash uchun yetmas edi. Shu sababli har bir o‘quvchi bir ministrlikka biriktiriladi. 7 Adib ilmiy-pedagogik ishlar bilangina cheklanmaydi. O‘ziga o‘xshash ochiq niyatli, tiniq fikrli yoshlar Ubaydulla Xo‘jayev, Abdulla Avloniy, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Karim Norbekov va boshqalar bilan hamkorlikda 1909-yili toshkentlik Orifxo‘jaboy Hojinov raisligida “Jamiyati xayriya” ochadi. Biroq bu jamiyat iqtisodiy jihatdan bir necha boylarning yordamiga suyangani uchun erkin ish olib bora olmaydi. Lekin rais o‘rinbosari bo‘lgan Munavvar qorining tinibtinchimasligi tufayli jamiyat taraqqiyparvar yoshlar qo‘liga o‘tadi. Munavvarqori maktab islohoti, yangi shakldagi o‘rta va oliy o‘quv yurtini tashkil etishning barcha masalalari bilan jiddiy shug‘ullandi. 1917-yilgi davlat to‘ntarishidan keyin hokimiyat tepasiga kelgan bir hovuch shovinistlar maorifmadaniyat rivojini asosan o‘z xalqlari xizmatiga qo‘yadilar. Ana shunday tadbirlardan biri – Turkiston harbiy shtabi qoshida Sharq fakultetini tashkil etish, so‘ng uni Xalq dorilfununiga aylantirib, konservatoriya ochish bo‘ldi. Tatar va o‘zbek ziyolilari birlashib, Xalq dorilfununi ochish uchun muzokara o‘tkazadilar. Muzokarada “Turon”, “Muallimlar jamiyati”, “Guliston” va boshqa jamiyatlar yig‘ilishib bu masala ko‘rib chiqiladi. 9-aprelda “Munavvarqori Abdurashidxonov hovlisida, – deb xabar beradi “Ulug‘ Turkiston” gazetasi 1918-yil 11-aprel sonida, – musulmon tashkilotlarining umumiy ijtimo‘i (yig‘ilishi) bo‘ldi. Ijtimo‘ Toshkentda ochilajak Xalq dorilfununiga musulmon sho‘basi ochuv haqqinda edi”. Majlis o‘rtaga qo‘yilgan masalani to‘g‘ri topib, qaror qabul qiladi. Bu ishni bevosita amalga oshirish uchun komissiya tuziladi. Tashkilotlar komissiyasining raisi etib Munavvarqori Abdurashidxonov saylanadi. Dorilfunun maktablariga muallimlarni imtihon qilish Munavvarqori bilan Burhon Habibga topshiriladi. Munavvarqori komissiya ishlari, dastur tayyorlashdan tashqari, bevosita muallimlar tayyorlovchi kurs ochish bilan ham shug‘ullanadi va 31-mayda o‘qituvchilar seminariyasi binosida “Dorilmuallimin” nomi bilan 8 oylik kurs ochiladi. Munavvarqorining maktab sohasidagi xatti-harakatlari ushbu hodisa bilan yakun topgani yo‘q. U maktab va dorilfunun dasturlarini tuzdi, darsliklar yozdi. Uning Shorasul Zunnun, Qayum Ramazon bilan hamkorlikda yozgan to‘rt qismdan iborat “O‘zbekcha til saboqlig‘i” kitobi o‘zbek tili grammatikasining asoslaridan biri hisoblanadi. 8 O‘zbek milliy matbuotining paydo bo‘lishini ham Munavvarqori faoliyatisiz tasavvur qilish mumkin emas. 1906-yildan “O‘rta Osiyoning umrguzorligi, taraqqiy”, “Taraqqiy” gazetalarida adabiy xodim. Shu yili noshir va muharrir sifatida “Xurshid” gazetani tashkil etgan. “Shuhrat” (1907), “Tujjor” (1907), “Osiyo” (1908) gazetalarini g‘oyaviy boshqargan va adabiy xodim vazifasini bajargan. El ko‘zini ochishda matbuotni buyuk omil deb bilgan Munavvarqori uning vositasida millatni uyg‘otish bilan kifoyalanmay, xalqni jipslashtirishga, uning milliy e’tiqodini yuksaltirishga ham harakat qiladi. “Xurshid” gazetasi ana shu intilishlar natijasi o‘laroq dunyoga keladi. Bu gazeta ijtimoiy ruhi va yo‘nalishi bilan chor hukumati ma’muriyatini anchagina talvasaga soladi. Shu bois tezda yopib qo‘yiladi. Oxrankaning Munavvarqori yozgan har bir kitob, va’z, maqolani tahlil etib borishdan o‘zga chorasi qolmaydi. Nikolay Ostroumov 1908- yilning fevral oyida Turkiston general- gubernatoriga maxfiy xat yo‘llab, “Shuhrat” gazetasiga chalasavod mulla Abdulla Avloniy muharrirlik qiladi; unda sobiq “Xurshid” gazetasining noshiri chalasavod olim Munavvarxon Abdurashidxonov xodim bo‘lib ishlaydi. Ularga rus, hatto fransuz tilini biladigan noma’lum tatar yordam beradi”, deb chaqimchilik qiladi. Qarangki, u “chalasavod” deb, Munavvarqorini yerga urmoqchi bo‘lsa-da, uning olimligini tan olgan. U yana “Munavvarxon o‘z uslubida turkcha, tatarcha ifoda va so‘zlarni qo‘llaydi, xususan, turkcha “afandi” iborasini ishlatadi, deb mustamlaka hukumatga “Shuhrat” gazetasini yopish kerak”, deya maslahat ham beradi 3 . “Xurshid”, “Shuhrat”, “Osiyo” va boshqa gazetalar yopilsa-da, Munavvarqori matbuot sohasidagi faoliyatini aslo susaytirmaydi. 1909-yili u tashkilotchilikka teng huquqli bo‘lgan fikrdoshlari bilan birga “Xayriya” jamiyatini tashkil etadi. Ubaydulla Xo‘jayev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov kabi huquqshunos do‘stlari bilan bir qatorda jamiyatning nizomini ishlab chiqadi. Maslakdoshi Ubaydulla Xo‘jayev bilan birga “Sadoyi Turkiston” gazetasini tashkil etadi. Ubaydulla Xo‘jayev rus tilida benazir bo‘lsa-da, o‘zbekchasi bir oz sust edi. Shu bois asosiy ish 3 Abdurashidxonov M. “Tanlangan asarlar” Nashrga tayyorlovchi Sirojiddin Ahmedov Toshkent: Ma’naviyat, 2003. 9 Munavvarqorining zimmasiga tushgan. 1914–1915-yillari chiqqan “Sadoyi Turkiston” gazetasida do‘stlari Ubaydulla Xo‘jayev (noshir va bosh muharrir), Abdulla Avloniy (muharrir), To‘lagan Xo‘jamyorov – Tavallo (muharrir), Abdulhamid Sulaymon – Cho‘lpon (avval xat tashuvchi, keyin Andijon bo‘yicha muxbir), Abdurauf Muzaffarzoda (sayyor muxbir), Mirmuhsin Shermuhamedov (muxbir), Shokirjon Rahimiy (muxbir), No‘shiravon Yovushev (sayyor muxbir) bilan birga gazetaning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy jihatdan yuksak cho‘qqiga olib chiqdi. Munavvarqori gazetada ishlash bilan cheklanmaydi. U 1915-yil mart oyidan boshlab Toshkentda nashr etila boshlagan “Al-isloh” jurnaliga asos soladi, ayrim sabablarga ko‘ra, jurnalning rasmiy hujjatlarini faqat Abdurahmon Sayyoh Sodiqov nomiga rasmiylashtiradi. Bir qarashda faqat shar’iy savollarga javob berishga mo‘ljallangandek tuyuladigan bu diniy jurnal hadis va oyatlar vositasida istiqlol g‘oyalarini targ‘ib etgan. Munavvarqori bu bilan kifoyalanmaydi. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin “Turkiston viloyatining gazeti”ni Ostroumov changalidan tortib oladi. Munavvarqori Turkiston viloyatining gazeti”ni “Najot” deb o‘zgartirdi. Ushbu gazeta faoliyatida xalqning e’tiborini ijtimoiy xorijiy voqealarga qaratgan bo‘lsa, keyinchalik shu gazeta zaminida tashkil etilgan va Turkiston muxtoriyatini tayyorlashda muhim vazifani bajargan “Kengash” gazetasida Zaki Validiy bilan oldinma-keyin muharrirlik qildi. Munavvarqori – “Turon” jamiyati hamda “Turon” (qisqa muddat “Turkiston” deb ham atalgan) truppasining tashkilotchilaridan. Bu jamiyat va truppa rasman 1914yili hukumat ro‘yxatidan o‘tib, tasdiklangan bo‘lsa- da, aslida o‘z faoliyatini 1913yili boshlagan edi. 1913-yil iyun-iyul oylarida “Turon” truppasi o‘zining norasmiy spektaklini ko‘rsatadi. Truppaning tashkiliy va targ‘ibot ishlariga Munavvarqori faol aralashadi. 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi Kolizey teatri binosida ilk o‘zbek asarlarini sahnalashtirgan o‘zbek milliy teatrining birinchi mavsumi rasmiy ravishda ochildi. Mavsumni rasmiy ochish Munavvarqori Abdurashidxonovga topshirilgan edi. Munavvarqori teatr san’ati xususiyatlarini, dramaturgiyani chuqur bilgan olimdir. Shu bois bu sohada Hamza Hakimzoda Niyoziyga ustozlik qildi. 10 1.2. Munavvarqorining matbuot faoliyati va publitsistik merosining shakllanishi Atoqli jadidshunos, adabiyotshunos olim Begali Qosimovning keltirishicha: “Munavvar qori Abdurashidxonov nomini 30-yillarda Turkiyadagi Mustafo Rashid Posho, Ozarbayjondagi Mirzo Fathali Oxundzoda, Qrimdagi Ismoilbek Gaspirali nomlari qatoriga qo‘ygandilar”. XIX asr oxiri - XX asr birinchi yarmida xalqimiz boshiga tushgan chorizm va yaqinlashib kelayotgan bolshevizm balolaridan qutulish, ularga qarshi ko‘tarilgan ommaviy noroziliklar (Vabo isyoni, Mardikorlikk a qarshi qo‘zg‘alon), dindorlarning mutaassibligi, aholining savodsizligi singari qator-qator yechimini, yechuvchisini kutayotgan muammolar, Munavvar qorini yoshlikdanoq qiynagan. U o‘z davrining yetuk ziyolilaridan bo‘lib yetishdi va bu ko‘rguliklarga ko‘nmaslikning (zotan, o‘sha zamonning aksar odami bu zulm-qullikni taqdirdan deb bilar, o‘z yozuqlarini tahlil ham qilmasdi), Hurriyatga chiqishning yagona yo‘lini ma’rifatda, ta’lim-tarbiyada deb bildi. Zero, bunday murakkab vaziyatda kuch bilan, qurol bilan kurashib bo‘lmasligi unga ayon edi. Xalqni ilmga, o‘zlikni anglashga da’vat etish, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish, elni ozod, obod ko‘rish faol ziyoli qatlamning ozrusi, ustuvor maqsadi edi. Bu, avvalambor, amaldagi eski ta’lim tizimidan voz kechib, yangicha ta’lim tizimini barpo etishni taqozo qilardi, teatrni, gazeta-jurnallar, badiiy asarlar mutoalasini aholi ongiga, turmush tarziga singdirib yuborishni talab etardi. Shu orqaligina avomni millat, xalq darajasiga ko‘tarish, milliy g‘ururni uyg‘otish, istiqlol uchun kurashga otlanish mumkinligiga ko‘pgina millat fidoyilari qatori Munavvar qori ham qattiq ishonardi. Buyuk jamiyat arbobi shu orzu-niyatlar ro‘yobi uchun butun hayoti, kuch- quvvati, aqlzakovatini safarbar etdi, hatto jonini ham ayamadi. Bu yo‘lda Munavvar qoriga otasi Abdurashid Sotiboldixon, onasi Xosiyat otin, akasi A’zamxon domlalarning o‘z uylarida maktab ochganlaridan ruhlanish, Turkiya (Ziyo Ko‘kalp, Tavfiq Fikrat, Ziyo Poshsho), Qrim (Ismoil Gaspirinski) va Misr (Jamoliddin Afg‘oniy, Muhammad Abdo) jadidlari bilan aloqada bo‘lish, rus, ozarbayjon, tojik, turk tillaridagi adabiyot, Shekspir, Shiller, Volter, Deni Didro asarlaridan 11 bahramandlik, xorijiy o‘lkalardagi turmush tarsi bilan tanishuv, qadimgi islom tamaddunini tiklash ishtiyoqi qanot bo‘ldi. Hozirda dunyo mamlakatlarining aksariyatida amalda bo‘lgan uch bosqichli ta’lim tizimining milliy shakliga Munavvar qori Abdurashidxonov asos soldi 4 . Bu tizim to‘rt yillik boshlang‘ich maktablar, ikki yillik o‘rta maktablar (Rushdiya maktablari deb nomlangan) va oliygohlar (hozirgi O‘ZMU, SamDU, chet el dorilfununlariga o‘qishga yuborish)ni o‘z ichiga olardi. Islom Karimov tashabbusi bilan 2009-2017-yillarda amalda bo‘lgan “9+3” o‘n ikki yillik majburiy ta’limdan so‘ng oliy o‘quv yurtlarida o‘qitishning tarixiy ildizlari Munavvar qori tashkil etgan tizimga borib taqaladi. U 1901-yilda Toshkentning Tarnovboshi mahallasida ilk usuli-savtiya, ya’ni tovush usulli maktabni ochishga muvaffaq bo‘ladi. Bu mashaqqatli ishda turkistonlik, toshkentlik, qrimlik va tatar muallimlar uni qo‘llab-quvvatlashadi. Yangi maktab o‘quvchilari juda qisqa vaqt, ya’ni olti oydayoq xat-savod chiqarar edilar, eski an’anaviy maktablarda esa alifboni bu jarayon besh yilgacha cho‘zilgan. Darslar ona tilida tashkil etilgan, ustoz va o‘quvchilar munosabati demokratiya tamoyillariga asoslangan edi. Maktabning yana bir yutug‘i shundaki, unda diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unlikda o‘rgatilgan. Vaholangki, o‘sha davrda amaldagi ta’lim tizimi o‘quvchilar yoshi, ta’lim davomiyligi ahamiyat kasb etmaydigan, aniq va tabiiy fanlarni o‘qitish taqiqlangan, arab tilini, kitoblar mazmunini deyarli bilmaydigan mudarrislar dars beradigan, moliyasi mustamlakachilar sherikchilik qilayotgan vaqf daromadlari bilan kifoyalanadigan, o‘qitishdagi ko‘pdan-ko‘p cheklovlar, murakkab talablar tufayli bor yaxshi kadrlar ham chet elga bosh olib ketayotgan, ta’lim tili arab tili etib belgilangan maktab-madrasalardan tashkil topgan edi. Munavvar qorining o‘zi Turkestanskie vedomosti” gazetasi muxbiri bilan bo‘lgan suhbatda shunday deydi: “…madrasalarda fanlarni uzoq muddat o‘qishimga qaramay, men hayot uchun zarur bo‘lgan ko‘p narsani ola olmadim. Ana o‘shanda madrasalarda yillar davomida o‘qitiladigan bilimga tez, oson va yengil olib 4 Kubayeva M., Muhammadqulova N. Munavvarqori Abdurashidxonovning yangi milliy ta’lim tizimi tashkil etilishidagi xizmatlari va pedagogik qarashlari. // "Science and Education" Scientific Journal. – 1072-B. 12 boradigan yo‘lni topish haqidagi fikrga keldim. Men yangi qo‘llanmali, fundamental zamonaviy pedagogika as osida kichik maktabmadrasalarni tashkil etishni xohlardim”. “Xoniya”, “Na’muna” deb nomlangan bunday maktablarda imtihonlar ham o‘zgacha ruhda o‘tgan.Imtihonga o‘quvchilarning otaonalari, din peshvolari, shoirlar, adiblar, jadid ziyolilari, ma’rifatparvar boylar Munavvar qorining rasmiy taklifiga binoan tashrif buyurishgan, o‘z bilim-iste’dodini namoyish eta olgan bitiruvchilar boylar tarafidan moddiy rag‘batlantirilgan. Munavvar qori Abdurashidxonov “Adibi avval” - alifbo darsligi (1907-yilda chop etilgan, darslik orqali harf tanish juda oson bo‘lgani sababli boshqa jadid maktablarida, hatto rustuzem maktablarida o‘qitilgan), “Adibi soniy” - O‘qish kitobi (1907), “Yer yuzi”, “Havoyiji diniya”, “Til saboqlari” (1925), “Tajvid”, “Sabzazor” (badiiy asarlar to‘plami) kabi darslik-qo‘llanmalar muallifi hamdir. Ustozning 4 yillik boshlang‘ich maktablar uchun tuzgan umumiy o‘quv dasturiga binoan, 1-sinfda “Adibi avval” darsligi asosida savod chiqarilgan, o‘qish, yozish, sodda hisob-kitoblar o‘rgatilgan. 2sinfda “Adibi soniy”, “Havoyiji diniya” (Yuzdan katta sonlar va arifmetik amallar kitobi) o‘qitilgan. 3-sinfga o‘tishgach, “Sabot-ul ojizin”, Qur’on bilan tanishuv, “Tarixi anbiyo”, “Nasihati atfol”, Tajvid”, “Arifmetika”(Shapochnikov, Volsov) darsliklari asosida ta’lim olishgan. 4-sinf o‘quvchilari esa Qur’on, “Tarixi anbiyo”, “Dahrunnaj ot”, “Nasihat” (R.Faxriddinov), “Hisob masalasi”, “Dur - ul shifohiya” kitoblarini, arab, fors, rus tillarini o‘rganishgan. Beriladigan bilimlar bolalar yoshiga mos ravishda yildan yilga murakkablashib va ko‘payib borgan. Bu maktablar asosida o‘lkamizning boshqa hududlarida ham jadid maktablari tashkil etilgan. Munavvar qori o‘lkamizda birinchi bo‘lib hozirgi milliy dunyoviy o‘rta maxsus ta’limning tamal toshlari hisoblanmish ikki yillik “Rushdiya” maktablarini ochdi. Undan andoza olib sovetlar “Lenin maktabi”, “Muxtoriyat maktabi”ni ochishdi. O‘rta maktabning asosiy maqsadi o‘quvchilar ni ta’limning keyingi bosqichlari ga tayyorlash edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy oliygohlar ochilishi haqidagi bir suhbatda ushbu maktab haqida shunday deydi: “Toshkentdagi Munavvar qorining maktabi Turkistonda yaratilajak oliy tahsilga zamin bo‘lishi mumkin”. Boshlang‘ich maktablardan farqli 13 “Rushdiya” maktablari pullik bo‘lgan, har bir bola uchun ota-onalar 50 tiyindan 1,5 so‘mgacha ixtiyoriy to‘lov qilishgan. 1912-yildan boshlab Munavvar qori tashkil etgan maktablarda oshkora yo‘sinda islom tarixi, turkiylar tarixi, husnixat, siyosiy geografiya fanlari o‘qitilgan. Ustoz o‘zga tillarni o‘rgatishga ham alohida e’tibor bergan. Mustamlaka millatlar tilimizni yuzaki bilsa kifoya deb hisoblovchi hukumatning jadid maktablarida rus tili o‘qitilishiga keskin qarshi bo‘lishiga qaramay Munavvvar qori bu maqsadiga ham juda ko‘p qiyinchiliklar bilan bo‘lsa- da erishadi. Sirdaryo viloyat 1-tuman xalq o‘quv yurtlari inspektorining yozishicha: “Faqat Munavvar qorida rus tilini o‘rgatish uchun ruxsat bor. Uning maktabi rus tili o‘qitiladigan yagona maktabdir”. Chunki, ustoz “Dushmaningni yengmoqchi bo‘lsang, uni yaxshilab o‘rgan”, naqliga rioya qilgan. Ustoz boshchiligida tuzilgan “Ko‘mak”(1909), “Doril ojizin”(1913) xayriya jamiyatlari ko‘plab yoshlarning tahsilni xorijda (asosan, Germaniya va Turkiya) davom ettirishlarida moddiy, ma’naviy tirgak bo‘lgan. Munavvar qori Abdurashidxonovning sa’y-harakatlari natijasi o‘laroq tashkil topgan birinchi milliy oliy o‘quv yurti - Musulmon xalq dorilfununi bugungi oliygohlarimizning dastlabki na’munasi edi. U zot bu dargohga o‘z tashabbusi bilan rahbarlik qildi, kadrlar, jihozlar, darsliklar bilan ta’minladi. Bu oliygohda keyinchalik - 1928-yilda “televizor”, “televideniye”ni kashf qilishdi. Islom Karimov ta’kidlaganidek: “Toshkent universiteti 1920-yilda Rossiyadan kelgan “bolshevoylar” vakillari tomonidan emas, balki 1928yilda fidoyi ma’rifatparvar Munavvar qori Abdurashidxonov tashabbusi bilan Turkiston xalq milliy dorilfununi sifatida faoliyat boshlagan… Bu tarixiy voqea universitet peshtoqiga alohida lavha qilib yozib qo‘yishga munosib”. Shunga ko‘ra, O‘zbekiston Milliy universitetining tavallud sanasi haqli ravishda Musulmon xalq dorilfunun tashkil etilgan sana, ya’ni 1918-yil 12-may etib belgilandi 5 . Maorif fidoyisining “Adibi soniy” deya nomlangan o‘qish, adabiyotga kirish darsligida fanniy va axloqiy darslar doirasidagi turfa xil mavzular (havo, bulut, yil, 5 Zunnunov A. “Pedagogika tarixi” Toshkent: Sharq, 2004. 14 oy, kun, asr, fasllar, hayvonlar, qushlar, suv, quruqlik; ilm olish, odob o‘rganish, otaonaga, birodarga muhabbat, to‘g‘rilik-yolg‘onchilik, isrof-saxovat-baxillik singari) sodda, ravon, aniq yoritilgan, mavzu so‘ngida esa hikoyat yoki she’riy parchalar keltirilgan. “Iskandar ila Arastu”, “Lofchi”, “Ikki yo‘ldosh”, “Hajjoj ila darvesh”, “Bola qurboni” hikoyatlari shular jumlasidan. Ular ixcham bo‘lishiga qaramay har biri yirik ma’no, yuksak odob, tarbiya na’munalarini tashiydi. Asarning hamd, salovat bilan boshlangani, qurilishi, didaktik ruhda yozilgani Hazrat Navoiyning “Hayrat ulabror” asarini yodga solidi. Asardan ko‘rinadiki, kichik-kichik tarixiy va hayotiy voqealardan, xulosa, chiqara borish negizida bolalarda bilim bilan birga chiroyli tarbiya ham shakllanib boradi. Muallif maktab haqidagi parchada aytadiki, “Onalar bolalarini 6-7 kunligida beshikka soladilar, ko‘krak tutib tarbiya qiladilar, 6-7 yoshida esa maktabga beradilar, ustozlar bolani ko‘krak kuchlari bilan tarbiya qiladilar, 1beshik tanani, 2-beshik aqlni, ruhni o‘stirishini hisobga olsak, bola uchun 2-beshik, ya’ni maktab ahamiyatliroqdir, zero, aqlsiz tanadan hech kim manfaatdor emas”. Arastu va Iskandar haqidagi hikoyatda esa Iskandar shoh ustozi Arastuni hammadan ham ko‘proq e’zozlashining sababini mana bunday izohlaydi: “Otam go‘yoki mani osmondan yerga tushirdi, ammo, ustodim ilm va odob o‘rgatub, martaba va izzatimning ortmog‘iga sababchi bo‘ldi, shu uchun ustozimni otamdan ortiq izzat qilurman”. Ushbu jumlalar bilan maktab hamda ustozlarning hayotimizda nechog‘lik katta ahamiyat kasb etishlarini ixcham, badiiy va ulug‘vorona tasvirlagan edi. Ikkinchi renessansdan so‘ng ko‘p o‘tmay mutaassib shaxslar talabi bilan ta’limdan chetlatib qo‘yilgan aniq va tabiiy fanlarning o‘rganilishi, o‘qitilishi ham Munavvar qori Abdurashidxonov nomi bilan bevosita bog‘liq. U o‘zi tashkil qilgan maktablar o‘quv dasturiga insoniyat hayotining uzviy qismi bo‘lmish ushbu fanlarni kiritadi, bu “qilmishi” uchun nafaqat rus hukumatining, balki chalasavod ulamolarning ham qattiq qarshiliklariga uchraydi. 15 II BOB. MUNAVVARQORI PUBLITSISTIKASINING MAZMUNI VA USLUBIY XUSUSIYATLARI 2.1. Ijtimoiy faolligi Munavvarqori boshchiligida “Sho‘royi islomiya” siyosiy tashkiloti tuziladi. Keyinchalik uning faoliyatini kengaytirish maqsadida nomini “Turkiston Sho‘royi islomiya jamiyati” deb o‘zgartirishadi. Unga Ubaydulla Xo‘jayev rais, Munavvarqori Abdurashidxonov muovin etib saylandilar. U.Xo‘jayev ko‘p vaqtini safarda o‘tkazgani uchun asosiy ishni Munavvarqori Abdurashidxonovning o‘zi bajarar edi. Bu bilan kifoyalanmay, “Alash”, Markaziy Rossiya tatar-boshqird jamiyatlari, ikkinchi tomondan Turkiston va Buxoro jamiyatlari bilan, uchinchi tomondan mahalliy “Ixtiyot soyuzi” (qozoqlar uyushmasi), “Ittifoq” (tatarlarning uyushmasi) jamiyatlari bilanaloqa o‘rnatgan edi 6 . Xo‘jandda Abdulla Rahimboyev tomonidan tashkil etilgan “Turon” partiyasini ham umumiy ishga jalb eta oldi. Munavvarqori Qo‘qonda tashkil etilgan Turkiston Muxtor Respublikasining tuzilishida qatnashib, hay’at a’zosi etib saylandi, Toshkentda 1917-yil dekabrida o‘tgan mitingda muxtoriyatni qo‘llab-quvvatladi. Muxtoriyat tugatilgach, 20- yillarda o‘zbek yurtining mustaqilligi uchun kurash vazifasini o‘z oldiga qo‘ygan “Milliy ittihod” va “Milliy istiqlol” yashirin tashkilotlariga rahbarlik qildi. Adibning o‘zi va uning talaygina safdoshlari “Milliy ittihod” Markaziy Qo‘mitasining ruxsati bilan Rossiya federatsiyasi tarkibidagi Turkiston avtonom respublikasi idoralariga ishga kirdilar. Munavvarqori maorif komissarligida ish boshqaruvchi lavozimida faoliyat olib bordi. 1920-yili esa Eski Shahar Maorif bo‘limida inspektor lavozimida ishlaydi. Lekin Munavvarqori komissarlikdan majburan ketkaziladi. Endi u Maorif xalq komissarligi qoshidagi Vaqf ishlari bo‘limi mudiri sifatida faoliyat ko‘rsatarkan, o‘lkaning barcha shaharlari va yirik qishloqlarida bo‘lib, maxfiy tashkilot ishini yo‘lga qo‘yadi. Shu bois Bokuda o‘tadigan Sharq xalqlari qurultoyiga Turkistonning deyarli barcha shaharlaridan vakillar borishiga erishildi. 6 Ibragimov X., Abdullayeva Sh. “Pedagogika nazariyasi” Toshkent: Fan va texnologiya, 2008. 16 Boku qurultoyi 1920-yil 1-sentabrda ochildi. Bu qurultoyda Munavvarqori hay’at a’zosi sifatida ishtirok etgan edi. Munavvarqori va milliy ittihodchilarning orzu- umidi 1924-yili Rossiyaning navbatdagi siyosiy nayrangi – “milliy chegaralanish” o‘tkazilishi bilan barbod bo‘ldi. Katta siyosiy kurash, kuchli harbiy-iqtisodiy kuchga ega bo‘lmagan tashkilot tajribali, harbiy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan ustun kuchga qarshi turishga ojiz edi. Bu ojizlik tashkilotni parokandalikka, so‘ng o‘z- o‘zidan tarqalishga olib keldi. Munavvarqori Abdurashidxonov mustamlakachilarga qarshi kurashning yangi vositasini topadi. Bunda unga maslakdoshlari Saidnosir Mirjalilov, Ubaydulla Xo‘jayev, Tolibjon Musaboyev va boshqalar faol yordam beradilar. “Milliy ittihod” tarqatilgach, mustamlakachilarning faoliyatini xorij matbuoti orqali fosh qilishga o‘tiladi. Bu sohada ular Maskovdagi eski tanishlardan foydalanib, Parijda yashayotgan Mustafo Cho‘qayevga mahalliy rus va o‘zbek matbuoti yuborib turadilar, hatto Angliyaga maxsus odam yuborib ayrim muammolarni hal etishga urinadilar. Maxfiy manba 1925-yil 18-iyulda GPUga quyidagicha ma’lumot beradi: “Shayx Xovandi Tohur daha Rais ko‘cha mahallasida yashovchi Abdulsamad Abdulvohidov, Maqsud Toshmuhamedov Angliyaga odam yuborish uchun o‘ziga to‘q odamlardan 2500 so‘m pul to‘plashdi. Pul shu ikki shaxsda, ular G‘uljadan Umarqorining kelishini poylashyapti. U kelishi bilan vakil jo‘natiladi. Munavvarqori Abdurashidov sayohatdan qaytib keldi, hozir uyida yashayapti”. Adibning shu yillardagi hayoti iztiroblar va larzalar bilan to‘la o‘tdi. Sho‘ro davlati va uning siyosiy idorasi Munavvarqoriga nafaqat istiqlol yo‘lida, balki xalq ommasini ma’rifatli qilish yo‘lida ham ishlash imkonini bermadi. Uning har bir nafasi hushyor ko‘zlarning nazorati ostida kechdi. Kuni kecha uni izzat-hurmat qilgan kishilar yo yuqori amallarga erishganlaridan keyin, yo GPUning tazyiqi ostida undan yuz o‘gira boshladilar. Unga ishlash imkoniyati berilmadi. Natijada Munavvarqori Toshkentdan Maskovga ketib, o‘sha yerda ishlashni ko‘ngliga tugadi. Shu bois hovli-joyini sotib, pulning bir qismini rafiqasiga, yana bir qismini bir tanishiga qoldirib yo‘lga tushadi. Maskovda Turor Risqulov, Nazir To‘raqulov 17 hamda bir turkman yigit yordamida “Sharq xalqlarini o‘rganish qo‘mitasi”ga kirib ishlashni va o‘qishni niyat qiladi. O‘sha paytda Maskovda bo‘lgan Akmal Ikromov unga yordam berishni va’da qilib, Toshkentga qaytaradi. Lekin yurtiga qaytgan allomaga hech kim yordam qo‘lini uzatmaydi. U 1927-yili muallimlik bilan shug‘ullanadi. Yil oxiriga yaqin eski xavf va gumon bilan uni o‘qituvchilikdan bo‘shatishadi. Ilmiy-adabiy merosi Munavvarqori bir qancha darslik muallifidir. Uning “Adibi avval” (1907), “Adib us-soniy” (1907), “Usuli hisob”, “Tarixi qavm turk”, “Tajvid” (1911), “Havoyiji diniya”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islomiya” (1912), “Yer yuzi” (1916 – 17), 4 qismdan iborat “O‘zbekcha til saboqligi” (Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga, 1925–26, 4-qismi musodara qilingan) darsliklari bir necha marta chop etilgan. 1914-yili taraqqiyparvar o‘zbek shoirlarining she’rlarini jamlab, “Sabzavor” nomi bilan nashr etgan. Munavvarqori ijtimoiy-pedagogik faoliyat bilan birga badiiy ijod bilan ham shug‘ullangan. Uning birinchi hikoyasi “Sadoyi Turkiston” gazetasida “Kichkina felyeton” ruknida chop etilgan bo‘lib, “Bizda hamiyat” deb ataladi. U negadir “Muharram ” taxallusini qo‘ygan. Shuningdek , uning “Bizda hamiyat”, “Tug‘ishganlik sevgisi”, “Devpechak”, “Qullikka qanday tushdi?” kabi hikoyalari “O‘zi ham tor edi”, “Yalqovlik yovimizdir”, “Har kim ekkanini o‘rar”, “Himmatli faqir” kabi she’rlari ham matbuotda e’lon qilingan 7 . Oilasi Munavvarqori o‘z xotiralarida oilasi haqida xotini va bir qizi bo‘lganligi haqida xabar bergan. U 1926-yili qizi va nevarasi bevaqt vafot etib, O‘zbekiston SSRdan Moskvaga ketar chog‘ida xotinidan ajralgan. Manbalarda xotini va qizining ismi tilga olinmagan. Shuningdek, adib akasi Muslimxoning Muhammad ismli o‘g‘lini asrab olgani to‘g‘risida ham ma’lumot mavjud. Muallimlikdan chetlatilgach, Munavvarqori qo‘lqop tikib sotish bilan ro‘zg‘or tebratadi. Kun kechirish nihoyatda qiyin bo‘lgani uchun nafaqaga chiqishga harakat qiladi. Maorif komissarligida va ijtimoiy ta’minot idoralarida o‘tirgan 7 Abdirashidov Z. Ismail Gaspirinskiy i Turkestan v nachale XX veka: svyazi-otnosheniya-vilyanie. Toshkent, 2011. 18 shaxslar uni ovora-yu sarson qiladilar. 1929-yil sentabrda u nafaqaga ilinadi. Ammo uning bir so‘m pul olgani noma’lum. 1929-yil 6-noyabrda qamoqqa olinadi. Uyida tintuv o‘tkazilib, barcha hujjatlari, kitoblari hovlisida yoqib tashlanadi. Dastlabki uch oy mobaynida o‘tkazilgan tergovda Munavvarqori ham, sheriklari ham o‘zlarini aybsiz hisoblab, so‘roq varaqasiga imzo chekmaydilar. Ammo davlat siyosiy boshqarmasi sharq bo‘limining boshlig‘i K. Belskiyning shaxsan o‘zi va Agidullin nomli xodimi adibga jismoniy tazyiq o‘tkaza boshlaydilar. 18–20 raqamli azobxonalarda konveyer usulida olib borilgan so‘roqlar, uzlatxonada saqlashlar, oddiy insoniy zaruratlardan mahrum qilishlar mahbuslarning irodasini sindirib, so‘roq varaqasiga imzo chekishga majbur qiladi 8 . 2.2. Jadidchilikdagi ahamiyati Munavvarqori Abdurashidxonovdir. Millatpanoh o‘zining maqolalarida, shogirdlari, safdoshlari va butun Turkiston xalqiga qarata aytgan nutqlarida xalqni, o‘sha davr tili bilan aytganda butun Turkistonni basirat ko‘zini ochishda matbuotni buyuk omil deb bildi va uning vositasida millatni uyg‘otish, xalqni jipslashtirishga, uning milliy e’tiqodini yuksaltirishga ham harakat qildi. Professor Begali Qosimovning so‘zlariga ko‘ra, Munavvarqori nomi 30-yillarda Turkiyadagi Mustafo Rashid Poshsho, Ozarbayjondagi Mirzo Fathali Oxundzoda, Qrimdagi Ismoilbek Gapirali qatorida turgan. Uning Germaniyada tahsil olgan shogirdlaridan biri esa shunday yozadi: “ Turkiston tarixining jadidchilar davri boshdan oxirigacha Munavvar Qorining tarjimayi holidan iboratadir, desak yanglishmaymiz” 9 . Laziz Azizzoda “Agar Munavvarqori vafot etsa,uni butun Turkiston xalqi katta hurmat bilan so‘nggi manzilga kuzatishi kerak”, degan fikrni bildirgan edi mahbuslik davrida. Uning obro‘si xalq orasida shu darajada zo‘r ediki, u 1921-yilda qamalganda, Toshkent Eski shahar xalqi uning darhol ozod etilishini talab qilib chiqqan va mitinglar o‘tkazgani tarixiy manbalardan ma’lum. U qatl etilgach, 8 https://jadid.uz/jadids/munavvarqori-abdurashidxonov. 9 Ro‘zialiyeva M., Egamqulova N. Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyatiga doir ayrim chizgilar. // International scientific journal «Modern Science and Research». – 1189-B. 19 Italiyaning besh gazetasi ta’ziya bosdi, 1934-yilda Parijda Turkistonlik muhojir kurashchilar Mustafo Cho‘qay rahbarligida Munavvar Qori Abdurashidxonovni eslash kechasini o‘tkazdilar. Munavvarqori Abdurashidxonov xalqimiz boshiga tushgan chorizm va bolshevizmning yirtqich mustabidlik yillarida “Men-sendamen; sen-mendasen” hikmatiga muvofiq elimiz, millatimiz qalbiga ma’rifat va ozodlik, erk va hurlik urug‘ini sochib, el vijdonini uyg‘otgan, vijdon erkinligini taqdim etgan, millat g‘amini yegan millatpanoh, yurt hayotining sertashvish yo‘llarini munavvar qilgan yo‘lchi yulduz va shu yo‘lda shahid ketgan inson edi. Uning bu hayot yo‘li “Ziyoli millat, Vatan nima ekanini bilur va ziyoli millat uchun doimo harakat etar. Vaqti kelganda millat uchun o‘zini halokat vartasiga tashlamoqqa muhayyo bo‘lur... Millat, Vatan, madaniyat, shunga o‘xshash so‘zlarni bilmak bilan ziyoli bo‘lmaydur. ... bizning millatimizg‘a sado va so‘z birlan ziyoli nomini olg‘on insonlar lozim emas. Balki xizmati, harakati, yordami va himmati birlan ziyoli nomini olg‘on insonlar lozimdir” so‘zining isboti, desak xato bo‘lmaydi. Shu o‘rinda yana bir chizgiga nazar solib o‘tish lozim: “Butun dunyodagi hurriyatchilar orasida bir so‘z bor: Hurriyat berilmas, olinur. Hech narsa ila olub bo‘lmas, faqat qon va qurbon ilagina olub bo‘lur”[Munavvarqori: 215] . Ko‘rinib turibdiki, Munavvar Qori Abdurashidxonov millat hayotini, kelajagini o‘ylagan va bu yo‘lda haqiqatni aytishdan qo‘rqmagan. Turkistonda yangi xildagi maktablarning ochilib, xalqning ma’rifatdan bahramand bo‘lishi turkiylik shuurining uyg‘onishi bilan bog‘liq masalalar o‘rganilayotgan vaqtda uzoqni ko‘ra olgan, ma’rifatparvar Munavvar Qorining xalq uchun, millat uchun yonib-kuyib so‘zlagan nutqida ko‘ramiz: “Ovrupo xalqi maorif va madaniyat yo‘lida ishladi, bu holg‘a yetushdi, biz tushdik, uxladik, bu holg‘a yetushdik. Bugungacha Ovrupo xalqi osmong‘a uchar ekan, bizda soch va soqol nizolari, ovrupolilar dengiz ostida suzar ekan, bizda uzun-qisqa kiyim janjallari, Ovrupo shaharlari butun elektrik bilan isitilur va yoritilur ekan, bizda maktablarda jo‘g‘rofiya tabiyot o‘qitish, o‘qitmaslik ixtiloflari davom etadi” . Bu so‘zlardan shuni anglash mumkinki, Munavvar Qorining yozganlarida 20 davr muammolari, Turkiston o‘lka xalqlarining turmush tarzi, dunyoqarashi o‘zining asl chizgilarini ko‘rsatgan 10 . Munavvarqori Abdurashidxonov maktab sohasida ko‘rsatgan xizmatlarini ham aytib o‘tish bizning burchimizdir. 1901-yillarda Turkistonda usuli jadid maktablaridan hech bir xabar va asar yo‘q edi. Ilk maktablar, eski maktablar, o‘rta va yuqori maktablari esa madrasalardir. Chet joylarga borib o‘quvchilar uchun Buxoroyi sharifdan ko‘ra yaxshi joy yo‘q, arabcha bilan din darslaridan boshqa dunyoda hech bir fan yo‘q, ruscha o‘qiganlar esa kofir hisoblanardi. Faqat “Tarjumon” gazetasini o‘quvchilar, ichki Rossiya musulmonlari orasida usuli jadida haqida biroz xabarlar o‘qisalar-da, bularning hisobi butun Turkistondan 5-6 kishidan oshmasdi. Demak, bundan bilishimiz mumkinki, maktab maorif masalasi judayam og‘ir ahvolda bo‘lgan. Munavvarqori esa maktab ishlarini tartibga solgan. Munavva rqorining yangi usulda maktab ochishi. Munavvarqo ri Abdurashidxonovning asosiy qirralaridan birini tashkil etuvchi omil bu uning maktablaridir. Aynan Toshkentda yangi usul maktablarining paydo bo‘lishi va rivoji yana Munavvarqori bilan bog‘liq. Ushbu yo‘nalishda oxirgi 20 yil ichida juda ko‘p izlanishlar, maqolalar e’lon qilindi. Yana ularni takrorlashga hojat yo‘q. Bir narsani aytish mumkinki, Munavvarqori aholini yangi usul maktablarining afzalliklarini tanishtirish maqsadida Toshkentda ichki Rossiyada unumli qo‘llanilib kelinayotgan ochiq imtihon tadbirini birinchilardan bo‘lib qo‘lladi. O‘z davrining jonli haykali deya ta’rif berilgan Munavvarqori Abdurashidxonovning faoliyatini bevosita maktab, uning bu borada qilgan ishlari, ya’ni usuli jadida maktablarining ochilishi, maktablarda jo‘g‘rofiya va tabiyot fanlarini o‘qitishda ajdodimizning roli kattadir. Fikrimiz isbotini o‘sha davr manbalaridan yetarlicha topish mumkin. Daliliy manbalarda yozilishicha, ilk bor usuli jadida maktabini 1901-yili Toshkentda Munavvarqori qrimlik do‘sti rais Kushod yordami bilan o‘z hovlisida ochdi. Bu maktablar uchun u “Adibi avval”, “Adibi soniy”, “Havoyiji diniya”kabi alifbo 10 Dolimov U. Turkistonda jadid maktablari. Toshkent, 2005. – 94-B. 21 va xrestomatiyalar yaratdi. “Adibi soniy” ancha mukammal darslik sifatida bir necha yil davomida sho‘rolar maktabida ham qo‘llangan [Dolimov]. Munavvarqori maktabning o‘qish-yozishni qisqa vaqtda o‘rgatishi, foydali bilimlar berishni ko‘rsatish uchun bitirish imtihonlarini talabalar valiylari va bir qancha muxolif din odamlari huzurida o‘tkazdi. Uning maktabi, ayni zamonda yangi ochiladigan boshqa maktablar uchun ta’lim usullari va tartibini amaliy jihatdan o‘rganadigan joy vazifasini o‘tadi. Keyinchalik Farg‘onaning bir qator shaharlarida, Samarqand, Xo‘qand, Chimkent yangi usulda maktab ochgan kishilar undan ta’lim tartibi yo‘llarini o‘zlashtirdilar. Munavvarqori yetishtirgan yoshlardan qobiliyatli va muallimlikka havaslilarning bir qanchalari uning yonida qoldilar, bilimlarini orttirdilar va muallim bo‘lib yetishdilar. Munavvarqori keyinroq to‘rt sinflik ibtidoiy maktabda qo‘shimcha sifatida ikki bosqichli rushdiy(yuqori) sinfni ham ochishga muvaffaq bo‘ldi, bu-“Namuna” maktabi nomini oldi. Munavvarqorining ushbu 4 yillik maktabining o‘quv dasturi yildan yilga takomillashib borganligini davr ma’lumotlaridan bilish mumkin. Jumladan 1910-yili maktabda quyidagi fanlardan saboq berilgan: Birinchi yili o‘qish, yozish, dindan dastlabki saboqlar, namoz, arifmetika; ikkinchi yili Qur’on, dindan dastlabki saboqlar, o‘qish, yozish, arifmetika, namoz; uchinchi yili Qur’on, tajvid, she’riyat, o‘qish, yozish, diniy odatlar, geografiya, arifmetika, Payg‘ambarlar tarixi, bayon; to‘rtinchi yili Qur’on, din saboqlari, tarix, fors tili, arab tili, geografiya, arifmetika, turkiy til grammatikasi, savdo olib borish, aruz, o‘qish, husnixat, bayon. Munavvarqori bu maktablar uchun “Adibi avval”, “Adibi soniy” kabi alifbo va xrestomatiyalar, “Tajvid al Qur’on”, “Yer yuzi” singari qo‘llanmalar tuzib nashr etadi. “Adibi soniy” ancha mukammal darslik sifatida bir necha yil sho‘rolar maktabida ham qo‘llangan. Munavvarqori kim? U tarixchi, toshkentlik jadidlarning yetakchisi, butun jadid maktablarining boshlig‘i, millat tarbiyachisi, mohir siyosatchi, ijodkor, musulmon matbuotining ilk tashkilotchilaridan biridir. Millatpanohning ijtimoiy- siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy sohadagi ishlari alohida tutadi. Uning aynan bu sohadagi 22 ishlari alohida o‘rin tutadi. Uning aynan bu sohadagi ishlari, yordami va ko‘magi ila Vatanimiz uchun qilgan xizmatlari taraqqiyotimiz uchun qanot bo‘ldi. 11 . 11 Ro‘zialiyeva M., Egamqulova N. Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyatiga doir ayrim chizgilar. // International scientific journal «Modern Science and Research». – 1191-B. 23 XULOSA XX asr boshlarida o‘zbek ijtimoiy-madaniy hayotida muhim o‘rin tutgan jadidchilik harakati vakillaridan biri Munavvarqori Abdurashidxonovning publitsistik faoliyati har tomonlama ibratlidir. Munavvarqori publitsistikasining shakllanishiga ta’sir etgan tarixiy-ijtimoiy omillar, uning g‘oyaviy yo‘nalishi hamda uslubiy xususiyatlari ilmiy asosda yoritib berildi. Munavvarqori publitsistikasi jadidchilik mafkurasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, unda milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik, ijtimoiy adolat va taraqqiyot g‘oyalari yetakchi o‘rin egallaydi. Publitsist o‘z maqolalarida xalqni jaholat va qoloqlikdan xalos etish, zamonaviy bilimlarni egallash, maktab-ta’lim tizimini isloh qilish zaruratini qat’iy va izchil targ‘ib qilgan. Bu jihatlar uning publitsistikasini davrning dolzarb muammolariga bevosita javob bera oladigan ma’rifiy qurol darajasiga ko‘targan. Ishda Munavvarqorining publitsistik chiqishlari orqali milliy o‘zlikni anglash masalasi qanday yoritilgani alohida tahlil qilindi. Uning qarashlarida millat ravnaqi avvalo ilm-ma’rifat, til va madaniyatni asrash hamda jamiyatning faol ijtimoiy pozitsiyasini shakllantirish bilan chambarchas bog‘liq. Publitsist milliy ongni uyg‘otishni faqat nazariy da’vatlar bilangina cheklab qolmay, balki aniq amaliy takliflar orqali ifodalagan. Munavvarqori publitsistikasining uslubiy jihatdan ham o‘ziga xos ekanini ko‘rsatdi. Uning publitsistik tili sodda, ravon va ta’sirchan bo‘lib, ommaga tushunarli shaklda yozilgan. Dalillilik, mantiqiy izchillik, muammoga bevosita murojaat qilish hamda tanqidiy ruh uning publitsistik uslubining asosiy belgilaridan hisoblanadi. Bu esa Munavvarqori maqolalarining keng jamoatchilik ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatishiga xizmat qilgan. Munavvarqori Abdurashidxonov publitsistik merosi o‘zbek jadid publitsistikasining muhim namunalaridan biri bo‘lib, u milliy ijtimoiy tafakkur, ma’rifatparvarlik va madaniy uyg‘onish jarayonida beqiyos ahamiyatga ega. Uning publitsistik qarashlari bugungi kunda ham milliy ong, ta’lim va jamiyat taraqqiyoti masalalarini o‘rganishda muhim ilmiy-nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur tadqiqot natijalari Munavvarqori ijodini yanada chuqurroq o‘rganish, shuningdek, jadid publitsistikasi bo‘yicha keyingi ilmiy izlanishlar uchun mustahkam asos yaratadi. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Asosiy manbalar 1.Abdirashidov Z. Ismail Gaspirinskiy i Turkestan v nachale XX veka: svyazi- otnosheniya-vilyanie. Toshkent, 2011. 2.Dolimov U. Turkistonda jadid maktablari. Toshkent, 2006. 3.Egamkulova N. Problems of the Literary process at the beginning of the XX century // ISJ Theoretical and applied sciences. – Philadelphia, USA, 2021.15.06.2021–№ 10 (78). – P. 376-379. DOI: 10.15863/ТАС Impact Factor: 6.6 4.Egamkulova N. Turkistonda milliy matbuot, adabiyot va adabiy til // O‘zbekiston: til va madaniyat. 2022 №2. – B. 89-103 5.Egamqulova N. “Oyina” – first uzbek national magazine// International Journal on Integrated Education (IJIE). 6.Egamqulova N. Jadid press and theater // Jadid Press and Theater. International Bulletin of Applied Science and Technology. 7.Ibragimov X., Abdullayeva Sh. “Pedagogika nazariyasi” Toshkent: Fan va texnologiya, 2008. 8.Kubayeva M., Muhammadqulova N. Munavvarqori Abdurashidxonovning yangi milliy ta’lim tizimi tashkil etilishidagi xizmatlari va pedagogik qarashlari. // "Science and Education" Scientific Journal. 9.O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Toshkent, 2000. 10.Qosimov B. Milliy uyg‘onish: Jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent Ma’naviyat, 2002. 11.Raimova S. Artistic arts in the works of Asqar Mahkam //ISJ Theoretical and applied sciences. 12.Ro‘zialiyeva M., Egamqulova N. Munavvarqori Abdurashidxonov faoliyatiga doir ayrim chizgilar. // International scientific journal «Modern Science and Research». 25 13.Xolboyev S. “Milliy universitetning taixiy ildizlari va tashkil topishi” Toshkent: Sharq, 2003. 14.Xolboyev S. “Munavvarqori Abdurashidxonov” Jadidlar to‘plami 8-qism Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. 15.Zunnunov A. “Pedagogika tarixi” Toshkent: Sharq, 2004. II. Elektron manbalar 16. 17.http://www.wikipedia.org 18.https://tafakkur.net. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MUNAVVARQORI ABDURASHIDXONOV PUBLITSISTIKASINING SHAKLLANISHI

1.1. Jadidchilik harakati va Munavvarqori publitsistikasi

1.2. Munavvarqorining matbuot faoliyati va publitsistik merosining shakllanishi

II BOB. MUNAVVARQORI PUBLITSISTIKASINING MAZMUNI VA USLUBIY XUSUSIYATLARI

2.1. Ijtimoiy faolligi

2.2. Til, uslub va publitsistik ifoda vositalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить