Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Murakkab qo‘shma gaplar

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................ 2 I. BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARNING NAZARIY ASOSLARI ......................................................................................................... 5 1.2 Murakkab qo’shma gap tushunchasi va uning sintaksisdagi o’rni .......... 5 1.2 Murakkab qo’shma gaplarning sodda va qo’shma gaplardan farqi ....... 11 1.3 Murakkab qo’shma gaplarning tasniflash mezonlari. ............................ 14 II. BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARDA SEMATIK MUNOSABAT .................................................................................................. 17 2.1. Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar ........................ 17 2.2 Shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar ....................... 24 2.3 Sabab va natija munosabati ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar. .......... 27 XULOSA ........................................................................................................... 30 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ................................................................... 32 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Murakkab qo‘shma gaplar o‘zbek tilining sintaksis tizimida muhim o‘rin tutadi, chunki ular nutqda fikrni mantiqan izchil va keng ifodalash imkonini beradi. Hozirgi kunda badiiy adabiyot, ilmiy matnlar va ommaviy axborot vositalarida murakkab qo‘shma gaplardan keng foydalanilmoqda. Bu gaplar orqali sabab–natija, shart, payt, maqsad, qiyoslash va izohlash kabi munosabatlar aniq ifodalanadi. Shunga qaramay, murakkab qo‘shma gaplarning turlari, tuzilishi va tarkibiy qismlari o‘rtasidagi munosabatlarni chuqur o‘rganish hali ham dolzarb masala hisoblanadi. Ularni to‘g‘ri qo‘llash til madaniyatini oshirish, fikrni izchil bayon etish va adabiy til me’yorlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu sababli, mazkur mavzuni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. I. Sabab va natija munosabatlari. 1 Murakkab qo‘shma gaplarda sabab va natija o‘rtasidagi bog‘lanish aniq ifodalanadi. Bir voqea yoki holatning yuzaga kelish sababi boshqa bir hodisa bilan mantiqan bog‘lanadi. Bu esa fikrning izchil va tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. II. Shart va shart natijasi munosabatlari. Murakkab qo‘shma gaplar shart munosabatlarini ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Asosiy harakatning amalga oshishi ma’lum bir shartga bog‘liq holda bayon qilinadi. Natijada nutq mantiqan aniq va izchil bo‘ladi . III. Paytga oid munosabatlar. Murakkab qo‘shma gaplar orqali voqea-hodisalarning sodir bo‘lish vaqti ifodalanadi. Gap qismlari o‘rtasida payt jihatidan uzviy bog‘lanish yuzaga keladi. Bu fikrning vaqt jihatidan aniqligini oshiradi. IV. Maqsad va niyat munosabatlari. Murakkab qo‘shma gaplarda maqsad va niyat munosabatlari asosiy gapda ifodalangan harakat yoki voqeaning nima uchun amalga oshirilayotganini ko‘rsatadi. Bunday hollarda ergash gaplar asosiy gapning maqsadini aniqlab beradi yoki voqeani amalga oshirish sababini tushuntiradi. Shu tarzda gap mantiqan bog‘langan va o‘quvchi yoki tinglovchi uchun tushunarli bo‘ladi. V. Qiyoslash va taqqoslash munosabatlari. Murakkab qo‘shma gaplarda qiyoslash va taqqoslash munosabatlari ikki yoki undan ortiq hodisa, fikr yoki predmetlarni o‘zaro solishtirish orqali aniqlanadi. Bunda gap tarkibidagi ergash gaplar asosiy gap bilan bog‘lanib, ularning o‘xshashlik yoki farqlilik jihatlarini ko‘rsatadi. Shu orqali nutqda fikrlar yanada aniq, mantiqan izchil va tushunarli ifodalanadi. VI. Izohlash va aniqlashtirish munosabatlari. 1 M.Asqarovaning.’’O’zbek tilidagi qo’shma gaplar’’ 2 Murakkab qo‘shma gaplarda izohlash va aniqlashtirish munosabatlari asosiy gapning mazmunini kengaytirish, uni tushunarli va aniq qilish uchun ishlatiladi. Bunda asosiy gapga qo‘shimcha ma’lumot beruvchi ergash gaplar qo‘shiladi, ularning vazifasi asosiy fikrni to‘ldirish va tafsilotlar bilan boyitishdir. Shu tarzda, o‘quvchi yoki tinglovchi asosiy mazmunni tushunishda kamchiliklarga yo‘l qo‘ymaydi va gapning mantiqiy bog‘lanishi mustahkamlanadi. Mavzuning o’rganilganlik darajasi. O zbek tilshunosligida murakkabʻ qo shma gaplar (tarkibida uch va undan ortiq sodda gap bo lgan gaplar) ʻ ʻ sintaksisning muhim yo nalishi sifatida bir qator taniqli olimlar tomonidan tadqiq ʻ etilgan. Ushbu mavzuni o rganishga hissa qo shgan asosiy olimlar quyidagilardir: ʻ ʻ  G ani Abdurahmonov: O zbek tili sintaksisi, xususan, qo shma gaplar ʻ ʻ ʻ nazariyasi va ularning klassifikatsiyasi (tasnifi) bo yicha fundamental ʻ tadqiqotlar olib borgan.  M. Asqarova: Murakkab qo shma gaplarni ularning bog lanish usullariga ko ra ʻ ʻ ʻ bir necha turlarga (tenglanish, tobelanish va aralash bog lanish) ajratib, ʻ tizimli o rgangan. ʻ  A. G ulomov: O zbek tili sintaksisining asoschilaridan biri bo lib, qo shma ʻ ʻ ʻ ʻ gaplarning struktur-semantik xususiyatlarini tahlil qilgan.  A. Nurmonov va N. Mahmudov: O zbek tilining nazariy grammatikasi va ʻ mazmuniy (semantik) sintaksisi yo nalishida murakkab qo shma gaplarning ʻ ʻ ma no munosabatlarini chuqur o rganishgan. ʼ ʻ  R. Sayfullayeva: Zamonaviy o zbek tilshunosligida qo shma gaplarning ʻ ʻ substansial talqini va ularning murakkab turlari ustida tadqiqotlar olib borgan.  A. Mamajonov: Qo shma gaplar stilistikasi va matn sintaksisi doirasida ʻ murakkab qurilmalarni tahlil qilgan. Bundan tashqari, I. Rasulov, B. Mengliyev, M. Qurbonova va G. Boqiyeva kabi olimlar ham o z darslik va ilmiy ishlarida murakkab qo shma gaplarning ʻ ʻ o rganilishi va tasniflanishiga katta hissa qo shishgan. ʻ ʻ O zbek tilshunosligida murakkab qo shma gaplar bo yicha olib borilgan ʻ ʻ ʻ tadqiqotlar va olimlarning qarashlari haqida yana bir necha muhim qo shimcha ʻ ma lumotlar: ʼ 1. Fundamental Nazariyalar va Bosqichlar O zbek sintaksisining shakllanishi bir necha bosqichdan o tgan bo lib, murakkab ʻ ʻ ʻ gaplar masalasi doimo diqqat markazida bo lgan: ʻ  Dastlabki bosqich (XX asr boshi) : Fitrat o zining "Nahv" (1925) asarida ʻ gapga "bir fikrni anglatuvchi so z" deb ta rif bergan va qo shma gaplarni ʻ ʼ ʻ o rganishga poydevor qo ygan. ʻ ʻ  Tizimlashtirish davri (1950–1970-yillar) : G ani ʻ Abdurahmonov murakkab qo shma gaplar sintaksisi asoslarini ishlab ʻ chiqqan va ularning tarkibidagi sabab, natija va shart kabi mazmuniy munosabatlarni atroflicha talqin etgan. 2. Olimlarning o ziga xos yondashuvlari ʻ 3  M. Asqarova : U murakkab qo shma gaplarni tarkibidagi sodda gaplarningʻ bog lanish usuliga ko ra ʻ ʻ tenglanish , tobelanish va aralash bog lanish ʻ kabi turlarga ajratgan.  R. Sayfullayeva : Olima o zining tadqiqotlarida qo shma gaplarning ʻ ʻ formal- funksional va substansial talqini (gaplarning chuqur ma no qatlamlari) ʼ ustida ish olib borgan.  Jabbor Omonturdiyev : O zbek tili sintaksisining nazariy va amaliy ʻ masalalari, jumladan, gap qurilishi va uning tarkibiy qismlari o rtasidagi ʻ munosabatlarni tizimli o rgangan. ʻ  A. Berdialiyev : Adverbial (ravishdoshli) bog lovchilarning semantik- ʻ paradigmatik xususiyatlarini tadqiq etgan bo lib, bu murakkab ergash ʻ gaplarni tushunishda muhim ahamiyatga ega. 3. Zamonaviy Tadqiqot Yo nalishlari (2025–2026) ʻ Hozirgi vaqtda murakkab qo shma gaplar bo yicha tadqiqotlar quyidagi ʻ ʻ yo nalishlarda davom etmoqda: ʻ  Ierarxiya masalasi : M. Qurbonova va D. Sulaymanova qo shma gaplarda ʻ markaz va qurshov munosabatlarini, ya ni qismlarning o zaro bo ysunish ʼ ʻ ʻ darajalarini o rganmoqdalar. ʻ  Pragmatik tahlil : Murakkab gaplarning nutqdagi roli va so zlovchining ʻ maqsadini ifodalash imkoniyatlari zamonaviy tilshunoslikning (masalan, I. Usarov ishlari) asosiy mavzularidan biridir.  Chog ishtirma tilshunoslik ʻ : O zbek va ingliz tili kabi turli tizimli tillarda ʻ murakkab gaplarning tuzilishi va ularni tarjima qilish muammolari keng o rganilmoqda. ʻ Ishning maqsad va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi murakkab qo’shma gaplar mavzusiga oid ilmiy tadqiqitlarni o’rganish va tahlil etishdan iborat. Ana shu maqsaddan kelib chiqib,tadqiqot oldiga shu vazifalar qo’yildi : 1.Murakkab qo‘shma gap tushunchasi va uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash; 2.Murakkab qo‘shma gaplarning turlarini va ularning tuzilishini o‘rganish; 3.Murakkab qo‘shma gaplarning nutqda, xususan, badiiy va rasmiy matnlarda qo‘llanilishini tahlil qilish; 4.Murakkab qo‘shma gaplarning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi grammatik va semantik munosabatlarni aniqlash; 5.Murakkab qo‘shma gaplarni aniqlash va to‘g‘ri ishlatish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berish; 6.Ish natijasida mavzu bo‘yicha olingan ilmiy xulosalarni shakllantirish. Kurs ishining obyekti va predmeti: o’zbek tilidagi murakkab qo’shma gaplar va ularning nutqda ishlatilish jaryoni kurs ishining obyekti tashkil 4 etsa, murakkab qo’shma gaplarning tuzulish, turlari, tarkibiy qismlari o’rtasidagi grammatik va semantik munosabat kurs ishining predmetini tashkil etadi. Ishning tarkibiy tuzulishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat bo’lib ishning umumiy hajmi I. BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARNING NAZARIY ASOSLARI 1.2Murakkab qo’shma gap tushunchasi va uning sintaksisdagi o’rni Murakkab qo‘shma gaplar – bu uch yoki undan ortiq sodda gapning o‘zaro mazmuniy, grammatik va intonatsion jihatdan birikuvi natijasida hosil bo‘lgan, murakkab sintaktik butunlikni ifodalovchi gaplardi Masalan: shunday bir vaqt bo’larki,lochinlar havoga uchajaklar,xalq ozod bo’lajak. Murakkab qo’shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o’zaro turlicha munosabatda bo’ladilar. Shunga ko’ra,murakkab qo’shma gaplar quyidagicha ko’rinishlarga ega bo’ladi. 1)Ergashish yo’li bilan tuzilgan murakkab qo’shma gaplar 2)Bog’lanish yo’li bilan tuzilgan murakkab qo’shma gaplar 3)Bog’lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo’shma gaplar 4)Aralash murakkab qo’shma gaplar 1)ERGASHISH YO’LI BILAN TUZILGAN QO’SHMA GAPLAR 2 Murakkab qo’shma gapning bu turida ergash gap bir nechta bo’lib,ular bitta bosh bo’lakka tobelanadi.Qo’shma gapning bu turi bir ncha ergash gapli qo’shma gap deb ham yuritiladi. Masalan: Yomg’ir tinsa,havo ochilib ketsa, biz maktab bog’idagi daraxtlarni oqlaymiz. Murakkab qo’shma gapda ergash gaplarning bosh gapga bog’lanish usuli ikki xil bo’ladi. 2 A.Nurmatov “O’zbek tilining nazariy sintaksisi” 5 a)Birgalik ergashish b)Ketma-ket ergashish BIRGALIK ERGASHISH Qo’shma gap tarkibidagiergash gaplarning har biri gapga to’g’ridan to’g’ridan-to’g’ri bog’lansa, birgalik ergashish deyiladi. Masalan:Mana bu kanal bitsa,yangi yer ochilsa,paxta ham ko’payadi. Ergash gaplarning turiga ko’ra, bu murakkab qo’shma gap ikki xil bo’ladi. 1)Bir tipdagi birgalik ergashish. Bir tipdagi birgalikda ergashish — bu murakkab ergash gapning bir turi bo‘lib, unda ikki yoki undan Bunday gaplarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Umumiy bosh gap: Barcha ergash gaplar faqat bitta bosh gapga bo‘ysunadi. Bir xil turdagi ergash gap: Masalan, barcha ergash gaplar faqat payt ergash gap yoki faqat maqsad ergash Bog‘lanish usuli: Ergash gaplar bosh gapga ko‘pincha uyushiq bo‘laklar kabi bog‘lanadi (va, hamda, yo, Misollar: (Qachon?) Havo isib ketsa va (Qachon?) qorlar eriy boshlasa, tog‘larda sel kelishi xavfi tug‘iladi. Bu yerda ikkala ergash gap ham payt ergash gap vazifasida kelmoqda. Biz shunday yashashimiz kerakki, (nima uchun?) xalq bizdan rozi bo‘lsin, (nima uchun?) vijdonimiz qiynalmasin. Bu yerda ikkala ergash gap ham maqsad ergash gap hisoblanadi. 2)Turli tipdagi birgalik ergashish. Agar murakkab qo‘shma gapda ikki yoki undan ortiq ergash gap bo‘lib, ular bosh gapga turli usullar (ham bir xil, ham turlicha munosabat) bilan bog‘lansa yoki iyerarxik (pog‘onali) tarzda joylashsa, bu turli tipdagi birgalikda ergashish deyiladi. Odatda bu tushuncha quyidagi ikki holatning birikmasidan hosil bo‘ladi: 1.Bir turdagi (parallel) ergashish: Ergash gaplar bitta bosh gapga turli savollarga javob bo‘lib bog‘lanadi. 2.Ketma-ket ergashish: Birinchi ergash gap bosh gapga, ikkinchi ergash gap esa birinchi ergash gapga bog‘lanadi. 6 Masalan:Agar darslarni yaxshi o‘zlashtirsang (1), ustozing senga shunday maslahat beradiki (2), sen hayotda qiynalmaysan (3), chunki bilim eng katta boylikdir (4)."  Bosh gap: "...ustozing senga shunday maslahat beradiki..." (2-qism).  1-ergash gap: Bosh gapga shart munosabati bilan bog‘langan.  3-ergash gap: Bosh gapga (maslahatning mazmuni sifatida) to‘ldiruvchi bo‘lib bog‘langan.  4-ergash gap: 3-ergash gapga sabab bo‘lib bog‘langan (ketma-ketlik). Xulosa: Bu gapda ham parallel (1 va 3-gaplar bosh gapga nisbatan), ham ketma-ket (3 va 4-gaplar) bog‘lanish mavjud. Shuning uchun bu turli tipdagi birgalikda ergashishdir. 3)Bog’lanish yo’li bilan tuzilgan qo’shma gaplar Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar — tarkibida uchta va undan ortiq sodda gap bo‘lib, ular o‘zaro ham teng, ham tobe (ergashish) munosabatida bog‘langan gaplardir. Bunday gaplar tilshunoslikda ko‘pincha aralash tipdagi murakkab qo‘shma gaplar deb ham yuritiladi. Ushbu gaplarda sodda gaplar bir-biriga quyidagi uch xil yo‘l bilan birikishi mumkin: 1. Bog‘lanish va ergashish yo‘li bilan Bu turdagi gaplarda kamida bitta ergashgan gap va o‘zaro bog‘langan gaplar bo‘ladi.  Misol: Qachonki inson o‘z xatosini tushunsa (1-ergash gap), u kamolotga intiladi (2-bosh gap) va jamiyatda o‘z o‘rnini topadi (3-sodda gap).  Tahlil: 1-gap 2-gapga ergashgan (tobe); 2 va 3-gaplar esa o‘zaro va bog‘lovchisi orqali bog‘langan (teng). 2. Bog‘lanish va bog‘lovchisiz bog‘lanish yo‘li bilan Tarkibdagi bir qism o‘zaro bog‘lovchilar bilan, ikkinchi qism esa faqat ohang (intonatsiya) orqali birikadi.  Misol: Quyosh botdi, hamma yoqqa qorong‘ulik cho‘kdi (bog‘lovchisiz) va qishloq chiroqlari bir-in ketin yona boshladi (bog‘langan).  Tahlil: Dastlabki ikki gap bog‘lovchisiz, oxirgi gap esa "va" yordamida bog‘langan. 3. Ergashish va bog‘lovchisiz bog‘lanish yo‘li bilan Bu yerda ham tobe munosabat (ergashgan gap), ham bog‘lovchisiz aloqa mavjud bo‘ladi.  Misol: Ustoz shuni aytdiki (1-bosh), bilim — baxt kaliti (2-ergash); dangasalik — xorlikdir (3-sodda gap).  Tahlil: 1 va 2-gaplar "-ki" orqali ergashgan ; 2 va 3-gaplar esa o‘zaro bog‘lovchisiz bog‘langan. 7 Murakkab qo‘shma gaplarda bog‘lanishning asosiy qoidalari: 1. Ierarxiya: Birinchi navbatda bosh gap va unga tobe bo‘lgan ergash gaplar guruhi aniqlanadi. 2. Tinish belgilari: 1. Agar qismlar orasida zidlov bo‘lsa yoki mazmunan uzoq bo‘lsa — nuqtali vergul ( ; ) qo‘llanilishi mumkin. 2. Tushuntirish yoki natija ma’nosi bo‘lsa — ikki nuqta yoki tire qo‘yiladi. 3. Bog‘lovchi vositalar: Murakkab gaplarda ham teng bog‘lovchilar ( va, lekin, ammo ), ham ergashtiruvchi vositalar ( agar, chunki, -ki, -sa ) baravar ishtirok etishi mumkin. Xulosa: Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar fikrni kengroq, batafsilroq va sabab-oqibatlari bilan ifodalashga xizmat qiladi. Ular asosan badiiy va ilmiy uslubda ko‘p qo‘llaniladi. 4) Bog’lovchi vositalarsiz tuzilgan qo’shma gaplar Bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar — tarkibida uchta yoki undan ortiq sodda gap bo‘lib, ular o‘zaro hech qanday bog‘lovchi (va, ammo, chunki, agar va h.k.) yoki bog‘lovchi vazifasidagi vositalarsiz, faqat intonatsiya (ohang) orqali bog‘langan gaplardir. Bunday gaplarda qismlar orasidagi ma’noviy munosabatlar ohang va tinish belgilari (vergul, ikki nuqta, tire, nuqtali vergul) orqali ifodalanadi. 1. Bog‘lovchisiz murakkab qo‘shma gaplarning turlari Ushbu gaplar mazmuniga ko‘ra bir necha guruhga bo‘linadi: A) Voqea-hodisalarning ketma-ketligi yoki paytdoshligi Gap qismlari birin-ketin sodir bo‘layotgan harakatlarni bildiradi. Odatda qismlar orasiga vergul qo‘yiladi.  Misol: Eshik ochildi (1), ichkariga sovuq havo kirdi (2), hamma sergak tortdi (3).  Tahlil: Uchta sodda gap o‘zaro faqat ohang bilan bog‘langan. B) Sabab-natija munosabati Birinchi qism sababni, keyingi qismlar esa uning oqibatini bildiradi. Odatda tire qo‘yiladi.  Misol: Qish keldi (1) — daryolar muzladi (2), qushlar issiq o‘lkalarga uchib ketdi (3).  Tahlil: Qish kelishi sababli qolgan ikki holat yuzaga keldi. C) Izohlash va to‘ldirish munosabati 8 Birinchi gapda aytilgan fikr keyingi gaplar orqali aniqlashtiriladi yoki izohlanadi. Odatda ikki nuqta qo‘yiladi.  Misol: Men bir narsani aniq bilaman (1): mehnat qilgan kam bo‘lmaydi (2), dangasa baxt topmaydi (3).  Tahlil: 1-gapdagi "bir narsa" keyingi ikki gap bilan izohlanyapti. D) Zidlov munosabati Gap qismlari bir-biriga qarama-qarshi qo‘yiladi. Odatda tire qo‘yiladi.  Misol: Qor yog‘yapti (1) — kun issiq (2), bog‘lar hali qish uyqusiga ketmagan (3). 2. Tinish belgilarining qo‘llanilishi Bog‘lovchisiz murakkab gaplarda to‘g‘ri to‘xtam (pauza) va tinish belgisi ma’noni belgilaydi: 1.Vergul ( , ): Gap qismlari mazmunan yaqin bo‘lganda. 2.Nuqtali vergul ( ; ): Gap qismlari mazmunan birmuncha uzoq bo‘lganda yoki har bir qismning ichida o‘zining vergullari bo‘lganda. 1. Misol: Bog‘da gullar ochildi; ariqlarda suvlar shildirab oqa boshladi; osmon tip-tiniq edi. 3.Ikki nuqta ( : ): Ikkinchi va undan keyingi qismlar birinchi qismni izohlasa, sababini tushuntirsa. 4.Tire ( — ): Keskin zidlanish, vaqt, shart yoki natija ma’nolari anglashilsa 5) Aralash murakkab qo’shma gap Aralash turdagi murakkab qo‘shma gaplar deb tarkibida kamida uchta sodda gap bo‘lib, ular o‘zaro ham teng, ham tobe (ergashish) munosabati bilan bog‘langan gaplarga aytiladi. Bunday gaplarda bog‘lanishning bir necha usuli (bog‘lovchili, ergashgan va bog‘lovchisiz) bir vaqtda ishtirok etadi. 2026-yilgi zamonaviy o‘zbek tili darsliklarida ushbu mavzu mantiqiy aloqalarni to‘g‘ri qurish uchun muhim hisoblanadi. Aralash murakkab qo‘shma gaplarning asosiy modellari: 1. Ergashish va bog‘lanish (teng munosabat) birikmasi Bunda gapning bir qismi ergashgan qo‘shma gap, ikkinchi qismi esa bog‘langan qo‘shma gap bo‘ladi.  Misol: Agar yoshlar bilimli bo‘lsa (1), yurt taraqqiy etadi (2) va kelajak poydevori mustahkamlanadi (3).  Tahlil: o 1 va 2-gaplar: Ergashgan gap (Shart ergash gap). o 2 va 3-gaplar: Bog‘langan gap ("va" biriktiruvchi bog‘lovchisi orqali). 2. Ergashish va bog‘lovchisiz bog‘lanish birikmasi 9  Misol: Shuni bilingki (1), ilm egallash mashaqqatdir (2); dangasalik bilan maqsadga erishib bo‘lmaydi (3).  Tahlil: o 1 va 2-gaplar: Ergashgan gap ("-ki" vositasida). o 2 va 3-gaplar: Bog‘lovchisiz bog‘lanish (nuqtali vergul bilan ajratilgan). 3. Bog‘lanish (teng) va bog‘lovchisiz bog‘lanish birikmasi  Misol: Kun isidi (1), qorlar eridi (2) va ariqlarda suvlar shildirab oqa boshladi (3).  Tahlil: o 1 va 2-gaplar: Bog‘lovchisiz. o 2 va 3-gaplar: Bog‘langan ("va" orqali). Tinish belgilarining qo‘llanilishi Aralash murakkab gaplarda tinish belgilari gaplar orasidagi munosabatga qarab qo‘yiladi: 1.Vergul: Ergash gapni bosh gapdan ajratish yoki bog‘langan gaplar orasida. 2.Nuqtali vergul: Gap qismlari mazmunan uzoqlashsa yoki har bir qism tarkibida o‘z vergullari bo‘lsa. 3.Ikki nuqta: Bir qism ikkinchisini izohlasa yoki sababini ko‘rsatsa. 4.Tire: Natija, zidlov yoki keskin o‘zgarish bildirilganda. 10 1.2Murakkab qo’shma gaplarning sodda va qo’shma gaplardan farqi M U RAKKAB QO‘SHMA GAPLARNING ONTOLOGIYASI VA STRUKTURAVIY MOHIYATI 3 Turli turdagi birgalikda ergashish (parallel ergashish). 1.Ketma-ket ergashish (zanjir usuli). Uchinchisi — Aralash turdagi murakkab qo‘shma gaplar. Bu eng murakkab shakl bo‘lib, unda ham bog‘lanish (tenglik), ham ergashish (tobelik), ham bog‘lovchisiz aloqa aralash holda uchraydi. Masalan: "Men shuni bilamanki (1), agar inson intilsa (2), u albatta maqsadiga yetadi (3), chunki mehnat baxt keltiradi (4) Murakkab qo‘shma gaplar — tilshunoslikning sintaksis bo‘limida o‘rganiladigan, tarkibida uchta va undan ortiq predmet-mantiqiy markazga (sodda gapga) ega bo‘lgan qurilmalardir. 2026-yilgi zamonaviy o‘zbek tilshunosligida bu turdagi gaplar shunchaki "ko‘p gaplar yig‘indisi" emas, balki "giper-sintaktik butunlik" sifatida talqin etiladi. Sodda gap bitta mikro-vaziyatni ifodalasa, oddiy qo‘shma gap (ikki qismli) ikki voqea orasidagi chiziqli (linear) aloqani ko‘rsatadi. Murakkab qo‘shma gap esa voqealarni hajmiy (hajmdor) tasvirlaydi. Uning tarkibidagi har bir sodda gap o‘zining grammatik mustaqilligini ma’lum ma’noda yo‘qotib, umumiy bir kompozitsion butunlikka xizmat qiladi. Tuzilish qonuniyatlari Murakkab qo‘shma gaplar quyidagi tamoyillar asosida quriladi: 1.Zanjirlilik: Qismlarning bir-biriga ketma-ket ulanishi. 2.Ierarxiya: Bir qismning boshqasiga tobe bo‘lishi yoki bir guruhning boshqa guruhga bo‘ysunishi. 3.Integratsiya: Turli xil bog‘lanish vositalarining (bog‘lovchi, yuklama, ohang) bir nuqtada kesishishi. M URAKKAB ERGASHGAN QO‘SHMA GAPLARNING CHUQUR TAHLILI Ergashgan qo‘shma gaplar murakkab gaplarning eng dinamik turidir. Bunda bir necha ergash gaplarning bosh gapga bog‘lanishida quyidagi o‘ta muhim modellarni ajratib ko‘rsatish lozim: 1. Bir jinsli (bir turdagi) birgalikda ergashish nazariyasi Bunda barcha ergash gaplar bitta bosh gapdagi bir xil bo‘lakka (yoki butun bosh gapga) taalluqli bo‘lib, bir xil so‘roqqa javob bo‘ladi.  Mantiqiy tahlil: Bu model nutqda sanash, batafsil bayon qilish va bir xil turdagi sabablarni keltirish uchun ishlatiladi. 3 F.Ubayeva, R.Saydullaeva to’liqsiz gaplar to’g’risida ba’zibir mulohazalar. “O’zbek tili va adabiyoti” jurnali 1997 yil. 11  Misol: "Shuni bilingki (bosh), mehnat insonni ulug‘laydi (1-ergash), bilim unga qanot beradi (2-ergash) va iroda uni cho‘qqilarga boshlaydi (3-ergash)." 2. Bir jinsli bo‘lmagan (parallel) birgalikda ergashish Bu yerda ergash gaplar turli ma’no turlariga tegishli bo‘ladi (masalan, biri payt, biri sabab).  Funksiyasi: Voqeani har tomonlama (vaqt, sabab, shart, maqsad nuqtai nazaridan) qurshab olish.  Misol: "Qachonki imtihonlar yaqinlashsa (payt), talabalar shunday harakat qilishadiki (bosh), natijada ularning bilim darajasi keskin ko‘tariladi (natija)." 3. Ketma-ket (pog‘onali) ergashishning o‘ziga xosligi Bu tizimda "zanjir reaksiyasi" sodir bo‘ladi. Birinchi ergash gap bosh gapga nisbatan ergash gap bo‘lsa, o‘zi ikkinchi ergash gap uchun bosh gap vazifasini bajaradi.  Tahlil: Bu usul falsafiy xulosalar chiqarishda va murakkab detektiv hikoyalarda mantiqiy bog‘lanishni ta’minlash uchun zarur. A RALASH TIBDAGI MURAKKAB QO‘SHMA GAPLAR: SINTAKTIK POLIFONIYA Aralash bog‘lanish tushunchasi.Bu turdagi gaplar o‘zbek tili sintaksisining "cho‘qqisi" hisoblanadi. Unda quyidagi kombinatsiyalar uchrashi mumkin:  Ergashish + Bog‘lanish: Gapning bir qismi tobe bo‘lsa, qolgan qismlari teng bog‘lovchilar bilan birikadi.  Bog‘lanish + Bog‘lovchisiz aloqa: Bir qism "va", "lekin" bilan, boshqasi esa faqat pauza bilan ulanadi.  Ergashish + Bog‘lovchisiz aloqa: Ma’lum bir qism izohlash xarakteriga ega bo‘ladi. Strukturaviy bloklar (Super-konstruksiyalar) Aralash gaplarda qismlar ko‘pincha "bloklar"ga birlashadi. Masalan, 5 ta sodda gapdan iborat gapda dastlabki ikkitasi o‘zaro bog‘langan qo‘shma gapni hosil qilsa, qolgan uchtasi ularga nisbatan ergashgan gaplar tizimini tashkil etishi mumkin. Amaliy misol va tahlil: "Havo ochiq edi (1), lekin tog‘lar cho‘qqisini tuman qoplagandi (2); shuning uchun biz yo‘lga chiqishni kechiktirdik (3), chunki xavfsizlik birinchi o‘rinda turadi (4)." 1.1 va 2-gaplar: Zidlov bog‘lovchili bog‘langan gap. 2.2 va 3-gaplar: Bog‘lovchisiz aloqa (nuqtali vergul). 3.3 va 4-gaplar: Sabab ergash gapli qo‘shma gap. Xulosa: Bu gap to‘rt qismli aralash murakkab qo‘shma gapdir. M URAKKAB GAPLARDA TINISH BELGILARI VA MODALLIK Murakkab gaplarda tinish belgilari faqat texnik vazifani emas, balki ma’no ajratish 12 vazifasini ham bajaradi. 2026-yilgi standartlarda tinish belgilari quyidagicha interpretatsiya qilinadi: 1.Nuqtali vergul (;) — "Chegara ustuni": Murakkab gap ichidagi mustaqil ma’no bloklarini ajratadi. Agar gap juda uzun bo‘lsa, nuqtali vergul o‘quvchining mantiqiy charchab qolmasligini ta’minlaydi. 2.Ikki nuqta (:) — "Izoh belgisi": Odatda bosh gapdan keyin kelib, undagi umumiy ma’noni (masalan, "shuni", "shunday", "bitta narsa") ochib beruvchi bir necha ergash gaplardan oldin qo‘yiladi. 3.Tire (—) — "Dinamika belgisi": Voqealarning tezkor almashinuvi, kutilmagan xulosalar yoki keskin zidlanishlarni ifodalashda qo‘llaniladi. Modallik va intonatsiya Murakkab gaplarda har bir qism o‘zining modal ma’nosiga ega bo‘lishi mumkin (buyruq, xabar, so‘roq). Lekin gap oxiridagi umumiy ohang barcha qismlarni yagona maqsadga bo‘ysundiradi. Masalan, so‘roq gap shaklidagi murakkab gapda faqat oxirgi qism so‘roq ohangida bo‘lsa ham, butun konstruksiya so‘roq gap hisoblanadi. 13 1.3Murakkab qo’shma gaplarning tasniflash mezonlari. T ASNIFLASHNING NAZARIY ASOSLARI VA FUNDAMENTAL MEZONLARI Murakkab qo‘shma gaplar (MQG) sintaksisning eng murakkab segmenti bo‘lib, ularni tasniflashda bir yoqlama yondashuv yetarli emas. Tasniflash — bu nafaqat gaplarni turlarga ajratish, balki inson tafakkuridagi murakkab mantiqiy zanjirlarning tildagi in’ikosini o‘rganishdir. 2026-yilgi tilshunoslik MQGni tasniflashda "Sintaktik yaxlitlik" tamoyiliga tayanadi. Asosiy tasniflash mezonlari iyerarxiyasi: MQGlarni tizimga solishda quyidagi to‘rtta fundamental mezon ustuvor hisoblanadi: 1.Koli miqdoriy mezon: Tarkibidagi predikativ markazlar (sodda gaplar) soni. 2.Strukturaviy-grammatik mezon: Bog‘lovchi vositalarning tabiati va bog‘lanish usuli. 3.Semantik-mantiqiy mezon: Qismlar orasidagi ma’no munosabatlari (sabab, natija, zidlov, izohlash). 4.Kompozitsion-blokli mezon: Sodda gaplarning o‘zaro guruhlanishi va iyerarxik pog‘onalari. Miqdoriy mezonning mohiyati: MQG bo‘lishi uchun minimal chegara — 3 ta sodda gap. Biroq, tasniflashda miqdor sifatga o‘tadi: qismlar ko‘paygan sari, ularning o‘zaro teng huquqliligi kamayib, bir guruh qismlarning boshqasiga bo‘ysunishi (dominatlik) kuchayadi. Bu esa MQGni oddiy qo‘shma gaplardan farqlovchi asosiy strukturaviy belgidir. B OG‘LANISH USULIGA KO‘RA TASNIFLASH (STRUKTURAVIY MEZON) Ushbu mezon MQGning "arxitekturasini" belgilaydi. Unga ko‘ra gaplar uchta yirik guruhga bo‘linadi: 1. Murakkab bog‘langan qo‘shma gaplar: Bunda barcha qismlar (kamida 3 ta) o‘zaro teng munosabatda bo‘ladi.  Tasnif belgisi: Faqat teng bog‘lovchilar ( va, ammo, yo, goh ) yoki bog‘lovchisiz ohang ishlatiladi.  Mantiqiy shakli: Voqealar parallel yoki ketma-ket sodir bo‘ladi, lekin biri ikkinchisining sababi yoki sharti bo‘lib markazlashmaydi. 2. Murakkab ergashgan qo‘shma gaplar: Kamida bitta bosh gap va unga tobe bo‘lgan ikki yoki undan ortiq ergash gap ishtirok etadi.  Tasnif belgisi: Ergashtiruvchi bog‘lovchilar ( -ki, chunki, agar ) va nisbiy so‘zlar.  Iyerarxiya: Bu turda tasniflash yanada chuqurlashadi (bir jinsli, parallel va ketma-ket ergashish turlariga bo‘linadi). 14 3. Aralash turdagi murakkab qo‘shma gaplar: Eng keng qamrovli tur bo‘lib, unda kamida ikki xil bog‘lanish usuli (masalan, ergashish va bog‘lanish) sintezlashadi.  Tasnif belgisi: Gap tarkibida ham tobelik, ham tenglik ko‘rsatkichlarining mavjudligi. Bu tur nutqning eng rivojlangan shakli hisoblanadi. ERGASHISH TIPLARI VA IYERARXIK TASNIF Murakkab ergashgan gaplarni tasniflashda ergash gaplarning bosh gapga nisbatan "geometriyasi" asosiy o‘rin tutadi: 1. Bir jinsli (bir turdagi) birgalikda ergashish mezoni:  Xususiyati: Hamma ergash gaplar bitta savolga javob beradi.  Strukturasi: Bosh gap + (Ergash 1 + Ergash 2 + Ergash 3).  Misol: Ustoz shuni uqtirdiki, vaqtni qadrlash kerak, ilmga intilish lozim, dangasalikdan qochish shart. (Hammasi "nimani?" so‘rog‘iga javob). 2. Bir jinsli bo‘lmagan (parallel) birgalikda ergashish mezoni:  Xususiyati: Ergash gaplar turli ma’no turlariga tegishli bo‘ladi.  Strukturasi: (Ergash-payt) + Bosh gap + (Ergash-sabab).  Mantiqiy ahamiyati: Bu mezon gapning turli mantiqiy qirralarini (vaqt va sabab kabi) birlashtirish qobiliyatini baholaydi. 3. Ketma-ket (pog‘onali) ergashish mezoni:  Xususiyati: Zanjirsimon bog‘lanish. Bosh gap -> 1-ergash -> 2-ergash.  Tahlil: Bu yerda "bosh gap" tushunchasi nisbiylashadi, chunki 1-ergash gap o‘zidan keyingisi uchun bosh gap vazifasini bajaradi. BLOKLI QURILISH VA SEMANTIK-MANTIQIY TASNIF 4 Zamonaviy sintaksisda MQGni "Bloklar" asosida tasniflash eng samarali usul hisoblanadi. Bu mezon gapning ichki qismlari qanday qilib "mikro-tizimlar"ga birlashishini tushuntiradi. Blokli tasnif turlari: 1.Bog‘lanish asosi dagi bloklar: Ikki qism o‘zaro bog‘lanib, uchinchi qismga nisbatan bir butunlikni hosil qiladi. 2.Ergashish asosi dagi bloklar: Bir necha ergash gaplar bloki yagona bosh gap atrofida jipslashadi. Semantik munosabatlar bo‘yicha tasnif: Gap qismlari orasidagi ma’no aloqalari tasnifning mazmuniy asosi hisoblanadi:  Tushuntirish-izohlash munosabati: Bir qismda mavhum qolgan tushuncha qolgan qismlarda detallashadi.  Shart-oqibat munosabati: Murakkab sharoitlar zanjiri va ularning yagona yoki ko‘p variantli natijasi.  Zidlov-qiyoslash munosabati: Bir necha voqealarning bir-biriga qarama- qarshi qo‘yilishi orqali umumiy xulosa chiqarish. Ushbu sahifada MQGning "mantiqiy arxitekturasi" o‘rganiladi: gapning qaysi qismi markaziy (yadroli) va qaysi qismlari periferik (to‘ldiruvchi) ekanligi aniqlanadi. 4 Asqarova M. O‘zbek tilida qo‘shma gaplar. – Toshkent: Fan, 1966. 15 5-P UNKTUATSION TASNIF VA NUTQIY STRATEGURADA QO‘LLANILISHI Tinish belgilari — tasniflovchi vosita sifatida: MQGda tinish belgilari ixtiyoriy emas, ular strukturani vizuallashtiradi.  Nuqtali vergul (;) mezoni: Agar MQG ichida mazmunan mustaqilroq bo‘lgan yirik qismlar (bloklar) ajralib tursa, ular orasiga nuqtali vergul qo‘yiladi. Bu belgining mavjudligi gapning o‘ta murakkabligini ko‘rsatuvchi rasmiy ko‘rsatkichdir.  Ikki nuqta va tire mezoni: Bu belgilar mantiqiy urg‘u qayerga tushayotganini (izohgami yoki natijagami) ko‘rsatadi. MQGning nutqiy-uslubiy tasnifi: 1.Ilmiy uslub MQGlari: Mantiqiy qat’iylik, sabab-oqibat zanjirining uzilmasligi. 2.Badiiy uslub MQGlari: Tasviriy bo‘yoqdorlik, qismlarning emotsional bog‘lanishi. 3.Rasmiy-idoraviy MQGlari: Shart va ijro munosabatlarining aniq iyerarxiyasi. 16 II. BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARDA SEMATIK MUNOSABAT 2.1. Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar Murakkab qo‘shma gap tushunchasi va uning o‘rni 5 Hozirgi o‘zbek adabiy tilida murakkab qo‘shma gaplar sintaksis bo‘limining eng muhim va murakkab qatlamlaridan birini tashkil etadi. Murakkab qo‘shma gaplar tarkibida ikki yoki undan ortiq predikativ birliklar ishtirok etadi va bu birliklar mazmunan, grammatik hamda intonatsion jihatdan o‘zaro bog‘langan bo‘ladi. Predikativ birliklar orasidagi munosabatlar payt, sabab-natija, shart, qiyos, zidlik, izohlash kabi semantik aloqalar orqali yuzaga chiqadi. Ana shu semantik aloqalardan biri — payt munosabati bo‘lib, u voqealar va harakatlarning zamoniy ketma-ketligi, bir vaqtda sodir bo‘lishi yoki vaqt jihatdan bog‘liqligini ifodalaydi. Payt munosabati murakkab qo‘shma gaplarning mazmuniy tuzilishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, nutqning aniqligi, mantiqiyligi va izchilligini ta’minlaydi. 2Payt munosabatining lingvistik mohiyati Tilshunoslikda payt munosabati sintaktik va semantik kategoriyalarning kesishgan nuqtasida joylashgan murakkab tushuncha hisoblanadi. U gap tarkibidagi predikativ birliklar orasida yuzaga keladigan zamoniy bog‘liqlikni , ya’ni harakat va holatlarning vaqt o‘qi bo‘ylab o‘zaro munosabatini ifodalaydi. Payt munosabati orqali nutqda voqealarning qachon sodir bo‘lgani, qaysi voqea oldin, qaysi biri keyin yuz bergani yoki bir vaqtda amalga oshgani aniqlanadi. 3Payt munosabatining semantik mohiyati Semantik jihatdan payt munosabati — bu ikki yoki undan ortiq harakat- holatlarning zamoniy ketma-ketligi yoki bir vaqtda kechishini ifodalovchi ma’nodir. Bu munosabat voqealar orasidagi mantiqiy vaqt bog‘liqligini namoyon qiladi. Ya’ni, bir harakat ikkinchi harakat uchun vaqt chegarasi , boshlanish nuqtasi yoki tugash nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. 5 Turniyozov B. Murakkab gap sintaksisi masalalari. – Samarqand: SamDU nashri, 2005. – B. 45. 17 Masalan, murakkab qo‘shma gaplarda:  bir predikativ birlik asosiy voqeani bildirsa,  ikkinchi predikativ birlik shu voqeaning qachon sodir bo‘lganini aniqlovchi semantik komponent vazifasini bajaradi. Shu jihatdan payt munosabati hol munosabatining kengaygan ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. 4Payt munosabatining sintaktik mohiyati Sintaktik nuqtayi nazardan payt munosabati predikativ birliklar o‘rtasidagi tobelik yoki tenglik munosabatlari asosida yuzaga keladi. Tobe qo‘shma gaplarda payt munosabati, odatda, ergash gap orqali ifodalanadi va ergash gap bosh gapga nisbatan payt holi vazifasini bajaradi. Masalan, payt ergash gaplar:  bosh gapdagi harakatning qachon sodir bo‘lishini,  qaysi vaqt oralig‘ida amalga oshganini,  qaysi voqeadan keyin yoki oldin yuz berganini ko‘rsatadi. Teng qo‘shma gaplarda esa payt munosabati ko‘proq intonatsiya va fe’l zamon shakllari orqali ifodalanib, voqealar ketma-ketligini anglatadi. 5Payt munosabatining grammatik ifodalanishi Payt munosabatining lingvistik mohiyati uning grammatik vositalar orqali yuzaga chiqishi bilan chambarchas bog‘liq. Bu vositalarga quyidagilar kiradi:  payt bildiruvchi bog‘lovchilar va bog‘lovchi so‘zlar;  fe’lning zamon shakllari;  ravishdosh va sifatdosh shakllari;  kelishik va ko‘makchi birliklar. Mazkur grammatik vositalar payt munosabatini aniq, izchil va tushunarli ifodalash imkonini beradi. Ayniqsa, ravishdosh shakllari vaqtning boshlanishi, davom etishi va tugashini ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. 6Payt munosabatining kognitiv jihati Kognitiv tilshunoslik nuqtayi nazaridan payt munosabati inson tafakkurida mavjud bo‘lgan vaqt tushunchasining til orqali modellashtirilishi dir. Inson voqealarni doimo vaqt ketma-ketligida idrok etadi va shu idrok nutqda grammatik shakllar orqali ifodalanadi. Payt munosabati esa ushbu idrokning sintaktik aksidir. Bu jihatdan payt munosabati:  voqealarni tartibga solish,  nutqni mantiqiy izchillikka keltirish,  axborotni tizimli yetkazish 18 vazifalarini bajaradi. 7Payt munosabatining pragmatik ahamiyati Pragmatik jihatdan payt munosabati nutq jarayonida maqsadga yo‘naltirilganlikni ta’minlaydi. Nutq egasi payt munosabatidan foydalanib:  voqealarga urg‘u beradi,  asosiy va ikkilamchi harakatlarni ajratadi,  tinglovchi e’tiborini muayyan vaqt nuqtasiga qaratadi. Shu bois payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar ilmiy, badiiy va publitsistik matnlarda keng qo‘llanadi. Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning asosiy belgilari Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar hozirgi o‘zbek adabiy tilida sintaktik jihatdan murakkab, mazmunan esa zamoniy munosabatlarga asoslangan gap turlaridan biri hisoblanadi. Bu turdagi gaplar bir nechta o‘ziga xos belgilarga ega bo‘lib, ular orqali boshqa semantik munosabatdagi murakkab qo‘shma gaplardan farqlanadi. 1. Tarkibida ikki yoki undan ortiq predikativ birlikning mavjudligi Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning eng muhim belgisi — ularning tarkibida kamida ikki predikativ birlik ishtirok etishidir. Har bir predikativ birlik mustaqil sodda gap xususiyatiga ega bo‘lib, alohida subyekt va predikatga ega bo‘ladi. Ushbu predikativ birliklar o‘zaro birikib, yagona zamoniy mazmunni yuzaga keltiradi. 2. Predikativ birliklar orasida zamoniy (payt) bog‘liqlikning mavjudligi Mazkur murakkab qo‘shma gaplarda predikativ birliklar orasida vaqt jihatdan o‘zaro aloqadorlik mavjud bo‘ladi. Bir harakat ikkinchi harakatga nisbatan:  qachon sodir bo‘lganini,  undan oldin yoki keyin yuz berganini,  bir vaqtning o‘zida amalga oshganini aniqlab beradi. Ana shu zamoniy bog‘liqlik payt munosabatining asosiy mazmuniy belgisi hisoblanadi. 3. Bir predikativ birlikning ikkinchisiga nisbatan payt holi vazifasini bajarishi Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda, ayniqsa tobe qo‘shma gaplarda, bir predikativ birlik (odatda ergash gap) bosh gapga nisbatan payt holi vazifasini bajaradi. Ya’ni ergash gap bosh gapdagi harakatning qachon , qaysi vaqtda , qaysi voqeadan keyin yoki oldin sodir bo‘lganini aniqlaydi. 4. Payt munosabatining maxsus grammatik vositalar orqali ifodalanishi Bu turdagi murakkab qo‘shma gaplarda payt munosabati tasodifiy emas, balki maxsus grammatik vositalar orqali yuzaga chiqadi. Bular jumlasiga:  payt bildiruvchi bog‘lovchilar va bog‘lovchi so‘zlar, 19  fe’l zamon shakllarining o‘zaro munosabati,  ravishdosh va sifatdosh shakllari,  ko‘makchi va kelishik shakllari kiradi. Ushbu vositalar vaqt munosabatini aniq va izchil ifodalashga xizmat qiladi. 5. Harakat va holatlarning vaqt ketma-ketligi yoki bir vaqtda kechishini ifodalashi Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda voqealar:  ketma-ket sodir bo‘lishi,  parallel ravishda kechishi,  biri boshlanib, ikkinchisi tugashi,  biri davom etib turgan paytda ikkinchisi yuz berishi kabi zamoniy munosabatlarda tasvirlanadi. Bu esa gapning mazmuniy yaxlitligini ta’minlaydi. 6. Nutqda voqealarning mantiqiy izchilligini ta’minlashi Mazkur murakkab qo‘shma gaplarning yana bir muhim belgisi — ular nutqda mantiqiy izchillik va ketma-ketlikni ta’minlashi dir. Payt munosabati yordamida voqealar tartib bilan bayon qilinadi, natijada fikr aniq va tushunarli ifodalanadi. 7. Boshqa semantik munosabatlar bilan uyg‘unlashib kelishi Payt munosabati ayrim hollarda sabab, shart, natija yoki izohlash munosabatlari bilan uyg‘unlashib kelishi mumkin. Biroq bunday holatlarda ham zamoniy munosabat yetakchi semantik omil bo‘lib qoladi va gapning asosiy mazmunini belgilaydi. Payt munosabatini ifodalashda qo‘llaniladigan grammatik vositalar 6 Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda harakat va holatlarning qachon, qaysi vaqtda yoki qaysi voqeadan oldin yoki keyin sodir bo‘lishi maxsus grammatik vositalar orqali ifodalanadi. Bu vositalar gapning mazmuniy aniqligini ta’minlaydi. 1. Payt bildiruvchi bog‘lovchilar va bog‘lovchi so‘zlar Payt munosabatini ifodalashda eng ko‘p qo‘llaniladigan vositalardan biri — payt bildiruvchi bog‘lovchilar dir. Ular predikativ birliklar orasidagi zamoniy munosabatni aniq ko‘rsatadi. Masalan: qachon, qachonki, oldin, keyin, so‘ng, payti, vaqtida . Ushbu bog‘lovchilar yordamida bir harakatning ikkinchi harakatga nisbatan vaqt jihatdan joylashuvi aniqlanadi. 2. Fe’l zamon shakllarining o‘zaro munosabati Ba’zi hollarda payt munosabati alohida bog‘lovchilarsiz ham fe’l zamon shakllari orqali ifodalanadi. Bunda fe’llarning o‘tgan, hozirgi yoki kelasi zamonda kelishi voqealarning ketma-ketligi yoki bir vaqtda sodir bo‘lishini 6 Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002 20 bildiradi. Fe’l zamonlari o‘rtasidagi uyg‘unlik payt munosabatining anglashilishiga xizmat qiladi. 3. Ravishdosh shakllari Ravishdosh shakllari payt munosabatini ifodalashda muhim grammatik vosita hisoblanadi. –ib, –gach, –guncha kabi qo‘shimchalar yordamida bir harakatning qachon tugab, undan keyin ikkinchi harakat sodir bo‘lishi yoki qaysi vaqtgacha davom etishi ifodalanadi. Bu shakllar gapni ixcham va mazmunan boy qiladi. 3.Fe’lning zamon shakllari orqali ifodalanishi Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda vaqt munosabati har doim ham maxsus bog‘lovchilar yordamida ifodalanavermaydi. Ayrim hollarda predikativ birliklar orasidagi zamoniy aloqa fe’lning zamon shakllari orqali yuzaga chiqadi. Bunda gap tarkibidagi fe’llarning hozirgi, o‘tgan yoki kelasi zamonda kelishi voqealar o‘rtasidagi payt munosabatini anglash imkonini beradi. Fe’l zamon shakllari orqali ifodalangan payt munosabatida harakatlarning ketma-ket sodir bo‘lishi , bir vaqtda kechishi yoki bir harakatning ikkinchisidan oldin yoki keyin yuz berishi sezilib turadi. Masalan, bir predikativ birlikdagi fe’l o‘tgan zamonda, ikkinchisi esa hozirgi yoki kelasi zamonda kelishi natijasida voqealarning vaqt jihatdan farqlanishi yuzaga chiqadi. Shuningdek, fe’l zamonlarining o‘zaro uyg‘unligi nutqda mantiqiy izchillikni ta’minlaydi. Bir gapdagi fe’llarning bir xil zamonda kelishi harakatlarning parallel ravishda , ya’ni bir vaqtda sodir bo‘layotganini bildirsa, turli zamon shakllarining qo‘llanishi voqealarning zamoniy ketma- ketligini ifodalaydi. Demak, fe’lning zamon shakllari payt munosabatini ifodalashda muhim grammatik vosita bo‘lib, murakkab qo‘shma gaplarda voqealar orasidagi vaqt aloqasini bog‘lovchilarsiz ham aniq anglatish imkonini beradi. 4.Ravishdosh va sifatdosh shakllari orqali. Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda vaqt munosabati ko‘pincha ravishdosh va sifatdosh shakllari orqali yuzaga chiqadi. Ushbu shakllar predikativ birliklar orasidagi zamoniy aloqani ixcham, aniq va mantiqan izchil tarzda ifodalash imkonini beradi. Ayniqsa, murakkab qo‘shma gaplarda ravishdosh va sifatdosh shakllari voqealarning vaqt ketma- ketligini ko‘rsatishda muhim ahamiyat kasb etadi. 21 Ravishdosh shakllari (–ib, –gach, –guncha, –cha) yordamida bir harakatning ikkinchi harakatdan oldin sodir bo‘lgani, undan keyin yuz bergani yoki ma’lum bir vaqtgacha davom etgani ifodalanadi. Bunda ravishdosh bilan ifodalangan harakat odatda tayanch harakat bo‘lib, u keyingi harakatning vaqt chegarasini belgilaydi. Shu sababli ravishdosh shakllari payt munosabatini ifodalashda eng faol grammatik vositalardan biri hisoblanadi. Sifatdosh shakllari esa harakatning ma’lum bir vaqt bilan bog‘liqligini bildiradi. Ular ko‘pincha ot bilan birikib, voqea yoki holatning qaysi davrga oid ekanini ko‘rsatadi. Murakkab qo‘shma gap tarkibida sifatdosh shakllari payt ma’nosini kuchaytirib, harakatning zamoniy belgisini aniqlashtiradi. Natijada voqealar orasidagi vaqt munosabati yanada ravshanlashadi. Xulosa qilib aytganda, ravishdosh va sifatdosh shakllari payt munosabatini ifodalashda muhim grammatik vositalar bo‘lib, ular murakkab qo‘shma gaplarda vaqt munosabatining aniq, ixcham va izchil tarzda ifodalanishiga xizmat qiladi. 5.Payt munosabatining turlari 7 Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda predikativ birliklar orasidagi zamoniy aloqa turlicha bo‘lishi mumkin. Harakat va holatlarning vaqt jihatdan joylashuviga qarab payt munosabati bir necha turlarga bo‘linadi. Ushbu turlar voqealarning qachon, qanday ketma-ketlikda yoki qaysi vaqt oralig‘ida sodir bo‘lishini aniqlashga xizmat qiladi. 1. Bir vaqtda sodir bo‘lish (parallel payt) munosabati Bu turdagi payt munosabatida ikki yoki undan ortiq harakat bir vaqtning o‘zida amalga oshadi. Harakatlar parallel ravishda kechadi va biri ikkinchisidan oldin yoki keyin sodir bo‘layotgani anglashilmaydi. Odatda fe’llarning bir xil zamonda kelishi yoki payt bildiruvchi vositalar orqali bu munosabat ifodalanadi. Ushbu tur voqealarning bir vaqtda kechishini ta’kidlashda muhimdir. 2. Oldin–keyin (ketma-ketlik) munosabati Oldin–keyin munosabati payt munosabatining eng keng tarqalgan turi hisoblanadi. Bu holatda bir harakat ikkinchi harakatdan oldin yoki keyin sodir bo‘ladi. Predikativ birliklar orasida aniq vaqt ketma-ketligi mavjud bo‘ladi. Bunday munosabat voqealar rivojini izchil ko‘rsatishda, ayniqsa badiiy va ilmiy matnlarda keng qo‘llanadi. 3. Chegaralangan payt munosabati Bu turda harakatning boshlanishi yoki tugashi ma’lum bir vaqt bilan chegaralanadi. Bir predikativ birlik ikkinchi predikativ birlikdagi harakatning qachon boshlanib yoki qachon yakunlanganini ko‘rsatadi. Chegaralangan payt munosabati voqealarning vaqt chegarasini aniqlashtirib, gap mazmunini yanada aniq qiladi. I.1 7 Mirtojiev M.“O’zbek tili sintaksisi”— Toshkent: Fan, 22 Davomiy payt munosabati Davomiy payt munosabatida harakatning qancha vaqt davom etgani yoki qaysi vaqt oralig‘ida sodir bo‘lgani ifodalanadi. Bu turdagi payt munosabati jarayonning uzluksizligini yoki davom etishini ko‘rsatadi. Davomiy payt munosabati orqali voqealar faqat sodir bo‘lgani emas, balki ularning davomiyligi ham yoritiladi . Bir harakat fonida ikkinchi harakatning sodir bo‘lishi Bu turda bir harakat davom etib turgan paytda ikkinchi harakat yuz beradi. Bunda asosiy harakat fon vazifasini bajaradi, ikkinchi harakat esa shu fon doirasida amalga oshadi. Ushbu tur payt munosabatining murakkab ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, voqealarning zamoniy uyg‘unligini ifodalashga xizmat qiladi. 23 2.2 Shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar Shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar — bu murakkab sintaktik birlik bo‘lib, unda ikki yoki undan ortiq predikativ birliklar mavjud va ular orasidagi bog‘liqlik bir harakat yoki holatning boshqa harakatga bog‘liqligini, ya’ni shart sifatida ifodalaydi. Boshqa so‘z bilan aytganda, bir voqea yoki harakatning sodir bo‘lishi boshqa voqea yoki harakatga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar mantiqiy izchillik va voqealarning o‘zaro bog‘liqligini til orqali aks ettiradi. Shart murakkab qo‘shma gaplar tilning semantik va sintaktik tizimida muhim o‘rin tutadi, chunki ular yordamida nutq egasi voqealarning sodir bo‘lish imkoniyati, shartlari va natijaviy bog‘liqligini aniq ifodalay oladi. Badiiy matnda bunday gaplar voqealar rivojini dramatik tarzda ko‘rsatishga, ilmiy va rasmiy nutqda esa faktlar va qonuniyatlarni tartibli va tushunarli bayon qilishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar fikrlarni shartli, ehtimollik asosida yoki tasavvurga asoslangan tarzda ifodalash imkonini beradi. Masalan, shartli gaplar yordamida nutq egasi tinglovchi yoki o‘quvchiga voqealar sodir bo‘lish ehtimolini, shartning amalga oshish yoki amalga oshmasligini aniq tushuntiradi. Shu jihatdan ular lingvistik va kommunikativ funksiyalarni bir vaqtning o‘zida bajaradi. Shuningdek, bu turdagi murakkab qo‘shma gaplarda shart ergash gap bosh gapga nisbatan predikativ munosabatning shartli komponentini hosil qiladi, natijada gapning mantiqiy va semantik yaxlitligi oshadi. Xulosa qilib aytganda, shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar nafaqat harakatlarning o‘zaro bog‘liqligini , balki nutqning izchilligi, mantiqi va aniq ifodalanishini ta’minlovchi muhim sintaktik va semantik birlikdir. Shart munosabatining lingvistik mohiyati Tilshunoslikda shart munosabati predikativ birliklar o‘rtasida yuzaga keladigan murakkab semantik-sintaktik aloqani ifodalaydi. Bu munosabatda bir harakat yoki holat ikkinchi harakatning amalga oshish sharti sifatida namoyon bo‘ladi. Ya’ni, bosh gapdagi voqeaning yuz berishi ergash gapda ifodalangan shartning bajarilishiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli shart munosabati sabab–natija munosabatiga yaqin , ammo undan farqli semantik kategoriya hisoblanadi. Semantik jihati Semantik nuqtayi nazardan shart munosabati ehtimollik va imkoniyat tushunchalari bilan chambarchas bog‘liq. Shart ergash gapda ifodalangan harakat:  amalga oshsa — bosh gapdagi harakat yuz beradi, 24  amalga oshmasa — bosh gapdagi harakat ham sodir bo‘lmasligi yoki boshqa shaklda kechishi mumkin. Demak, shart munosabati voqealar orasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri sabab emas , balki shartli bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu jihati bilan shart munosabati nutqda mantiqiy fikrlash jarayonini aks ettiradi. Sintaktik jihati Sintaktik jihatdan shart munosabati odatda tobe qo‘shma gaplar tarkibida namoyon bo‘ladi. Bunda shart ergash gap bosh gapga bo‘ysunadi va bosh gapdagi predikativ birlikning shart holi vazifasini bajaradi. Ergash gap ko‘pincha bosh gapdan oldin kelib, shartning avval, natijaning keyin anglashilishini ta’minlaydi. Shart ergash gaplar tarkibida maxsus grammatik shakllar bo‘lib, ular orqali shart munosabati aniqlashtiriladi. Natijada predikativ birliklar orasidagi sintaktik bog‘lanish mustahkamlanadi. Grammatik jihati Grammatik nuqtayi nazardan shart munosabatining lingvistik mohiyati maxsus grammatik ko‘rsatkichlar orqali namoyon bo‘ladi. Bular shart mayli, shart qo‘shimchalari va bog‘lovchi birliklardir. Ushbu vositalar shart ma’nosini aniq belgilab, gap mazmunining tushunarli bo‘lishiga xizmat qiladi. Kognitiv jihati Kognitiv tilshunoslik nuqtayi nazaridan shart munosabati inson tafakkurida mavjud bo‘lgan “agar — unda” modeli asosida shakllanadi. Inson voqealarni shart va natija asosida idrok etadi va bu idrok til orqali shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarda aks etadi. Shu bois shart munosabati fikrni mantiqiy tizimda ifodalashning muhim vositasi hisoblanadi. Pragmatik jihati Pragmatik jihatdan shart munosabati nutqda ogohlantirish, maslahat berish, ehtimolni bildirish yoki taxmin qilish kabi kommunikativ vazifalarni bajaradi. Nutq egasi shart munosabatidan foydalanib, tinglovchining e’tiborini muayyan shartga qaratadi va natijani shu shart bilan bog‘lab ko‘rsatadi. 3. Shart munosabatini ifodalashning asosiy grammatik 8 vositalari O‘zbek tilida shart munosabatini ifodalovchi qo‘shma gaplarda ergash gap bosh gapda ifodalangan harakat, holat yoki voqeaning qaysi shart asosida yuz berishini bildiradi. Bunday munosabatni yuzaga chiqarishda bir qator morfologik va sintaktik vositalar faol ishtirok etadi. Shart munosabatini ifodalashda qo‘llaniladigan grammatik vositalar mazmunan turlicha bo‘lsa-da, ularning barchasi shart–natija aloqasini yuzaga keltirishga xizmat qiladi. 1. Fe’lning shart mayli shakli (-sa) Shart munosabatini ifodalashda eng asosiy va yetakchi grammatik vosita fe’lning shart mayli hisoblanadi. Ergash gap kesimi ko‘pincha -sa, -se 8 Sayfullayeva R., Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. — Toshkent: Akademnashr, 2010. 25 qo‘shimchalari orqali shakllanadi. Bu shakl harakatning amalga oshishi bosh gapdagi voqeaning yuz berishi uchun asosiy shart ekanini ko‘rsatadi. Masalan: Agar vaqtida tayyorlansang, imtihondan yaxshi o‘tasan. Bu yerda ergash gapdagi tayyorlansang fe’li shart maylida kelib, bosh gapdagi natijaning yuzaga kelish shartini bildirgan. Shart mayli orqali tuzilgan gaplarda shart aniq, real yoki ehtimoliy bo‘lishi mumkin. Ba’zan esa shart bajarilmasligi mumkin bo‘lgan holatni ham ifodalaydi. 2. Shartni bildiruvchi yordamchi so‘zlar Shart munosabatini kuchaytirish yoki aniqlashtirish maqsadida ergash gap tarkibida agar, agarda, basharti kabi yordamchi so‘zlar qo‘llaniladi. Bu birliklar gapning shart ma’nosini yanada ravshanlashtirib, mantiqiy urg‘uni kuchaytiradi. Masalan: Agar mehnat qilsang, albatta natijasini ko‘rasan. Bu yerda agar so‘zi shart munosabatining mavjudligini ochiq ifodalab, ergash gapning vazifasini aniq ko‘rsatib turibdi. 3. Ravishdosh shakllari orqali shart munosabatining ifodalanishi Ba’zi holatlarda shart munosabati ravishdosh shakllari orqali ham ifodalanadi. Ayniqsa -ganda, -sa ham kabi shakllar shart–to‘siqsiz munosabatni yoki shartga yaqin ma’noni anglatadi. Masalan: Ko‘p o‘qiganda, bilim oshadi. Bu gapda ravishdosh shakli harakatning bajarilishi ma’lum shart bilan bog‘liq ekanini bildiradi. 4. Intonatsiya va gap tartibi Shart munosabatini ifodalashda intonatsiya va sintaktik tuzilish ham muhim ahamiyatga ega. Ergash gap ko‘pincha bosh gapdan oldin keladi va shart ma’nosini kuchliroq ifodalaydi. Ayrim hollarda esa bosh gapdan keyin kelib, izoh xarakteriga ega bo‘ladi. Masalan: Yaxshi niyat qilsang, ishlaring yurishadi. Bu gapda ergash gap bosh gapdan oldin kelib, shart ma’nosi aniq ifodalangan. 26 2.3 Sabab va natija munosabati ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar.9 Sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar o‘zbek tilida voqea-hodisalar o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni ifodalovchi muhim sintaktik birliklardan hisoblanadi. Bunday qo‘shma gaplarda bir harakat, holat yoki voqea ikkinchi bir harakatning yuzaga kelishiga asos bo‘ladi, ya’ni biri sabab, ikkinchisi esa natija sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan sabab–natija munosabatli gaplar fikrning mantiqiy asoslanganligini ta’minlaydi. Mazkur turdagi murakkab qo‘shma gaplar asosan ergash gapli qo‘shma gaplar ko‘rinishida bo‘lib, ergash gap sababni, bosh gap esa shu sabab tufayli yuzaga kelgan natijani bildiradi. Sabab ergash gap ko‘pincha bosh gapdan oldin kelib, nutqning izchil ravishda sababdan natijaga qarab rivojlanishini ta’minlaydi. Biroq ayrim holatlarda sabab ergash gap bosh gapdan keyin ham kelishi mumkin, bu esa nutqda izoh yoki ta’kid ma’nosini kuchaytiradi. Sabab va natija munosabatini ifodalovchi qo‘shma gaplarning muhim belgilaridan biri shundaki, ularda sabab va natija o‘rtasida mustahkam mantiqiy aloqadorlik mavjud bo‘ladi. Ergash gapda ifodalangan sabab bosh gapdagi harakatning yuz berishini izohlaydi, asoslaydi va unga javob bo‘lib keladi. Agar sabab mavjud bo‘lmasa, natija ham o‘z mazmuniy ahamiyatini yo‘qotadi. Ushbu turdagi qo‘shma gaplar nutqning turli uslublarida — ilmiy, rasmiy, publitsistik va badiiy matnlarda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, tahliliy fikr yuritish, xulosa chiqarish, hodisalarni izohlash jarayonida sabab–natija munosabatli gaplar muhim ahamiyat kasb etadi. Ular yordamida muallif voqealarning ichki bog‘liqligini ochib beradi va fikrni mantiqan puxta shakllantiradi. Sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning lingvistik mohiyati Sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning lingvistik mohiyati, avvalo, til orqali voqelikdagi sababiy aloqadorlikni ifodalash zarurati bilan bog‘liqdir. Inson tafakkuri atrofdagi hodisa va jarayonlarni sabab–oqibat munosabatida idrok etadi, til esa aynan shu mantiqiy bog‘lanishni sintaktik vositalar yordamida ifodalab beradi. Shu jihatdan sabab–natija munosabatli qo‘shma gaplar til va tafakkur o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikning yaqqol namunasidir. Lingvistik nuqtayi nazardan, sabab–natija munosabati kauzallik (causality) tushunchasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, murakkab qo‘shma gap tarkibida bu munosabat ergash gap orqali shakllanadi. Ergash gap sababni ifodalab, bosh gapdagi harakat yoki holatning yuzaga kelish omilini ko‘rsatadi. Bosh gap esa 9 Hojiev A. Til va tafakkur munosabati. — Toshkent: O‘qituvchi, 1991. 27 ergash gapda ifodalangan sababning mantiqiy natijasi sifatida yuzaga chiqadi. Demak, bu turdagi qo‘shma gaplarda semantik ustuvorlik sabab ergash gap tomonda bo‘ladi. Sabab va natija munosabatini ifodalovchi qo‘shma gaplar determinativ munosabatli sintaktik tuzilmalar sirasiga kiradi. Bunda ergash gap bosh gapni mazmunan belgilaydi, izohlaydi va asoslaydi. Ergash gap mustaqil fikr sifatida to‘liq axborot bera olmaydi, balki faqat bosh gap bilan birgalikda yakuniy ma’no kasb etadi. Bu holat sabab–natija munosabatining lingvistik mohiyatida asimetriya mavjudligini ko‘rsatadi, ya’ni ergash gapning mazmuniy jihatdan bosh gapga qaramligi yaqqol seziladi. Mazkur turdagi qo‘shma gaplarning yana bir muhim lingvistik xususiyati — ularda semantik vaqt munosabati yashirin holda mavjud bo‘lishidir. Sabab odatda natijadan oldin yuz beradi, biroq gap tarkibida bu vaqt munosabati doimo grammatik jihatdan ochiq ifodalanmaydi. Shunday bo‘lsa-da, sababning natijadan oldinligi tinglovchi yoki o‘quvchi tomonidan mantiqan anglanadi. Bu holat sabab– natija munosabatining semantik chuqurligini ta’minlaydi. Shuningdek, sabab–natija munosabatli qo‘shma gaplarda modal ma’no ham muhim o‘rin tutadi. Sabab ba’zan real, aniq voqeaga asoslangan bo‘lsa, ba’zan subyektiv baho, taxmin yoki umumiy xulosaga tayangan bo‘lishi mumkin. Natija esa shu sababga bog‘liq holda ehtimoliy yoki qat’iy xarakter kasb etadi. Bu jihat sabab–natija munosabatining nutqiy talqinga ochiq ekanini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning lingvistik mohiyati sababiylikni sintaktik darajada ifodalash , ergash gap va bosh gap o‘rtasida mantiqiy-determinativ aloqani yuzaga keltirish hamda til orqali voqelikni izchil va asosli aks ettirishdan iboratdir. Shu sababli bu turdagi qo‘shma gaplar o‘zbek tili sintaksisida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari 10 Sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplar o‘ziga xos sintaktik tuzilishga ega bo‘lib, ularda gap qismlarining joylashuvi, kesim shakli va bog‘lanish usuli muhim ahamiyat kasb etadi. Bu turdagi qo‘shma gaplarning tuzilishi sabab va natija o‘rtasidagi mantiqiy aloqani grammatik jihatdan aniq va ravshan ifodalashga xizmat qiladi. Avvalo, sabab–natija munosabatli murakkab qo‘shma gaplar ergash gapli qo‘shma gaplar turiga mansub bo‘ladi. Bunday gaplarda ergash gap sababni bildiradi va bosh gapdagi harakat yoki holatning yuzaga kelish omilini ochib beradi. Ergash gap mazmunan bosh gapga qaram bo‘lib, u mustaqil axborot bera olmaydi, balki faqat bosh gap bilan birgalikda to‘liq ma’no kasb etadi. 10 Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. 28 Tuzilish jihatidan sabab ergash gap ko‘pincha bosh gapdan oldin keladi. Bu holat nutqda sababdan natijaga tomon ketma-ketlikni ta’minlaydi. Masalan: Ko‘p mehnat qilgani uchun u muvaffaqiyatga erishdi. Biroq ayrim hollarda sabab ergash gap bosh gapdan keyin ham joylashishi mumkin. Bu holatda sabab izohlovchi yoki ta’kidlovchi xarakter kasb etadi: U muvaffaqiyatga erishdi, chunki tinimsiz mehnat qildi. Sabab ergash gapning kesimi ko‘pincha sifatdosh yoki ravishdosh shakllari orqali ifodalanadi. Ayniqsa -gani, -ligi, -ganligi kabi sifatdosh shakllar sabab ma’nosini ifodalashda faol qo‘llaniladi. Shuningdek, -ib, -ib ketib kabi ravishdosh shakllari ham sabab munosabatiga yaqin ma’no berishi mumkin. Bosh gap esa odatda aniq zamon va shaxsda kelib, natijani ifodalaydi. Bog‘lanish usuliga ko‘ra sabab–natija munosabatli qo‘shma gaplar asosan ergashtiruvchi bog‘lovchilar va bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordamida tuziladi. Chunki, negaki, sababli, tufayli, uchun kabi birliklar ergash gapning sabab ma’nosini aniq belgilab beradi. Bu vositalar gap qismlarining semantik aloqasini mustahkamlaydi. Tuzilish xususiyatlaridan yana biri shundaki, sabab–natija munosabatli qo‘shma gaplarda intonatsiya muhim rol o‘ynaydi. Ergash gapdan so‘ng qisqa pauza qilinishi, bosh gapda esa yakunlovchi ohangning kuchayishi natija ma’nosini ta’kidlaydi. Ayniqsa og‘zaki nutqda intonatsiya sabab va natija chegarasini aniqlashda muhim omil hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, sabab va natija munosabatini ifodalovchi murakkab qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari ergash gapning bosh gapga qaramligi, gap qismlarining joylashuvi, kesim shakllari, bog‘lovchi vositalar va intonatsiya orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu xususiyatlar sabab–natija munosabatining grammatik va mantiqiy jihatdan to‘liq ifodalanishini ta’minlaydi. 29 XULOSA Mazkur kurs ishida o‘zbek tili sintaksisining eng muhim va murakkab bo‘limlaridan biri hisoblangan murakkab qo‘shma gaplar har tomonlama o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida murakkab qo‘shma gaplarning umumiy nazariy asoslari, ularning til tizimidagi o‘rni, semantik va sintaktik xususiyatlari, shuningdek, nutqdagi vazifalari izchil tahlil qilindi. O‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, murakkab qo‘shma gaplar tilning mantiqiy, mazmuniy va grammatik imkoniyatlarini kengaytiruvchi muhim sintaktik birliklar sirasiga kiradi. Kurs ishida aniqlanishicha, murakkab qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning mazmunan va grammatik jihatdan o‘zaro bog‘lanishi asosida yuzaga keladi. Ushbu gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘z mustaqilligini qisman saqlagan holda, umumiy mazmunni ifodalashga xizmat qiladi. Murakkab qo‘shma gaplarning shakllanishi inson tafakkurining murakkab hodisalarni, voqealar o‘rtasidagi turli munosabatlarni izchil ifodalash ehtiyoji bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu bois ular nutqning mantiqiyligi va izchilligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida murakkab qo‘shma gaplarning asosiy turlari — bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar, bog‘lovchili qo‘shma gaplar hamda ergash gapli qo‘shma gaplar alohida tahlil qilindi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda sodda gaplar intonatsiya orqali bog‘lanib, mazmuniy yaqinlik asosida bir butun fikrni hosil qilishi aniqlandi. Bog‘lovchili qo‘shma gaplarda esa teng bog‘lovchilar yordamida sodda gaplar o‘zaro teng munosabatga kirishadi. Ergash gapli qo‘shma gaplar esa murakkab qo‘shma gaplarning eng rivojlangan va mazmunan boy turi bo‘lib, ularda sodda gaplar o‘rtasida qaramlik munosabati mavjud bo‘ladi. Kurs ishida ergash gapli qo‘shma gaplarning payt, shart, sabab–natija, maqsad, izohlash kabi turlari atroflicha ko‘rib chiqildi. Bu turdagi gaplarda ergash gap bosh gapdagi harakatni to‘ldiradi, aniqlaydi yoki izohlaydi. Ayniqsa, payt, shart va sabab–natija munosabatlarini ifodalovchi ergash gaplar nutqda eng ko‘p qo‘llanilishi, ularning grammatik shakllari va semantik imkoniyatlari kengligi bilan ajralib turishi ta’kidlandi. Bu holat murakkab qo‘shma gaplarning o‘zbek tili sintaksisida markaziy o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Murakkab qo‘shma gaplarning lingvistik mohiyati tahlili shuni ko‘rsatdiki, bu gaplar til orqali voqelikdagi murakkab munosabatlarni — vaqt, sabab, shart, maqsad, qarama-qarshilik va izchillikni ifodalash imkonini beradi. Murakkab qo‘shma gaplar yordamida inson fikrini sodda gaplarga nisbatan aniqroq, to‘liqroq va mantiqan asosliroq tarzda bayon qila oladi. Shu sababli ular nafaqat grammatik, balki mantiqiy va pragmatik jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, murakkab qo‘shma gaplar o‘zbek tilining barcha uslublarida — ilmiy, rasmiy-idoraviy, publitsistik va badiiy nutqda faol qo‘llaniladi. Ilmiy uslubda ular tahlil va xulosalarni asoslashda muhim vosita bo‘lsa, rasmiy matnlarda aniq va qat’iy munosabatlarni ifodalashga xizmat qiladi. Badiiy adabiyotda esa murakkab qo‘shma gaplar voqealar rivoji, obrazlar ruhiy 30 holati va muallif g‘oyasini ochib berishda muhim sintaktik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, murakkab qo‘shma gaplar o‘zbek tili sintaksisining nazariy va amaliy jihatdan eng muhim bo‘limlaridan biridir. Ularni chuqur o‘rganish til tizimini anglash, nutq madaniyatini oshirish va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur kurs ishida bayon etilgan fikr va xulosalar murakkab qo‘shma gaplarni o‘rganishga oid keyingi ilmiy izlanishlar uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 31 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Ilmiy adabiyotlar: 1.M.Asqarovaning.’’O’zbek tilidagi qo’shma gaplar’’ 2.Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. 3.Turniyozov B. Murakkab gap sintaksisi masalalari. – Samarqand: SamDU nashri, 2005. – B. 45. 4.Asqarova M. O‘zbek tilida qo‘shma gaplar. – Toshkent: Fan, 1966. 5.F.Ubayeva, R.Saydullaeva to’liqsiz gaplar to’g’risida ba’zibir mulohazalar. “O’zbek tili va adabiyoti” jurnali 1997 yil. 6.A.Nurmatov “O’zbek tilining nazariy sintaksisi” 7.Mirtojiev M. “O’zbek tili sintaksisi”— Toshkent: Fan, 1992 8.Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. — Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002 9.Turniyozov B. Murakkab gap sintaksisi masalalari. – Samarqand: SamDU nashri, 2005. – B. 45. 10.Sayfullayeva R., Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. — Toshkent: Akademnashr, 2010. Internet saytlar 11 12 13 14 32 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARNING NAZARIY ASOSLARI

Murakkab qo’shma gap tushunchasi va uning sintaksisdagi o’rni

Murakkab qo’shma gaplarning sodda va qo’shma gaplardan farqi

Murakkab qo’shma gaplarning tasniflash mezonlari

II BOB. MURAKKAB QO’SHMA GAPLARDA SEMATIK MUNOSABAT

2.1. Payt munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar

2.2 Shart munosabatini ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar

2.3 Sabab va natija munosabati ifodalovchi murakkab qo’shma gaplar

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить