Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Murakkab qo‘shma gaplar

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN K U R S I S H I M A I . K i r i s h . Murakkab qo‘shma gaplar haqida umumiy ma’lumot . II. Asosiy qism. 1. O‘zbek tilida qo‘shma gaplarning o‘rganilish tarixi 2 . An’aviy tilshunoslik da qo‘shma gaplar talqini 3. Murakka K i r i s h Mavzuning dolzarbligi. Til – inson tafakkuri, dunyoqarashi va his-tuyg‘ularining ifoda vositasidir. Har bir tilda fikrni aniq, to‘liq va izchil ifodalash imkonini beruvchi asosiy birliklardan biri – bu murakkab qo‘shma gaplardir. Chunki oddiy, sodda gaplar yordamida ifodalanmaydigan murakkab fikrlar ko‘p hollarda aynan murakkab qo‘shma gaplar orqali bayon etiladi. Murakkab qo‘shma gaplar Uzluksiz ta’limda qo‘shma gap turlarining nomlanishi, ular orasida ishlatiladigan tinish belgilari, tobe tarkibli qo‘shma gap turlarini ajratish, qo‘shma gaplarning qurilish qoliplarini belgilash bilan bog‘liq qator muammolar yuzaga keldi. Tilshunoslik fanida qo‘shma gap mavzusi azaldan muammoli bo‘lib keldi va bugungi kunda ham uni muammolardan xoli deb bo‘lmaydi. Buning asosiy boisi shundaki, qo‘shma gap fikr ifodasi sintaktik quyida, asosan, qo‘shma gapning bog‘lovchili va bog‘lovchisiz turlari xususida mulohaza yuritamiz. Kurs ishi mavzusining obyekti. Murakkab qo‘shma gaplar mavzusining obyekti – o‘zbek tilida murakkab qo‘shma gapning Grammatik va sintaktik xususiyatlari, uning nutqimizdagi va matn tarkibida bajaradigan funksional vazifalaridir. Ushbu mavzu doirasida qo‘shma gap tushunchasi lingvistik jihatdan turli aspektlarda A s o s i y q i s m Murakkab qo‘shma gaplar O‘zbek tilshunosligining sintaksis sohasi doirasida qadimdan o‘rganib kelinayotgan dolzarb masalalardan biridir. Chunki murakkab gaplar fikr bayonida keng imkoniyatga ega bo‘lgan, nutqning eng yuqori grammatik birliklaridan biri sanaladi. Ularning nazariy Yo. Ubaydullayev – murakkab gaplarning strukturaviy va funksional tomonlarini o‘rganib chiqqan. Bugungi kunga kelib, o‘zbek tilshunosligida murakkab qo‘shma gaplar: Tizimli sintaktik birlik sifatida, Matndagi funktsional yuklamalari nuqtai nazaridan, Kompyuter lingvistikasi va avtomatik tarjimada qo‘llanishi bo‘yicha ham tadqiq qilinmoqda. Bundan tashqari, maktab va oliy ta’lim darsliklarida murakkab qo‘shma gaplar turli Olimlarimiz o‘rtasida turli qarashlarmavjud bo‘lib, ular qo‘shma gaplar yuzasidan o‘z fikrlarini bildirishgan: Olima S.Solixo‘jayeva nazariy manbalarda qayd etib kelinayotgan bog‘langan qo‘shma gap qismlarini biriktiruvchi bu vositalarning «absolyut holat emasligi»ni ko‘rsatadi. Uning fikricha, o‘zbek tilida shunday qo‘shma gap ko‘rinishlari ham mavjudki, ular shaklan ergashgan qo‘shma gaplarga o‘xshasa-da, Zamonaviylik (vaqt): U keldi, biz ketdik. Sabab-oqibat: Ko‘p ishladi, charchab qoldi. Shart: U rozilik bersa, ish boshlanadi. 2. Bog‘lovchi yordamida bog‘langan murakkab qo‘shma gaplar Bu gaplarda sodda gaplar bog‘lovchi vositalar orqali bog‘lanadi. Bog‘lovchilar orqali bog‘langan gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: A) Bir qatorda bo‘g‘lanish (teng bog‘langan gaplar): hosilbo‘lgan (oddiy qo‘shma gap), ikkinchisi esa uchta sodda gapdan tuzilgani uchun murakkab qo‘shma gapdir. M u r a k k a b q o ‘ s h m a g qo‘shimcha si va h.k. Misollar: Agar o‘qisang, imtihonni yaxshi topshirasa n. Kelmasa, uni kutmaymiz . Murakkab qo’shma gapning bu turida ergash gap bir necha bo‘lib, ular bitta bosh gapga tobelanadi. Qo‘shma gapning bu turi bir necha ergash gapli qo‘sh gap deb ham yuritiladi. Masalan: Yomg‘ir tinsa, havo ochilib ketsa, biz maktab bog‘idagi mevali daraxtlarni butaymiz. Mening kolxozimda olimlar tajriba yasasa, keyin- keyin bundan hamma foydalanilsa, kishining obro‘si bu. (O) 2) To‘ldiruvchi ergash gaplarning uyishib kelishiga: Ko‘ryapsiz-ku, xaq joyiga qaror topadi, noxaq jazosini topadi. (Sh.R) 3) Sabab ergash gaplarning uyishib kelishiga: Ekinzorlarda qumzorlardagide k toyg‘oq yo‘q edi, shamol ham Ovqat tanavvul qilinarkan, suhbat jiddiylashib, so‘zning kalavasi chuvalmasdan sug‘irilaverdi. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan gaplarning har biri mazmun va grammarik jihatdan biri ikkinchisiga tobelanmay, o‘zaro teng holatda bosh gapga bog‘lansa bu usul to‘g‘ridan to‘g‘ri ergashish deyiladi. Masalan: Mana bu kanal bitsa, gullar ochilsa, yana avvalgiday tabiat gullar. (H.O.) Bunday yo‘l bilan ergashish ikki xil bo‘ladi: uyushiq ergashish gaplar, uyushmagan ergash gaplar. 1.Teng bog‘langan murakkab qo‘shma gaplar. Bu turdagi gaplarda sodda gaplar ma’nodosh, ma’no jihatdan mustaqil bo‘ladi, lekin ular o‘zaro bog‘lovchila r bilan bog‘lanadi. Teng bog‘lovchila r: va, ham, yoki, yo, lekin, ammo, biroq, balki, na…na, goh…goh, ba’zan… ba’zan. M Uslubiy vazifasi fikrlar orasidagi mantiqiy aloqani ifodalash, matnga tizimlilik, izchillik berish, murakkab fikrni tushunarli ifodalash, nutqni ifodali va jonli qilishdan iborat. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarda soda gaplar o‘zaro bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordamida birikadilar. Bunday qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro bog‘lovchi yoki bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordami bilan birikadi. ( C h a r c h a b q o l i s h — k o ‘ p bog‘lovchisiz qo‘shma gaplardan deyarli farqlanmaydi, faqat bu gaplarda sodda gaplarning o‘zaro munosabati biroz murakkabroq bo‘ladi. Bu belgilarni quyidagicha izohlash mumkin. 1.Sodda gaplar teng munosabatda bo‘ladi. Masalan: (1). Boshimga bolishlar botdi, (2) sen kelmading, (3) Yurakka nolishlar botdi, (4) sen kelmading. (Qo‘shiq.) 2.Sodda gaplarning biri boshqalarga 1. Agar u kelsa, men xursand bo‘laman, lekin boshqalar uni kutmaydi. (1-gapi – ergash; 2–3-gapi – teng bog‘langan) 2. Men buni senga aytmoqchi edim, chunki bu muhim, ammo sen meni tinglamading. (1–2-gapi – ergashgan; 2–3- gapi – teng bog‘langan) 3. Yomg‘ir yog‘sa, dalaga chiqmaymiz, va darsga tayyorlanamiz. (1-gapi – ergash; 2–3-gapi – teng bog‘langan) Tuzilish sxemasi: [Ergash gap], [teng gap] va [teng gap] [Teng gap], [Ergash gap], ammo [teng gap] [Ergash gap] va [Ergash gap], [Teng gap] Aralash ekan. (3) u ko‘z oldidan g‘alati manzaralarni o‘tkazdi va (4) toliqqan ko‘zlari uyquga ketdi, (5) tushiga ham shu manzaralar kirdi. (S. Ab.) Qo‘shma gaplar komponentlarnin g soniga ko‘ra, ikki xil bo‘ladi: 1) ikki komponentli qo‘shma gaplar (bog‘langan, ergashgan, bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar), 2) ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gaplar. Ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gaplar uch va undan ortiq komponentlarnin g mazmun va grammatik jihatdan birikishidan hosil bo‘ladi. Bog‘langan qo‘shma gap toifasidagi (bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan) murakkab a) ega ergash gaplarning uyushib kelishi: Yo‘lchiga shunisi qiziq tuyuldiki, bu yerda ... hamma daraxtlar bir chiziq ustida tekis saf tortib turadi, daraxtlar ortasidagi masofa ham baravar. (Oybek); b) aniqlovchi ergash gaplarning uyushishi: Shunday hayot tug‘ildiki, u sensiz yashay olmaydi, sen uning qudratli kuchisan. (A.Muxtor); v) sabab ergash gaplarning uyushib kelishi: Kun bo‘yi piyoda yurib charchadimmi, karnaydan hadeb yangrayotgan muzika elitdimi, uxlab qolibman. (O.Hoshimov); g) ravish ergash gaplarning uyushib kelishi: Adirlarni qoplab yotgan qor tezda I. Gapni o‘qing va mazmunini tushuning. Bu bosqichda gap nima haqida ekani, nechta fikr ifodalanganini tushunish muhim. II. Sodda gaplarga ajrating. Har bir sodda gapni aniqlang, ularning sonini yozing. Misol: Agar u imtihondan o‘tsa, ota-onasi unga sovg‘a oladi, lekin u buni bilmaydi. 3 ta → sodda gap mavju d: 1.Agar u imtiho ndan o‘tsa 2.Ota- onasi 2-gapi: Ega – Qushlar, kesim – qaytdi, to‘ldiruvchi – uyaga Murakkab qo‘shma gaplarning sintaktik tahlili — bu har bir gapni strukturaviy jihatdan o‘rganish, gaplar o‘rtasidagi bog‘lanish turini aniqlash, matn va nutqning grammatik aniqligi uchun juda muhim bo‘lgan tahlil turidir. Qo‘s hma gap ni tahlil qilis h sxe masi quyi - E r g a s h i s h y o ' l i b i l a n t u z i Bunday qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro bog‘lovchi yoki bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordami bilan birikadi. Masalan: 1) Bahor keldi, 2) Lekin havo uncha ochilganicha yo‘g‘-u. 3) daraxtlar kurtak ota boshladi. Bunday gaplar bog‘langan qo‘shma gaplarga o‘xshasa-da, lekin sodda gaplarning miqdori jihatidan farq qiladi. ya'ni sodda gaplar miqdori ko‘p bo‘ladi. Bog‘lovchi vositasiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. Bunday murakkab qo‘shma gaplar o‘z tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro bog‘lanish usuli, sodda gaplarning tuzilish va ma'no 13. www.ziyonet.uz 14. www.library.uz 15.K.Nazarov, B.Egamberdiyev. Ozbek tili ishora – imlo qoidalari. – Toshkent:Oqituvc hi.1996. 16.Sh.Abdurahmo nov. Punktuatsiya qoidalari. – Toshkent, 1953.

MUNDARIJA

I. Kirish

Murakkab qo‘shma gaplar haqida umumiy ma’lumot

II. Asosiy qism

1.O‘zbek tilida qo‘shma gaplarning o‘rganilish tarixi

2. An’aviy tilshunoslikda qo‘shma gaplar talqini

3.Murakkab qo’shma gap va uning turlari

III. Xulosa. Murakkab qo‘shma gaplarning tilshunosligimizda tutgan o‘rni

IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить