Дата регистрации 21 Апрель 2025
24 ПродажMustaqil o‘zbekiston respublikasi ta‘lim tizimi va pedagogik fikrlar
![I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMI ISLOHOTLARI.
1.1. Mustaqil O‘zbekistonda ta’lim sohasida amalga
oshirilayotgan islohotlar.
1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi e’lon
qilingandan keyin Respublikada ta’lim tizimi 1997 yilda qabul qilingan “Ta’lim
to‘grisida”gi qonun va kuyidagi strategiya asosida ishlab chiqildi:
-ta’limning uzluksiz bo‘lishi,
-ta’limni kompleks ravishda uyushtirish,
-ta’limni demokratlashtirish va insonparvarlashtirish,
-ta’lim sistemasini fan sohalari bilan integratsiyalashtirish,
-umumiy o‘rta ta’lim asosida yoshlarni maxsus bilim yurtlarida o‘qishga,
mutaxassislikka tayyorlash.
Respublikada amalga oshirilgan uzluksiz ta’lim tizimi barcha ta’lim
bosqichlari-maktabgacha tarbiya va boshlangich, tayanch bosqichlari, o‘rta va
hunar maktablari, o‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtari, maktabgacha tarbiya
muassasalarii, malaka oshirish institularii o‘rtasida uzviylik bo‘lishida , ta’limni
ilm-fan yutuqlari bilan bog‘liq holda tashkil etishda muhim omil bo‘ldi. Bolalarni
oilada bog‘chaga, bog‘chada maktabgacha o‘qishga tayyorlash, umumiy o‘rta
ta’lim asosida o‘quvchilarni maxsus bilim yurtlarida mutaxassislikka tayyorlashda
jiddiy yutuqlarga erishildi. Uzluksiz ta’lim tizimi barcha ta’lim tizimi, barcha
ta’lim bosqichlarining istiqbolli bo‘lishiga, ta’limni demokratiyalashtirish va
insonparvarlashtirishga, ta’limni mehnat tarbiyasi bilan bog‘liq holda tashkil
etishga o‘quv fanlarni integratsiyalashtirishga yordam berdi. [8]
Tarbiyaga kompeks yondashish bilan aqliy mehnat, axloqiy, nafosat va
jismoniy tarbiyalar o‘rtasidagi uzviylik mustahkamlandi, o‘quvchilar hayot haqida
kengroq tasavvurga ega bo‘la boshladilar. Kompleks prinsipi tarbiyaning,
o‘quvchilar faoliyatiningg mazmunli bo‘lishini, ta’lim vazifalarini ham kompleks
ravishda amalga oshirishni ta’minladi. Bu prinsip maktab, oila, jamoatchilik
o‘rtasidagi aloqani mustahkamlash, bu aloqaning pedagogik sifat kasb etishida,
5](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_4.png?v=1)
![ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, ularni o‘zbek adabiy tilining yozma va
og‘zaki shaklini puxta o‘zlashtirgan madaniyatli va savodli qilib etishtirish nazarda
tutiladi.
Sho‘ro davrida “SSSR tarixi” deb nomlangan, aslida Rossiya tarixidan iborat
bo‘lgan darslikka ilova hisoblangan “O‘zbekstan xalqlari tarixi” tubdan qayta
ishlandi. “Inson va jamiyat” fanini o‘qitishga soat ajratildi “Iqtisod alifbosi”,
“Iqtisodiy bilim asoslari” ishlab chiqildi. O‘quvchilar o‘z hoxishlariga ko‘ra
“HuquqShunoslik”, “Menejment va marketing asoslari”, “Din tarixi”ni fakul’tativ
kurslarida egallomaqdalar.
Ta’limda test usuli qo‘llandi, iqtidorli bolalarni aniqlashga o‘qitishga katta
ahamiyat berilmoqda. Mingdan ortiq iqtidorli bolalar Amerika, Angliya,
Shvetsiyada ta’lim olib mustaqil Respublikamiz xalq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan
bilim va kasblarni egallashmoqdalar.
Maktab- uzluksiz ta’lim tizimining markaziy bo‘limidir. Ana shu bosqichda
o‘quvchilar bilimlarning asosini egallaydilar, ularda ijodiy qobiliyat, mustaqil
fikrlash, Vatan, jamiyat, shaxs axloq-odob haqidagi tushunchalar shakllanadi,
takkomillashadi.
Boshlangich bosqichda asosiy e’tibor o‘quvchilar savodini chiqarishga,
ularda mustaqil fikrlash o‘z fikrini ifodali bayon qilish malakasini shakllantirish va
rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Bu bosqichda ta’lim jarayonida o‘quvchilarda
mantiqiy tafakkur qila olish va kommunikativ savodxonliikni oshirishsh, o‘z-o‘zini
anglash salohiyatlarini moddiy borliq, go‘zallikni his qilish, undash zavqlanish va
uni yanada go‘zallashtirish ishtiyoqini o‘stirishga, milliy urf odatlarni sevish va o‘z
hayotlarida ulardan foydalanish malakalarini tarkib toptirishga e’tibor berildi. [13]
V-IX sinflarda ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishga samarali ta’sir
ko‘rsatuvchi san’at turi bo‘lgan adabiyotni o‘qitishda sog‘lom, e’tiqodli, milliy va
umumbashariy qadriyatlarni anglaydigan barkamol shaxsni shakllantirish asosiy
maqsad qilib qo‘yildi. O‘quvchilarda badiy adabiyotga havas, mehr uyg‘otish
badiy asarlarni o‘qib tushunadigan va tahlil qila oladigan va o‘z fikrin og‘zaki va
yozma ravishda to‘g‘ri, erkin ifodalay oladigan qilib tarbiyalash orqali amalga
7](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_6.png?v=1)
![oshirilmoqda. Keyingi yillarda tashkil etilgan pedagogikadan ixtisoslashtirilgan
kurslarda Vatan tarixi va madaniyati, qadimiy urf- odatlarimizni har tomonlama
o‘rganish va tatbiq etish asosiy vazifa qilib qo‘yildi. Shunga ko‘ra, hozirgi davr
talabi asosida o‘zbek tili jadallik bilan o‘rgatilmoqda.
Maktabgacha tarbiya muassasalari uchun tuzilgan sana’t dasturida bolalarni
tevarak-atrofida, tashqi muhitda sodir bulayotgan voqea va hodisalar bilan oshno
qilish, turli tasvirlar vositasida bu voqealar haqidagi tasavvurlarini rivojlantirishga
e’tibor berildi. Jismoniy tarbiya dasturida bolalarni jismonan kuchli, chaqqon, tetik
qilib tarbiyalash asosiy maqsad qilib quyildi.
O‘yin dasturida ana’na sifatida davom etib kelayotgan milliy o‘yinlar, xalq
og‘zaki ijodi asosida bolalarga quvonch bahsh etish, ularning tafakkurini o‘stirish,
Vatan tabiati go‘zalligidan bahramand qilish va ularda go‘zallikni saqlash, himoya
qilishga intilish, qiziqish hissini tarbiyalash talab etiladi.
Musiqa dasturida o‘zbek xalqining turmush tarzi, milliy ana’nalari, urf-
odatlari, mumtoz va hozirgi davr badiiy asarlarii asosida yaratilgan musiqa orqali
bolalarda musiqa san’atiga havas, go‘zal Vatanimizga havas tuyg‘usini
shakllanttirish va rivoj toptirish asosiy maqsad qilib quyildi. [11]
Mehnat dasturida bolalarga o‘z-o‘ziga mehnat qilish tabiat bag‘rida ishlash,
qo‘l mehnati va uning mohiyati, qilingan mehnat go‘zalligi, yasalgan buyum,
narsalarning chiroyli va puxta bo‘lishidan faxrlanish tuyg‘usini tarbiyalash,
tejamkorlik qobiliyatini o‘stirish nazarda tutiladi. Umuman maktabgacha tarbiya
davlat standartlarida yosh avlodni jismonan sog‘llom, ruhan tetik odob-axloqli,
iymon- e’tiqodli shaxsni tarbiyalash buyicha belgilangan yullanma maktabgacha
tarbiya dastur va qo‘llanmalar ida o‘z ifodasini topdi. Bog‘chalarda bolalarning
qobiliyati, iste’dodi, qiziqishi aniqlanib, chet el pedagogika tarixi bilan aloqada
rivojlandi. Shu sababdan hozir Markaziy Osiyo pedagogika tarixini tadbiq etishda
xorijiy Sharq va Evropa mamlakatlari ta’lim tizimi ham o‘rganilmoqda.
O‘zbekitson Respublikasi vazirlar mahkamasi huzurida Oliy attestatsiya
komissiyasining tashkil etilishi mustaqillikning muhim timsolidir. Bu Oliy
attestatsiya komissiyasi o‘z zimmasiga yuklangan katta vazifalarni ya:ni yuqori
8](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_7.png?v=1)
![malakali illlmiy va ilmiy pedagogik kadrlar tayyorlash yangi tizimni shakllantirish,
ularni respublika ijtimoiy- iqtisodiy siyosiy va ma’naviy taraqqiyotining ustuvor
muammolarini hal qilishga yunaltirish, ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni davlat
yo‘lii bilan ekspertiza qilishni ta:minlash bilan yetuk ilmiy-pedagogik kadrlar
etishtirishga samarali ta’sir ko‘rsatmoqda.
Oliy pedagogik o‘quv yurtlarida ilmiy daraja beruvchi ixtisosloshtirilgan
kengash tashkil etilishi bilan respublikamizda pedagogika tarixi va nazariyasi ,
fanlarni o‘qitish usullari buyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini o‘zbek
tilida, turli millat vakillarining o‘z ona tillarida himoya qilishiga keng imkoniyat
yaratildi. Bu kengashlar milliy pedagog olimlar safining o‘sishida muhim omil
bo‘lmoqda. Bu tadbir respublikada sifatli ilmiy- pedagogik asarlar, o‘quv metodik
qo‘llanmalar ining yaratilishiga, maktabgacha tarbiya muassasalarida, umumiy
o‘rta maktablarda, o‘rta va maxsus oliy o‘quv yurtlarida ta’lim-tarbiyaning yuksak
saviyada bo‘lishiga ta’lim tizimi mazmunining takomillashuviga samarali ta’sir
kursatmoqda. [1]
Mustaqillik tufayli “biz umumbashariy qadriyatlarning eng birinchi asosi
bo‘lgan xalq insonparvarligi chashmalaridan qadamma- qadam baxram and
bo‘lmoqdamiz”. Shu bahramandlik tufayli yosh avlodda mehnatsevarlik,
insonparavarlik, vatanparvarlik, iymon e’tiqodlik halollik aqloqiy poklik, odillik,
bilimlilik, onglilik, do‘stlik kabi insaniy fazilatlar shakllanib, rivoj topmoqda, o‘z
ona tili, milliy urf-odatlari, diyor imizning tabiat boyliklari bilan faxrlanish
tuyg‘usi kamol topmoqda.
Respublikada, iste’dodli bolalarni tanlashga e’tibor kuchaytirildi, joylarda
maxsus hunarmandchilik litseylari, umumiy ta’limiy yo‘nalishidagi litsey va
gimnaziyalar tarmog‘i kengaytirildi, ular uchun yangi dasturlar ishlab chiqildi.
Ta’lim buyicha xalqaro hamkorlik rivojlana boshladi, Birlashgan millatlar
tashkilotining O‘zbekistondagi vakolatxonasi, Yunisef, Yunesko tashkilotlari bilan
aloqalar mustahkamlandi.
Xorijiy davlatlarning kadrlar tayyorllash sohasidagi tajribalari o‘rganilib,
o‘zbek xalqiningmilliy urf-odatlari va ana’nalarini hisobga olgan holda
9](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_8.png?v=1)
![Boshlangich ta’lim 1-9-sinflardan iborat, unda o‘qish olti-etti sinflar
doirasidda umumiy bilim asoslarini chuqur o‘rganadilar, bu sinflarda asosiy e’tibor
ularning dunyoqarashini shakllantirishga va kengaytirishga ularning qiziqish va
intilishlarini oshirishga qaratilladi. Shundan so‘ng o‘quvchilarga 3 yillik o‘quv
akademik va kasb- hunar litseylari va kollejlaridan iborat ixtiyoriy-majburiy
bosqichda o‘qish tavsiya etiladi. Bu bilim yurtlarida o‘quvchilar o‘zlari tanlagan
tta’lim yungalishi buyicha bilimlarini oshirib, muayyan oliy o‘quv yurtiga kirish
uchun aniq maqsadga yo‘naltirilgan fanlarni chuqurlashtirgan holda o‘rganishga
qaratilgan, har ikki yo‘nalishda o‘qishni bitirgan o‘quvchilar oliy o‘quv yurtlariga
kirishda keng imkoniyatga ega buladilar.
Oliy mutaxassislik ta’limida o‘n sakkiz o‘n to‘qqiz yoshlilar to‘rt yil
davomida o‘qishni davom ettiradilar. [5]
Uzluksiz ta’lim yangi tizimining amaldagi shaklidan farqi shundaki,
o‘quvchilar alohida kollejlarda kasb-hunar egallaydilar va umumiy o‘rta
ma’lumotli bo‘ladilar, akademik litseylarda esa, chuqurlashtirilgan umumta’lim
tayyorligiga ega bo‘ladilar.
Ta’limning yangi tizimini tashkil etgan barcha o‘quv maskanlaridaa asosiy
e’tibor o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishga egallagan
bu ko‘nikmalarini tajribada namoyon etishlariga qaratiladi.
Tabiyki, demokratik jamiyatda bolalar erkin fikrlaydigan etib
tarbiyalanadilar. “agar o‘quvchi erkin fikrlashni urganmasa, berilgan ta’li m
samarasi past bulishi muqarrar. Albatta, bilim kerak, ammo bilim o‘z yuliga
mustaqil fikrlash ham katta boylikdir.” (I.Karimov)
Oliy ta’lim tizimida mutaxassis kadrlar ko‘p bosqichli yo‘l bilan
tayyorlanadi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida bajarilishi rejalashtirilgan
dasturlar asosida amalga oshiriladi. Milliy dasturni amalga oshirishning asosiy
natijasi raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning yaxlit tizimini barpo etishdan iborat
bo‘ladi. Respublika Oliy Majlisida tasdiqlangan (Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi)da quyidagi umumiy qoidalar ifodalangan.
-muammolar va kadrlar tayyorllash tizimini tubdan isloh qilish omillari,
11](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_10.png?v=1)
![-milliy dasturning maqsadi, vazifalari va uni ro‘yobga chiqarish bosqichlari,
-kadrlar tayyorlashning milliy modeli,
-kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari,
-dasturni ro‘yobga chiqarishning tashkiliy asoslari. Dasturda bu qoidalar
mazmuni quyidagicha ifoda etilgan:
O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini,
jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yualtirilgan bozor iqtisodiiyotini
shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘sxilishni ta’minlaydigan demokratik
huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurmoqdA Ta’lim tor mahnoda
o‘qitish tushunchasini anglatadi. Lekin u faqat turli o‘quv yurtlarida o‘qitish
jarayoni emas, balki oila, ishlab chiqarish va shu kabi sohalarda ham mahlumot
o‘zlashtirish jarayonidir. [2]
Ta’lim ilm berish va tarbiyalashni o‘ziga qamrab olib, respublikaning aql
zakovat va ilm borasidagi kuch-quvvatini rivojlantirish, jamiyat, oila va davlat
oldidagi o‘z mashuliyatini anglaydigan har jihatdan barkamol erkin shaxsni
shakllantirish maqsadini ko‘zlaydi. SHuning uchun ham u ustuvor soha
hisoblanadi.
Ta’lim faoliyati o‘z tarkibiga quyidagilarni qamrab oladi:
a) mahlum bir tajriba va amaliy faoliyat turini muvaffaqqiyat bilan tashkil
qilish uchun olamning zarur xususiyatlari haqidagi axborotlarni o‘zlashtirish (bu
jarayonning mahsuloti bilimlardir);
b) mana shu faoliyat turlarini yuzaga keltiradigan usul va vositalarni
o‘zlashtirish (bu jarayonlarning mahsuloti malakalardan iborat bo‘ladi);
v) ko‘zlangan maqsad va berilgan masala shartiga mos ravishda to‘g‘ri yo‘l
va usul tanlash hamda nazorat qilish uchun ko‘rsatilgan axborotlardan foydalanish
usullarini egallash (bu jarayonning mahsuli – malakadan iborat bo‘ladi).
Insonning mahlum bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishida ongli
maqsad bilan boshqariladigan barcha harakatlari ta’lim bilan bog‘liq bo‘ladi.
Ta’limning mohiyati, maqsadi va mazmuni jamiyatning madaniy taraqqiyoti,
fan-texnikasining rivojlanganligi, ishlab chiqarish texnologiyalarining amalga joriy
12](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_11.png?v=1)
![etish darajasi kabilar bilan belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy
mahlumotga bo‘lgan talab va ehtiyoj, kishilarning kasbiy tayyorgarligiga, ta’lim
haqidagi g‘oyalarga qarab kishilik jamiyatining turli davr (bosqich)larida
ta’limning mohiyati, maqsadi, mazmuni tashkil etish shakllari, amalga oshirish
metodlari va vositalari o‘zgarib, takomillashib boradi.
Ta’lim mohiyatiga ko‘ra bu jarayonda ishtirok etuvchilarning o‘zaro
hamkorlikdagi faoliyatlarining natijasidir. Ta’lim jarayonida shaxsning
dunyoqarashi, qobiliyati, fazilat (xislat)lari o‘zgaradi. Ta’lim jarayonida kishilik
jamiyatining ijtimoiy-tarixiy tajribalari tahsil oluvchilar tomonidan o‘zlashtiriladi
va shu yo‘l bilan u avlodlar orasidagi mahnaviy-madaniy, ijtimoiy, ijtimoiy
vorislikni taminlaydi. [2]
Ta’limning metodologik asosini dealektik bilish nazariyasi tashkil etadi.
Kasbiy pedagogika – umumiy pedagogikaning bir sohasi bo‘lib, u tarbiya,
ta’lim, o‘qitish haqida qator nazariy va amaliy mahlumotlar beradi. Kasbiy
pedagogika sanoat, ishlab chiqarish va mehnat pedagogikasining masalalari bilan
shug‘ullanadi. Kasb-hunar ta’limi pedagogikasi bir necha bo‘limlariga bo‘linib, bu
bo‘limlarda kasbiy pedagogikaning asoslari va muhim malasalalarini, yahni kasb-
hunar ta’limi yo‘nalishlari, mehnat pedagogikasi, kasb-hunar didaktikasi kabi
masalalarni qamrab oladi. SHuningdek ularda kasb-hunar tarbiyasining ijtimoiy
psixologik shart-sharoitlari, kasb-hunar ta’limi nazariyasi va kasb-hunar ta’limi
huquqi o‘rganiladi.
Kasb ta’lim texnologiyasi - butun o‘qitish va o‘qish jarayonini ishlab
chiqish, amalga oshirish va baholashning tizimi usuli bo‘lib, u maqsadga
erishishga yo‘naltirilgan holda insonlarning o‘rganish qobiliyati va ular o‘rtasida
muloqot to‘g‘risidagi tadqiqotlar natijasiga hamda ta’lim jarayonini yanada
samarali tashkillashtirishning jonli, jonsiz vositalari bilan shug‘ullanishga
asoslanadi.
DIDAKTIKA – grekcha didaskien so‘zidan olingan bo‘lib, o‘qitaman,
o‘qishni o‘tgataman mahnolarini anglatadi. SHunga ko‘ra didaktika – bu o‘qitish
13](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_12.png?v=1)
![nazariyasidir. Didaktika ukitish jarayonining shakllari, metodlari,tamoyillari,
mazmuni, vazifasi va maksadlarini ishlab chikadi.
METODIKA– Pedagogikaning o‘qitish, qonuniyatlari, qoidalari, tashkil
etish shakllari, amalga oshirish va natijalari nazorat qilib baholash metod hamda
vositalarini o‘zida mujassamlashtiruvchi fan tarmog‘idir. Har bir o‘quv fani
o‘qitish sohasi o‘rgatishning vazifalari, mazmuni, metodlari va tashkiliy ko‘rinishi
haqidagi metodika asosida quriladi. [7]
O‘QITISH METODIKASI - bu turli usullar tizimi bo‘lib, o‘quv-didaktik
materiallardan foydalanish orqali belgilangan maqsadga erishish uchun nazariy
dars va amaliy mashg‘ulotlar paytida qo‘llaniladigan usullar majmuasidir.
Kasbiy ta’lim metodikasi ijtimoiy hayotning mahlum sohasida faoliyat
ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan bilim, amaliy ish-harakat usullarini shakllantirish
qonuniyatlari, qoidalari, shakl, metod va vositalari hamda mazmuni haqidagi
pedagogikaning muhim tarmog‘idir.
METOD– iborasi (yunoncha-methodas-tadqiqot yoki bilish yo‘li, nazariya,
ta’limot mahnosini anglatib) voqelikni bilish, o‘zlashtirish, o‘zgartirish usullari
majmuasidir. Metod aslida insonning amaliy faoliyati negizida vujudga kelgan.
Metod – pedagogik jarayon elementi sifatida mazmun maqsadlarga maksimal mos
kelishi kerak, ana shunda – tarbiya, o‘qish, o‘rganish amalga oshadi. Metodning
asosiy vazifasi – qobiliyatni rivojlantirish. Kasbiy faoliyatda metodning asosiy
ko‘rsatkichi – uning kasbiy faoliyat vositalariga mosligidadir.
METODOLOGIYa– metod va logiya iboralarining birligida bilish faoliyati
usuli, tuzilishi vositalari va mantiqiy tartibi haqidagi ta’limot mahnosini anglatadi.
Demak, metodologiya har qanday faoliyatning zaruriy tashkiliy komponentidir.
Metodologik bilimlar, eng avvalo, muayyan faoliyat turlarining mazmuni va
izchilligini o‘ziga qamrab olib, odat hamda me’yorlar shaklida,ikkinchidan,
amalda bajariladigan faoliyatning tahsiri sifatida yuzaga chiqadi. Har ikkala holda
ham bilimning asosiy vazifasi bilish jarayonini tartibli ravishda amalga oshirish
yoki biror obhektni amaliy o‘zgartirishdan iborat.
14](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_13.png?v=1)
![Kasb o‘ziga mehnat faoliyatining tor doirasi bilan xarakterlanuvchi
ixtisosliklarni mujassamlashtiradi. Bahzi kasblarda bir qancha ixtisosliklar mavjud
bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘qituvchilik kasbi o‘qitiladigan o‘quv predmetlariga
binoan: umumta’lim, umumtexnik, maxsus fanlar o‘qituvchisi bo‘lishini
ko‘rsatishi o‘zi kifoya. [6]
16](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_15.png?v=1)
![1.2. O‘zbekistonda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar.
Kadrlar tayyorlash tizimning demokratik o‘zgarishlar va bozor
islohatlari talablariga muvofiq emasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarining
etishmasligi, sifatli o‘quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik
materiallarning kamligi, ta’lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o‘rtasida puxta
o‘zaro foydali integrasiyaning yo‘qligi kadrlar tayyorlashning mavjud
tizimidagi jiddiy kamchiliklar sirasiga kiradi. Ta’lim-tarbiya va o‘quv
jarayonlarining tarkibini, bosqichlarini bir-biri bilan uzviy boglash, yagoni
uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimini tashkil qilish muammolari hal qilingan emas.
Amaldagi ta’lim tizimi zamonaviy, taraqqiy topgan demokratik davlatlar
talablariga javob bera olmayotir. Mutaxassislar tayyorlash, ta’lim-tarbiya tizimi
jamiyatda bo‘layotgan islohot, yangilanish jarayonlari talablari bilan
boglanmagan.[8]. Maktabgacha ta’lim-tarbiyaning ahvoli qoniqarsizligichi
qolmoqda.Bog‘cha yoshidagi bolalarning 25 %gini maktabgacha tarbiya
muassasalariga qamrab olingan, xolos. Maktabgacha bolalar muassasalaridan va
oiladan maktabga kelgan bolalarning tayyorgarlik darajasi urtasida sezilarli tafovut
mavjud.
Maktablarda va boshqa o‘quv yurtlarida ta’lim jarayonining o‘zidagi va
o‘qitish uslubiyotidagi xar-xil kamchiliklar oqibatida bilim berishda yuzaga kelgan
nodemokratik hamda jamiyat uchun zararli muhit shunga olib keldiki, talabalarda
mustaqil fikrlash rivojlanmay qolyapti, oqilona hayotiy echimlar qabul qilish
uchun etarli tayyorgarlik yo‘q. 9-11 sinflarni tamomlagan yoshlar mustaqil
hayotda o‘z o‘rnini aniqlay olmaydi.Ularda o‘zlariga ishonch shakllangan emas.
O‘rta maktab bitiruvchilarining 10% gina oliy o‘quv yurtlariga kirmoqda, xolos.
Majburiy 9 yillik ta’limga asoslangan 11 yillik o‘rta ta’lim ilmiy
asoslanmagandir, u talabalarda kasbga yo‘naltirish va ta’limning amaliy
yunalganligi etarli darajada bo‘lishi hamda mustakil fikr yuritish, mexnat faoliyati
ko‘nikmalari shakllanishini tahminlamayapti. Har yili tayanch maktablarining 100
ming nafarga yakin bitiruvchisi ishlab chiqarish sohasida hamda kasb-hunar
ta’limini davom ettirish uchun talab etilmay qoldirilmoqda.
17](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_16.png?v=1)
![Ta’lim tizimidagi mavjud umum ta’lim va kasb-hunar dasturlari o‘rtasidan
uzviylik va vorislikning yo‘qligi sababli tayanch va o‘rta maktab bitiruvchilari
kasbga yo‘naltirilganlik va mehnat faoliyati ko‘nikmalari shakllanmay
qolmokda.Natijada yigit kizlar o‘z qobiliyatlari, istaklari, ijodiy va mehnat
moyilliklariga monandhayot yo‘lini belgilab olishda jiddiy qiyinchiliklar
sezmoqdalar.
O‘quv jarayoni bilim darajasi o‘rtacha bo‘lgan talabalarga mo‘ljallangan
bulib, ta’limning iktidorli yoshlar bilan yakka tartibdagi o‘quv dasturlari buyicha
ishlash kabi mexanizmlaridan yaxshi foydalanilmayapti.O‘quv dasturlari
mafkuraviy sarkitlardan tula xoli bulganicha yo‘q, ualrda mahnaviyat va axloq
asoslarini urgatuvchi, iktisodiy, huquqiy, estetik bilimlarni beruvchi fanlarga
etarlichaurin berilmayapti.
Hunar- texnika bilim yurtlaridan yangi tipdagi ta’lim muassasalariga utish
kuprok ogizda bulib, amalda esa ularda ta’lim eskirib kolgan moddiy texnika va
o‘quv uslubiy bazasida, tegishli kayta tayyorgarlikdan utmagan o‘qituvchi kadrlar
bilan amalga oshirilmoqda. [1]
Bir bosqichli oliy ta’lim mehnat bozori ehtiyojlarini, ishlab chiqarishdagi
tarkibiy o‘zgarishlarni va ilg‘or xalqaro tajribani to‘liq hajmda hisobga
olmayotir.O‘quv tarbiya jarayonini tashkil etishda o‘quv yurtlari etarlicha
mustakillikka ega emas, ular kasbiy mexnat bozorining uzgaruvchan sharoitlariga
yaxshi moslashib bormayapti.
Ilmiy muassasalar, ishlab chikarish va ijtimoiy institutlar kadrlarni
tayyorlash jarayoniga etarli darajada kushilganlari yo‘q. Davlat ta’lim
standartlarini ishlab chikish va joriy etish, ta’lim muassasalarini davlat attestasiyasi
va akkreditasiyasidan utkazish vazifasi belgilab olinmagan. Talabalarning bilim
darajasini baxolash tizimi ob’ektivlik va tezkorlikni tahminlamaydi.
Kasb-hunar ta’limining obrusi hamda o‘qituvchilar, tarbiyachilar va
murabbiylarning, ilmiy va pedagog kadrlarning ijtmoiy makomi pasayib
bormokda. Ta’lim xizmati kursatish va kadrlar tayyorlash soxasida marketing
mavjud emas, ta’lim tizimini kup variantli moliyalash sxemasi ishlab chikilmagan.
18](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_17.png?v=1)
![Oliy malakali mutaxassislardan samarali foydalanilmayapti. Kadrlar bilimi va ular
tayyorlarligining sifatini nazorat qilish hamda baxolash tizimi konikarsiz
ishlamokda.
O‘qituvchilar, pedagoglar va murabbiylarning kupchilik kismi yaxshi
tayyorgarlik kurmaganliklari, ularning bilim va kasb saviyasi pastligi jiddiy
muammo bulib kolmokda, maktabgacha ta’lim soxasidagi jahmi tarbiyachi va
pedagoglarning atigi 20 % oliy maolumotlidir. Maktablarning o‘qituvchilar bilan
tahminlanganligi urtacha 93% tashkil etgan xolda, bu kursatkich ayrim viloyatlarda
77-80% dan, Muayyan fanlar buyicha esa 50% dan oshmaydi.
Ilmiy va ilmiy pedagog kadrlarning urtacha yoshi «ulgayib» bormokda,
respublika oliy o‘quv yurtlarida 40 yoshga tulmagan fan doktorlari jahmi fan
doktorlarining 0,9%ini, 50 va undan katta yoshdagilar esa 79 % ni tashkil etadi.
Fan doktorlari ilmiy darajasigi tasdiklanganlar urtacha 50, fan nomzodlari esa 36
yoshdadir. [3]
6.2. O‘zbekistonda fan va maorifning rivojlanishida «Ta’lim to‘g‘risida» gi
Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining ahamiyati.
O‘zbekistonning kelajagi, uning taraqqiyoti va ravnaqi ko‘p tomonlama
undagi kadrlarning bilimdonligi, kasb tayyorgarligi va ma’naviy yetukligiga
bog‘liq. Shu jihatdan qaraganda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohatlar
orasida Kadrlar tayyorlash soxasidagi, ta’lim-tarbiya sohasidagi islohatlar muhim
o‘rintutadi. 1997 yil 29 avgustda Oliy Majlisning 9-sessiyasida qabul qilingan
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonuni ta’lim
sohasidagi islohatlarni amalga oshirishning aniq yo‘nalishlarini belgilab beruvchi
muhim hujjatdir.
«Ta’limtug‘risida» gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida yosh
avlodni milliy istiqlol mafkurasi ruhida tarbiyalash, darsliklar, o‘quv-metodik
qo‘llanmalarni milliy ta’lim-tarbiya an’analari asosiga qurish masalalari
ko‘tarilgan va shu muammoni hal qilish yo‘l-yo‘riqlari ko‘rsatilgan. Bu ikkita
Qonun hujjati asosida amalga oshirilayotgan mislsiz islohatlar davlatimizdagi
barcha jabhalarni, har bir fuqaroni faol mehnatga safarbar etmoqda. Kadrlar
19](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_18.png?v=1)
![yaratishdir. [4] Bu islohatlar kontseptsiyasi o‘zagini mutaxassislar tomonidan
haqli ravishda «Islom Karimov modeli» deb baho
Lanayotgan kadrlar tayyorlashning printsipial ya’ni milliy modeli tashkil
etadi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining tarkibiy komponentlari: shaxs, davlat
vajamiyat, fan, uzluksiz ta’lim va ishlab chiqarish bo‘lib, uning bosh maqsadi –
raqobatbardosh yuqori malakali kadrlar tayyorlashga yo‘naltirilgan. Shaxs kadrlar
tayyorlash tizimining asosiy iste’molchisi, shuningdek umumta’lim xizmatlarining
yaratuvchisi hamdir. Ta’lim xizmatlarini amalga oshiruvchi sifatida esa Shaxs
munosib darajada malaka egallagandan so‘ng, bilim va tajribalarini ta’lim
jarayonida yangi avlodga o‘rgatish, moddiy ishlab chiqarish, ilm-fan, madaniyat va
maishiy xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Davlat va jamiyat kadrlar tayyorlash
tizimining amal qilishi va rivojlanishining kafolati, milliy model barcha sub’ektlari
faoliyatini tartibga soluvchi sifatida maydonga chiqadi. Milliy modelning uchinchi
komponenti – uzluksiz ta’lim; Uzluksiz ta’lim kadrlar tayyorlash tizimining asosi,
O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi, shaxs,
jamiyat va davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy ehtiyojlarini
qondiruvchi ustivor soxadir. Uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat olib borishi davlat
ta’lim standartlari asosida, turli darajadagi ta’lim dasturlarining izchilligi asosida
ta’minlanadi va quyidagi ta’lim turlarini o‘z ichiga oladi:
Maktabgacha ta’lim;
Umumiy o‘rta ta’lim;
O‘rta maxsus,kasb-hunar ta’limi;
Oliy ta’lim;
Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim;
Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash;
Maktabdan tashqari ta’lim;
Kadrlar tayyorlash milliy dasturida quyilgan talablarni amalga oshirishda
asosan o‘qituvchi, tarbiyachilar mas’uldirlar. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida,
«Uzluksiz ta’limni isloh qilishning yo‘nalishlaridan biri, ta’lim tizimini kadrlar
21](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_20.png?v=1)
![ta’limning talab kilinadigan darajasi va sifatini,kadrlar tayyorlash tizimini amalda
faoliyat kursatish va barkaror rivojlanishining kafolatlarini, ustivorligini
tahminlovchi normativ, moddiy-texnika va axborot bazasini yaratish, [9] ta’lim,
fan va ishlab chikarishni samarali integrasiyalashuvini tahminlash
tayyorlanayotgan kadrlarning mikdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini,
shuningdek nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini
shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chikish, uzluksiz ta’lim va kadrlar
tayyorlash tizimiga byudjetdan tashkari mablaglar, shu jumladan chet el
investisiyalarini jalb etishning real mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga
joriy etish, kadrlar tayyorlash soxasida uzaro manfaatli xalkaro xamkorlikni
rivojlantirish.
Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich amalga
oshiriladi. Birinchibosqich-(1997-2001 yillar)- mavjud kadrlar tayyorlash
tizimining ijobiy saloxiyatini saklab kolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va
rivojlantirish uchun xukukiy jixitdan va kadrlar jixatidan ilmiy-uslubiy, moliyaviy-
moddiy shart-sharoitlar yaratish. Ushbu bosqich kuydagilarni amalga oshirish
zarur:
«Ta’lim tug‘risida»gi Qonunga muvofik ta’lim tizimi mazmunini tarkibiy
kayta kurish va tubdan yangilash, pedagog va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash va
ularning malakasini zamon talablariga javob beradigan darajada tashkil etish,
ta’lim oluvchilarning yuksak tayyorgarlik darajasi, malakasi, madaniy-axlokiy
saviyasining sifatiga nisbatan kuyiladigan zarur talablarni belgilab beruvchi davlat
ta’lim standartlarini yaratish va joriy etish, o‘quv uslubiy majmualarning hamda
ta’lim jarayoni didaktik va axborot tahminotining yangi avlodini ishlabchikish a
joriy etish, o‘rta-maxsus, kasb-hunar ta’limi uchunzarur mlddiy-texnika, o‘quv
uslubiy va kadrlar bazasini tayyorlash, ta’lim va kadrlar tayyorlashga byudjetdan
tashkari mablaglarni jalb etishning mexanizmlarini takomillashtirishning, davlat
ta’lim muassasalarini rivojlantirishini xam nazarda tutgan xolda ta’lim xizmati
kursatish soxasida rakobatga asoslangan muxitni vujudga keltirish, ta’lim
muassasalarini faoliyatiga baxo berishning reyting tizimini,kadrlar tayyorlash sifati
23](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_22.png?v=1)
![II BOB. MUSTAQQILLIK YILLARIDA PEDAGOGIK FIKRLAR
RIVOJINING ASOSIY YO`NALISHLARI.
2.1 Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlarning rivoji va
yo`nalishlari.
Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari.
Mustaqillik e’lon qilingan (1991 yil 1 sentyabr) dastlabki yillardanoq
O‘zbekiston Hukumati ta’limga ustivor soha sifatida e’tibor berib kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasida aniq va ravshan Hamda ilmiy
asoslangan davlat siyosati mavjud bo‘lib, u insonparvarlik va demokratik
tamoyillarga asoslanadi Hamda Har bir fuqaroning bilim olishi O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida qonuniylashtirilgan. Mustaqil Respublikamizda
xalq ta’limi tizimi mazmunini yangilash va yangi ijtimoiy muHit sharoitida uni
yanada rivojlantirish zarur edi. CHunki Huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy soHalarda
olib borilayotgan isloHotlarda asosiy maqsad Ham barcha fuqarolarning Hayotini
ijtimoiy Himoyalash, ularning turmush sharoitini yaxshilash, ma’naviy jiHatdan
yuksaltirish, eng muHimi, ozod va obod Vatan, erkin va farovon Hayot barpo
etishdan iboratdir. Ana shu maqsadni amalga oshirish borasida Respublikamiz
Hukumati xalq ta’limi tizimini tubdan isloH qilishni va milliy kadrlarga bo‘lgan
eHtiyojni tobora ortib borayotganligini Hisobga olib ta’lim tizimini Ham
yangilashni taqozo etar edi. SHu maqsadda 1997 yil 29 avgustda O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining 1X sessiyasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun Hamda
“Kadrlarni tayyorlash milliy dasturi” keng muHokama qilindi va tasdiqlandi.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi”. [6]
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun ta’lim, tarbiya fuqarolar kasbiy tayyorgarligi
va Har bir fuqaroning ilm olish konstitutsion Huquqini ta’minlash kabi qator
dolzarb vazifalarni belgilab berdi.
Respublikamiz bugungi kunda tubdan yangi davlat bo‘lib, unda Har bir
siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy soHadagi isloHotlar Ham yangi ta’lim tizimida
bosqichmabosqich olib borishni nazarda tutadi. Zero, ta’lim soHasidagi isloHotlar
26](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_25.png?v=1)
![Ham yangi bosqichma-bosqich o‘tish tamoyiliga asoslangandir. “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” Ham uzluksiz ta’lim tizimini isloH qilishning tashkiliy,
ilmiy va metodik asosi bo‘lib Hisoblanadi. Milliy dasturning asosiy maqsadi
uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘lib, u ijodiy va mustaqil fikrlovchi,
tafakkuri rivojlangan, erkin shaxsni shakllantirish bilan barcha soHalarda
raqobatbardosh kadrlar tayyorlashni kafolatlash bilan ahamiyatlidir.
Shunga ko‘ra, mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq boy
madaniyatimizni tiklash va uni rivojlantirish, ta’lim tizimini takomillashtirish, uni
zamon talablariga javob bera oladigan jaHon andozalari darajasiga ko‘tarish
maqsadiga e’tibor berib borilmoqda. [5]
Ta’lim soHasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun qabul qilinganligi, 1996—1997
yildan boshlab birinchi sinflarda o‘qishning lotin yozuviga asoslangan yangi
alifboda dastur, qo‘llanma, dasrliklarning yaratilganligi — bu ta’lim soHasida
qo‘yilgan dastlabki odimlar edi.
O‘tgan davrda yangi turdagi ta’lim muassasalari tashkil etildi. Oliy o‘quv
yurtlari qoshida litseylar ochildi. Qobiliyatli o‘quvchilar chet ellarda ta’lim ola
boshladi. O‘qituvchilar xorijiy davlatlarda bo‘lib, ilg‘or tajribalarni o‘rganib kela
boshladilar. Viloyatlarda yangi-yangi biznech maktablari, kichik va o‘rta kasb
Hunar kurslari ochila boshladi va bozor iqtisodi sharoitida fermer, soliq va bojxona
xodimlari, audit v.b. yangi mutaxasissliklar kiritildi.
Oliy maktab soHasida test usuli joriy etildi. Viloyatlardagi pedagogika
institutlari universitetlarga aylantirildi, chet el mutaxassislari respublikamiz o‘quv
muassasalariga jalb etildi.
“Mahalla”, “Kamolot”, “Sog‘lom avlod uchun”, “Nuroniy”, “Ulug‘bek”,
“Umid” jamg‘armalari Ham ta’lim soHasini rivojlantirishga Hissalarini
qo‘shmoqdalar.
Lekin Hozirgi davrda amalga oshirilgan barcha ishlarga qaramay ta’lim
tizimi Hali Hayot talabi darajasida natijalarga erishmayotgani, eski sho‘ro
zamonidan meros bo‘lib qolgan mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan xalos
bo‘la olmagani, shuningdek, uzluksiz ta’lim tizimini tashkil etish muammolari
27](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_26.png?v=1)
![to‘liq hal etilmagani va nihoyat, amaldagi ta’lim tizimi taraqqiy etgan davlatlar
darajasida rivojlana olmaganini ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, mutaxassislar kadrlar tayyorlash, ularga bilim va tarbiya berish
tizimi mamlakatimizda amalga oshayotgan isloHotlar bilan bog‘lanmagani,
maktablarning moddiy bazasi talabga javob bera olmayotgani, kadrlar,
o‘qituvchilar tayyorlash muammosi hali hal etilmagani ma’lum bo‘ldi. O‘quv
dasturlari, qo‘llanma va darsliklar ham talabga javob bera olmayotganini hayot
ko‘rsatmoqda
Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari. Oliy
ta’lim sohasida Ham islohot o‘tkazishni talab qila boshladi. Bularning barchasi
Hisobga olinib, 1997 yil mart oyida Vazirlar Mahkamasining farmoyishiga
muvofiq, ta’lim tizimini isloH etilish, kadrlar tayyorlash jarayoniga zamon talabi
darajasida o‘zgartirishlar kiritish maqsadida maxsus komissiya tuzildi va natijada
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Hamda “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun Oliy Majlis
sessiyasida qabul qilindi. [4] Bu ikki Hujjatga binoan ta’lim tizimi isloH qilishni
bosqichma-bosqich amalga oshirish nazarda tutiladi:
Birinchi bosqich — o‘tish davri. 1997—2001 yillar. Bu yillarda yangi talab
doirasida pedagog kadrlar tayyorlash, ta’lim standartlarini yaratish, o‘quv
dasturlari ustida ishlash, umumta’lim maktablarini qayta qurish, o‘rta maxsus va
kasb-Hunar bilim yurtlari tizimiga zamin tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimiga
asos solish.
Ikkinchi bosqich — 2001—2005 yillarga mo‘ljallanadi. Bu davrda milliy
dasturni to‘liq amalga oshirish mo‘ljallanadi. Uning ba’zi g‘oyalari va qoidalariga
o‘zgartirishlar kiritilish Ham ko‘zda tutilgan.
Uchinchi bosqich — 2005 yil va undan keyingi yillar bo‘lib, isloHot
tajribalari tahlil etilib, umumlashtiriladi Hamda kadrlar tayyorlash tizimi
takomillashtirilib, rivojlantirilib boriladi.
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunga asosan Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi
ijtimoiy taraqqiyot soHasida ustuvor deb e’lon qilindi.
Ta’lim soHasidagi davlatning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
28](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_27.png?v=1)
![Ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterida ekanligi;
Ta’limning uzluksiz va izchilligi;
Umumiy o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-Hunar ta’limining
majburiyligi;
O‘rta maxsus, kasb-Hunar ta’limining yo‘nalishini: akademik litsey va kasb-
Hunar kollejida o‘qishni tanlash ixtiyoriyligi;
Ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;
Davlat standartlari doirasida ta’lim olishning Hamma uchun ochiqligi;
Ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv;
Bilimli bo‘lish va iste’dodni rag‘batlantirish;
ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
Xalq ta’limining asosiy bo‘g‘ini — uzluksiz ta’limi tizimini tashkil etadi.
Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari.
Xalq ommasining madaniy an’analari, ma’rifatchiligi, a’naviyati, e’tiqodi,
milliy [4] urf-odatlari, san’ati, ogzaki ijodiyoti nixoyat darajada sermazmun, kur
kirrali,yuksak insonparvarlik goyalari bilan yugirilgan kup asrlik tariximiz
maxsuli bulib keldi. Ogir jaroxatlar yetkazilgan bulishiga karamasdan miliy imon-
e’tikod va ma’naviyat saklab keldi, axoli turmush tarzining asosini tashkil kildi.
Madaniy va ma’naviyatdagi elimiz oldida turgan yagona yul boy merosimizga
tayanib, uni inkor kilmasdan yangi sharoit vazifalarini belgilash, jamiyatning
barcha
katlamlari ishtirokida, xar birining istak-intilishlaridan kelib chikib yuksalish
istiklol sari xarakat kilish bulib koldi. Asriy xalk merosi bilan bir katorda ilgor
milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar yuzaga keltirgan maxrifatchilik kurinishlari
bulmish[7]
maorif, matbuot, badiiy ijod va boshkalarning axamiyati, kadr-kimmatiga tayanish,
tegishli urin berish zarurati xam kuzga tashlanadi. Bu ilgor karashlar, milliy
mustakillik va istikbolga yugrilgan yuksak tuygular ulug davlatchilik, kolonial
siyosat, feodal-klerikal, konservativ zurovanliklarga karshi kurashda chinikib
kamolatga va yuksaklikka tomon intildi. Elimizdagi milliy madaniyatimizni
29](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_28.png?v=1)
![ettirish bilan birga Buxoro respublikasi faoliyatini samarali davom ettirish bilan
birga Buxoro respublikasi maorif noziri lavozimida samarali ishladi, [13]ma’rifiy-
madaniy tadbirlar utkazish, ukuv maskanlarini tashkil kilish, ukituvchilar
ukuvchilar, ijod axli raxnamolik kilishda katnashdi. Xorazm va Buxoro
respublikalarida ziyolilar jadidlik an’analarini davom ettirib, ma’rifiy-madaniy
jabxalarda astoydil faoliyat kursatdilar. Milliy ziyolilar, islom dini ruxoniylarining
bir kator yigin va anjumanlari utkazili. Xalk ommasi yangi sharoitlarda milliy
kadriyatlarni saklab kolish bilan birga, ularga tayanib yangi shakl va mazmunlarni
egallashga intildi.
Xalk ta’limining iste’dodli tashkilotchilari Abdulkodir SHukuriy, Ismatulla
Raxmatullaev, Isokxon Ibrat, O.Dadaxujaev va boshkalar katta pedagogik ish olib
bordilar. Maktablar soni usdi . 1918 yil boshshida 330 taga ,1920 yilda esa
Fargona, sirdaryo, Samarkand viloyatlarida xam tashkil etilib ular soni 1405 taga
yetdi. Tashkil bulgan maktablar, ayniksa, kishlok joylarida va tumanlarda asosan
1-2- boshlangich sinflardan iborat edi. Keyinchalik yukori sinflar paydo bula
boshladi. Bunday targibot natijasida Toshkentda, Andijonda, Kukonda va
boshkajoylarda kizlar maktablari xam
37](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_36.png?v=1)
![2.2 Mustaqil o‘zbekiston ta’lim tizimi
Mustaqil Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini yangilash va
yangi ijtimoiy muhit sharoitida uni yanada rivojlantirish zarur edi. Chunki
huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy sohalarda olib borilayotgan islohotlarda asosiy
maqsad ham barcha fuqarolarning hayotini ijtimoiy himoyalash, ularning turmush
sharoitini yaxshilash, ma’naviy jihatdan yuksaltirish, eng muhimi, ozod va obod
Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishdan iborat edi. Ana shu maqsadni amalga
oshirish borasida Respublikamiz hukumati uzluksiz ta’lim tizimini tubdan isloh
qilishni va milliy kadrlarga bo‘lgan ehtiyojni tobora ortib borayotganligini hisobga
olib ta’lim tizimini ham yangilashni taqozo etar edi. Shu maqsadda dastlab 1992
yilda, ikkinchi marotaba 1997 yil 29 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining 1X sessiyasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun hamda “Kadrlarni
tayyorlash milliy dasturi” keng muhokama qilindi va tasdiqlandi. [8]1997 yilda
qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun respublikamizda ta’lim va tarbiya
tizimini takomillashtirish, fuqarolar kasbiy tayyorgarligi va har bir fuqaroning ilm
olish konstitutsion huquqini ta’minlash kabi qator dolzarb vazifalarni belgilab
berdi. Respublikamizda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy sohadagi islohotlarni
bosqichma-bosqich amalga oshirib borish ishlari boshlab yuborildi. Ta’lim
sohasidagi islohotlarni ham bosqichma-bosqich amalga oshirish djasturlari qabul
qilindi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishning
tashkiliy, ilmiy va metodik asosi bo‘lib xizmat qildi. Milliy dasturning asosiy
maqsadi uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘lib, u ijodiy va mustaqil
fikrlovchi, tafakkuri rivojlangan, erkin shaxsni shakllantirish bilan barcha
sohalarda raqobatbardosh kadrlar tayyorlashni kafolatlash bilan ahamiyatli bo‘ldi.
Shunga ko‘ra, mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq boy
madaniyatimizni tiklash va uni rivojlantirish, ta’lim tizimini takomillashtirish, uni
zamon talablariga javob bera oladigan jahon andozalari darajasiga ko‘tarish
maqsadiga e’tibor qaratildi. 1996-1997 o‘quv yilidan boshlab birinchi sinflarda
o‘qishning lotin yozuviga asoslangan fan dasturlari, o‘quv adabiyotlari va
darsliklarining yaratilishi – ta’lim sohasida qo‘yilgan dastlabki qadamlar edi.
38](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_37.png?v=1)
![O‘tgan davrda yangi turdagi ta’lim muassasalari tashkil etildi. Oliy o‘quv yurtlari
qoshida litseylar ochildi. Qobiliyatli o‘quvchilar chet ellarda ta’lim ola boshladi.
O‘qituvchilar xorijiy davlatlarda bo‘lib, ilg‘or tajribalarni o‘rganib kela
boshladilar. Viloyatlarda yangi-yangi biznech maktablari, kichik va o‘rta kasb
hunar kurslari ochila boshlandi va bozor iqtisodi sharoitida fermer, soliq va
bojxona xodimlari, audit va boshqa yangi mutaxasissliklar kiritildi. Oliy maktab
sohasida test usuli joriy etildi. Viloyatlardagi pedagogika institutlari
universitetlarga aylantirildi, chet el mutaxassislari respublikamiz o‘quv
muassasalariga jalb etildi. “Mahalla”, “Kamolot”, “Sog‘lom avlod uchun”,
“Nuroniy”, “Ulug‘bek”, “Umid” jamg‘armalari ta’lim sohasini rivojlantirishga o‘z
hissalarini qo‘shib keldilar. [12]Ta’kidlash joizki, mustaqillikning dastlabki
yillarida xalq ta’limi tizimi zamon talablari darajasida emas edi. Ta’lim tizimi
Sho‘ro zamonidan meros bo‘lib qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘liq
xalos bo‘la olmay, sohadagi muammolar to‘liq hal etilmagan, amaldagi ta’lim
tizimi taraqqiy etgan davlatlar darajasida tashkil etilmagan edi. Shuningdek,
mutaxassis kadrlar tayyorlash, ularga ta’lim va tarbiya berish tizimining
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarga mutanosib emasligi, ta’lim
muassasalarining moddiy texnika bazasi zamon talablarga javob bermasligi,
kadrlar tayyorlash muammosi hal etilmayotganligi ko‘za yaqqol tashlanib qoldi.
Ta’lim muassasalarining davlat ta’lm standartlari, o‘quv dasturlari, darslik va
qo‘llanmalari ham zamon talablariga javob bera olmayotganligi ma’lum bo‘ldi.
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimida ham islohot o‘tkazish zarurati yuzaga keldi.
Bularning barchasini hisobga olib, 1997 yil mart oyida Vazirlar Mahkamasining
farmoyishiga muvofiq, respublikamizda ta’lim tizimini isloh etilish, kadrlar
tayyorlash jarayoniga zamon talabi darajasida o‘zgartirishlar kiritish maqsadida
maxsus komissiya tuzildi va natijada “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” Oliy Majlis sessiyasida qabul qilindi.1997 yilda qabul
qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunga asosan Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi
ijtimoiy taraqqiyot sohasida ustuvor deb e’lon qilindi. Ta’lim sohasidagi davlat
siyosati quyidagi asosiy tamoyillar ustuvorligida olib borildi:
39](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_38.png?v=1)
![- ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterida ekanligi;
- ta’limning uzluksiz va izchilligi;
-umumiy o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining
majburiyligi;
- o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining yo‘nalishini: akademik litsey va kasb-
hunar kollejida o‘qishni tanlash ixtiyoriyligi;
- ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;
- davlat standartlari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi;
- ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv;
- bilimli bo‘lish va iste’dodni rag‘batlantirish;
- ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ga binoan ta’lim tizimini isloh qilish
bosqichma-bosqich amalga oshirilishi nazarda tutildi: Birinchi bosqich – 1997-
2001 yillarni o‘z ichiga olib, bu o‘tish davri deyiladi. Bu yillarda yangi davlat
talablari darajasidagi ta’lim standartlarini yaratish, o‘quv dasturlari ustida ishlash,
umumta’lim maktablarini qayta qurish, ularni rekonstruktsiya qilish, o‘rta maxsus
va kasb-hunar ta’lim tizimiga zamin tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimiga asos
solishga qaratildi. Bu davrda maktablar qayta ta’mirlandi. Yangi tipdagi akademik
litsey va kasb-hunur kollejlari barpo etildi. Ularning moddiy texnik bazasi zamon
talablari darajasida mustahkamlandi. Davlat ta’lim o‘quv-me’yoriy xujjatlariga
asos solindi. O‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratishga erishildi. Ta’lim va
tarbiya mazmunida milliy va umumbashariy qadriyatlarning ustuvorligi tamoyiliga
amal qilindi. [5] Ikkinchi bosqich – 2001-2005 yillarga mo‘ljallandi. Bu davrda
milliy dasturni to‘liq amalga oshirish ko‘zda tutildi. Ushbu davrda asosiy e’tibor
uzluksiz ta’lim tizimining barcha turlarida sifat va samaradorlikka erishish, ilg‘or
pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘zlashtirish va o‘quv-tarbiya jarayoniga
tatbiq etishga qaratildi. Asosiy maqsad – har tamonlama etuk malakali va
raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga erishishdan iborat edi. Bu borada ko‘plab
muvofaqqiyatlarga erishildi. Biroq, uzluksiz ta’lim tizimida bir qancha yutuqlarga
erishilgan bo‘lsada, anchagina muammolarga ham duch kelindi. Masalan,
40](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_39.png?v=1)
![maktabgacha ta’lim tizimi mutlaqo e’tibordan chetda qolib, unda bolalar qamrovi
25% dan pastga tushib ketdi; ayrim maktablar nochor holatga tushib qoldi; ko‘plab
kasb-hunar kollejlarida o‘quvchilar davomati, ta’lim sifati achinarli holga kelib
qoldi; oliy ta’lim tizimida kooruptsion holatlarga yo‘l qo‘yildi; uzluksiz ta’lim
tizimida kadrlar tayyorlash jarayoni va sifati xalqaro standart talablariga javob bera
olmay qoldi. Bugungi kunda uning ko‘plab kamchilik va qoidalariga o‘zgartirishlar
kiritilmoqda. Uchinchi bosqich – 2005 yil va undan keyingi yillarni o‘z ichiga
oladi. Bugungi kunda ta’lim sohasidagi islohot tajribalari tahlil etilib,
umumlashtirildi. Kadrlar tayyorlash tizimi tubdan takomillashtirilib, yanada
rivojlantirilib borilmoqda. Muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev davlat rahbari
bo‘lgan kundan boshlaboq, O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strotegiyasi qabul qilindi.
Respublikamizning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa sohalarida keskin
o‘zgarishlar sodir bo‘la boshlandi. Ijtimoiy sohaning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan
ta’lim tizimini isloh qilishga kirishildi. [3]Dastlab, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev
shu kunga qadar juda og‘ir ahvolga tushub qolgan maktabgacha ta’lim
muassasalarini isloh qilish, uni tubdan takomillashtirishga qaratilgan bir nechta
farmon va qarorlar qabul qildi. Ushbu farmon va qarorlarda belgilab berilgan
vazifalar jadal suratlar bilan bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Davlat va
nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari soni yil sayin ortib bormoqda. Bugungi
kunga kelib, bog‘chalarda maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar qamrovi 60%dan
ortdi. 2023 yilga qadar MTTlarda bolalar qamrovi 75%;ni tashkil etilishi
kutilmoqda. Yangi tipdagi MTT binolari, ularning moddiy texnik bazasi, o‘quv
qurollari, me’yoriy xujjatlari va davlat o‘quv dasturlari, ularda olib borilayotgan
o‘quv-tarbiya jarayonlari rivojlangan davlatlar maktabgacha ta’lim va tarbiya
muassasalaridan qolishmaydi. Shuningdek, Prezidentimiz umumiy o‘rta ta’lim,
o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi, professional ta’lim, oliy ta’lim tizimida ham
keng islohatlarni joriy etdilar. Ushbu ta’lim tizimi turlari bo‘yicha ham
Prezidentning bir necha farmon va davlat qarorlari qabul qilindi. Shu kunga qadar
o‘zini to‘laqonli oqlamagan kasb-hunar kollejlari tugatilib, 9 yillik umumiy o‘rta
41](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_40.png?v=1)
![ta’lim maktablari 11 yillik majburiy ta’limga aylantirildi. Kasb-hunar ta’limi
professional ta’limga o‘zgartirilib, uning turli darajadagi shakl va bosqichlari
tashkil etildi. “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” Prezident qarori qabul qilindi. Oliy ta’limda ochiqlik, shaffoflik,
erkinliklar ta’minlandi. Ta’lim olishning turli (kunduzgi, sirtqi, kechki, masofaviy,
inklyuziv va boshqa) shakllari tashkil etildi. Boshqacha qilib aytganda,
fuqarolarning ta’lim olishlari uchun davlat tomonidan barcha huquqiy asoslar va
imkoniyatlar, muhim shart-sharoitlar yaratildi. [1]. Seminar va amaliy
mashg‘ulotlarda sizlar bilan birgalikda ta’lim sohasida olib borilayotgan davlat
islohatlari, bu borada qabul qilingan farmon va qarorlarning mazmuni, ularda
belgilab berilgan vazifalarni amaliyotga joriy etilish holatlari yuzasidan fikr
almashamiz. Ta’lim va tarbiya sohasida olib borilgan davlat islohatlari “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahririni (2020 yil 23 sentyabrda) qabul qilishga
olib keldi. Ushbu “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi Qonunga muvofiq O‘zbekiston
Respublikasida ta’lim siyosati printsiplari, ta’lim tizimi va uning turlariga
o‘zgartirishlar kiritildi.
Ta’lim sohasidagi asosiy printsiplar quyidagilardan iborat:
ta’lim ustuvorligining tan olinishi;
ta’lim olish shaklini tanlash erkinligi;
ta’lim sohasida kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi;
ta’lim olishga doir teng imkoniyatlarning ta’minlanishi;
ta’lim va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning
singdirilganligi;
ta’lim va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyati;
ta’limning uzluksizligi va izchilligi;
o‘n bir yillik ta’limning hamda olti yoshdan etti yoshgacha bo‘lgan bolalarni
bir yil davomida umumiy o‘rta ta’limga tayyorlashning majburiyligi; davlat ta’lim
standartlari va davlat ta’lim talablari doirasida ta’lim olishning hamma uchun
ochiqligi o‘quv dasturlarini tanlashga doir yondashuvning yagonaligi va
tabaqalashtirilganligi insonning butun hayoti davomida ta’lim olishi;
42](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_41.png?v=1)
![XULOSA
Jamiyat taraqqiyotida har bir fanning o‘z o‘rni bo‘lganidek, pedagogika
fanining ham o‘ziga xos ustuvor yo‘nalishlari va istiqbolli dolzarb vazifalari
muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, pedagogika fanining qandayligi davr va bu
davrda etakchi bo‘lgan ijtimoiy tafakkurning taraqqiyot darajasiga bog‘liq. Ayni
vaqtda, davrning qandayligi o‘sha zamondagi pedagogik fikrlarning mazmuni
xarakteri va xususiyatlariga ham bog‘liqdir. Negaki, davr tabiati unda yashayotgan
shaxs (inson)lar tabiatiga monand bo‘ladi. Shaxsning ijtimoiy xarakteri
munosabatlari va fikri esa, asosan, pedagogika fani tomonidan shakllantiriladi.
Garchi sobiq sovet tuzimi davrida «marksizm – leninizm» g‘oyalari uzoq
yillar mobaynida ijtimoiy munosabatlar va tuzum kishilik tafakkurining
yo‘nalishlarini belgilaydi deb o‘rgatib kelgan bo‘lsa-da, aslida ijtimoiy
munosabatlarning tabiatini muayyan jamiyatning ijtimoiy tafakkur tarzi, ma’naviy
sifatlari majmui belgilaydi. Fikrda, ma’naviyatda o‘zgarish bo‘lmay turib tuzumda,
tizimda o‘zgarish bo‘lishi mumkin emas. [7]
Pedagogika fani va amaliyoti boshlab ayrim etuk kishilarning tafakkurida
sodir bo‘lgan yangilanishlarni, ma’naviyatlarida ro‘y bergan tozarishlarni
ko‘pchilikning odob axloqi va xulqi faktoriga aylantiradigan, ya’ni jamiyatning
aksariyat a’zolarida ezgulik va yaxshilik kabi axloqiy sifatlarni shakllantirishga
da’vat etilgan ijtimoiy faoliyatdir. Xalqimiz ijtimoiy tafakkuridagi yangilanishlar
harakat faktoriga aylanib Milliy mustaqillik qo‘lga kiritilishi bilan istiqlol
yo‘llarimiz, milliy g‘oya va mafkuramiz aniq qilib belgilab olindi.
Mustaqil yurtda, sog‘lom aqlga muvofiq yangi ijtimoiy tuzumda
yashaydigan yoshlarning ma’naviyatini shakllantirishday zalvarli yumush borki, u
bilan pedagogika fani shug‘ullanadi. Shuning uchun ham pedagogik fikrni ilgarilab
ketgan davr, yangilanib borayotgan zamon talablari darajasiga etkazish ehtiyoji
tug‘ildi. Pedagogik qarashlardagi tub o‘zgarishlarni, jiddiy yangilanishlarni
umumlashtirish, ulardagi o‘tkinchi hamda turg‘un jihatlarni tasnif etish,
yangilangan pedagogikaning asosiy belgilarini tizim holiga keltirish vazifalari
bajarilishi ta’minlandi va milliy pedagogikada qaror topgan sifat. Yangilanishlarni
44](https://docx.uz/documents/d3038385-85dd-4113-b660-64d8dd56165d/page_43.png?v=1)
MUSTAQIL O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA‘LIM TIZIMI VA PEDAGOGIK FIKRLAR 1.docx