Mustaqil O’zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	517.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Mustaqil O’zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyati

Купить

Мавзу: O’збекистонда “Тадбиркор аёллар” уюшмасининг ташкил
топиши ва тарихий аhамияти. 1

MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………….3
I-bob. Mustaqil O’zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining
tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyati. …………………………………..8
1.1.O zbekistonda ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda’
Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil etilishi va uning o rni…
“ ” ’ ………
.8
1.2. Respublikamizda faol va ishbilarmon ayollar faoliyatining
rivojlanishi va uning ahamiyati… … ..18
………………………………………
II-bob. Mamlakatimizda tadbirkor ayollarning moddiy-ma naviy va
‘
huquqiy manfaatlarini o rni va ularning ahamiyati… ...27
’ ……………………
2.1.O zbekistonda tadbirkor ayollarning moddiy va ma naviy
’ ‘
sohalardagi o rni…
’ ..27 …………………………………………………………
2.2.Respublikada huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
tadbirkorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilinishi… 34
………………
Xulosa. ..52
………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati…
’ ......................54 …………………
Ilovalar… ………………………………………………………………… 2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki
yillaridanoq xotin-qizlarning qonuniy huquq va manfaatlarini ta minlash,‘
ularning qobiliyatini, iste dodini ro yobga chiqarish orqali oila hamda
‘ ’
jamiyatdagi mavqeini yuksaltirishga katta e tibor qaratib kelinayotgani
‘
bois bugungi kunda barcha sohalarda faol ayollar o z o rnini topib
’ ’
bormoqda.
O zbekistonda mustaqillik yillarida amalga oshirib kelinayotgan
’
ijtimoiy yo naltirilgan bozor islohotlari samaradorligini ta minlashda
’ ‘
ayollar rolining ortishi, ularning jamiyat hayotining barcha jabhalarida faol
ishtirok etish, onalik burchlarini bajarish bilan birga, ishlab chiqarishda
mehnat qilish uchun zarur huquqiy va ijtimoiy kafolatlarning yaratilganligi
shundan dalolat beradiki, respublika hayotining barcha sohalarini qamrab
olgan tub o zgarishlar, yangilanishlar tufayli ijtimoiy-iqtisodiy
’
muammolarni hal etish demokratik jarayonlarni amalga oshirishning eng
muhim shartlaridan bo lib kelmoqda. Bu masala hozirgi paytda dolzarb
’
muammo hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish hamda
modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta minlash
‘
g oyasini shakllantirishning asosiy tamoyillari Prezident Islom Karimov
’
asarlarida aniq-ravshan belgilab berilgan.
Mazkur g oya negizida teng huquqlilik tamoyillarining to laligicha
’ ’
kafolatlanganligi respublikaning salkam 13 millionga yaqin xotin-qizlari
manfaatiga to liq mos tushadi.
’
SHuningdek, Islom Karimovning respublikadagi xotin qizlar
tashkilotlari faoliyatini ayollar manfaatlarining amaldagi haqiqiy ifodachisi
va himoyachisiga, biz barpo etayotgan erkin fuqarolik jamiyatining tom
ma nodagi uzviy bir qismiga aylantirish borasidagi da vati yurtimizda
‘ ‘ 3

xotin-qizlarga bo lgan hurmat hamda katta ishonchning yana bir ifodasidir.’
Chunki yurtboshimiz ta kidlaganidek: Jamiyatning demokratik
‘ “
o zgarishlar yo lidan nechog li ilgarilab ketgani, shu jamiyatning
’ ’ ’
ayollarga bo lgan munosabati uning madaniy-ma naviy saviyasini
’ ‘
belgilaydi” 1
.
Islohotlarni amaliyotga tadbiq etishda respublika aholisining 51,2
foizini faol mehnat resurslarining 47,8 foizini tashkil etuvchi xotin
qizlarning tobora faollashib borayotganligi mustaqillik xotin-qizlarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga ulkan imkoniyatlar ochib berganligini,
bu ulug ne mat ayolning oila va jamiyatda o z o rniga ega bo lishiga
’ ‘ ’ ’ ’
kafolat ekanligini to la anglab yetganligidan dalolatdir.
’
2011 yil O zbekiston Prezidenti I.A.Karimov tomonidan Kichik
’ “
biznes va xususiy tadbirkorlik yili deb e lon qilindi. Bu esa soha rivoji
” ‘
uchun keng imkoniyatlarni yaratdi. ...kichik biznes va xususiy
“
tadbirkorlik-jamiyatimizning bugungi va kelajak taraqqiyotimiz, farovon
hayotimizning mustahkam tayanchi bo lishi shart”
’ 2
deb ta kidlaydi. – ‘
O zbekiston xotin-qizlari orasida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
’
sohalarda faoliyat olib borayotgan yetuk malakali mutaxassis kadrlar soni
yildan-yilga ortib bormoqda. Albatta ularning salohiyatidan oqilona
foydalanish, mavjud iste dod va iqtidorlarini to la ro yobga
‘ ’ ’
chiqarishlariga imkoniyat yaratish uchun keyingi yillarda milliy
qonunchilikda ham qator ijobiy o zgarishlar amalga oshirildi. Ayollarning
’
ijtimoiy-siyosiy faolligini tashkil etish va yuksaltirishda amalga
oshirayotgan O zbekiston olima ayollarining Olima uyushmasi (1992
’ “ ”
yil 9 yanvarda tashkil etilgan), O zbekiston ishbilarmon ayollari
’
Tadbirkor Ayol assotsiatsiyasi (1991 yil 4 yanvar), Respublika Xotin
“ ”
qizlar qo mitasi qoshidagi Ijodkor ayollar jamoat birlashmasi (1996 yil
’ “ ”
10 yanvar) hamda Faxriya ayollar uyushmasi (1996 yil 8 yanvar) va
“ ”
hokazolar misol bo lishi mumkin.
’ 4

Hozirgi davrda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
hamda rag batlantirish mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida’
Tadbirkor Ayol uyushmasi faoliyati hal qiluvchi strategik omillardan
“ ”
biri sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning davriy doirasi : 1991-2010 yillarni qamrab oladi.
Tarixiy jihatdan qisqa bo lgan ana shu davrda ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va
’
madaniy sohalarda ulkan o zgarishlar yuz berdi. Jumladan,
’
respublikamizda tadbirkorlik faoliyati yanada jadal rivojlanayotgani va
tadbirkorlik daromadi ortib borayotganligini Tadbirkor ayollar
“ ”
uyushmasi faoliyati misolida yoritib berildi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
’ : Tanlangan mavzuning
tarixshunosligi tahlili shuni ko rsatadiki, mustaqil O zbekistonda kichik
’ ’
biznes va xususiy tadbirkorlik tizimi faoliyati turli soha tadqiqotlari
tomonidan keng o rganilib kelmoqda. Bu davrning siyosiy, ijtimoiy-
’
iqtisodiy va madaniy sohalardagi faoliyati tarixchilar tomonidan alohida
mavzu sifatida olinib o rganilgan.
’
Mavzuga oid chop etilgan ilmiy tadqiqot ishlari, monografiyalar,
risola va matbuotda e lon qilingan adabiyotlarni aytib o tish mumkin.
‘ ’
O zbekistonning yangi tarixining uchinchi kitobi bo lgan,
’ ’
Mustaqil O zbekiston tarixi , O zbekiston Respublikasi Mustaqil
“ ’ ” “ ’
davlatning bunyod bo lishi kitobi, O zbekiston Mustaqillik odimlari
’ ” “ ’ ”
risolasi, Taraqqiyot va hamkorlik yo llarida monografiyalarida ham
“ ’ ”
tadbirkorlik faoliyati to g risida fikr bildirilgan
’ ’ 1
.
Mustaqillik davrida o zbek tarixshunosligi yangi uslubiy tamoyillari
’
asosida bitilgan va yangi sifat darajasiga ko tarilgan asarlar bilan boyitib
’
borildi. Asar mualliflari mustaqil O zbekistonda tadbirkorlik ishlari va
’
ularni rivojlantirish jarayonlarini, tadbirkorlik tamoyillari va ishbilarmonlik
imkoniyatlari munosabatlarini xolisona yoritdilar. Mustaqillik yillarida
yaratilgan bunday asarlar Parpiev U, Salomov I. Bozor iqtisodiyoti asoslari 5

va ishlab chiqarishni tashkil etish, Rasulov A. Bozor iqtisodiyoti asoslari,
Ғulomov S. Menejment asoslari, Tadbirkorlik va kichik biznes, Yo ldoshev’
Q., Muftaydinov, Abdurahmonov A. Iqtisod menejmenti, Xodiev B.,
Berkenov B., Kravchenko A. Biznes qiymatini baholash nomli asarlarida
faqat qisman tadbirkorlik yo nalishlarini ayrim muammolariga to xtalib
’ ’
o tganlar
’ 1
.
Tadqiqotning maqsad va vazifasi : Tadqiqot mavzusi va qo yilgan
’
masalaning dolzarbligidan kelib chiqib, ishning umumiy maqsadi
O zbekistonda tadbirkorlik faoliyati shakllantirish va rivojlantirish
’
jarayonida O zbekistonda Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil
’ “ ”
topish va tarixiy ahamiyatini o rganib, tahlil etishdan iborat.
’
Tadqiqotning aniq vazifalari quyidagicha belgilandi:
-Mustaqil O zbekistonda tadbirkorlikni rivojlanishi tarixini o rganib
’ ’
tahlil qilish;
-Mustaqil O zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
’
rivojlantirishda faol va ishbilarmonayollar faoliyatini yoritish;
-Tadbirkorlik va ishbilarmon ayollarning haq-huquqlarini va turli
manfaatlarini huquqiy himoya qilish xususiyatlarini ko rsatib berish;
’
-Respublikada ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va ularning
ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bandligini oshirish imkoniyatlari ko rsatib
’
berish.
Tadqiqotning nazariy metodologik asosi ni umumbashariy bilim
nazariyasi va milliy istiqlol g oyasining asosiy tamoyillari tashkil etadi.
’
Ishni bayon etishda O zbekiston tarixini yangi tamoyillariga tayangan
’
holda O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tarix fanini
’
rivojlantirishga oid qabul qilgan qarorlariga bayon qilingan tarixiy haqiqatni
xolislik va haqqoniylik kabi tamoyillari tashkil etadi.
Tadqiqotning muhim nazariy asosini O zbekiston Respublikasi
’
Qonunlari, Hukumatning turli mazmundagi hujjatlari hamda Prezident 6

I.Karimovning asarlari va turli sohadagi yo l-yo riqlari, ko rsatmalari’ ’ ’
tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi: O zbekistonda
’
Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil topishi va uning ahamiyati
” ”
yaxlit tarzda ilmiy adabiyotlarga, manbalarga va matbuot materiallariga
tayangan holda tadqiq etildi. Davlatimiz mustaqillikka erishgach,
siyosatimizning asosiy maqsadi kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
“ ”
rivojlantirishdan iborat bo ldi. O zbekistonda Tadbirkor ayollar
’ ’ “ ”
uyushmasi faoliyatini o rganish jarayonida bu holatlar ko rsatib berildi.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning ahamiyati: Tadqiqot ishidan kelgusida
O zbekiston tarixi, iqtisod fanlari va maxsus kurslarda tadbirkorlikka oid
’
ma lumotlardan manba sifatida foydalanish mumkin.
’
Tadqiqotning manbaviy bazasi : Mustaqillik davrida yaratilgan
asarlar, matbuot materiallaridan chop etilgan risolalardan foydalanildi.
Ushbu asarlar manba bo lib xizmat qiladi.
’
Bitiruv malakaviy ishi : Kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iborat. Ish 52 sahifani tashkil qiladi.
’ 7

I-BOB. MUSTAQIL O ZBEKISTONDA TADBIRKOR AYOLLAR’ “ ”
UYUSHMASINING TASHKIL TOPISHI VA UNING TARIXIY
AHAMIYATI
1.1.O zbekistonda ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda
’
Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil etilishi va uning o rni
“ ” ’
O zbekistonda mustaqillik yillarida amalga oshirib kelinayotgan
’
ijtimoiy yo naltirilgan bozor islohotlari samaradorligini ta minlashda
’ ‘
ayollar rolining ortishi, ularning jamiyat hayotining barcha jabhalarida faol
ishtirok etishi, onalik burchlarini bajarish bilan birga, ishlab chiqarishda
mehnat qilishi uchun zarur huquqiy va ijtimoiy kafolatlarning yaratilganligi
shundan dalolat beradiki, respublika hayotining barcha sohalarini qamrab
olgan tub o zgarishlar, yangilanishlar tufayli ijtimoiy-iqtisodiy
’
muammolarni hal etish demokratik jarayonlarni amalga oshirishning eng
muhim shartlaridan bo lib qolmoqda
’ 1
.
Fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish hamda
modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta minlash
‘
g oyasini shakllantirishning asosiy tamoyillari Prezident Islom Karimov
’
asarlarida aniq-ravshan belgilab berilgan. Mazkur g oya negizida teng
’
huquqlilik tamoyillarining to laligicha kafolatlanganligi respublikaning
’
salkam 13 millionga yaqin xotin-qizlari manfaatiga to liq mos tushadi.
’
Shuningdek, Islom Karimovning respublikadagi xotin-qizlar tashkilotlari
faoliyatini ayollar manfaatlarining amaldagi haqiqiy ifodachisi va
himoyachisiga, biz barpo etayotgan erkin fuqarolik jamiyatining tom
ma nodagi uzviy bir qismiga aylantirish borasidagi da vati yurtimizda
‘ ‘
xotin-qizlarga bo lgan hurmat hamda katta ishonchning yana bir ifodasidir.
’
Chunki, Yurtboshimiz ta kidlaganidek, Jamiyatning demokratik
‘ “
o zgarish-lar yo lidan nechog li ilgarilab ketgani, shu jamiyatning
’ ’ ’ 8

ayollarga bo lgan munosabati uning madaniy-ma naviy saviyasini’ ‘
belgilaydi .
”
Islohotlarni amaliyotga tadbiq etishda respublika aohlisining 51,2
foizini, faol mehnat resurslarining 47,8 foizini tashkil etuvchi xotin-
qizlarning tobora faollashib borayotganligi mustaqillik xotin-qizlarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga ulkan imkoniyatlar ochib berganligini,
bu ulug ne mat ayolning oila va jamiyatda o z o rniga ega bo lishiga
’ ‘ ’ ’ ’
kafolat ekanligini to la anglab yetilganligidan dalolatdir.
’
O zbekiston xotin-qizlari orasida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
’
sohalarda faoliyat olib borayotgan yetuk malakali mutaxassis kadrlar soni
yildan-yilga ortib bormoqda. Albatta, ularning salohiyatidan oqilona
foydalanish, mavjud iste dod va iqtidorlarini to la ro yobga
‘ ’ ’
chiqarishlariga imkoniyat yaratish uchun keyingi yillarda milliy
qonunchilikda ham qator ijobiy o zgarishlar amalga oshirildi. 2004 yilda
’
bo lib o tgan ikki palatali parlamentga saylovlar arafasida Prezident Islom
’ ’
Karimov tashabbusi bilan Saylovlar to g risida gi Qonunning 22-
“ ’ ’ ”
moddasiga kiritilgan o zgarishlarda xotin-qizlarning mamlakat uchun
’
imtiyozli kvotaning berilishi shular jumlasidandir. Unda har bir siyosiy
partiyadan mamlakat Qonunchilik palatasi va Senatiga bo ladigan
’
saylovlarda qatnashish uchun ko rsatilgan nomzodlarning kamida 30 foizi
’
xotin-qizlardan iborat bo lishi nazarda tutilgan. 2004 yilda o tkazilgan
’ ’
saylovlarda ishtirok etgan har bir siyosiy guruh o z a zolari tarkibidan eng
’ ‘
faol, vatanparvar, o z ishiga fidoyi va siyosiy-huquqiy ongi hamda
’
dunyoqarashi yuqori bo lgan ayollarning nomzodlarini mamlakat qonun
’
chiqaruvchi organiga deputat sifatida saylanishiga tavsiya etdi. Natijada
2004 yilgi saylov yakunlariga ko ra, Qonunchilik palatasida 18 foizni,
’
Senatda esa 15 foizni, 2009 yilgi saylovda esa 22 foiz va 13 foizni faol,
umumxalq manfaatini ustuvor deb biladigan ayollar tashkil etdi. Ochiq
e tirof etish mumkinki, bu holat ayollarning erkin fuqarolik jamiyatining
‘ 9

to laqonli a zosi sifatida siyosat maydoniga chiqishi uchun istiqbolda ham’ ‘
keng imkoniyatlar ochilganligini bildiradi.
Bugungi kunda respublikadagi mavjud har bir siyosiy partiya qoshida
Ayollar qanoti bo limi faoliyat yuritmoqda. Siyosiy partiyalardagi
“ ” ’
a zolar soni xotin-qizlar hisobiga tobora ortib bormoqda. Chunki
‘
demokratik jarayonlar xotin-qizlarsiz tasavvur etilmas ekan, siyosat
borasida, mamlakatni boshqarishda xotin-qizlar ulushining ortib borishidan
jamiyat faqat manfaat ko radi. Bu borada O zbekiston Xalq demokratik
’ ’
partiyasi Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati-O zbekiston Liberal
’
demokratik partiyasidagi ijobiy ishlarni ta kidlash joiz. Zero, har bir
‘
siyosiy partiyaning maqsad va vazifalari aks etgan dasturi va saylovoldi
dasturida ham xotin-qizlar va yoshlar manfaatlarini himoya qilishga
qaratilgan bir qancha bandlar borki, ularning bajarilishi tinimsiz, muntazam
ishlashni, barcha islohotlarda faol bo lishni taqozo etadi.
’
Xotin-qizlarning siyosiy jarayonlarda ongli ishtirok etishiga erishish,
erkin jamiyatning ozod fuqarolari bo lish yo lida respublika Xotin-qizlar
’ ’
qo mitasi, Olima ayol , respublika Oila ilmiy-amaliy markazi,
’ “ ” “ ”
nodavlat va notijorat Mehr uyushmasi, jamoatchilik fikrini o rganuvchi
“ ” ’
Ijtimoiy fikr markazi, Sog lom avlod uchun xalqaro xayriya
“ ” “ ’ ”
jamg armasi kabi qator jamg arma va tashkilotlar, mahalliy hokimiyatlar
’ ’
hamkorlikda faoliyat yuritib, yangi qonunlar ishlab chiqilishida ham
tashabbus ko rsatib kelmoqdalar. Binobarin, respublika iqtisodiy
’
rivojlanishida barqarorlik muhiti hukm surayotgan ekan, bu jarayon o z-
’
o zidan ayollarning yanada serg ayrat va shijoat bilan ishtirok etishiga
’ ’
sharoit yaratadi. Bozor iqtisodiyoti tamoyillarining jamiyat rivojida
qo llanilishi ayollarning mehnat faoliyatida faol qatnashishini
’
ta minlaydi.
‘
Yurtboshimiz rahnamoligida olib borilayotgan islohotlar samarasi
o laroq, xotin-qizlar bandligi muammosini ijobiy hal qilish,
’ 10

O zbekistonda ishsizlik darajasini qisqartirish maqsadida qabul qilingan’
bandlikka ko maklashuvchi davlat dasturlari hamda yangi ish o rinlarini
’ ’
yaratish bo yicha quyidagi tadbirlar amalga oshirilmoqda:
’
-katta sarmoyalarni talab qilmaydigan kichik va o rta tadbirkorlikni,
’
oilaviy mehnat va kasanachilikni qo llab-quvvatlash;
’
-bandlik xizmatlarida hisobda turgan kishilardan jamoat ishlarida
samarali foydalanish;
-qisqartiriladigan xodimlar bilan mehnat shartnomasini bekor
qilmasdan, malakasini o zgartirish asosida ishsizlikning oldini olish;
’
-joylarda bandlikka yordam beruvchi xususiy byurolar tarmog ini
’
kengaytirish.
Keyingi yillarda aholining, jumladan, xotin-qizlarning bandligini
ta minlash, kasanachilik, kichik korxonalar va mikrofirmalarni
‘
rivojlantirish uchun sharoitlar yaratish borasida davlat tomonidan
ko rilayotgan chora-tadbirlar ancha kengaydi. Xususan, Farg ona viloyati
’ ’
aholisini ish bilan ta minlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash yuzasidan
‘
chora-tadbirlar hududiy dasturi asosida 2009 yil davomida 32 ming 534
nafar xotin-qiz ishga joylashtirildi, 870 nafar ayol kasbga yo naltirish
’
maqsadida qayta o qitildi. Kasanachilik asosida xotin-qizlar uchun 2854 ta
’
ish o rni tashkil etildi. Ushbu maqsadlarga erishishda O zbekiston
’ ’
Respublikasi Prezidentining 2006 yil 5 yanvarda qabul qilingan Yirik
“
sanoat korxonalari bilan kasanachilikni rivojlantirish asosidagi ishlab
chiqarish va xizmatlar o rtasida kooperatsiyani kengaytirishni
’
rag batlantirish chora-tadbirlari to g risida gi farmoni, shuningdek,
’ ’ ’ ”
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 11 yanvarda
’
qabul qilingan 1-sonli qarori muhim omil bo lmoqda.
’
Ushbu hujjatlar aholini kasanachilik sohasiga keng jalb qilish uchun
quyidagi qulay sharoitlarni yaratadi: 11

-kasanachilarga yuklatilgan ishni bajarish uchun foydalanishga
topshirilgan beg araz mulkka (asbob-uskunalar, jihozlar) soliq bo yicha’ ’
imtiyozlar belgilash, shuningdek, mehnat shartnomalariga asosan
kasanachilarga to lanadigan haq miqdorida yagona ijtimoiy to lov
’ ’
to lashdan ozod qilish;
’
-kasanachilar mehnatini ijtimoiy himoyalash va muhofaza qilishni
ta minlashga qaratilgan choralar tizimini mustahkamlash.
‘
Xulosa qilib aytganda, respublikada ayollar tadbirkorligini
rivojlantirish va ularning ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bandligini oshirish
uchun katta imkoniyat va salohiyat mavjud. Davlat tomonidan ayollarning
jamiyatdagi huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy ahvolini, yashash va mehnat
qilish sharoitlarini, ta lim olishini, onalar va bolalar sog ligini saqlashni
‘ ’
yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni o tkazishga katta e tibor berilayotgani
’ ‘
ham quvonarli holdir.
Fuqarolik jamiyatining shakllanishida va ayollarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini oshirishda nodavlat tashkilotlari va fuqarolarning o zini-o zi
’ ’
boshqarish organlari muhim ahamiyat kasb etadi. O zbekiston
’
Respublikasining Nodavlat-notijorat tashkilotlari to g risida gi (1999
“ ’ ’ ”
yil 14 aprelda qabul qilingan, 2004 yil 30 aprelda uning XVIII bo limiga
’
tahririy o zgartirishlar kiritilgan) qonunning 2-moddasida Nodavlat-
’ “
notijorat tashkiloti- jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan
“
ixtiyoriylik asosida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o z
’
faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni
(foydani) o z qatnashchilari (a zolari) o rtasida taqismlamaydigan
’ ‘ ’
o zini-o zi boshqarish tashkilotidir , deb ta rif beriladi. Ko rinib
’ ’ ” ‘ ’
turibdiki, nodavlat-notijorat tashkilotlari fuqarolarning ixtiyori bilan
tuziladi, daromad (foyda) olish ularning asosiy faoliyati bo lmasligi zarur.
’
Agar ular pullik xizmat ko rsatsa, ya ni qonunda qayd etilganidek,
’ ‘
noshirlik faoliyatini amalga oshirsa, tadbirkorlik tuzilmalarini tashkil etsa, 12

ushbu mablag larni o z faoliyatini takomillashtirishga sarflashi nazarda’ ’
tutiladi. Demak, nodavlat-notijorat tashkilotlari aholiga pullik xizmatlar
ko rsatishi mumkin.
’
Qonunda nodavlat-notijorat tashkilotlarining tasnifi berilmagan, ammo
ilmiy adabiyotlarda ular quyidagicha tasniflanadi:
-kasaba uyushmalari;
-yoshlar tashkilotlari;
-faxriylar tashkilotlari;
-xotin-qizlar tashkilotlari;
-fizkultura va sport uyushmalari;
-ijodiy uyushmalar;
-diniy tashkilotlar;
-turistik uyushmalar;
-baynalminal uyushmalar;
-ekologik tashkilotlar;
-fan va texnika tashkilotlari;
-vatan himoyachilari tashkilotlari;
-madaniyat, maorif va san at uyushmalari.
‘
Bu xil tasniflash haqida turlicha fikrlarni bildirish mumkin. Masalan,
2,3,4 guruhda (yoshlar, fxriylar va xotin-qizlar) demografik belgilar, keyingi
5-13 guruhlarda qiziqishlar asos qilib olingan
Nodavlat-notijorat tashkilotlari (NNT)ni ayollarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini tashkil etish va oshirish bilan bevosita va bilvosita
shug ullanuvchi tashkilotlarga ajratib tasniflash ham mumkin
’ 1
.
Bevosita tashklotlarga-siyosiy partiyalarda xotin-qizlar bilan ish olib
boruvchi bo limlar, mahalla, ovul, kengashlar va fuqarolarning o zini-
’ ’
o zi boshqarish organlaridagi xotin-qizlar bilan ishlash qo mitalari kirishi
’ ’
mumkin. Siyosiypartiyalar qoshidagi xotin-qizlar bilan ishlash bo limlari
’
ayollarning siyosiy faolligini oshirish orqali ularning Oliy Majlis, mahalliy 13

hokimiyat organlari, deputatlar kengashlariga saylanishi uchun kurashadi.
Masalan, O zbekiston Liberal-demokratik pratiyasida ayollarning siyosiy’
faolligi, jamiyatdagi roli va mavqeini oshirish bo limi, Xalq demokratik
’
partiyasida faol ayollar qanoti, Adolat sotsial-demokratik partiyasida Xotin-
qizlar kengashi, Milliy tiklanish demokratik partiyasida ayollar qanoti
kabilar faoliyat ko rstib kelmoqda.
’
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga qaratilgan NNT
lardan biri-O zbekiston Respublikasi Xotin-qizlar qo mitasi hisoblanadi.
’ ’
Ushbu tashkilot 1991 yil 23 fevralda tashkil topgan va shu yilning 28
noyabrida adliya idoralarida ro yxatdan o tgan. Bugungi ma lumotlarga
’ ’ ‘
ko ra tashkilotda 35 mingga yaqin a zo bor.
’ ‘
Xotin-qizlar qo mitasi o z oldiga qo ygan keng miqyosdagi
’ ’ ’
vazifalar ichida davlat va jamiyat ishlarini boshqarishga ayollarni jalb etish
asosiy o rinda turadi. Boshqarish ishlariga jalb etish deganda qo mita
’ “ ” ’
a zolarining hukumatning kundalik tashkiliy va boshqarish ishlariga
‘
bevosita aralashish, davlat idoralariga taalluqli vazifalarni o z bilganicha
’
tashkil etish, volyutarizm nazarda tutilmaydi. Shuni esda tutish zarurki, har
qanday jamoat birlashmasi, shu jumladan, nodavlat-notijorat tashkilotlari
ham davlat va jamiyatni boshqarish ishlariga, birinchidan, qonunlarda
belgilangan tartibda aralashishi mumkin, ikkinchidan, ular davlat ishlarida
xizmat qilayotgan professional mutaxassislar o rnini egallashga yoki
’
funktsiyalarini bajarishga da vogar bo lolmaydi, uchinchidan, NNT
‘ ’
larning takliflari, ko rsatmalari, usullari tavsiyaviy xususiyatga ega bo lib,
’ ’
ular mavjud boshqaruv tizimlarining faoliyatini, boshqaruv texnologiyasini
takomillashtirishga, ularning samarasini oshirishga xizmat qilganidagina
inobatga olinadi. Shuning uchun ham O zbekiston Respublikasining
’
O zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari to g risida gi
“ ’ ’ ’ ”
qonunida (1991 yil 15 fevralida qabul qilingan, 1992, 1997, 2003 va 2004
yillarda qo shimchalar kiritilgan) shu fikr maxsus qayd etiladiki,
’ 14

jamiyatning axloqiy negizlarini, umumbashariy insonparvarlik“
qadriyatlarni buzishga qaratilgan, shuningdek konstitutsion tuzumni
g ayriqonuniy yo l bilan o zgartirish yoki O zbekiston Respublikasi
’ ’ ’ ’
hududining birligini buzish, urushni, zo ravonlikni va shafqatsizlikni,
’
jamiyatni parchalashga olib boradigan ijtimoiy, shu jumladan, sinfiy,
shuningdek irqiy, milliy va diniy adovatni avj oldirish, qonun bilan
taqiqlangan boshqa xatti-harakatlar qilish maqsadini ko zlaydigan jamoat
’
birlashmalarining tuzilishiga yo l qo yilmaydi .
’ ’ ”
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini yuksaltirish vazifalari bilan
bevosita O zbekiston huquqshunos ayollarining jamoat birlashmasi (1999
’
yil 22 fevralda tashkil etilgan), SHarq ayoli xalqaro ayollar
“ ”
jamg armasi (1999 yil 10 yanvarda tashkil etilgan), Ayol va jamiyat
’ “ ”
instituti (1997 yil 10 sentyabrda tashkil etilgan), Kamolot yoshlar
“ ”
ijtimoiy harakati qoshidagi XXI asr ayoli markazi (1999 yil 8 yanvarida
“ ”
tashkil qilingan) kabi muassasalar shug ullanadi.
’
Yurtboshimizning ta kidlashicha, Xotin-qizlar qo mitasi o zida
‘ “ ’ ’
avvalo jamoatchilik tashabbusini mujassam etadigan tuzilmadir. U xotin-
qizlarning jamoatchilik asosida tuziladigan boshlang ich tashkilotlari orqali
’
ayollarning haq-huquqlarini va turli manfaatlarini himoya qilish, ularning
o ziga xos muammolarini yechishga qaratilgan tabiiy intilishlarini ifoda
’
etadi. Agarki, biz ertangi kunimizni chuqurroq tasavvur etadigan bo lsak,
’
Xotin-qizlar qo mitasini fuqarolik jamiyatining tom ma nodagi uzviy bir
’ ‘
qismiga aylantirish haqida o ylashimiz zarur... Fuqarolik jamiyatining eng
’
asosiy belgisi-bu davlatning vazifa-vakolatlarini jamoat tashkilotlariga
bosqichma-bosqich o tkazish orqali fuqarolarning ijtimoiy faolligini,
’
siyosiy madaniyatini oshirishdan iborat. Biz o z oldimizga qo ygan kuchli
’ ’
davlatdan kuchli jamiyatga o tish vazifasi mana shu va shunga o xshash
’ ’
jarayonlarda o z ifodasini topishi zarur .
’ ” 15

Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini tashkil etish va yuksaltirishni
bilvosita amalga oshirayotgan NNTlarga O zbekiston olima ayollarining’
Olima uyushmasi (1992 yil 9 yanvarda tashkil etilgan), O zbekiston
“ ” ’
ishbilarmon ayollari Tadbirkor ayol assotsiatsiyasi ()1991 yil 4 yanvar),
“ ”
Qoraqalpog iston Respublikasi Xotin-qizlar qo mitasi qoshidagi Ijodkor
’ ’ “
ayollar jamoat birlashmasi (1996 yil 10 yanvar), Ilimpaz xayal olima
” “ ”
ayollar uyushmasi (1996 yil 8 yanvar) hamda Faxriya ayollar uyushmasi
“ ”
(1996 yil 8 yanvar) va hokazolar misol bo lishi mumkin.
’
2005 yilda O zbekiston Respublikasida NNTlarning faoliyatini aniq
’
ijtimoiy maqsadlarga yo naltirish, ularning fuqarolik jamiyatining faol
’
institutlariga aylanishiga uslubiy va amaliy yordam berish maqsadida
O zbekiston nodavlat-notijorat tashkilotlari Milliy Assotsiatsiyasi tashkil
’
etildi. Hozirgi kunda ushbu tashkilot atrofiga 5 mingdan ziyod NNTlar
birlashgan. Ma lumotlarga ko ra, ularning 30-33 foizi bevosita ayollar
‘ ’
masalasi bilan shug ullanadigan uyushmalardir.
’
Suhbatlar paytida ma lum bo ldiki, ko pchilik ayollar NNTning
‘ ’ ’
ijtimoiy-siyosiy ahamiyatini hali to liq tasavvur etmaydilar. Ular
’
tashkilotning har qanday vazifasini bajarishga tayyor ekanligini bildirgan
holda, o zlari kamdan-kam holda biror tashabbus bilan chiqadilar, asosan
’
ijrochilikni yaxshi ko radilar.Ijrochilik qanchalik muhim fazilat
’
bo lmasin, bu ixtiyoriy faoliyatga asoslanuvchi nodavlat tashkilotlarida
’
ishlash uchun yetarli emas. Yangi g oyalarni ilgari surish, tadbirkorlik
’
borasida tashabbus ko rsatish, uyushmaga kirmagan boshqa ayollarda
’
ijtimoiy faollikni shakllantirish-NNTlarda ayol-liderlarning kundalik
vazifasi bo lishi darkor.
’
Bugun respublikamizda gender masalalari bilan shug ullanuvchi
’
qirqqa yaqin NNTlar faoliyat ko rsatadi (filiallari ham bor). Ularning
’
maqsadi oilaviy munosabatlarda ijtimoiy hayotda uchraydigan 16

notengliklarni bartaraf etish, ayollarning huquq va erkinliklarini himoya
qilish, xotin-qizlarni iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotga jalb etishdir.
Bugungi kunda O zbekistonda davrning eng dolzarb masalalari bilan’
shug ullanayotgan o z faoliyatlari bilan ayollarning ba zi ijtimoiy
’ ’ ‘
muammolarini yechishda davlat organlari bilan yaqin hamkorlik qilayotgan
nodavlat-notijorat tashkilotlardan biri- Istiqbolli avlod axborot-ma rifat
“ ” ‘
markazlariir. Ushbu markazlar O zbekistonning 10 ta viloyatida faoliyat
’
yuritib, o zaro hamkorlik to g risidagi memorandum asosida odam
’ ’ ’ “
savdosi muammosining oldini olish va unda jabrlangan ayollarni
”
reabilitatsiya qilishlarini amalga oshirmoqdalar.
Zero, ijtimoiy-siyosiy borliq o zini o ta murakkabligi bilangina
’ ’
emas, balki millionlab kishilar hayoti va taqdiriga bog liq ekanligi, qabul
’
qilingan har ijtimoiy-siyosiy qaror ana shu kishilar turmush tarziga ta sir
‘
etishi bilan ham maxsus bilimlarni siyosat falsafasiga oid qarash va
tasavvurlardan xabardor bo lishni taqozo etadi.
’ 17

1.2. Respublikamizda faol va ishbilarmon ayollar faoliyatining
rivojlanishi va uning ahamiyati
Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq xotin-
qizlarning qonuniy huquq va manfaatlarini ta minlash, ularning‘
qobiliyatini, iste dodini ro yobga chiqarish orqali oila hamda jamiyatdagi
‘ ’
mavqeini yuksaltirishga katta e tibor qaratib kelinayotgani bois bugungi
‘
kunda barcha sohalarda faol ayollar o z o rnini topib bormoqda.
’ ’
O zbekistonda 2007 yil ma lumotlariga qaraganda aholi soni 26,6
’ ‘
millionga yetdi. Uning 13,3 millioni ya ni 50 foizini ayolar tashkil etadi.
‘
Ma lumki, ayollar jamiyatda aholining takror barpo bo lishi oilalarning
‘ ’
shakllanishida ishtirok etuvchi asosiy ijtimoiy-demografik guruhdir.
Bugungi kunda mamlakatimizda oilalar soni 6 milliondan oshdi. Har
bir oilada o rtacha 5-6 nafar kishi istiqomat qiladi. Har yili 165 mingdan
’
ortiq yangi oilalar paydo bo ladi, 500-535 ming atrofida chaqaloqlar
’
tug iladi. Bu raqamlarni o qir ekanmiz, avvalo ko z o ngimizda oila
’ ’ ’ ’
sohibasi, farzandlar onasi-ayol gavdalanadi. Ayolsiz oilani tasavvur etib
bo lmaydi. Farzandlarni dunyoga keltirishdan tortib, ularning mustaqil
’
hayot bo sag asiga kuzatgunga qadar bo lgan barcha zaruriy ishlar,
’ ’ ’
oiladagi saranjom-sarishtalik, iqtisodiy ro zg ordagi muammolarni
’ ’
vaqtida ko ra bilish ayol zimmasidagi asosiy ishlardir. Shu bilan bir
’
qatorda XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ayollar ijtimoiy ishlab
chiqarishda ham ishtirok eta boshladi.
SHunisi e tiborliki, keyingi yillarda jamiyat ishlab chiqarishida band
‘
bo lgan ayollar soni tez sur at bilan oshib bormoqda. Masalan, 2000-2006
’ ‘
yillarda xalq xo jaligida band bo lgan iqtisodiy faol ayollar soni 3,9
’ ’
milliondan 5,0 millionga yetdi. Bugungi kunda mamlakatimizda
iqtisodiyotga band aholining 47,8 foizini ayollar tashkil etadi. 2000-2006
yillarda ishchi va xizmatchilarning umumiy sonida ayollar salmog i 43,1
’ 18

foizdan 47,8 foizga yetdi. O zbekiston xalq xo jaligining turli sohadagi’ ’
ayollarning ishtiroki haqida aniq raqamlar keltirilgan.
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayotga qiziqishlari, ular
faoliyatida ommaviy axborot vositalarining muhim o rin tutishida ham
’
ko rinib turibdi. Barcha tadbirkor ayollar uchun kasb faoliyatlari bilan
’
oilani maqbul tarzda muvofiqlashtirish muammosi nihoyatda muhim va
dolzarbdir. Yangi bozor munosabatlariga o tish, o z biznesini yaratish,
’ ’
malakali mutaxassis bo lishga intilish, ayol kishining ish vaqtini ancha
’
ko paytirib, bo sh vaqtini qoldirmaydi. Ayollarning uy-ro zg or
’ ’ ’ ’
ishlarini iloji boricha yengillashtirish. Birinchi galda maishiy turmush
sharoitlarini yaxshilash va uy ishlarida zamonaviy maishiy texnikadan
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ko pchilik tadbirkor ayollar 34,7
’
xizmat majburiyatlari uchun kuniga 9-10 soatgacha haftasiga 50-65
soatgacha vaqt sarflashar ekan.
Tadbirkor ayollarning tijorat tadbirkorlik faoliyatlarini rivojlantirishda
va ularga zarur yordam ko rsatishda turli xil davlat strukturalari mahalliy
’
ijroiy hokimiyat idoralari, bojxona bo limlari muhim ahamiyat kasb etadi.
’
Bundan tashqari, tuman va shahar soliq nazorati idoralari ham ayollarning
o zlarining kuchlariga ishonishlarini taqozo etadi. Doimo o zgarib
’ ’
turuvchi bozor sharoitiga moslasha olishlari kerak 1
.
Darhaqiqat, hozirgi ijtimoiy-siyosiy hayotimizni ayollarning faol
ishtirokimiz tasavvur etib bo lmaydi. Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib,
’
Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati-O zbekiston Liberal-demokratik
’
partiyasi vakillari ham o z faoliyatida xotin-qizlarni ijtimoiy-huquqiy
’
qo llab-quvvatlashga, ularning kasbiy va ijodiy izlanishlari uchun keng
’
imkoniyatlar yaratishga, ayniqsa, tadbirkorlik va fermerlik bilan
shug ullanuvchi ayollarga muntazam ravishday amaliy yordam
’
ko rsatishga alohida e tibor berilmoqda. Partiyaning Ayollar qanoti
’ ‘ “ ”
esa bu boradagi ishlarni amalga oshirida yetakchi bo g in hisoblanadi.
’ ’ 19

Ayni paytda O zLiDeP safidagi ayollarning siyosiy faolligini,’
jamiyatdagi o rni va mavqeini oshirish bo limlari tomonidan xotin-qizlar
’ ’
partiyaning boshlangich tashkilotlariga, viloyatlar, shahar va tumanlar
Kengashlariga jalb etilib, ular o rtasida turli shakldagi tadbirlarni olib
’
borilayotgani e tiborga molikliginita kidlash joiz.
‘ ‘
2004 yil partiya a zolari orasida ayollar soni 45 ming 767 nafarni
‘
tashkil etgan bo lsa, bugun ularning soni 62 ming 600 nafardan oshib ketdi.
’
E tiborli jihati, O zLiDePning yetti mingdan ortiq boshlang ich
‘ ’ ’
tashkilotlarining qariyb ikki mingtasiga xotin-qizlar rahbarlik qilayapti.
O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi hamda
’
xalq deputatlari mahalliy kengashlariga 2009 yil 27 dekabrda o tkazilgan
’
saylovlar natijalariga muvofiq, parlament quyi palatasida O zLiDePdan
’
saylangan 52 deputatdan 11 nafari ayollardir. Mahalliy davlat hokimiyati
vakillik organlarida esa partiyadan saylangan 351 nafar ayol deputat faoliyat
ko rsatayapti. Ulardan 6 nafari O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
’ ’
Senati a zoligiga saylangan.
‘
Qayd etish joizki, O zLiDeP Ayollar qanoti xotin-qizlar
’ “ ”
o rtasida partiyaning maqsad-vazifalarini, liberal-demokratik g oyalarni
’ ’
targ ib etish barobarida rahbarlikka layoqatli xotin-qizlar zaxirasini tashkil
’
qilishga ham alohida ahamiyat berib, yurtimizning barcha hududlarida
Yosh lider qizlar klublari faoliyatini yo lga qo ygan. Klub a zoligiga
“ ” ’ ’ ‘
millati, ma lumoti va ijtimoiy kelib chiqishidan qat i nazar, 16 yoshdan
‘ ‘
25 yoshgacha bo lgan xotin-qixlar qabul qilinadi. Demokratik
’
islohotlarning yangi bosqichida ayollar faolligi, tashabbuskorligi har
qachongidan ko ra dolzarb ahamiyat kasb etayotganini inobatg olsak,
’
bunday klublarga kuchli ehtiyoj sezilishi tabiiydir.
Klubimiz a zolaridan to rt nafari ayni vaqtda turli mas ul
‘ ’ ‘
vazifalarda muvaffaqiyatli faoliyat ko rsatayotgan bo lsa, qolganlari
’ ’
o qish va ishda, jamoat tadbirlarda peshqadamlikni qo ldan bermaslikka
’ ’ 20

intilayotgan qizlardir,-deydi O zLiDeP Navoiy shahar Kengashi qoshidagi’
klub raisi Shahnoza Abloqulova.-Tengdosh dugonalarimizning siyosiy-
huquqiy tafakkurini yanada yuksaltirishda, umuman, ularning
dunyoqarashini zamonaviy bilim va liberal-demokratik g oyalar bilan
’
boyitishda klubning ta siri kuchli.
‘
Azaldan or-nomusli, mehr-oqibatli, oilasiga sadoqatli bo lgan
’
o zbek ayoli bugungi kunda zamonaviy texnologiyalarni, bozor iqtisodiyoti
’
asosi-ishbilarmonlik va tadbirkorlikni puxta o zlashtirmoqda.
’
Ma lumotlarga ko ra, hozirda O zLiDeP a zosi bo lgan 20 mingdan
‘ ’ ’ ‘ ’
ortiq ayollar tadbirkorlik faoliyati bilan shug ullanayapti. Partiya elektorati
’
vakillari- tadbirkor va fermer ayollar tomonidan faqat 2010 yilda mavsumiy
ish o rinlarini qo shib hisoblaganda, 15 mingdan ortiq yangi ish o rinlari
’ ’ ’
yaratilgani zamonaviy o zbek ayolining salohiyati naqadar yuksak
’
ekanidan dalolat beradi.
Partiyamiz xotin-qizlarning davlat va jamiyat boshqaruvida, kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida faol ishtirok etishiga katta e tibor
‘
qaratadi,-deydi O zLiDeP Siyosiy Kengashi Ijroiya qo mitasi raisi
’ ’
o rinbosari Muxlisa Akramova.-Joriy Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
’
yilida amalga oshirilishi lozim bo lgan partiyaviy vazifalar doirasida,
’
ayniqsa, qishloq hududlarida yashovchi ayollarimizni tadbirkorlik
faoliyatiga jalb etish bilan bog liq amaliy harakatlarimizni yanada
’
kuchaytirishga kirishdik. Bu borada bir qator yangi loyihalarni ishlab
chiqdik. Ulardan biri Tadbirkorlik tamoyillari va ishbilarmonlik
“
imkoniyatlari deb nomlangan. O zbekiston Savdo-sanoat palatasi bilan
” ’
hamkorlikda ishlab chiqilgan mazkur loyihadan ko zlangan asosiy maqsad
’
ayollarimizning siyosiy va huquqiy bilimini yanada boyitish hamda qishloq
hududlarida tadbirkorlik faoliyatini yo lga qo yish niyatida bo lgan
’ ’ ’
xotin-qizlarga biznes-rejalar tuzish, kredit olish, tadbirkorlik faoliyatini 21

ro yxatdan o tkazish bilan bog liq masalalarda amaliy yordam’ ’ ’
ko rsatishdir.
’
Darvoqe, fuqarolarimizda, ayniqsa, barkamol insonlab bo lib kamol
’
topayotgan navqiron avlod vakillarida tadbirkorlik ko nikmalarini
’
rivojlantirishga doimiy e tibor qaratadigan O zLiDeP yaqinda yana bir
‘ ’
xayrli loyihani amalga oshirishni rejalashtirmoqda. U onalik va bolalikni
ijtimoiy muhofaza qilish, sog lom oilani shakllantirish, millat genofondini
’
asrash, shuningdek, mahallalarda xotin-qizlarning ekologik va tibbiy
madaniyatini yanada yuksaltirishni ko zda tutadi.
’
Mamlakatimizda ayollarning oila va jamiyatdagi mavqeini
yuksaltirish, ularning barcha sohalarda o z iqtidori va salohiyatini
’
namoyon etishi uchun zarur shart-sharoit yaratishga alohida e tibor
‘
qaratilmoqda. Buning samarasi o laroq, ijtimoiy hayotning barcha
’
jabhalarida, xususan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati rivojida
ham xotin-qizlarning o rni, mavqei tobora ortib borayotir.
’
Joriy yilning Kichik biznes va tadbirkorlik yili deb nomlanishi
“ ”
ham bu boradagi sa y-harakatlarni yana birga ko tarib, tadbirkorlar uchun
‘ ’
yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. 2006 yilda tashkil topgan Jizzax
viloyat Hunarmand ayollar assotsiatsiyasi ham mavjud imkoniyatlardan
“ ”
samarali foydalangan holda xotin-qizlarni kasb-hunarga o rgatish, ularning
’
tadbirkorlik faoliyatini boshlashi uchun har tomonlama ko mak berish,
’
soha bo yicha kasbiy salohiyatini oshirish kabi xayrli ishlarni amalga
’
oshirib kelayotgan ana shunday nodavlat notijorat tashkilotlardan biridir.
Mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub ektlarini
‘
rivojlantirishga bo lgan e tibor yildan-yilga ortib bormoqda,-deydi
’ ‘
mazkur assotsiatsiya raisi Sadoqat Yo ldosheva. Ayniqsa,
’
ishbilarmonlarning, xususiy, tadbirkor ayollarning davlatimiz tomonidan
moddiy va ma naviy qo llab-quvvatlanishi, huquqiy manfaatlarining
‘ ’ 22

qonuniy himoyalanishi, yaratib berilayotgan shart-sharoitlar sohasida
erishilayotgan muvaffaqiyat-larning asosiy omili bo lmoqda.’
Ma lumki, O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi
‘ ’
Nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlarini qo llab-quvvatlash Jamoat fondi tomonidan nodavlat notijorat
’
tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari o rtasida grant
’
tanlovi o tkazib kelinayapti. Jizzax viloyat Hunarmand ayollar
’ “ ”
assotsiatsiyasi ham o tgan yili mazkur tanlovda Qishloq ayollarini
’ “
oilaviy biznes asoslariga o rgatish deb nomlangan loyihasi bilan ishtirok
’ ”
etib, grant mablag larini qo lga kiritdi.
’ ’
Assotsiatsiyamiz hozirda mazkur loyiha doirasida Jizzax, Baxmal,
Ғallaorol tumanlari hududlaridagi xotin-qizlarga uy sharoitida o’z
tadbirkorlik faoliyatini boshlashi uchun tikish-bichish, zardo’zlik,
qandolatchilik, turli salatlar va konservalar tayyorlash hamda milliy
hunarmandchilik mahsulotlarini yaratish bo yicha kasb-hunarga
’
o rgatmoqda,-deydi ushbu assotsiatsiyaning ijrochi direktori Mavluda
’
Jabborova.-SHuningdek, tadbirkorlikka layoqati bor xotin-qizlarga
iqtisodiyot asoslari, marketing va biznes reja tuzish, bankdan kredit olish
tartibi, dastlabki biznesini yo lga qo yish yuzasidan ham o quv kurslari
’ ’ ’
tashkil etilgan. Bu kurslarni tamomlagan xotin-qizlar sertifikatni qo lga
’
kiritishi bilan birga, kredit olish, ish bilan ta minlash, homiylar va ishlab
‘
chiqarish korxonalari bilan shartnomalar tuzish singari imkoniyatga ega
bo ladilar.
’
Ta kidlash lozimki, assotsiatsiya tomonidan grant-loyiha bo yicha
‘ ’
nomi yuqorida ta kidlangan tumanlardagi 130 nafardan ortiq xotin-qizlar
‘
uch oy davomida turli kasb-hunar o rganib, tadbirkorlik faoliyatini
’
boshlaydilar. Jumladan, rejaga muvofiq ayni paytda qandolatchilik kursida
58 nafar, tikuvchilik kursida 56 nafar, konservalash va salatlar tayyorlash
kursida 75 nafar xotin-qizlar o qitilmoqda. Shuningdek, Jizzax shahri
’ 23

Mehrjon non mahsulotlari zavodida qandolatchilik kursi bo yicha 30“ ” ’
nafar xotin-qiz malaka oshirishi rejalashtirilgan.
Bundan tashqari, assotsiatsiyaning viloyat bo yicha qator filiallari
’
tashkil etilgan. Bu bo linmalarda assotsiatsiyaning faol a zolari qishloq
’ ‘
joylardagi tadbirkorlikka qiziqqan xotin-qizlar uchun biznes-reja tayyorlash,
maslahat va axborot xizmatlar ko rsatish, ularning milliy hunarmandchilik
’
bo yicha bilim va mahoratini oshirish ishlarini keng yo lga qo ygan.
’ ’ ’
Qolaversa, tadbirkorlar tomonidan ishlab chiqarilgan hunarmandchilik
mahsulotlarining tizimli ravishda sotilishi, turli ko rgazma va
’
yarmarkalarning tashkil qilinishi tadirkorlikka havasmand xotin-qizlarda
sohaga doir ko nikmalarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb
’
etmoqda.
Aytish joizki, bugungi kunda mazkur tashkilotda bilim va mahoratini
oshirgan, jamiyatimiz ravnaqi yo lida betinim izlanib, mehnat qilayotgan,
’
o z haq-huquqlarini yaxshi bilgan, intellektual salohiyati yuksak, o z
’ ’
ishining ustasi bo lgan ko plab xotin-qizlar xususiy tadbirkorlik
’ ’
faoliyatini yo lga qo yishgan.
’ ’
Mamlakatimizda tadbirkorlik sub ektlarini rivojlantirish, yangi ish
‘
o rinlari yaratish, aholining barqaror daromad manbaiga ega bo lishida
’ ’
muhim omil bo ladigan qulay imkoniyatlar yaratilmoqda,-deydi
’
g allaorollik tadbirkor Dilnoza Shodmonova.-Men ham tadbirkorlik
’
faoliyatimni yanada kengaytirib, yosh qizlarimizni kasb-hunarga o rgatish
’
niyatidaman. Bu borada menga assotsiatsiya tashkil etgan kurslarda olgan
bilim va ko nikmalarim yo l keladi, albatta
’ ’ 1
.
Xulosa o rnida aytish lozimki, xotin-qizlar tadbirkor, har jabhada
’
ishbilarmon bo lsa, oila tinch-totuv, to kin-sochin, zurriyodi sog lom,
’ ’ ’
ma nan yetuk bo ladi.
‘ ’
Salkam o ttiz yildan buyon maishiy xizmat sohasida faoliyat
’
ko rsatib kelayotgan Fayziniso Shukurovani kattaqo rg onliklar el
’ ’ ’ 24

nazariga tushgan tashabbuskor rahbar va tadbirkor ayol sifatida alohida
e tirof etishadi. Bundan o n ikki yil avval bitta binoni xususiylashtirib ish‘ ’
boshlagan bu ayol rahbarlik qilayotgan Zebo xususiy maishiy xizmat
“ ”
ko rsatish korxonasi a zolari tomonidan tayyorlanayotgan mahsulotlar,
’ ‘
ko rsatilayotgan turli maishiy xizmatlar allaqachon tilga tushdi. Shuning
’
uchun ham markaz hamisha buyurtmachilar bilan gavjum.
Dastlab Mikrokreditbank dan olingan ikki yarim million so m
“ ” ’
evaziga korxona uchun ajratilgan bino tomini ta mirladik,-deydi Fayziniso
‘
opa biz bilan suhbatda,-2006 yil yana shu bankdan 5 million so m kredit
’
olib, 10 ta tikuv mashinasi xarid qildik va qo shimcha ish o rinlari
’ ’
yaratdik. 2008 yilda esa 9 million so mlik kredit evaziga korxonani
’
yumshoq va qattiq mebellar, ish jihozlari bilan ta minladik. Ayni paytda
‘
shahrimiz aholisi va mehmonlariga erkaklar sartaroshligi, ayollar va
erkaklar ustki kiyim-kechaklarini tikish, uy-ro zg or jihozlari va
’ ’
poyabzallarni ta mirlashdan tortib, kompyuter, zamonaviy texnologiyalar
‘
hamda uyali telefon larni sozlash bo yicha ham xizmat ko rsatyapmiz.
’ ’
Korxonamizda 40 nafar mutaxassis ishchilardan tashqari beshta kasanachi
ham o z kasbining ustasi sifatida sifatida faoliyat ko rsatmoqda.
’ ’
Ayniqsa, Zebo korxonasi chevarlari tikayotgan milliy va
“ ”
zamonaviy liboslar xaridorlarga manzur bo lib, kun sayin ularga talab ortib
’
bormoqda.
O tgan yili Kattaqo rg on tarnsport va servich kollejini tugatib, shu
’ ’ ’
korxonaga ishga kirgandim,-deydi bu qo li gul tikuvchilardan biri Fazilat
’
Mehrieva.-Aslida chevarchilik menga momomeros kasb. Manbalarda
yozilishicha, qadim-qadimdan Kattaqo rg on bezakdor to nlar,
’ ’ ’
do ppilar, kiyim-kechaklari bilan mashhur bo lgan. Shuning uchun ham
’ ’
ustozim Sayyora opa Xo jaevadan tikuvchilikning nozik sirlarini
’
o rganayotganim, tinimsiz liboslarim xaridorlarga ma qul bo lmoqda.
’ ‘ ’ 25

Darhaqiqat, Fayziniso opa o zining halol mehnati bilan jamoatchilik’
orasida obro topgan izlanuvchan, tashabbuskor ayollardan. Aslida ham
’
insonning har qanday xayrli amali uning ma naviy dunyosining boyligi,
‘
tafakkur doirasining kengligi bilan o lchanadi. Qahramonimiz o tgan yili
’ ’
O zbekiston xotin-qizlar qo mitasi hamda Ayollar kengashi
’ ’ “ ”
respublikada jamoat birlashmasi tomonidan tashkil etilgan Yil ayoli
“ ”
milliy tanlovining viloyat bosqichida g olib deya e tirof etildi. Opaning
’ ‘
tanlovdagi ishtirokini kuzatar ekanman, uy-ro zg or ishlarini mohirona
’ ’
bajarish bilan bir qatorda farzandlariga, o z ma naviy kamoloti, bilim
’ ‘
olishi va ma naviy-ma rifiy darajasini oshirishga vaqt ajrata oladigan,
‘ ‘
intellektual salohiyatli ayol ekanligiga amin bo ldim. Shaharning Navbahor
’
mahallasida istiqomat qilayotgan Fayziniso opa turmush o rtog i
’ ’
Muhammadi aka Ochilov bilan ikki o g il, bir qizni tarbiyalab voyaga
’ ’
yetkazishdi, el-yurtga qo shishdi. Bir-biridan shirin nevaralar oilaning
’
ovunchog i. Fayziniso opa suhbat orasida bugungi yorug , dorilomon
’ ’
kunlarga shukronalar aytarkan, yana o zining sevimli ishlariga andarmon
’
bo lib ketaveradi.
’ 26

II-BOB. mamlakatimizda tadbirkor ayollarning moddiy-ma naviy va‘
huquqiy manfaatlarini o rni va ularning ahamiyati
’
2.1.O zbekistonda tadbirkor ayollarning moddiy va ma naviy
’ ‘
sohalardagi o rni
’
Azal-azaldan Sharqda, xususan, o zbek xalqida ayolni e zozlash,
’ ‘
ehtirom ko rsatish eng olijanob fazilatlardan biri sanalgan. Shuning uchun
’
ham mustaqilligimizning eng olijanob fazilatlardan biri sanalgan. Shuning
uchun ham mustaqilligimizning ilk yillaridanoq Prezidentimiz rahnamoli-
gida xotin-qizlarning jamiyatdagi o rni va nufuzini mustahkamlash,
’
ularning haq-huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish borasida qator
xayrli ishlar amalga oshirilgani tahsinga sazovordir.
Biz bugun Toshkent viloyatining Bo ka tumanida o zlarining fidoyi
’ ’
mehnatlari bilan yurtimiz taraqqiyoti, xalqimizning turmush farovonligini
yuksaltirish, shuningdek, xalq ta limi, tibbiyot kabi sohalarda samarali
‘
faoliyatlari bilan boshqalarga o rnak bo layotgan insonlar haqida
’ ’
muxtasargina so z yuritmoqchimiz.
’
Ayol zoti o zining aqlu idroki, mehr-oqibati va, qolaversa, vafo-
’
sadoqati, sabru qanoati tufayli ulug hurmat va e zozga sazovor bo lgan,-
’ ‘ ’
deydi Bo ka tumani hokimi o rinbosari, xotin-qizlar qo mitasi raisi
’ ’ ’
Nihola Rahmonova.-SHu ma noda viloyatimizda, jumladan, tumanimiz
‘
miqyosida ham xotin-qizlarning jamiyat hayotida tutgan o rni salmoqli.
’
Masalan, 110 mingdan ortiqroq aholimizning teng yarmi, ya ni salkam 56
‘
ming nafarini xotin-qizlar tashkil etadi. Qay bir sohani olmaylik,
ayollarning shijoatli ishtiroki, istiqbolli tashabbuskorligiga guvoh bo lish
’
mumkin. Shu bilan birga, ular o z oilalarida, qolaversa, mahalla-
’
ko ylarida ham ahillik, totuvlik muhitini yaratishga intilishmoqda.
’ 27

Nihola opa bilan kechgan qisqagina muloqotimiz davomida sezdikki,
ming bora eshitgandan ko ra bir marta ko rgan afzal, deganlaridek, har’ ’
jabhada faollik ko rsatayotgan zamondosh ayollarning o zlari bilan
’ ’
yoritayotgan mavzu xususida suhbatlashdik.
Toshkent viloyati Bo ka tumanidagi maishiy xizmat ko rsatish kasb-
’ ’
hunar kollej atrofi chaman bo lib ochilgan gullar, mevali va manzarali
’
daraxtlar, binoga kiraverishdagi yurtimiz yoshlari hayotidan olingan
lavhalar-barchasi kishiga o zgacha ruh bag ishlaydi. Kollej direktori
’ ’
Mo tabar Zulqaynarova ayni istiqlol yillarida qurib bitkazilgan, 550
’‘
o rinli o quv dargohida kechayotgan bugungi jarayonlarni birma-bir
’ ’
shunday ta riflaydi:
‘
Maishiy xizmat ko rsatish kasb-hunar kollejida moliya, bank ishi,
’
tikuvchilik, boshlang ich ta lim, huquqshunoslik va boshqa yo nalishlar
’ ‘ ’
bo yicha tahsil olayotgan o quvchilarimizga 54 nafar malakali murabbiy
’ ’
va muhandis-pedagoglar, 16 nafar oliy va o rta maxsus ishlab chiqarish
’
ta lim ustalari ustozlik qilishyapti. Shuningdek, bu yerda umumta lim
‘ ‘
fanlarini o qitish, ta lim sifati samaradorligini oshirish uchun darsliklarni
’ ‘
yangi pedagogik texnologiyalar hamda texnik vositalar yordamida
o zlashtirishga jiddiy e tibor qaratilmoqda. Fan xonalarimiz lingofon,
’ ‘
laboratoriya jihozlari, zamonaviy kompyuterlar bilan to liq jihozlangan.
’
Asosiysi, 2010-2011 o quv yillari bitiruvchilaridan 119 nafarini ishga
’
joylashtirish bo yicha korxona va tashkilotlar bilan uch tomonlama
’
shartnomalar imzolandi. Men bu raqamlarni bejiz keltirmayapman. Nega
desangiz, ochig i, o g il bolalarning yo rig i boshqa, lekin qizlarimiz
’ ’ ’ ’ ’
ertaga bir oilani gullatishi, saranjom-sarishtalik borasida ham boshqalarga
o rnak bo lishi lozim. Shuning uchun ham qizlarimizning ta lim-
’ ’ ‘
tarbiyasi, odob-axloqiga alohida e tibor qaratyapmiz. Ularning kasb-hunar
‘
egallashi kun tartibidagi asosiy masala desam mubolag a bo lmaydi.
’ ’ 28

Kollejda 34 ta umumta lim va kasbiy fandan, sportning 8 ta turidan‘
olib borilayotgan to garaklarga 612 nafar o quvchi faol qatnashmoqda,-
’ ’
deydi kollej huzuridagi Kamolot YoIH boshlang ich tashkiloti
“ ” ’
yetakchisi Lazokat Boboeva.
Iqtidorli qizlar anjumani , Quvnoqlar va zukkolar , Kasbim-
“ ” “ ” “
faxrim , Uzun sochli sanamlar , Kamolot ko rinishlari kabi
” “ ” “ ’ ”
ko rik-tanlov, kechalar, davra suhbatlari qizlarimiz uchun o ziga xos
’ ’
mahorat sinovi vazifasini o tamoqda.
’
Mo tabar opa o quv maskanida yoshlarga chin ma noda ustozlik
’ ’ ‘
qilayotgan Gulbahor Jo raeva, Mashhura Abdug afforova, Hamida
’ ’
Normatova, Muborak Bo taeva singari tajribali murabbiylarning nomlarini
’
ham daftarimizga qayd etib qo yishimizni so radi va qo shib qo ydi:
’ ’ ’ ’
Bu dargohda xizmat qilayotgan xotin-qizlarimizning barchasi ham o z
“ ’
oilasida, ham jamiyatda eng faollardan, desam xato bo lmaydi ...
’ ”
Tuman tibbiyot birlashmasi bosh shifokori Hikmat Vahobov
maqsadimizni eshitiboq, Mayli, xotin-qizlarni ko proq maqtash kerak,
“ ’
lekin erkaklarni ham unutib qo ymanglar , deb hazillashdi. Uning izoh
’ ”
berishicha, mazkur birlashmada faoliyat yuritayotgan 12 ta bo limda bir
’
yarim mingga yaqin tibbiyot xodimlari xizmat qilayotgan bo lsa, ularning
’
ham yarmidan ko pini ayollar tashkil etar ekan.
’
Bolalar bo limi mudiri Mavluda Abdullaeva 2009-2013 yillarda
’ “
aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash, sog lom bola
’
tug ilishi, jismoniy va a naviy barkamol avlodni voyaga yetkazish
’ ‘
borasidagi ishlarni yanada kuchaytirish va samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari dasturi to g risida gi hamda Ona va bolalar salomatligini
’ ’ ” “
muhofaza qilish, sog lom avlodni shakllantirishga doir qo shimcha chora-
’ ’
tadbirlar to g risida gi qarorlarida belgilab berilgan dolzarb vazifalar
’ ’ ”
hamda Sog lom ona-sog lom bola g oyasining muhim ahamiyati
“ ’ ’ ” ’ 29

xususida so zlar ekan, 45 o ringa mo ljallangan bo lim misolida amalga’ ’ ’ ’
oshirilayotgan amaliy ishlarni sanab o tdi. Suhbatdoshimiz sun iy nafas
’ ‘
olishga mo ljallangan Drager va CDP , Linomat , Bobrova
’ “ ” “ ” “ ” “ ”
singari zamona-viy apparatlar bilan jihozlangan shifo maskanida o tgan
’
yillar davomida ayollar va bolalar sog lig ini mustahkamlash bo yicha
’ ’ ’
olib borilayotgan loyihalarning samarali kechayotganini alohida ta kidlab,
‘
bugungi kunda mavjud qishloq vrachlik punktlarining deyarli barchasi
Salomatlik loyihalari asosida jihozlangani, eng avvalo, aholining,
“ ”
jumladan, onalar va bolalar salomatligini muhofaza qilishda katta samara
berayotganini quvonch bilan qayd etdi.
Har qadamda obodonchilik va bunyodkorlikka ko zingiz tushganmi?
’
Yoki Yurtboshimiz iborasi bilan aytganda, mustaqillik qaldirg ochlari-
’
fermerlar qo li bilan gullab-yashnayotgan dalalarni ko rganingizda
’ ’
ko nglingizdan qanday o ylar kechgan?
’ ’
Eslaylik, bir zamonlar qishloq xo jaligi sohasida nuqul erkaklar
’
rahbarlik qilishar, deyarli og irroq ishlar ayollar zimmasida edi. Bugun-
’
chi? Ular siyosatchi, olima, qahramon, ishbilarmon, fermer xo jaligi
’
rahbari va hokazo...
Bo ka tumanidagi Manzura-Hurriyat-Fayz fermer xo jaligi
’ “ ” ’
boshlig i Manzura Eshboevaning asl kasbi iqtisodchi. Ko p yillar o z
’ ’ ’
sohasida halol xizmat qilgan opa bundan to rt yil avval fermer xo jaligini
’ ’
tashkil etib, 51,7 gektarga egalik huquqini qo lga kiritdi.
’
Dehqonchilik qonimizda bor. Ota-bobolarim ham azaldan yer bilan
tillashib kelgan,-deydi Manzura opa keng dalalarga ishora qilib.-O tgan
’
yillar davomida rostini aytsam, ancha sinovlardan o tdik. Nega desangiz,
’
fermerchilik degani oson ish emas, yerni olib qo yib, qarab o tirgan bilan
’ ’
ish bitmaydi. Qishloq xo jaligi murakkab soha. Ayniqsa, har bir yilning
’
o ziga yarasha mashaqqatlari bor. Dehqon har qanday sinovga tayyor
’ 30

turishi kerak. Shuning uchun oila a zolarim-turmush o rtog im Rustam‘ ’ ’
Jo raev, o g illarim Ulug bek, Azamat va xo jaligimizning 25 nafar
’ ’ ’ ’ ’
fidoyi, mehnatkash a zolari bilan bamaslahat faoliyat yurityapmiz. Har yili
‘
zimmamizdagi rejalarni oshig i bilan uddalaymiz. Bugungi kunda esa jami
’
100 quti ipak qurtini butun mahallamiz bilan parvarish qilayapmiz. Ming
bora shukrki, fermer bo lib kam bo lganimiz yo q.
’ ’ ’
Bo kalik fermer Manzuraxon Eshboeva Katta Ravot mahallasida
’
bugungi kunda ikki mingdan ortiq aholi yashayotganini aytarkan, ular
orasida hunarmand, kasanachi, tadbirkor, xullas, o nlab sohalar bilan
’
mashg ul bo lganlarni, shuningdek, yilning to rt faslida ham o zining
’ ’ ’ ’
bir parcha hovlisida dehqonchilik qilib, million-million so mlab daromad
’
topayotganlarni ham birma-bir sanab o tdi. Bilasizmi, bizning
’ “
mahallamiz tumanda oliy ma lumotlilar soni bo yicha ham birinchi
‘ ’
o rinda turadi. Yana bir sirni aytaymi sizga, yoshi ulug duogo y
’ ’ ’
keksalar ham bu go shada ko p. Yaxshisi, yuring 90 yoshli bir
’ ’
onaxonimiz bor, ko rib qaytamiz , deya Zulfiya momoning huzuriga
’ ”
chorladi.
Ziyoli oila deb ta riflanadigan Hayitboevlar xonadoni ko rkiga
“ ” ‘ ’
aylangan onaxon bo kalik ayollar haqida maqola yozayotganimizni eshitib,
’
boshi ko kka yetdi, keksalarga xos ohangda Qadamlaringga hasanot,
’ “
shunday yorug , dorilomon kunlarni ko rish ota-buvalarimizning
’ ’
tushlarigayam kirmagan. Ayniqsa, hozirgi zamondagi to qchilik,
’
farovonlik, to kinchilikni qadrlash kerak deya jo shib so zlay ketdi.
’ ” ’ ’
O zlarining aytishlaricha, og ir paytlarda bir etak farzandlarini tarbiyalab,
’ ’
o qitib, uyli-joyli qilish oson kechmagan. Hozirgi kunda qirq nafar nevara,
’
o ttiz nafar chevarasi bu munis va mehribon onaxonning atrofida parvona.
’
Hamrohlarimizdan biri Shohistan Ochilovaning izoh berishicha, shu
mahallada qizlar yoki yigitlr unashtirilsa, to g ri Zulfiya momoning
’ ’ 31

huzuriga kelishib, ko rpa-to shaklarini bichtirib ketishar ekan. To y-’ ’ ’
ma rakalarga ham o zlari bosh-qosh bo larkan.
‘ ’ ’
Yaratuvchanlik, tashabbuskorlik va eng muhimi, ahillik va
mehnatsevarlik bobida o ziga xos an analar va tajribalarga ega bo kalik
’ ‘ ’
xotin-qizlar haqida har qancha yozsak ham. Yaratgandan yurtimizga tinchlik
va osoyishtalik, xalqimizga esa tani sog lik, bag rikenglik va
’ ’
to kinchilikni so rab duo qilayotgan Zulfiyaxon ayamizning samimiy
’ ’
niyatlari hammamizga yo ldosh bo lishini chin dildan istash barobarida,
’ ’
Yurtboshimiz ta biri bilan aytganda, ayolni ulug lamoq-oilani, Vatanni,
‘ “ ’
hayotni ulug lamoq hammamiz uchun ham qarz, ham farz ekanini yana
’ ”
bir bor ta kidlashni istardik.
‘
Yilning eng yaxshi hunarmandi yo nalishida g oliblik uchun
“ ” ’ ’
asosiy kurash debyutantlar emas, balki juda tajribali ishtirokchilar o rtasida
’
kechdi. Ular orasida o tgan yili Tashabbus-2010 ko rik-tanlovining
’ “ ” ’
respublika bosqichida uchinchi o rin va bronza medalini qo lga kiritgan
’ ’
chiroqchilik Saltanat Qo ldosheva alohida ajralib tursa-da, tabiiy jundan
’
gilamlar hamda ro zg orbop va sovg abop buyumlar to qiydigan bu
’ ’ ’ ’
ayol joriy yilning final bosqichiga o ta olmadi. Biroq, bu yil ilk bor joriy
’
etilgan maxsus- Eng yaxshi oilaviy biznes nominatsiyasidagi
“ ”
rag batlantiruvchi mukofot aynan shu mohir hunarmandga nasib etdi.
’
Yana bir tajribali hunarmand-Qarshi shahrilik milliy kashta ustasi
Zilola Mamadalievaga uchinchi o rin nasib etdi. Ғoliblikni esa
’
“Tashabbus-2006” ko’rik tanlovidagidek shahrisabzlik iroqi kashtachilik
yo’nalishidagi hunarmand Gulnora Odilova qo’lga kiritdi. Roppa-rosa besh
yil oldin aynan shu ko’rik tanlovning respublika bosqichida ham bosh
sovringa sazovor bo lgan mashhur hunarmand bu yil yana omadini sinab
’
ko rishga qaror qildi va hakamlar hay ati a zolari qaroriga ko ra,
’ ‘ ‘ ’
tag in bir marta final bosqichiga yo llanma oldi. Yaratayotgan
’ ’ 32

mahsulotlarining o ziga xosligi va bejirimligi jihatdan ham, ularning chet’
eldagi ko rgazmalarda namoyish etilishi va sotilishi nuqtai-nazaridan ham
’
Gulnora Odilova yurtimizdagi eng mohir hunarmandlardan biri ekanligi
shubhasiz. Ayniqsa, uning iroqi kashtachilik uslubida bezatilgan
poyabzallari va erkaklar hamda ayollarning zamonaviy va qadimgi
fasondagi ustki kiyimlari ko pgina mutaxassis va ekspertlar, qolaversa,
’
xorijiy xaridorlar tomonidan yuqori baholangan.
33

2.2.Respublikada huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
tadbirkorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilinishi
O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan’
qarorlar tadbirkorlik huquqini tashkil etadi. 1995 yil 31 avgustdagi «Ayrim
korxonalar va mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishning ba zi masalalari to g risida»gi qaror qabul qilindi.
‘ ’ ’
Qarorda xususiylashtirilishi mumkin bo lmagan va Vazirlar
’
Mahqamasining ruxsati bilan xususiylashtiriladigan mulk ob ektlari
‘
ko rsatildi. Tadbirkorlarning huquq va manfaatlari yangi sharoitda bozor
’
iqtisodiy munosabatlari bilan birga rivojlanishida Prezidentimiz imzo
chekkan Farmonlar ham muhim ahamiyatga ega.
1994 yil 21 yanvardagi «Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni
rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida» gi, 1995 yil 5 yanvardagi
’ ’
«Xususiy tadbirkorlikda tashabbus ko rsatish va uni rag batlantirish
’ ’
to g risida» gi, 1997 yil 31 yanvardagi «Kichik va o rta tadbirkorlikni
’ ’ ’
rivojlantirishni rag batlantirishga oid qo shimcha chora-tadbirlar
’ ’
to g risida» gi Farmonlar aynan shunga bag ishlangan.
’ ’ ’
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qabul qiladigan
’
huquqiy hujjatlar, qaror va farmonlar tadbirkorlik manbai hisoblanadi.
Ularda tadbirkorlik huquqi sub ektlarining huquqiy holati, ularning mulk
‘
huquqi va bozorni tashkil etish, tovar ishlab chiqarish va xizmat ko rsatish
’
bilan bog liq faoliyatlarini tashkil etish, rivojlantirish va kafolatlashga oid
’
qoidalar belgalanadi. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
’
1996 yil 12 fevralda qabul qilingan «O zbekiston Respublikasida xorijiy
’
investitsiyalar ishtirokidagi korxonalarni tashkil etish, davlat ro yxatidan
’
o tkazish va ularning faoliyati tartibini takomillashtirish to g risida»gi,
’ ’ ’
1995 yil 29 martda qabul qnlingan «CHorvachilikda xususiy tadbirkorlikni 34

qo llab-quvvatlash va yanada xususiylashtirish bo yicha chora-tadbirlar’ ’
to g risida»gi, 1995 yil 28 avgustda qabul qilingan «Kichik biznes va
’ ’
xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni qo llab-quvvatlash davlat dasturi
’
to g risida»gi va boshqa qarori shular jumlasidandir.
’ ’
Tadbirkorlik faoliyatining sub ektlaridan biri kichik va o rta
‘ ’
tadbirkorlikdir.
Kichik va o rta tadbirkorlik hozirgi bozor munosabatlari jarayoni
’
tobora chuqurlashib borayotgan bir davrda, respublikamizning iqtisodiy
taraqqiyotiga sezilarli darajada hissa qo shmoqda. Shu tufayli kichik va
’
o rta tadbirkorlikni sifat jihatdan yangi bosqichga ko tarish shu kunning
’ ’
dolzarb vazifalaridan biri bo lib qolmoqda. Chunki, kichik va o rta
’ ’
tadbirkorlik qanchalik rivojlansa, ularning soni ko payib, ishlab chiqarish
’
va sifat oshib borsa, mamlakatimizning iqtisodiy qudrati tobora oshadi, xalq
farovonligi yuksaladi 1
.
Bugungi kunda kichik va o rta korxonalarning faoliyati voqelikka
’
aylandi. Birgina 1997 yilning boshida xususiy va kichik korxonalar 200
mingdan oshdi. Qishloq joylarda 19,5 mingdan ortiq dehqon (fermer)
xo jaligi tashkil etilgan. Ammo bu hali yetarli emas, chunki o lkamizning
’ ’
o ziga xos xususan, mexnat resurslarining oshiqchaligi, rivojlangan qishloq
’
xo jaligi va xomashyo bazasi, xalqimizning turmush va tafakkur tarzi
’
kichik va oilaviy biznesni, xususiy tadbirkorlikni yanada faol
rivojlangirishni taqozo etadi. Bu masalaga alohida e tibor qaratilib, uning
‘
huquqiy asosini belgilovchi qonunlar chiqarilmoqda, kichik va o rta
’
tadbirkorlikning qonuniy manfaatlari himoyasi belgilab berilmokda. «Biz, -
deydi I.A.Karimov Vazirlar Mahkamasining O zbekistonning 1996 yildagi
’
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti yakunlari hamda 1997 yildagn iqtisodiy
islohotlarning ustuvor yo nalishlariga bag ishlangan majlisidagi
’ ’
ma ruzasida, - xususiy tadbirkorlikning manfaatlarini himoya qiluvchi
‘
qonun va tartiblarga hokimiyatning jamiki bo g inlari tomonidan
’ ’ 35

og ishmay amal etiladigan qat iy va majburiy muhitni vujudga’ ‘
keltirishimiz shart. Kimki bu ishga xalaqit berayotgan bo lsa, to rachilik,
’ ’
ta magarlik, yulg ichlik bilan shug ullanayotgan bo lsa, shafqatsiz
‘ ’ ’ ’
sur atda jazolanishi zarur. Rasmiyatchilikni o ziga qalqon qilib olib,
‘ ’
amalda kichik biznes taraqqiyotiga to g anoq bo layotgan kimsalarning
’ ’ ’
bahridan o tish kerak. Biz kichik va o rta korxonalarning turli shakllari
’ ’
tez va keng rivojlanishi uchun yo l ochishimiz lozim».
’
SHuning uchun eng avvalo o z ichki manbalarimizni to liq ishga
’ ’
solishimiz, keyin chet el sarmoyadorlarining hamkorligidan foydalanishimiz
lozim. Bu borada 1997 yil 31 yanvarda Prezidentimizning «Kichik va o rta
’
tadbirkorlikni rivojlangarishni ragbatlashirishga oid qo shimcha chora-
’
tadbirlar to g risida»gi Farmoni alohida ahamiyatga ega bo ldi. Kichik
’ ’ ’
va o rta tadbirkorlikni rivojlantirishni yanada rag batlantirish, uning
’ ’
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishini ko paytirish imkonini
’
beradigan zamonaviy xorijiy uskunalar va texnologiyalar bilan ta minlash
‘
maqsadida, xorijiy sarmoyadorlarni jalb etib, undan samarali foydalanishga
shart-sharoit yaratib berishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berildi.
Respublikamizda kichik va o rta tadbirkorlikni rivojlantirishga
’
davlatimiz tomonidan amalga oshiriladigan yordamni tashkil etish
maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 27
’
mart farmoyishi chiqarildi. Mazkur farmoyish bilan vazirliklar, idoralar,
hokimliklarning va bozor infratuzilmasi institutlarining respublikada kichik
va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni rag batlantirish borasidagi
’
faoliyatini muvofiqlashtirishni yaxshilash maqsadida kichik va xususiy
tadbirkorlikni rag batlantirish bo yicha respublika muvofiqlashtiruvchi
’ ’
kengashining tarkibi tasdiqlandi. Tadbirkorlikni rivojlantirishni rag bat-
’
lantirishga oid davlat siyosatining ro yobga chiqarilishini ta minlash,
’ ‘
kichik va xususiy biznesni qo llab-quvvatlash bo yicha davlat boshqaruvi
’ ’
idoralari hamda bozor infratuzilmasi faoliyatini muvofiqlashtirish, kichik, 36

o rta va xususiy biznesni rag’batlantirishga doir amaldagi qonunlar va’
huquqiy hujjatlarni, investitsiya loyihalarini tayyorlash, tanlab olish,
moliyalash va amalga oshirish vositasini todbirkorlar keng doirasi
o rtasida, ommaviy axborot vositalari orqali tushuntirish ishlarini tashkil
’
etish kabilar uning asosiy vazifasi qilib belgilandi. Bu esa kelajakda kichik
va xususiy biznesning rivojlanishiga olib keladi. Shundagina O zbekiston
’
ham o zini o zi ishlab chiqarish va xalq iste moli tovarlari bilan to liq
’ ’ ‘ ’
ta minlabgina qolmay, boshqa ilg’or davlatlar singari chet elga tovar va
‘
xizmatlarni eksport qilib, jahon bozorida o ziga xos o ringa ega bo la
’ ’ ’
oladi, albatta 1
.
Agar biz chet el ya ni Yevropa, Amerika, Osiyo davlatlariga bir
‘
nazar tashlasak, ularda bozor iqtisodiyoti qonuniyatlariga asoslanib faoliyat
ko rsatayotgan kichik korxonalarning mamlakat iqtisodiyotida tutgan
’
o rni beqiyos ekanligini ko ramiz. Masalan, Germaniyada yaratilayotgan
’ ’
milliy boyliklarning beshdan to rt qismi kichik korxonalar hisobiga
’
to g ri kelar ekan. Yaponiyada esa mehnatga layoqatli aholining o ndan
’ ’ ’
to qqiz qismi kichik korxonalarda ish bilan band ekan.
’
O zbekiston Respublikasida kichik korxonalar tashkil etshga bundan
’
besh yil avval kirishi l di. O zbekiston Respublikasining 1991 yil 31
’
avgustda o z mustaqilligini e lon qilishi va sobiq ittifoqning davlat
’ ‘
sifatidagi o z faoliyatini to xtatishi yuqorida tilga olingan qarorning bekor
’ ’
bo lishiga olib keldi.
’
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 1991 yil 29 noyabrdagi
’
«Respublikada dehqon fermer xo jaliklarini yanada mustahkamlash va
’
tadbirkorlik faoliyatini davlat yo li bilan qo llab-quvvatlash
’ ’
to g risida»gi Farmoniga muvofiq Kichik korxonalarni tashkil etish,
’ ’
ularning faoliyati va davlat yo li bilan ularni ro yxatdan o tkazish tartibi
’ ’ ’
to g risidagi qonuni Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 26 fevraldagi
’ ’
qarori bilan tasdiqlandi. Unda kichik korxonalarni tashkil qilish huquqiy 37

jihatdan belgilab berildi. Respublikamiz moddiy ishlab chiqarish jarayonida
xurusiy tadbirkorlikning o rni tobora oshib bordi. Natijada kichik va’
xususiy biznesni huquqiy tartibga solish zarurati tug ildi. Ana shu ehtiyoj
’
«Kichik va xususiy tadbirkorlikmi rivojlantirishni rag batlantirish
’
to g risida»gi qonunning qabul qilinishiga olib keldi va u 1995 yil 21
’ ’
dekabrda qabul qilindi.
Ammo, O zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik faoliyati
’
erkinliganing kafolatlari to g risida»gi 2000 yil 25 mayda qabul qilingan
’ ’
Qonuni bilan u o z kuchini yo qotdi.
’ ’
«Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to g risida»gi
’ ’
qonunning beshinchi moddasida kichik va o rta tadbirkorlik
’
sub ektlarining soni ko rsatildi. Jumladan:
‘ ’
-ishlab chiqarish tarmoqlarida band bo lgan xodimlarning o rtacha
’ ’
yillik soni ko pi bilan o n kishi, savdo xizmati ko rsatish va ishlab
’ ’ ’
chiqarishga aloqadorsiz sohaning boshqa tarmoqlarida ko pi bilan besh
’
kishi bo lgan kichik firmalar;
’
- sanoat sohasida band bo lgan xodimlarning o rtacha yillik soni
’ ’
ko pi bilan qirq kishi, qurilish, qishloq xo jaligi va boshqa ishlab
’ ’
chiqarish tarmoqlarida ko pi bilan yigirma kishi bo lgan korxonalar;
’ ’
- fan, ilmiy xizmat ko rsatish, chakana savdo va ishlab chiqarishga
’
aloqadorsiz sohaning boshqa tarmoqlarida ko pi bilan o n kishi bo lgan
’ ’ ’
kichik korxonalar.
Xodimlarning o rtacha yillik soni kichik korxonalar uchun
’
belgilanganidan ko proq, ammo sanoatda yuz kishidan, qurilishda ellik
’
kishidan, qishloq xo jaligi, boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, ulgurji
’
savdo, umumiy ovqatlanish tarmoqlarida o ttiz kishidan, chakana savdo
’
xizmat ko rsatish sohasi va noishlab chiqarish sohasining boshqa
’
tarmoqlarida yigirma kishidan ko p bo lmagan o rta korxonalar o rta
— ’ ’ ’ ’
tadbirkorlik sub ektlaridir.
‘ 38

Kichik va o rta tadbirkorlik sub ektlari xodimlarining o rtacha’ ‘ ’
yillik soni qonun hujjatlarida ko rsatilgan tartibda belgilanadi.
’
Faoliyatning bir necha turini amalga oshiruvchi (ko p tarmoqli)
’
yuridik va jismoniy shaxslar yillik oborot hajmida ulushi eng ko p
’
bo lgan faoliyat turi mezonlari bo yicha kichik va o rta tadbirkorlik
’ ’ ’
sub ektlari jumlasiga kiritiladi
‘ 1
.
Kichik va o rta tadbirkorlik sub ektlarini ro yxatga olish qonun
’ ‘ ’
hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Kichik va o rta tadbirkorlik sub ektlari zarur hujjatlarni taqdim
’ ‘
etgan taqdirda, mahalliy hokimiyat idoralari ularni ro yxatga olishni rad
’
etishga yoki ro yxatga olish uchun qo shimcha shartlar belgilashga haqli
’ ’
emas. Agar ularni ro yxatga olish asossiz rad etilgan bo lsa, uning ustidan
’ ’
belgilangan tartibda sudga shikoyat qilish mumkin. Sud ro yxatga olish
’
idorasining xatti-harakatini qonunga xilof deb topgan taqdirda, kichik va
xususiy tadbirkorlik sub ektining ro yxatdan o tish bilan bog liq
‘ ’ ’ ’
xarajatlarini qoplashni mazkur idora zimmasiga yuklaydi.
Respublikamizda tadbirkorlikning asosiy maqsadi iqtisodiyotning
ko p qirrali yo nalishini ta minlash, ishlab chiqarishni
’ ’ ‘
iste molchilarning talab va ehtiyojiga moslash, taqchillikni, qimmatchilikni
‘
yengib o tish, fuqarolarning iqgisodiy faoliyat sohasidagi erkinligini
’
ta minlash, har bir kishining shaxsiy qobiliyatini qadrlash va tadbirkorlik
‘
sohasidagi ularning boy imkoniyatlari ochilishiga, yuksak unumdorlik va
tashabbuskorlik bilan mehnat qilishlariga shart-sharoit yaratib berishdan
iborat.
Tadbirkor faoliyati faqat qonun doirasida bo lishi kerak. Bu yuqorida
’
ta kidlanganidek, har bir tadbirkor respublikamizda hozir amalda bo lgan
‘ ’
qonunlarga mos faoliyat bilan shug ullanishga haqli ekanligini anglatadi.
’
Tadbirkor biron foyda yoki daromad olish maqsadida tovar ishlab chiqarish 39

yoki maishiy qulaylik yaratish bilan bog liq faoliyat bilan shug ullanar’ ’
ekan, uning faoliyati faqat qonun doirasida bo lishi kerak.
’
Tadbirkor foyda olish maqsadida o z faoliyatini bozor talablariga
’
moslashtiradi, xaridorgir mollar ishlab chiqaradi. Agar mollarga talab, taklif
o zgarsa, darhol shu taklifga ko ra ishlab chiqarish jarayonini unga
’ ’
moslashtiradi. Qisqasi, xaridor uchun zarur mollar ishlab chiqarishga
harakat qiladi. O z ishlab chiqaruvchi tadbirkorlar bilan doimo raqobatda
’
bo ladi. Raqobatga bardosh berish yo lida tinmay izlanadi, iqtisodiy
’ ’
imkoniyatlarni har tomonlama oshirib boradi.
Tadbirkorlikdan kutiladigan maqsad, yuqorida aytilganidek, daromad
olishdir. Daromad qanchalik ko p bo lsa, tadbirkor o z faoliyati
’ ’ ’
natijasidan shuncha mamnun bo ladi. Bu hol yangi-yangi izlanishlarga
’
chorlaydi, yuqori iqtisodiy samaralarga erishish yo lida vaqt bilan
’
hisoblashmay tinimsiz mehnat qiladi. Mazkur mehnat natijasi o z navbatida
’
faqat tadbirkorning foydasi, boyligi bo lmay, balki xalqimizning ham
’
boyligi hisoblanadi. Chunki tadbirkor o z xo jaligini tashkil etish
’ ’
natijasida olgan umumiy daromadidan qonunda belgilangan miqdorda soliq
to laydi, boshqa to lovlarni qoplaydi. Qolgani esa tadbirkorning sof
’ ’
foydasi hisoblanib uning tasarrufiga o tadi. Tadbirkorlik aksariyat hollarda
’
mulk bilan bog liq holda rivojlanadi. Tadbirkor uni tashkil etish va
’
rivojlantirish maqsadida o zining xususiy mulkidan foydalanadi. Xususiy
’
mulk fuqaroning qonunga muvofiq faoliyat yuritish asosida olgan sof
foydasi, xususiylashtirilgan, qonunchilik asosida, xususiy mulk deb
hisoblangan boshqa mulklardan tashkil topadi.
O zbekiston Konstitutsiyasining 36-moddasida har bir shaxsning
’
mulkdor bo lishi, 54-moddasida esa mulkdor mulkiga o z xohishiga
’ ’
ko ra egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi belgilangan.
’
Har bir fuqaroning mulkdor bo lishi va undan foydalanishi
’
respublikamizda bozor munosabatlarining rivojlanishiga nihoyatda kat t a40

zamin yaratadi. Shu tufayli O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining’
53-moddasida "Bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan
O zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil
’
etadi. Davlat iste molchilarining huquqiy ustunligini hisobga olib, iqtisodiy
‘
faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining
teng huquqliligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini
kafolatlaydi", deb ko rsatilgan. Bu qoidaning amaliyotda to liq tadbiq
’ ’
etilishi natijasida respublikamiz fuqarolari turli xildagi mulklardan, shu
jumladan xususiy mulkdan ham foydalanib tadbirkorlik faoliyatlarini
birmuncha rivojlantiradilar. Natijada mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy
hayotida, xalq xo jaligining boshqa sohalarida, o tgan qisqa muddatda bir
’ ’
qator yutuqlar qo lga kiritildi.
’
Respublikamiz Prezidengi I. A. Karimovning «O zbekiston iqtisodiy
’
islohotlarni chuqurlashtirish yo lida» nomli nihoyatda chuqur mazmunga
’
ega bo lgan kitobida respublikamizning mustaqillikka erishgan kunidan
’
boshlab, o tgan davrda ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy sohalarda qilingan
’
ishlar, erishilgan yutuqlar har tomonlama chuqur tahlil qilindi. Shu bilan
birga kelgusida amalga oshirilishi lozim bo lgan asosiy ishlar aniq belgilab
’
berildi, yo l-yo riqlar ko rsatildi
’ ’ ’ 1
.
«Mehnat ko p talab qilinadigan va xizmat ko rsatish sohalari,
’ ’
qishloq joylarda kichik korxonalar tashkil etilsa va tez rivojlantirilsa,
tadbirkorlik rag batlantirilsa, hunarmandchilik-kosibchilik va xalq badiiy
’
ustachiligi qayta tiklansa, respublika uchun g oyat muhim muammo hal
’
etiladi». Shu sababli tadbirkorlik sohasida mulqdor duch keladigan
muammolarni yechish, unga keng yo l ochib berish, ko plab haqiqiy mulk
’ ’
egalarini tarbiyalash maqsadga muvofiqdir. Birinchi navbatda;
tadbirkorlikning qonuniy bazasini mustahkamlash va uni davlat tomonidan
qo llab-quvvatlashni ta minlash kerak. Bu o rinda shuni aytish kerakki,
’ ‘ ’
tadbirkorlarga va bozor munosabatlarini joriy etishga intilayotgan 41

shaxslarda-faqat huquqiy kafolat berish kifoya emas. Ularni amalga oshirish
uchun ana shu huquq va kafolatlardan to la foydalanish uchun shart-sharoit’
yaratish, ishbilarmonlar faoliyatiga qilinayotgan to sqinliklarni bartaraf
’
etish lozim. Xususiy tadbirkorlikni har tomonlama rivojlantirishga bugun
respublikamizning iqtisodiy taraqqiyotini ta minlovchi omil sifatida qarash
‘
va qonunchilik faoliyatiga ham ana shu nuqtai-nazardan yondashish darkor.
Tadbirkorlik o zga shaxslarning mulkidan qonun doirasida
’
foydalanish asosida ham tashkil etilishi mumkin. Bunda, tadbirkor
faoliyatini mulk egasi bilan ijara shartnomasi tuzib, uning mulkidan
foydalanish hisobiga tashkil etadi. Tadbirkor bilan mulk egasi o rtasida
’
tuziladigan shartnoma 1991 yil 19 noyabrda qabul qilingan O zbekiston
’
Respublikasining «Ijara to g risida»gi qonuni bilan tartibga solinadi.
’ ’
Mazkur qonunga muvofiq ijara, mulkning barcha shakllariga tadbiq etiladi.
Agar mulk xususiy bo lsa, shu mulk egasi bilan ijarachi o rtasida, mulk
’ ’
xo jalik yuritish asosida mulkdorga tegishli bo lsa, shu mulkni idora
’ ’
qiluvchi shaxs bilan, mulkdor chet el fuqarosi bo lsa, ular bilan shartnoma
’
tuziladi. Mulk egasining maqsadi o z mulkini ijaraga topshirib, undan
’
foyda olish bo lsa, ijarachining maqsadi ijaraga olingan mulkdan
’
foydalanib daromad olishdir. Qisqasi, ijarachi ham, mulkni ijaraga beruvchi
ham ana shu yo sinda tadbirkorlik bilan shug ullanadi. Ijaraga oluvchi
’ ’
faqat fuqarogina bo lib qolmay, balki yuridik shaxslar, ya ni korxonalar,
’ ‘
tashkilotlar, qo shma korxonalar, xalqaro tashkilotlar va birlashmalar,
’
O zbekiston yoki chet el yuridik shaxslarining mulklari asosida tashkil
’
etilgan tashkilotlar ham bo lishi mumkin.
’
Tadbirkorlik tadbirkorning o z mulki hisobiga tashkil etiladi. Ammo
’
tadbirkorlik bilan shug ullanish uchun mulkdor, ya ni xususiy mulk egasi
’ ‘
bo lib ish boshlashi shart emas. Balki to la xo jalik yuritish hukuqiga
’ ’ ’
ega bo lish ham tadbirkorlikni tashkil etish uchun yetarlidir.
’ 42

O zbekiston Respublikasining «Mulkchilik to g risida»gi qonunida’ ’ ’
belgilanishicha, korxonalar o z mulkiga nisbatan, agar ular davlat va
’
jamoat tashkilotlariga tegishli bo lsa, to la xo jalik yuritish yoki mulkni
’ ’ ’
tezkor boshqarish huquqiga ega bo ladi.
’
Ana shu qonunning 24-moddasiga muvofiq, davlat mulki bo lgan va
’
davlat korxonasiga biriktirib qo yilgan mol-mulk to la xo jalik yuritish
’ ’ ’
huquqi asosida unga tegishlidir. Korxona o z mol-mulki bilan to la
’ ’
xo jalik yuritish huquqini amalga oshirar ekan, mazkur mulkka egalik
’
qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi, unga nisbatan o z xohishi
’
bilan qonunga zid kelmaydigan har qanday harakatlarni amalga oshiradi.
To la xo jalik yuritish huquqiga nisbatan, agar O zbekiston Respublikasi
’ ’ ’
qonunlarida boshqacha tartib ko zda tutilmagan bo lsa, mulkchilik huquqi
’ ’
to g risidagi qoidalar qo llaniladi. Mulkka nisbatan xo jalik yuritish
’ ’ ’ ’
huquqiga ega bo lgan tadbirkor o z faoliyatini mulkdor tomonidan
’ ’
belgilangan huquq doirasida amalga oshiradi. Tadbirkorning bu mulkni
egallash, foydalanish va uni tasarruf etish huquqi nizomga asosan
belgilanadi. Ammo mulkka nisbatan xo jalik yuritish huquqiga ega
’
bo lgan tadbirkor foyda (daromad) olish maqsadida qonunlarga muvofiq
’
tadbirkorlik faoliyati bilan shug ullanib, tashabbus ko rsatish, tadbirkorlik
’ ’
faoliyatini yanada rivojlantirish bilan bog liq barcha harakatlarni o zi
’ ’
mustaqil bajaradi.
Tadbirkorlik faoliyatn bilan shug ullanishning o ziga xos
’ ’
xususiyatlaridan yana biri tadbirkorning tavakkalchilik bilan ishni tashkil
etishidir 1
.
Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirib, undan foyda yoki daromad olishi
uchun ishiga talabchan, uddaburon bo lishi kerak. Chunki o z faoliyatida
’ ’
tashabbus ko rsata olmasa, oldiga qo ygan maqsadga erisha olmaydi.
’ ’
Tashabbus ko rsatib ish yuritmagan tadbirkor raqobatga bardosh
’
berolmaydi. Shu tufayli u raqobatda g olib chiqish uchun bozor sharoitiga
’ 43

tezroq moslashishga, ishlab chiqarish faoliyatini mustaqil belgilashga,
rivojlantirishga va uyushtirishga harakat qilishi kerak. Buning uchun u o zi’
ishlab chiqarayotgan tovarga, mahsulotga, ko rsatayotgan xizmatga
’
bo lgan bozor talabini doimo hisobga olib borishi va o z faoliyat
’ ’
taraqqiyotini shu asosda mustaqil rivojlantirib borishi lozim. Bu esa erkin
bozor talabidan kelib chiqadi.
Respublikamiz qonunlari bilan tadbirkorlarga keng imkoniyatlar
berilgan. Ularning huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinmoqda.
Shu sababli tashabbus ko rsatish amaldagi qonunlar doirasida, tadbirkorlik
’
faoliyati esa o z ustavi yoki nizomi doirasida bo lishi kerak.
’ ’
Tadbirkorlikning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri tadbirkorlar
’
egallagan iqtisodiy, ijtimoiy va xuquqiy mavqedan qat iy nazar, ularning
‘
o zaro munosabatlarda tengligidir. Tadbirkorlar o z faoliyatini boshlash
’ ’
bilan bog liq bo lgan ishlab chiqarish vositalarini xarid qilish, ular bilan
’ ’
ta minlanish, ishlab chiqarilgan mahsulotlarni sotib, foyda (daromad)
‘
olishda, shuningdek turli ishlarni bajarishda o zga, ya ni xizmatdan
’ ‘
foydalanuvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar bilan o zaro teng huquqli
’
munosabatda bo ladilar.
’
Tadbirkorlik faoliyati chet el investitsiyalaridan foydalanib ham
tashkil etilishi mumkin. Xususan, O zbekiston Respublikasining 1998 yil
’
30 apreldaga «CHet el investitsiyalari to g risida»gi, hamda «CHet ellik
’ ’
investorlar huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari
to g risida»gi qonunlari bilan respublikamizga chet el investitsiyalarini
’ ’
jalb etish turlari va tartibi belgilab berildi. Unda belgilanishicha, chet el
investitsiyalaridan foydalanish shakllari, respublikamiz tadbirkorlarining
xorijiy davlat fuqarolari va yuridik shaxslari bilan birgalikda korxonalar,
banklar, sug urta kompaniyalari barpo etish va boshqa tashkilotlarda o z
’ ’
ulushi bilan qatnashishi; chet el fuqarolari va yuridik shaxslarning o z
’
korxonalari, banklari, sug urta kompaniyalari va boshqa tashkilotlarini
’ 44

barpo etishi, mol-mulk, aktsiyalar va boshqa qimmatbaho qog ozlar sotib’
olish, mustaqil ravishda yoki jismoniy shaxs va yuridik shaxslar ishtirokida
mulkiy huquqlarni, shu jumladan yerga va tabiiy resurslarga egalik qilishi,
foydalanish huquqlarini egallash yo li bilan tadbirkorlik faoliyati amalga
’
oshirilishi mumkin.
Tadbirkorlik faoliyati o zga shaxslardan qarz yoki tegishli
’
muassasalardan kredit olish yo li bilan ham amalga oshirilishi mumkin.
’
O zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati
’
to g risida»gi qonunida belgilanganidek, tadbirkorlik faoliyati bilan
’ ’
shug ullanuvchi har bir fuqaro, jamoa (shirkat), tashkilot pul
’
mablag lariga bo lgan ehtiyojini tegishli banklardan oladigan qarzlar
’ ’
(kredit) hisobiga qanoatlantirishi mumkin.
Korxonalar ham tadbirkorlik faoliyati yurgizish uchun bank va boshqa
korxonalarning kreditlaridan foydalanadilar. Korxonalarning biri
ikkinchisidan qarz olishining yo lga qo yilishi bevosita respublikamizda
’ ’
iqgisodiy islohotlarning bosqichma-bosqich chuqurlashib borishi va bu
munosabatlarning shakllanishi bilan bog liq. Muqaddam bir korxona
’
(tashkilot)ning ikkinchi korxona (tashkilot)ga qarz berishi man etilgan edi.
Sobiq tuzum sharoitida kredit tasdiqlangan reja asosida ittifoq davlat banki
va boshqa banklar tomonidan qonunlarda belgilangan tartibda biron
maqsadga qaratilgan bo lsagina berilar edi. Masalan, kolxozlar, sovxozlar,
’
qishloq xo jalik mahsulotlarini yetishtirib, kontrakt shartnomasi asosida
’
yoki komission shartnoma asosida sotishi uchun banklardan bo nak (avans)
’
olar edi. Hozirgi paytda esa, yuqorida aytib o tganimizdek, korxona
’
(tashkilot)larning biri ikkinchisiga qarz berishlarini man etuvchi qoidalar
bekor qilingan.
Jumladan, O zbekiston Respublikasi vazirliklari va qo mitalarining
’ ’
o z vakolatlari doirasida qabul qilgan huquqiy hujjatlari tadbirkorlik
’
huquqining manbai sifatida xizmat qiladi, ayniqsa mahalliy o zini-o zi
’ ’ 45

boshqarish idoralarining o z hududi doirasida kuchda bo ladigan huquqiy’ ’
hujjatlari bu borada muhim ahamiyatga ega.
Tegishli tartibda davlat idoralari tomonidan tasdiqlangan qoidalar
tadbirkorlik huquqining manbai bo la oladi. Masalan: O zbekiston
’ ’
Respublikasida Xususiy tadbirkorlik to g risidagi nizomga ana shunday
’ ’
vazifa yuklangan. U O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
’
1995 yil 14 fevralda qabul qilingan «Xususiy tadbirkorlikda tashabbus
ko rsatish va uni rag batlantirish bo yicha kechiktirib bo lmaydigan
’ ’ ’ ’
chora-tadbirlar to g risida»gi qarori bilan tasdiqlangan. Ularda xususiy
’ ’
tadbirkorlik faoliyatini olib borish qoidalari: xususiy korxonani tashkil etish
va ro yxatdan o tkazish tartibi, xususiy korxonaning mulki va uning
’ ’
faoliyati, xususiy korxonada ishchi kuchini yollash va mehnatga haq
to lash tartibi, xususiy korxonani tugatish, yuridik shaxs tashkil etmasdan
’
tadbirkorlik bilan shug ullanish, xususiy tadbirkorlikka beriladigan davlat
’
kafolatlari kabilar belgilab berilgan. O zbekiston Respublikasi
’
Konstitutsiyasining 111-moddasida «mulkchilikning turli shakllariga
asoslangan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar o rtasidagi, shuningdek
’
tadbirkorlar o rtasidagi, iqtisodiyot sohasida va uni boshqarish jarayonida
’
vujudga keladigan xo jalik nizolarini hal etish Oliy xo jalik sudi va
’ ’
Xo jalik sudlari tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga
’
oshiriladi», deb ko rsatilgan. Shunga asosan xo jalik sudlarida
’ ’
ko riladigan ishlarning to g ri va aniq hal etilishi yuzasidan sud
’ ’ ’
amaliyotini umumlashtirib, Oliy xo jalik sudi plenumida qarorlar qabul
’
qilinadi. Bunday qarorlar huquq uchun manba bo lmasa-da, xo jalik
’ ’
sudlari tomonidan qonunlar to g ri tadbiq etilib, xo jalik nizolarini tez va
’ ’ ’
to g ri hal etishda muhim qo llanma vazifasini o taydi.
’ ’ ’ ’
Davr ishbilarmon kishidan ishning ko zini bilish bilan birga yetarli
’
darajada huquqiy bilimga ega bo lishni ham talab etadi. Qabul qilinayotgan
’ 46

huquqiy hujjatlarning mag zini chaqa bilish, uni faoliyatiga tadbiq eta olish’
qobiliyati tadbirkorning ishiga unum qo shadi.
’
Bugun amaldagi ko plab qonun va qarorlar aynan tadbirkorning
’
huquq va manfaatlarini muhofaza etishga qaratilgan. Misol uchun
Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to g risida , Xo jalik
“ ’ ’ ” “ ’
yurituvchi sub ektlar faoliyatini tekshirishni muvofiqlashtirish tartibi
‘
to g risida , Xo jalik yurituvchi sub ektlar faoliyatini davlat
’ ’ ” “ ’ ‘
tomonidan nazorat qilish to g risida , Nazorat qiluvchi organlar
’ ’ ” “
tomonidan o tkaziladigan xo jalik yurituvchi sub ektlar faoliyatini
’ ’ ‘
tekshirishni muvofiqlashtirish tartibi to g risida gi Qonun va Nizomlar
’ ’ ”
nazorat qiluvchi organlarning xo jalik yurituvchi sub ektlar faoliyatiga
’ ‘
noqonuniy aralashmasligini kafolatlab, tekshirishlarni o tkazish asoslari,
’
davriyligi, muddatlarini qat iy belgilab berdi.
‘
Tadbirkorlik sub ektlari faoliyatini tekshirish faqat nazorat qiluvchi
‘
organlar faoliyatini muvofiqlashtirish bo yicha maxsus vakolatli organning
’
qarori asosidagina o tkazilishi yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar
’
tomonidan xo jalik yurituvchi sub ektlarning faoliyatini tekshirishga
’ ‘
faqatgina qo zg atilgan jinoyat ishi bo yichagina yo l qo yiladi. Bu
’ ’ ’ ’ ’
huda-behudaga tadbirkorning ishiga aralashish mumkin emas, deganidir.
Bundan tashqari yakka tartibdagi tadbirkorni ro yxatdan o tkazishni
’ ’
noqonuniy ravishda rad qilish yoki bosh tortish, muayyan faoliyat bilan
shug ullanish uchun ruxsatnoma (litsenziya) berishni rad qilish yoki bosh
’
tortish, bank krediti berishni asossiz rad etish holatlariga yo l qo ygan
’ ’
mansabdor shaxslar tegishli javobgarlikka tortilishi ham belgilab
qo yilgan.
’
Prezidentimiz O zbekiston Respublikasi Respublikasi Konstitutsiyasi
’
qabul qilinganligining 18 yilligiga bag ishlangan tantanali marosimdagi
’
ma ruzasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning izchil rivojlanib
‘
borishini ta minlash orqali jamiyatimizning ijtimoiy-siyosiy tayanchi va
‘ 47

poydevori bo lgan o rta sinfning shakllanishiga va uning tobora’ ’
mustahkam bo lib borishiga erishilayotganligini ta kidlab, 2011 yilni
’ ‘
mamlakatimizda Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili deb e lon
‘
qilishni taklif etdi hamda bu sohani rivojlantirishning ustuvor vazifalarini
belgilab berdi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub ektlarining manfaatlarini
‘
himoya qilish, mavjud normativ huquqiy bazani qayta ko rib chiqish, yangi
’
qonun hujjatlarini qabul qilish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
faoliyati uchun yanada qulay muhit yaratish, ya ni kichik biznes
‘
sub ektlarining energiya, gaz, suv va kanalizatsiya, issiqlik ta minoti va
‘ ‘
boshqa muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga ulanishi yoki ularni
qurishda ishtirok etish uchun ruxsat olish tartib-qoidalarini soddalashtirish,
soliq va boshqa to lovlar borasida qulayliklar, yengilliklar yaratish ustuvor
’
vazifalar ekanligi ta kidlandi.
‘
Huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan tadbirkorlarning huquq
va manfaatlarini himoya qilish borasidagi amaliy ishlar qilinmoqda.
Tadbirkorlik faoliyati bo yicha qo yilayotgan qonunbuzilish holatlari
’ ’
to g risida zudlik bilan xabar qilish uchun Respublika prokuraturasi,
’ ’
viloyat va shahar prokuraturalarida ishonch telefonlari joriy etilgan.
Yurtimizda tadbirkorlik bilan shug ullanuvchi kishiga kredit olishdan
’
boshlab faoliyatini to liq yo lga qo yishni va davom ettirishi uchun
’ ’ ’
imtiyoz va imkoniyatlar mavjud. Ishbilarmon o z huquq va
’
majburiyatlarini puxta bilgan holda ish yuritsa, hech qachon qoqilmaydi.
Muhtaram Yurtboshimiz Ayolni ulug lamoq-oilani, Vatanni,
“ ’
hayotni ulug lamoqdir ,-deydilar. Bu so zlarda katta ma no bor. Chunki
’ ” ’ ‘
hamma narsa insonga bog liq, lekin inson taqdiri onaga, ayolga bog liq
’ ’
degan haqiqat bor bu so zlar zamirida.
’
O tgan yillarning Oila yili , Ayollar yili , Sog om avlod
’ “ ” “ ” “ ’
yili , Onalar va bolalar yili , Yoshlar yili , Barkamol avlod yili
” “ ” “ ” “ ” 48

deb nomlani-shida ham ramziy ma no-ayolga bo lgan cheksiz e tibor,‘ ’ ‘
kelajakka bo lgan katta g amxo rlik bor.
’ ’ ’
2004 yilda Prezidentimizning O zbekiston xotin-qizlar qo mitasi
“ ’ ’
faoliyatini qo llab-quvvatlash borasidagi qo shimcha chora-tadbirlar
’ ’
to g risida gi Farmonidan keyin xotin-qizlarning oilada, davlat
’ ’ ”
qurilishida maqeini oshirish, ularning huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy
manfaatlarini himoya qilish tizimini takomillashtirish masalalariga e tibor
‘
yanada kuchaytirildi. Xotin-qizlar jamiyatimizning teng huquqli a zosi
‘
sifatida mamlakatimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida tobora muhim o rin
’
egallamoqdalar.
O zbekiston mustaqillikka erishgach, inson huquqlariga oid qator
’
xalqaro huquqiy aktlarni ratifikatsiya qildi.
Ularning aksariyati xotin-qizlar huquqlari va erkinliklarini
ta minlash, O zbekiston Respublikasining tegishli qonunlari, Prezident
‘ ’
farmonlari, hukumat qarorlari xotin-qizlarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
mavqeini yaxshilashga qaratilgandir.
Oila muhofazasi, ayollarga, bolalarga berilgan huquqlar, avvalo, bosh
qomusimizda mustahkamlab qo yilgan. O zbekiston Respublikasi
’ ’
Konstitutsiyasining 14-bobi oila muhofazasiga bag ishlanadi. 18-
’
moddasida fuqarolarning jinsi, millati, diniy e tiqodidan qat iy nazar teng
‘ ‘
huquqli ekanligi, 46-moddasida erkak va ayollarning teng huquqliligi, 117-
moddasida esa saylash va saylanish huquqlari kafolatlangan.
Hozirgi kunda, O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi a zolari
’ ‘
orasida xotin-qizlar Qonunchilik palatasida 22 foiz, Senatda 17 foizni
tashkil qiladi. Mahalliy vakillik organlarida esa xotin-qizlar barcha
deputatlarning viloyatlar miqyosida 12,5 foiz, tumanlarda 15 foiz,
shaharlarda esa 18,1 foizni tashkil qiladi.
BMTga a zo 192 davlatdan 182 tasida parlament mavjud. Dunyo
‘
parlamentlarining 9 tasida xotin-qizlardan saylangan deputatlar umuman 49

yo q, 173 mamlakat parlamentida ayollar vakila qilib ko rsatilgan,’ ’
shundan 83 mamlakatda kvotalardan foydalanadi. Respublika parlamenti
tomonidan 2004 yilda O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi saylov
“ ’
to g risida gi Qonunning 22-moddasiga muvofiq siyosiy partiyalar
’ ’ ”
tomonidan mamlakat parlamenti deputatligiga ko rsatilgan nomzodlarning
’
kamida 30 foizi xotin qizlardan iborat bo lishi haqidagi qoida kiritildi.
’
Holbuki, dunyo miqyosida oladigan bo lsak, jahonda xotin-qizlarning
’
parlamentdagi ishtiroki 20 foizdan oshgan 20 davlat mavjud.
Ona va bola salomatligi-mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy farovonligi
darajasining muhim ko rsatkichi hisoblanadi. Onalik va bolalik davlat
’
tomonidan muhofaza qilinadi. O zbekiston Respublikasi
’
Konstitutsiyasining 65-moddasi), O zbekiston Respublikasi Oila
’
kodeksining 4-moddasida ona va bola manfaatlarini muhofaza qilish
ayollarning mehnati va sog ligini saqlashga doir maxsus tadbirlar ko rish,
’ ’
mehnatni onalik bilan bog lab qo shib olib borish uchun ayollarga sharoit
’ ’
yaratish, onalik va bolalarni huquqiy himoya qilish, moddiy va ma naviy
‘
jihatdan qo llab-quvvatlash yo li bilan ta minlanishi belgilab qo yilgan.
’ ’ ‘ ’
Ayollar salomatligi va sog liqni saqlash sohasining rivojlanishi
’
ko rsatkichlaridan biri bu onalar va bolalar o limi darajasining
’ ’
kamayishidir. Respublikamizda bugun onalar o limi darajasi 2 baravardan
’
ko proqqa, bolalar o limi 3 baravarga kamaydi. O tgan 20 yil davomida
’ ’ ’
odamlarning o rtacha umri 67 yoshdan 73 yoshga, ayollarniki 75 yoshga
’
yetdi. Mehnat va Oila kodekslarida ayollarga, bolalarga imtiyozlar berilib,
huquqiy himoyaga olingan. 1999 yil 14 aprelda esa Xotin-qizlarga
“
qo shimcha imtiyozlar to g risida gi Qonun qabul qilingan.
’ ’ ’ ”
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 13 apreldagi Ona
’ “
va bola salomatligini muhofaza qilish, sog lom avlodni shakllantirishga
’
doir qo shimcha chora-tadbirlar to g risida , 2009 yil 1 iyuldagi
’ ’ ’ ”
2009-2013 yillarda aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash
“ 50

sog lom bola tug ilishi, jismoniy va ma naviy barkamol avlodni voyaga’ ’ ‘
yetkazish borasidagi ishlarni yanada kuchaytirish va samaradorligini
oshirish chora-tadbirlari dasturi to g risida gi Qarorlarini O zbekiston
’ ’ ” ’
Respublikasida onalik va bolalikni muhofaza qilish sohasida qilinayotgan
ishlarning davomidir.
Dunyoda migratsiya jarayonlarining kuchayishi munosabati bilan
odam savdosi qamrovi tobora kengaymoqda. Har yili jahonda 2 million 700
ming nafarga yaqin shaxs bu jinoyatning qurboni bo lib, ularning 80 foizini
’
ayollar va bolalar tashkil qilmoqda. Shuning uchun Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konventsiyasini
(Nyu-York, 2000 yil 15 noyabr) to ldiruvchi Odam savdosining, ayniqsa,
’ “
ayollar va bolalar savdosining oldini olish hamda unga chek qo yish va
’
uning uchun jazolash haqidagi Protokolni ratifikatsiya qilish
to g risida gi O zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi.
’ ’ ” ’
Ushbu Protokolda odam savdosining oldini olish va unga qarshi
kurashishning samarali choralarini qo llash uchun bunday savdoning oldini
’
olishga, bu faoliyat bilan shug ullanuvchi shaxslarni jazolashga va uning
’
qurbonlarini, shu jumladan, ularning xalqaro e tirof etilgan huquqlarini
‘
himoya qilishga qaratilgan choralarni o z ichiga olgan keng qamrovli
’
xalqaro yondashuv zarurligi mustahkamlab qo yilgan. Fuqarolarning
’
ijtimoiy himoyasini o zida ifoda etadigan Odam savdosiga qarshi
’ “
kurshish to g risida gi O zbekiston Respublikasi Qonunining (2008 yil
’ ’ ” ’
17 aprel) qabul qilinishi va uning normalari bu sohadagi munosabatlarni
tartibga solishning umume tirof etilgan jahon standartlariga muvofiq
‘
bo lib, O zbekiston o zi qo shilgan xalqaro shartnomalar va
’ ’ ’ ’
konventsiyalarga sodiq ekanligidan va zimmasiga olgan majburiyatlarni
qat iyat bilan ado etayotganligidan yana bir karra dalolat beradi. Xulosa
‘
qilib aytganda, bugun xotin-qizlarning huquqlari muhofazasiga oid barcha
huquqiy asoslar yaratilib, amalda ta minlanmoqda.
‘ 51

XULOSA
Mamlakatimizda ayollarning oila jamiyatdagi maqeini yuksaltirish,
ularning barcha sohalarda o z iqtidori o z salohiyatini namoyon etish’ ’
uchun zarur shart-sharoit yaratishga alohida e tibor qaratilmoqda. Buning
‘
samarasi o laroq, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida, xususan kichik
’
biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati rivojida ham xotin-qizlarning o rni
’
va mavqei tobora ortib bormoqda.
Mavzuning o rganish jarayonida tarixiy manbalar, tadbirkorlik
’
faoliyatini yoritgan asarlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish asosida umumiy
yakun yasalib, quyidagi xulosalarga kelindi:
1.Hozirgacha o rganilgan manbalar, adabiyotlar va hujjatlarni tahlil
’
qilish asosida Mustaqil O zbekistonda tadbirkorlarni rivojlanishida
’
hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari ancha rivojlangan, bu sohalarda
ma lum yutuqlar qo lga kiritilgan;
‘ ’
2.Mustaqil O zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
’
faoliyatini rivojlantirishda faol ishbilarmon ayollarning tadbirkorlik
faoliyatini boshlashi uchun har tomonlama ko mak berish, soha bo yicha
’ ’
kasbiy mahoratni oshirish kabi kurslar tashkil qilingan va ular o z
’
natijalarini ko rsatmoqda;
’
3.Bugungi kunda mazkur tashkilotda bilim va mahoratni oshirgan,
jamiyatimiz ravnaqi yo lida betinim izlanib, mehnat qilayotgan, o z haq-
’ ’
huquqlarini yaxshi bilgan, intellektual salohiyati yuksak, o z ishining
’
ustasi bo lgan ko plab xotin-qizlar xususiy tadbirkorlik faoliyatini yo lga
’ ’ ’
qo yishgan;
’
4.Tadbirkor va ishbilarmon ayollar haq-huquqlarini va turli
manfaatlarini qonun yo li bilan huquqiy jihatdan himoyaga olingan;
’ 52

5.Mamlakatimizda tadbirkorlik sub ektlarini rivojlantirish, yangi ish‘
o rinlari yaratish, aholining barqaror daromad manbaiga ega bo lishda
’ ’
muhim omil bo ladigan qulay imkoniyatlar yaratilgan;
’
6.Respublikamiz qishloq joylardagi tadbirkorlikka qiziqqan xotin-
qizlar uchun biznes-reja tayyorlash, maslahat va axborot xizmatlari
ko rsatish ularning milliy hunarmandchilik bo yicha bilim va mahoratini
’ ’
oshirish ishlari keng yo lga qo yilgan;
’ ’
7.Tadbirkorlar tomonidan ishlab chiqarilgan hunarmandchilik
mahsulotlarining tizimli ravishda sotilishi, turli ko rgazma va yarmarkalar
’
tashkil qilinishi tadbirkorlikka havasmand xotin-qizlarda sohaga doir
ko nikmalarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
’
8.Mustaqil O zbekistonda, Tadbirkor ayollar uyushmasi tashkil
’ “ ”
etilishi va uning ahamiyati fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish
hamda modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta min
‘
g oyasini shakllantirishga xizmat qiladi.
’
Xullas, xotin-qizlar tadbirkor, har jabhada ishbilarmon bo lsa, oila
’
tinch-totuv, to kin-sochin, zurriyodi sog lom, ma nan yetuk bo ladi.
’ ’ ‘ ’ 53

FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR RО ’ YXATI
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepisyasi. T.: 2010
2. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil
davom ettirish-taraqqiyotimizning muhim omilidir.//Xalq so zi. 2010’
yil 8 dekabr.
3. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.:
’ – –
Ma naviyat , 2008.
“ ’ ”
4. Karimov I.A. O zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo li.
’ ’ –
T.: O zbekiston , 2007.
“ ’ ”
5. Karimov I.A. O zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
’
bosqichida. T.: O zbekiston , 2005.
– “ ’ ”
6. I.A. Karimov Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni
“
demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizasiya va isloh
etishdir .-T.: O zbekiston , 2005.
” “ ’ ”
7. I.A. Karimov Erishgan marralarimizni mustahkamlab, islohotlar
“
yo'lidan izchil borish-asosiy vazifamiz .-T.: O zbekiston , 2004.
” “ ’ ”
8. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O zbekiston,-2000.
’
9. Karimov I. A. O zbekiston buyuk kelajak sari. T., O zbekiston,
’ ’
1998, 5-bet.
10. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. - T.: Sharq, 1998.
’
11. Karimov I. A. O zbekiston iqtisodiy islohotlarni
’
chuqurlashtirish yo lida. T., «O zbekiston», 1995, 241-6.
’ ’
12. Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li.
’ ’ ’
Toshkent, O zbekiston,1992 yil.
’
13. O zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. -T.:
’
Adolat , 2004.
“ ” 54

14. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. -’
T.: O`zbekiston , 2003.
” ”
15. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. -T.: Adolat,
’
2003.
16. Otahonov F.X. va mualliflar jamoasi. Xujalik (tadbirkorlik)
huquqi. -T.: T.D.Yu.I, 2003.
17. Ibratov B. Tadbirkorlik huquqi. - T.: Moliya , 2001.
“ ”
18. Ibratov B. Xususiy tadbirkorlarning huquq va burchlari. -T.:
Adolat , 2001.
“ ”
19. O zbekiston Respublikasining Tadbirkorlik huquqi. -T.:
’
Moliya , 2001.
“ ”
20. Ruzinazarov Sh. Tadbirkorlik faoliyati sub ektlarining huquq
’
va manfaatlarini sudda himoya qilinish. - T.: Adolat , 2001.
“ ”
21. O zbekiston Respublikasining Auditorlik faoliyati
’ “
to g risida gi 2000 yil 26 may yangi tahrirdagi Qonuni.
’ ’ ”
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000 yil,
5-6 son, 149-modda.
22. O'zbekiston Respublikasining Tadbirkorlik faoliyati
“
erkinligining kafolatlari to'g'risida gi 2000 yil 25 maydagi Qonuni.
”
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000 yil,
5-6 son, 140-modda.
23. O zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. T.: Adolat ,
’ – “ ”
1999.
24. O zbekiston Respublikasining Dehqon xo jaligi
’ “ ’
to g risida gi 1998 yil 30 aprel Qonuni. O'zbekiston Respublikasi
’ ’ ”
Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998 yil, 5-6 son, 88-modda. 55

25. O zbekiston Respublikasining Fermer xo jaligi’ “ ’
to g risida gi 1998 yil 30 aprel Qonuni. O'zbekiston Respublikasi
’ ’ ”
Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998 yil, 5-6 son, 86-modda.
26. O zbekiston Respublikasining Xo jalik yurituvchi
’ “ ’
sub ektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi
’
to g risida gi 1998 yil 29 avgustdagi Qonuni. O'zbekiston
’ ’ ”
Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998 yil, 9- son, 170-
modda.
27. O zbekiston Respublikasining Bankrotlik to`g`risida gi 1998
’ “ ”
yil 28 avgust yangi tahrirdagi Qonuni. O'zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Axborotnomasi, 1998 yil, 9-son, 167-168 modda.
28. Zokirov I.B. O zbekiston Respublikasi Fuqorolik huquqi. -T.:
’
Adolat , 1998.
“ ”
29. O zbekiston Respublikasining Korxonalar, Ijara, Mulkchilik
’
to g risidagi qonunlari. T., «Adolat», 1997.
’ ’
30. O zbekiston Respublikasining Banklar va bank faoliyati
’ “
to g risida gi 1996 yil 25 apreldagi Qonuni. O'zbekiston
’ ’ ”
Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996 yil, 5-6 son, 54-
modda.
31. Martemyanov V. S. Xozyaystvennoe pravo I tom. Izdatelstvo
«Bek», 1994, 1-6.
32. O zbekiston Respublikasining Davlat tasaruffidan chiqarish
’ “
va hususiylashtirish to g risida gi 1991 yil 19 noyabrdagi Qonuni.
’ ’ ”
O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1992
yil, 1-son, 43-modda.
33. O zbekiston Respublikasining Mulkchilik to g risida gi
’ “ ’ ’ ”
1990 yil 31 oktabrdagi Qonuni. O'zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining Axborotnomasi, 1990 yil, 31-31 son, 371-modda. 56

34. Marasulov Sh.R. O zbekiston to qimachilik sanoatining’ ’
rivojlanishi. T., 1975. 57

Илова-1
Х o’ жалик тармоqлари
Саноат
Qурилиш
Транспорт ва алоqа
Qишлоq ва o’рмон
хo’жалиги
Савдо умумий овqатланиш
моддий техника
таъминоти
Соg’лиqни саqлаш,
жисмоний тарбия
Ижтимоий таъминот,
маориф (таълим тизими)
Фан ва фан хизмати
Маданият ва санъат 58

Купить