Mustaqillik davri nasridan namuna 11 - sinf - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	786.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Январь 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Mustaqillik davri nasridan namuna 11 - sinf

Купить

MUSTAQILLIK DAVRI NASRIDAN NAMUNA 11-sinf adabiyot darsligi asosida 27-mavzu:MUHAMMAD ALI O‘zbekiston xalq yozuvchisi (1942 yilda tug‘ilgan)

SOHIBQIRON O‘YLARI («Ulug‘ saltanat» epopeyasi to‘rtinchi kitobidan parcha) Zamona arg‘umog‘i poygada yutib chiqishga otlangan uchqur samanday shiddat bilan olg‘a chopadi. Faqat uning samandan farqi bor: samanni chavandoz boshqaradi, bu arg‘umoqning esa chavandozi, egar-yugani yo‘q, yaydoq, bir o‘zi, boshi og‘gan tomonga chopadi, oyog‘i tashlangan yerga tushadi. U birovni mindirish u yoqda tursin, yoniga ham yo‘latmaydi, har qanday saman horib-toladi, arg‘umoq esa ne-ne asrlar, yillar o‘tibdirki, charchash nimaligini bilmaydi, to‘xtamasdan yelgani yelgan... Uni «Vaqt» deb atardilar. Sohibqiron o‘zini ana shu purqudrat Vaqt bilan bahs boylashishga qodir deb hisoblar, uning bilan birga chopishga tirishar, ortda qoldirib ketishni o‘ylardi. Chindan ham, u Vaqtdan o‘zg‘irlik qilganday edi: keyi

Qo‘shinlarni Oqshahar tomonga yuborishga farmon qilgandan keyin Amir Temur xushmanzara Egridir ko‘li sohilida biroz istirohat etmoqchi bo‘ldi. Serdaraxt joylar unga yoqib qoldi. Shimolga qarab yoyilgan zilol suvli ko‘l xoriqulodda1 fayzli va go‘zal edi. Darhol shohchodir tikdilar, ipak ko‘rpachalar tashlangan shohona so‘rini shundoqqina ko‘lning bo‘yiga olib tushdilar. Kunbotish tomonda, sohildan ichkariroqda kichik malika To‘kal xonimning, ikki yonda esa kanizaklarning saropardalari joylashdi. Yigirma ikki yoshli kichik malika har kuni uyqudan turganlarida kanizakdan suv to‘la oltin obdastani olib o‘zi Sohibqiron qo‘llariga quyib beradi. Odatda, Sohibqiron saharlarda so‘rida parqu bolishga yonboshlagancha, tong otishini kuzatardi.

Oldindagi yastanib yotgan tiniqlashib borayotgan poyonsiz shaffof ko‘lga boqarkan, Sohibqironning bahri- dili ochilar, baxmalrang suvlarning yoqimli rangi xiralasha boshlagan ko‘zlariga quvvat bag‘ishlardi. Kunchiqish tomonga qarab cho‘zilgan, ko‘lga chiroyli yoqaday yarashgan, atrofiga gullar ekilgan, eni uch qadamlik shinam uzun yo‘lkada kezish unga rohat bo‘lib ko‘rinadi... Muhammad Churog‘a dodxoh yiroqdan sayr-u tomosha ixtiyor etgan Amir Temurning allaqachon saropardadan chiqib, ellik qadamlar narida sohilda ohista kezib yurganini ko‘rdi. Boshida murassa toj, egnida zarbof to‘n, belida oltin kamar yaraqlardi.

Sohibqiron og‘irligini bir oyog‘idan ikkinchi oyog‘iga tashlab qadam bosar, dodxoh nazarida, bu odam bir paytlardagi baland bo‘yli, chorpahil, oyoq-qo‘llari uzun pahlavonkelbat Temurbek emas, yillar zalvoridan yelkalari biroz chiqqan, sezilar-sezilmas cho‘kkan (buni Muhammad Churog‘a dodxoh sezadi, xolos!), ko‘pdan buyon saltanat yukini yelkasiga dadil ortmoqlagan kadxudo, mo‘ysafidlik shartlarini inkor etishga qodirman, Vaqtni yengib bo‘lmasa-da, uni ham tiz cho‘ktira olaman, deb urinayotgan Amir Temur edi. Muhammad Churog‘a dodxohning dili orziqdi. Eh-he, mana shu ro‘baro‘dagi odamning joni, chindan ham, temirdan ekan! Urush degan baloyi ofatning turgan-bitgani besaranjomlik, vayronagarchilik, qirg‘in, jang, dod-voy, faryod, suron-u g‘alayondan iborat. Dodxoh bundoq qarasa, Sohibqironnin

Safarda, janglarda aslo halovat yo‘q, hamisha jon-ruh azobda, ko‘ngillar iztirobda, askardan to podshogacha barchasida it yotish, mirza turish holati yuz beradi. Sohibqiron bu qiyinchiliklarga, mashaqqatlarga chidaydi, yo‘q, u ana shu mashaqqatlar uchungina tug‘ilganday... Biron yerda yozg‘irib, noliganini eshitmaysiz. Urushning beti qursin, deydi, faqat urushning oldini olaman degan sari urush chiqib kelaverganiga, uni tugata olmaganiga yoqa tutib qoladi... Dodxoh Sohibqironning nima maqsadda chorlaganlari vajini o‘zicha tusmollashga urinardi: «Amir Sohibqiron Rum taqdiri haqida so‘zlashmoqchilar, nazarimda. Katta-kichik qal’alarni olish demasa, Rumda janglar deyarli to‘xtadi. Agar shu haqda so‘z ochilsa, uning ajoyib taklifi bor...» Sohibqiron yo‘lkadan burilgan dodxohni ko‘rib ortiga qa

– Ha, iztiroblar uni tinch qo‘ymaydir, Amir Sohibqiron. – Mamat, undan xabar olib turibsenmu? – Hamisha boxabarman, Amir Sohibqiron. – Ne dard ilashg‘on erkan? Tabiblar ne deydir? – Zayyiqi nafas va xunok marazi1 birlan og‘ribdur. Zo‘riqish kuchli, nafasi qisar emish. Amir Temur o‘ylanib qoldi, keyin: – Xudo shifo bersun. – dedi. – Yildirim Boyazid butun Rum boyliklarini jamuljam etmish edi. Qaramon shahzodasi amir Muhammad esa o‘n ikki yil Bursada zindon azobini tortibdur. Ozod etib, Qaramonni o‘ziga in’om qildum. – Hm-m... – Sulaymon Chalabiyga Edirnani tobshurdim... – Qandoq bo‘larkin... O‘zimizda chaqmoqdek shahzodalar ko‘p... Sohibqiron dodxohga qarab jilmaydi: – Mulk yetmay qoladur degan tashvishdasen-da, Mamat. Mulk... mulk...

Muhammad Churog‘a dodxoh dilidagini aytib yuboray dedi-yu, hali fursat yetmaganini bilib tiyildi, boshqa hech narsa demadi. Sohibqironning bugun qandaydir qulfi-dili ochilay deb turibdi, shekilli, qani, kutsin-chi. Dodxoh ko‘pdan, Rum yurti parchalab yuborilmay, yaxlit holida saqlanib, amirzoda Xalil Sultonga tobshirilishi lozim, degan fikrni ko‘ngliga tugib yurardi. Ammo buni hech kimga aytmagan. Rostdan ham, Turonda shahzoda Muhammad Sulton, Xurosonda Shohrux Mirzo, Rumda Xalil Sultonlar bu ulug‘ saltanatning uch purviqor ustunlariday Amir Sohibqiron qanotida tursalar, uzoq yillar mamlakat dorilomon-u el-ulus farog‘atda yashaydi. Amir Temur ko‘l tomondan ko‘zini oldi. – Mulk... – dedi yana Amir Temur. – Mulk Ollohnikidur. Lekin uni boshqarish, obod etish biz bandalarga tobshurilg‘on... O

Ajdodlarimiz ulug‘larining parokanda yurtni ko‘rib, aytg‘on ushmundoq fig‘onli so‘zlarini hamisha yodingda tutg‘il: «Jabrdiyda turk bek bo‘ladurg‘on o‘g‘il bolasi bilan dushmanga qul bo‘ldi, suluv qiz bolasi bilan cho‘ri bo‘ldi... Davlatli xalq eding, davlating qani? Xoqonli xalq eding, xoqoning qani? Tepangda turk osmoni, pastda turk yeri bo‘lsa...» Padari buzrukvorim o‘sha paytlarda Turon zaminida yuz berayotg‘on boshboshdoqliklardan, har shahr-u qasabada bir hokim ekanidan, birlashish yo‘qligidan dillari ozor chekib o‘ksinardilar, «Mana bu bechora xalqning qornini kim to‘yg‘izadi?..» – deb tashvish chekardilar. Ko‘rdingmu, Mamat? Davlatli xalq ekanmiz! Xoqonli xalq ekanmiz! Kichikligimdan otamning o‘sha alamli so‘zlari ko‘nglimga o‘rnashdi, o‘sha davlatni barpo etishni niyat qildim... M

– Aytg‘onlari ko‘p: «Davlat tuzgil, chunki davlat elni tutguvchi, qo‘riqchi, millatning soqchisi, tuproqning egasi ekanini unutmagil! Avomunnos el1, miskin holidin hamisha xabar olg‘il, xalqning tomog‘ini to‘q tutgil!» – derdilar. «Faqat mol-mulkka bog‘lanib qolma!» – deb uqtirardilar. «Yuqoridagi ko‘z ochib ko‘rganing ko‘k osmonga, pastdagi ilk qadam qo‘yg‘oning qo‘ng‘ir yerga hamisha sadoqatli bo‘l!» – deb tayinlardilar padari buzrukvorim... Amir Temur yana ko‘l uzra olis-olislarga tikildi. Sohilga yaqin yerda ko‘l tepasida bir gala qush g‘ujg‘on o‘ynashib, goh u tomonga, goh bu tomonga xuddi katta to‘p yumalaganday uchishar, bir-biridan ajralishmas, goh yiroqqa ketis har, ko‘p o‘tmay chug‘urlashgancha ortga qaytishardi. – O‘sha nasihatlarni kechagina eshitg‘ondaymen.

Ularni bir lahza ham yodimdan chiqarg‘onim yo‘q. Ajab, qarasam, hash-pash deguncha, Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vassallam yoshidan ham o‘tib, oltmish sakkiz yoshga qadam qo‘yib turg‘on ekanmen. Saltanat masnadig‘a o‘ltirdim-u, rohat-farog‘at to‘shagida uxlashdan voz kechdim, tun uxlamadim, kunduz o‘ltirmadim. O‘n ikki yoshimdan jahongashtalik qismatim bo‘ldi, ranj-u mehnatlar tortdim. Har xil tadbirlar qo‘lladim, g‘anim favjlarini sindirdim. Amirlar va askarlarning isyonlarini bostirdim, ulardan achchiq so‘zlar ham eshitdim. Lekin sabr-u bardosh etagini tutdim, o‘zimni bilib bilmag‘onga, ko‘rib ko‘rmag‘onga soldim. Bari bilan murosaga bordim, ularni tinchitdim. Boshlarini biriktirdim. Parokanda mingquroq yurtni birlashtirib, unga «Vatan» deb ot qo‘ydim. O‘layotg‘on xalqni tiriltirib t

Muhammad Churog‘a dodxohning dilidan esa shunday so‘zlar kechdi: «Bu davlatda hozir yosh bolaning boshiga bir laganda o‘n tilla qo‘ysa, u Sultoniyadan Samarqandgacha borsa, bir tilla kamaymaydur! Barchasiga o‘zim shohidman. Ha, Amir Sohibqiron adolatni mahkam tutdi. Zero, « Kuch – adolatda » so‘zlari uzugining ko‘zida porlab turibdur. Adolatga xiyonat qilmadi, bu borada, Xudo shohid, hatto o‘z farzandl arini ham ayagani yo‘q. Parvardigori olam mundoq davlat ato etdikim, beadad shukr, Yer yuzi podshohlarini mute’ qildi, tizzasi borni cho‘kkalatdi. Haqning unga yuklagan vazifasini ado etmak maqsudi bo‘ldi, Olloh bergan umrni tug‘ilgan yurti Turon dovrug‘ini olamga yoyishga baxshida etdi. Dunyo bir uzuk esa, Samarqand – firdavsmonand dor us-saltanani uning yoqut ko‘ziga aylantirdi...» – So‘zl

U ko‘pdan bunday holni kuzatmagandi. Sohibqiron o‘z o‘tgan umrini eslaganidan mamnun-u masrur odamday favqulodda hayajon-u tug‘yonga chulg‘angandi: – ... Xalloqi bezavolga sallamno! Mamat! Har lahzada ulug‘ bobolar ruhini sezamen, ular madadidan kuch olamen! Bari elimning baland osmonida parvoz etib yuribdur. Barini qalbim ko‘zi birlan ko‘rib turamen! Kimki ularni yurak-yuragidan his etsa, o‘sha shu tuproqning fidoyi o‘g‘lidur, Turon elining asl farzandidur! – Ilohi, bari bizga madadkor bo‘lsun! – Bukun Eron-u Turonda, jumlayi jahonda bizga muxol ifat tug‘ini ko‘targuvchi kuch yo‘qdur. Bor sa’y-harakatim, shariat-u millat ravnaq topsun, din-u davlat dasti falaklarga yetsun, deyman. Tangri taolodan umidim shulkim, agarchi gunohim ko‘b turur, ammo bir jihatdin menga rahmat degaykim, zolimlar

– Ha... yod imga tushdi. Yaqinda Eron imomlarining ulug‘lari-yu Turon sohib ixtiyorlari, Shomn ing nomdor ulamolari-yu Iroqning dongdor fuzalolari, dars-u fatvo as’hoblari-yu zuhd-u taqvo arboblari – barchasini bir majlisda jam etdim. Ko‘pdan o‘ylab yurg‘on niyatimni amalga oshirdim. Barchasiga dedim: «O‘tgan asrlarda ulamolar hukmd orlarga ezgulik va adolat bobida yo‘l-yo‘riqlar aytib, yaxshi-yaxshi kengashlar berg‘onlar, nomunosib harakatni man etg‘onlar. Sizlar nega hech irshod qilmaydursizlar va bajarishim vojib-u lozim yumushlarni menga aytmaydursizlar?» Turonlik bir ulamo dedi: «Tangriga sanolarki, Sohibqiron hazratlarining o‘zlari hammamizga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadurlar, bizlarga o‘xshagan o‘zi shunday so‘zga muhtojlar nasihatlariga aslo ehtiyojlari yo‘qdur». Darhol unga e’tiroz bild

Yaratgan Egam bizga shundog‘ shavkat-u ulug‘lik ato etdiki, u har xil takalluflarga ehtiyojmand emasdur. Bas, hech nimani yashirmay, ko‘nglingizdagilarni ro‘y-rost aytingizlar». Shundan so‘ng barchasi dillarini ochib, mamlakat ahvolidan ko‘rgan- bilganlarini so‘zladilar... – Ofarin, Amir Sohibqiron! – So‘ng buyurdim: bir guruh diyonatli va nomdor ulamolardan tanlab, ularning har birini devoni a’lo tarafidin mamlakatning turli puchmoqlariga nomzod qilsunlar, toki ular tayin etilg‘on tomonga jo‘nab, saltanat ishlarining tagiga yetsunlar, dorug‘a va devondin nimakim voqe’ bo‘lubdur, menga sharh etsunlar. Agar bironta mazlum kasga zulm yetsa yoki biron ojiz-u nochorga zo‘ravonlik etilg‘on ersa, zarar-u ziyon tikonini mazlumlar oyog‘idan chiqarsunlar, ko‘zdan yoshini oqizishga qo‘ymasunlar.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar