Mustaqillik yillarida O’zbekiston-Xitoy munosabatlari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	409.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Mustaqillik yillarida O’zbekiston-Xitoy munosabatlari

Купить

Mundarija
Kirish ..…………………………………………………………………… …
I. O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasi o zaro munosabatlari huquqiy
’ ’
asoslarining shakllanishi va iqtisodiy hamkorlik
……
1.1 Ikki davlat o’rtasidagi o zaro hamkorlikning vujudga kelishi, mustaqillik
’
yillaridagi holati… .
………………………………………
2.2 Iqtisodiy sohada amalga oshirilgan hamkorlik uning o’ziga xos jihatlari.
……
..
……………………………………………………………
II. O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasining ilmiy va madaniy sohadagi
’
hamkorligi…
……………………………………………………

2.1. Fan va ta’lim sohasidagi hamkorlik uning asosiy yo’nalish-
lari. .......
……………………………………………………………………
2.2. Ikki mamlakat o’rtasidagi madaniy hamkorlik aloqalari uning o’ziga xos
xususiyatlari. . ..
… ……… ………………………………………………
Xulosa ..
………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar r о ’yxati………………………………….…….....
Ilovalar………………………………………………………………………..

2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasining jahon hamjamiyatiga
integratsiyalashuvi, xalqaro munosabatlar tizimida munosib o’rin egallashi o’z
manfaatlarini siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, ijtimoiy sohalarda samarali
amalga oshirishi bilan belgilanadi.
O’zbekistan Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov hakli ravishda
ta’kidlaganidek: "Biz istiqbolimizni taraqqiy topgan davlatlar tajribasidan
foydalanib, davlat va jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish, inson huquq va
erkinliklarini. fikrlar rang-barangligini o’z hayotimizga yanada kengroq joriy
qilishda ko’ramiz. Biz butun ma’rifatli dunyo, xalqaro hamjamiyat bilan tinch-
totuv, erkin va farovon hayot kechirish, o zaro ’ manfaatli hamkorlik qilish
tarafdorimiz" 1
.
O zbekiston Respublikasi mustaqil davlat sifatida dunyo mamlakatlari
’
orasida o’zining mustahkam o’rnini egalladi va tashqi siyosatning xalqaro xukuq
meyorlariga asoslangan va jahon hamjamiyatiga asta-sekin integratsiyalashuv
strategiyasiga moc keladigan xuquqiy tizimini yarata boshladi.
O’zbekiton o’zining tashqi siyosatida Osiyoning taraqqiy topgan
mamlakatlari, xususan Osiyo -Tinch okeani mintaqasidagi Janubi-Sharq"iy va
Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlik qilishga katta ahamiyat bermoqda.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov bu xususda: "Sharqiy va
’
Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari - Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy, Vyetnam,
Malayziya, Hindiston, Indoneziya va boshqa mamlakatlar bilan aloqalarimiz
mustahkamlanib borayotganligini alohida mamnuniyat bilan ta’kidlab
o’tmoqchiman", - degan fikrni bildirgan edi. 2
Hozirgi davrda Xitoy Xalq Respublikasi bilan keng miqyosli aloqalarni
amalga oshirish O zbekiston tashqi siyosatidagi ustuvor yo’nalishlardan biridir.
’
Shu bilan birga, Xitoy tashqi siyosiy strategiyasida Markaziy Osiyo davlatlari,
xususan, O zbekiston bilan hamkorlik eng asosiy va muhim
’
yo’nalishlardan biri hisoblanadi.
1
Karimov I.A Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent : Ma naviat, 2008. B. 114
’ ’ –
3

Bugungi kunda zamonaviy tarix fani oldida turgan dolzarb vazifalardan biri -
mustaqil rivojlanish jarayoni, mamlakat ichki va tashqi siyosiy faoliyatini chuqur
tadqiq etish va har tomonlama xolis yoritishdan iborat. Shuning uchun ham
respublika tashqi siyosatining shakllanishi, asosiy tamoyillari, jahon mamlakatlari
bilan ikki tomonlama hamkorlik aloqalari tarixi va tadrijini o’rganish muhim
ahamiyatga ega. O zbekiston - Xitoy hamkorligini ilmiy jihatdan chuqur’
o’rganish zamonaviy tarix fanida alohida ahamiyat kasb etgani holda,
O zbekistonning yangi tarixini yaratishda respublikaning jahon hamjamiyati bilan
’
aloqalari masalalarini har tomonlama qamrab olishga yordam beradi.
Malakaviy ishning o’rganilganlik darajasi. O zbekistonning mustaqil
’
tashqi siyosati va xalqaro munosabatlardagi ishtiroki masalasi mamlakat tarixini
o’rganishdagi yangi yo’nalishlardan biri hisoblanadi. Mazkur mavzuga aloqador
bo’lgan adabiyotlarni ikki guruhga bo’lib o’rganish maqsadga muvofikdir.
Birinchi guruhga sovet davrida yaratilgan asarlarni; Ikkinchi guruhga mustaqillik
yillarida yaratilgan ishlarni kiritish mumkin.
Birinchi guruhga sovet davrida yaratilgan va SSSRning xalqaro
munosabatlarida O zbekistonning tutgan o’rniga bag’ishlangan tadqiqotlarni
’
kiritish mumkin. Bu davrda ham bir qancha asrlar yozilgan bo’lib ularda Markaziy
Osiyo va Xitoy o’rtasidagi qadimgi aloqalar tarixi mahalliy va xitoy manbalari
asosida o’rganilgan va tahlil etilgan.
Ch.A.Abutalipov, I.To’xtaxo’jayeva, X. Ziyayev, B.Mannopov va
boshqalarning asarlarida 1
O zbekistonning tashqi dunyo bilan aloqalarini
’
o’rganishga harakat qilingan. Jumladan, Ch.A.Abutalipov asarida
O zbekistonning xalqaro aloqalari asarida mustabid tuzum hukmronligi yillarida
’
bu jarayondagi ahvol xususida umumiy fikr yuritilgan. O zbekiston Xitoy
’
aloqalari xususida qisman to’xtalib o’tilgan. I.To’xtaxo’jayeva asarida ham
O zbekistonning xalqaro aloqalari haqida fikr yuritilgan, ammo O zbekiston
’ ’
Xitoy aloqalari o’rganilmagan. X. Ziyayev asarida O zbekistonning Xitoy bilan
’
amalga oshirgan iqtisodiy va madaniy aloqalari xususida ba’zi fikrlar bayon
qilingan. Aynan ana shunday fikrni B.S. Mannopov asari xususida ham aytish
4

mumkin. Lekin, mazkur tadqiqotlarda O zbekiston va Xitoy o’rtasidagi aloqalarni’
to’laqonli yoritishga erisha olinmagan, ayrim manbalarda esa bu masala umuman
chetlab o’tilgan. Mazkur guruhga kiritilgan adabiyotlar o’z davri talablaridan kelib
chiqqan holda hukmron mafkura, markscha-lenincha g’oyalar, SSSRning tashqi
siyosat tamoyillari ta’sirida yaratilganligiga qaramay, ularda keltirilgan
materiallarni o’rganish va tahlil qilish davomida O zbekistonning halqaro
’
aloqalarining cheklanganlik xarakterini kuzatish mumkin. Mualliflar mavjud
manbalardan foydalangan holda, mafkuraviy cheklovlarga qaramay
O zbekistonning jahon hamjamiyati safiga kirib borishga intilganligini ko’rsatib
’
bera olganlar. Shuning uchun ham mavzuni yoritish davomida mazkur guruhga
mansub adabiyotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ikkinchi guruhga
O zbekiston Respublikasining mustaqil taraqqiyoti davrida yaratilgan asarlar,
’
matbuot materiallari kiritilgan. Jumladan, A.Askarov, A.Xo jayev,
’
O .M.Mavlonov, E.Z.Nuriddinov, A.K. Qirg’izboyev
’ 2
asarlarida o’zbek-xitoy
aloqalarining qadimiyligi xususidagi fikrlar asoslab berilgan. Xususan,
A.Xo’jayevning asarida ikki mamlakat o’rtasidagi alokalar tarixi qadimiy xitoy
manbalari va tadqiqotlar asosida o rganilib chuqur tahlil qilingan hamda
’
hamkorlikning bugungi darajasi va asosiy xususiyatlariga xolis baho berilgan.
Shuningdek O zbekiston tashqi siyosatining shakllanishi, uning muhim
’
tamoyillari, tashqi siyosatning huquqiy asoslari va asosiy yo’nalishlari kabi
masalalar o’z aksini topgan. Xitoy Xalq Respublikasining Markaziy Osiyodagi
tishqi siyosatining o’ziga xos xususiyatlari, hamkorlikni samarali rivojlantirishga
to’sqinlik qiluvchi omillar. Markaziy Osiyo masalasidagi Rossiya-Xitoy va Xitoy-
AQSH munosabatlari muammolari o’rganilgan .
O zbekistonning jahon hamjamiyatiga kirib borishi, tashqi siyosatning
’
huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy asoslarning vujudga kelishi, mustaqil tashqi siyosat
2
Asqarov A. O zbek xalqining etnogenizi va etnik tarixi. Toshkent, Universitet, 2007.-340 b; Xodjayev.A
‘ –
Buyuk Ipak yo li: munosabatlar va taqdirlar. Toshkent: O zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy
‘ – “ ‘ ”
nashriyot, 2007 280 b;.Mavlonov O .M. Markaziy Osiyoning qadimgi yo llari: shakllanishi va rivojlanish
– ‘ ‘
bosqichlari. Toshkent. Akademiya, 2008. -432b ;Nuriddinov E.Z O zbekiston Respublikasining Yevropa
– ‘
mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi. Toshkent, Cho lpon. 2002. -216b; Qirg izboyev A.K. O zbekiston
– ‘ ‘ ‘
Respublikasining Osiyo mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi.-Toshkent, Fan, 2004. -280 b.
5

$institutlarining shakllanishi kabi masalalarni o’rganishda E.Z.Nuriddinovning monografiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, "O zbekiston’ Respublikasining Yevropa mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi" nomli monografiyasida respublikaning Yevropa mamlakatlari bilan ko’p tomonlama hamkorligini keng ko’lamli ravishda yoritilishi bilan birga O zbekiston tashqi ’ siyosiy faoliyatining tarixiy ildizlari, sovet davridagi xalqaro aloqalar, istiqlol davrida tashqi siyosat huquqiy asoslarining shakllanishi, mustaqil tishqi siyesatni amalga oshiruvchi muassasalarning shakllanishi jarayoni batafsil yoritib berilgan. A.K.Qirg’izboyevning "O zbekiston Respublikasining Osiyo mamlakatlari ’ bilan xalqaro hamkorligi" nomli monografiyasida O zbekistonning Buyuk Ipak ’ yo’lini tiklash borasida Osiyo mamlakatlari bilan hamkorligi, zamonaviy integratsion jarayonlarning asosiy xususiyatlari, bu hamkorlikning huquqiy asoslari, O zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlari, Osiyodagi ’ xalqaro tishqilotlar va yetakchi davlatlar bilan aloqalari chukur tahlil qilib berilgan. Shuningdek, mustaqillik yillarida chop etilgan bir qator maqolalarda O zbekiston bilan Xitoy o’rtasidagi siyosiy, iqtisodiy hamda madaniy sohalardagi ’ hamkorlikning ayrim jihatlari o z aksini topgan. ’ Jumladan, O’.Mavlonov va D.Mahkamova, AXudoyqulov va N.Nurullayev, A.Isajonov, Vai Shuylin, A.Razzoqov, I.Bekturatov, A.Tulyaganov, O.Limanov 3 maqolalarida ikki mamlakat o’rtasidagi qadimiy aloqalar, o zaro tajriba almashuv, ’ hamkorlikni yanada yuksaltirishga qaratilgan ayrim fikr-mulohazalar o’z aksini topgan. 3 Mavlonov O ., Mahkamova D. O zbekiston va Xitoy qadimiy aloqalari // Jamiyat va boshqaruv. -Toshkent, ‘ ‘ 2003. №4. - B. 67-68 ; Xudoyqulov A., Nurullayev N. O‘zbekiston- Xitoy hamkorlikning yangi bosqichi // Ilm sarchashmalari -Urganch, 2006. №2. - B. 20-22.; Isajonov A. Davlat va tashqi iqtisodiy faoliyat // Bozor, pul va kredit. - Toshkent, 1999. №3. - B. 49-51.; Van Shuylin. Xitoy islo\otlar yo‘lida // Bozor. pul va kredit. -Toshkent, 1999.№3. - B. 45-47.; Razzoqov A. Xitoyda transmilliy korporatsiya lar taraqqiyot lokomotivlaridir // Bozor, pul va kredit. - Toshkent, 1999. №3. - B. 47^48.; Bekmurotov I. O‘zbekiston Xitoy manfaatlar mushtarakligi // Jamiyat va boshqaruv. - Toshkent, 2004. №4. - B. 65-66; Tulyaganov A. O‘zbekiston Resgtublikasi zamonaviy xalqaro munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari // Ijtimoiy fikr. Inson xuquklari. - Toshkent, 2007. №2. - B. 27-35.; Limanov O. Xitoyning Markaziy Osiyodagi strategiyasi //Ijtimoiy fikr. Inson xukuklari - Toshkent, 1999, № 3-4. - B. 16-21, 6$

O zbekistonning xalqaro aloqalari tarixi, jahon hamjamiyatiga kirib borishi,’
mustaqil tashqi siyosatining shakllanishi muammolari, Xitoy taraqqiyotining
asosiy xususiyatlari va hamkorlik istiqbollari, O zbekistonning jahon hamjamiyati
’
bilan aloqalarining falsafiy, siyosiy, huquqiy va geografik xususiyatlari kabi
masalalar ochib berilgan. Ammo, mustaqillik yillarida O zbekiston Xitoy
’
munosabatlari bitiruv malakaviy ish mavzusi sifatida o’rganilmagan, bu holat esa
ushbu mavzuni o’rganish imkonini beradi.
Bitiruv malakaviy ishning davriy doirasi. Tadqiqot uchun davriy chegara
sifatida 1991-2011 yillar olindi. Ushbu davr O zbekiston Respublikasi va Xitoy
’
Xalq Respublikasi o’rtasidagi hamkorlikning rivojlanishida alohida o’rin tutadi.
O z istiqloliga erishgan O zbekistonda tez fursatda mustaqil tashqi siyosat
’ ’
tamoyillari ishlab chiqildi va tashqi siyosiy hamda iqtisodiy faoliyatning huquqiy
bazasi yaratildi. Aynan mana shu davrda O zbekiston-Xitoy hamkorligining
’
asosiy tamoyillari, ustuvor yo’nalishlari belgilab olindi, davlat rahbarlarining
o zaro tashriflari davomida munosabatlarni tartibga soluvchi shartnoma va
’
bitimlar tizimi vujudga keldi.
Bitiruv malakaviy ishning ma q sad va vazifalari. O zbekiston Respublikasi
’
va Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi hamkorlik masalasini o’rganish va tahlil
qilish bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi hisoblanadi. Mazkur mavzuni
o’rganish O zbekistonning Xalqaro munosabatlardagi ishtiroki va jahon
’
hamjamiyatiga to’laqonli a’zo sifatida kirib borishini, uning jahon hamjamiyatida
tutgan o’rni va nufo’zini ko’rsatishga ko’maklashadi.
Ushbu maqsadga erishish yo’lida quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- hamkorlik aloqalarining tarixiy ildizlarini, qadim zamonlardan shakllanib kelgan
aloqalarning o’ziga xos xususiyatlarini ko’rib chiqish;
- ikki mamlakat o’rtasidagi hamkorlik misolida O zbekiston Respublikasining
’
xalqaro munosabatlar jarayonidagi ishtirokini ko’rsatib berish;
- O zbekiston va Xitoy o’rtasidagi munosabatlar huquqiy asoslarining shakllanish
’
jarayonini yoritish;
- iqtisodiy munosabatlarning asosiy shakllari rivojlanishini tahlil qilish;
7

- madaniy hamkorlikning asosiy shakllari va yo ’ nalishlarini ko’rib chiqish.
Davlatlararo munosabatlarni mustahkamlashda xalq diplomatiyasining turli
shakllaridan foydalanishning ahamiyatini anglash;
- fan va ta’lim sohasidagi hamkorlikning asosiy yo nalishlarini ko’rsatib berish,’
mavjud muammolar va istiqboldagi vazifalarni aniqlab olish;
- ijtimoiy va ma’naviy masalalarni hal qilishda turizm va sport sohalaridagi
hamkorlikning ahamiyatini ko’rsatib berish. Mazkur sohalardagi hamkorlikning
Xalqlarni ma’naviy jihatdan bir-biriga yaqinlashtirishdagi ahamiyatini yoritib
berish;
- O zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasida ko’p tomonlama
’
hamkorlikni rivojlantirish istiqbollari bo’yicha fikr mulohoza, taklif va tavsiyalarni
bayon etish.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy metodologik asosi . O zbekiston
’
Respublikasi taraqqiyotining asosi bo’lgan milliy g’oyaning umuminsoniy
qadriyatlarning ustuvorligi e’lon qilingan tamoyillari, shuningdek, O zbekiston
’
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 16 dekabrdagi "O zbekiston
’
Respublikasining yangi tarixini yaratish to’g’risida" va 1997 yil 27 iyuldagi
"O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix institutining faoliyatini
’
takomillashtirish to’grisida"‘gi qarorlari bitiruv malakaviy ishning nazariy -
uslubiy asosi hisoblanadi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenta I.A.Karimovning asarlari, nutqlari va
’
xalqaro anjumanlardagi chiqishlarida O zbekistonning xalqaro hamjamiyatga
’
integratsiyalashuvi, tashqi aloqalarni milliy manfaatlar asosida amalga oshirish
siyosati nazariy-metodologik jihatdan asoslangan, tashqi siyosatning ustuvor
yo’nalishlari, O zbekistonning xalqaro miqyosda katta muvafaqiyatlarga erishish
’
strategiyasi belgilab berilgan. Shuningdek, tarixshunoslikning haqqoniylik,
xolislik, tarixiylik, o zaro aloqadorlik, o zaro qiyoslash kabi metodologik
’ ’
tamoyillari bitiruv malakaviy ishning nazariy va uslubiy asoslari qatoriga kiradi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi: Tadqiqotda O zbekiston
’
Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasining o zaro manfaatli hamkorligi
’
8

jarayonlari ilk bora bitiruv malakaviy ish mavzusi sifatida o rganilgan va tahlil’
etilgan.
Shuningdek, quyidagi asosiy omillar mavzuning ilmiy yangiligini belgilab beradi:
- O zbekiston-Xitoy hamkorligi misolida xalqaro hamkorlik aloqalarining yo’lga
’
qo’yilishi hamda O zbekiston Respublikasining xalqaro munosabatlarning yangi
’
tizimini shakllantirishdagi bevosita ishtiroki yangi dalillar asosida ifodalangan;
-O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasining ko’p tomonlama hamkorligining
’
ilmiy jihatdan o’rganilishi mamlakat tarixshunosligidagi xalqaro munosabatlar
yo’nalishini yangi tadqiqot bilan boyitadi;
- ikki mamlakatning tishqi siyosatida, xalqaro miqyosdagi muammoli masalalarga
qarashlarida umumiylikning mavjudligi, hamkorlikni o’rnatishdan va
rivojlantirishdan har ikki tomon ham manfaatdor ekanligi aniqlangan;
- O zbekiston va Xitoy o’rtasidagi iqtisodiy, ilmiy va madaniy hamkorlik
’
jarayonini o’rganish va tahlil qilish davomida erishilgan yutuqlar bilan birga, bir
qator kamchiliklar mavjudligi aniqlandi va ularni bartaraf etishga doir taklif va
mulohazalar bildirildi;
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati: shu bilan belgilanadiki, u
milliy g’oyani mustahkamlashga, jahondagi mamlakatlar bilan
integratsiyalashuvga yo’l ochgan tashqi siyosat tamoyillarining
hayotiyligini ochib berishga. respublikaning xalqaro maydondagi obro’-e’tiborini
mustahkamlashga ko’maklashadi.
Bitiruv malakaviy ishda keltirilgan materiallardan mustaqil
O zbekistonning eng yangi tarixini o’rganishda, oliy va o’rta maxsus o’quv
’
yurtlari tizimida ma’ro’za, seminar mashg’ulotlarini uyushtirish va o’tkazishda
hamda maxsus kurslarni olib borishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ish: Kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxati va ilovalardan iborat.
9

1. O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasi o zaro munosabatlari huquqiy’ ’
asoslarining shakllanishi va iqtisodiy hamkorlik.
1.1. Ikki davlat o’rtasidagi o zaro hamkorlikning vujudga kelishi, mustaqillik
’
yillaridagi holati.
10

Mustaqillik yillarida O zbekiston Respublikasi jahonning ko’plab’
mamlakatlari bilan do’stona aloqalar o’rnatib, samarali hamkorlikni yo’lga qo’ydi.
Xitoy Xalq Respublikasi O’zbek xalqining ana shunday qadimiy hamkorlaridan
biri hisoblanadi.
Xitoy Xalq Respublikasi (xitoycha Chjanxua jenmin gunxego), XXR
Markaziy va Sharqiy Osiyoda joylashgan davlat bo’lib, dunyoda aholisi eng
–
ko’p va maydoni jihatidan eng yirik davlatlardan biridir. Sharqda Tinch okeanining
Sariq, Sharqiy Xitoy va janubiy Xitoy dengizlari bilan o’ralgan. Maydoni 9,6
mln km 2 bo’lib, aholisi 1 mlrd. 292 mln. 750 ming kishidir (2003). Poytaxti-
Pekin shahri bo’lib, ma’muriy jihatdan 23 provinsiya (Xitoy Taypeyi ham shu
hisobga kiradi), 5 muxtor rayon va markazga bo’ysunuvchi 4 shahar (Pekin,
Shanxay, Tyanszin, Chunsin) ga bo’linadi. Xitoy davlat tuzumiga ko’ra xalq
–
respublikasidir. Amaldagi konstitutsiyasi 1988 yil 9- dekabrda qabul qilingan;
1988, 1993, 1999 yillarda ayrim tuzilishlar kiritilgan. Konstitutsiyaga ko’ra, Xalq
vakillari Umumxitoy majlisi ( XVUM) davlat hokimyatining oliy organi
hisoblanadi. XVUM davlat boshlig’i- XXR raisi (2003 yildan Xu Szintao ) va
uning o’rinbosarlarini saylaydi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni XVUM amalga
oshiradi.
XVUM provensiya, muxtor rayon, markazga bo’ysunuvchi shaharlar va
qurolli kuchlar tomonidan saylanadigan deputatlardan iborat. XVUMning doimiy
ishlovchi organi Doimiy qo’mitadir. XVUM vakolat muddati 5 yil. Ijroiya
hokimyatni Davlat kengashi (hukumat) amalga oshiradi. U XVUM va uning
doimiy qo’mitasi oldida hisob berib turadi. Davlat kengashining vakolat muddati 5
yil. Xitoy ko’p millatli davlat hisoblanadi. Jami aholining 95 % ni xitoylar,
qolgan qismini turli til guruhi va oilalalariga mansub bo’lgan 56 xalqdan iborat.
Xitoylarning ko’pi mamlakatning sharqiy qismida yashaydi. Xueylar (7 mlnga
yaqin) ham xitoy tilida so’zlashadi. Xitoyning shimoli-g’arbida turkiy tillar
guruhiga mansub xalqlar uyg’urlar, qozoqlar, qirg’izlar, salorlar va boshqalar,
–
shimoliy va shimoliy-sharqidagi dasht va chala cho’llarda mongol guruhiga
kiruvchi xalqlardan mongollar, dunsyanlar, tular, shimoli-sharqida tungus-manjur
11

xalqlari, g’arbi (Tibet) va janubi g’arbida tai tillarida so’zlashuvchi xalqlar va
boshqalar yashaydi. Sinszyanning janubi-g’arbida pomir tojiklari ham bor.
Dindor xitoylar buddizim (shimoliy tarmog’i), daosizm va konfutsiychilikka
e’tiqod qiladi. Tibetlar va mongollarning dini buddizm-lamaizm Xueylar va–
turkiy guruhga kiruvchi xalqlarning ko’pchiligi islom dinining sunna mazhabiga
e’tiqod qiladi (pomir tojiklari ismoiliya mazhabida). Davlatning rasmiy tili xitoy
–
tili hisoblanadi. Yirik shaharlari Shanxay, Pekin, Tyanszin, Lyuyda, Uxan,
Chunsin va boshqalar 4
.
O zbekiston-Xitoy munosabatlari yillar sinovidan o’tgan, ko’p ming yillik
’
o zaro manfaatli aloqalarning o’zviy davomidir. Bunday do’stona aloqalar Buyuk
’
Ipak yo’li bo’ylab qadimdan rivojlanib kelgan. Xan sulolasi imperatori U Di
ko’chmanchi xunlarga qarshi harbiy-siyosiy ittifoq to’zish maqsadida "G’arbiy
o’lkalar" bilan aloqalar o’rnatishga alohida e’tibor qaratgan va Chjan Szyanni elchi
sifatida jo’natgan. Xitoy elchisi Chjan Syanning qadimgi Farg’ona (Davan,
Dayyuan) davlatiga kelishi mil. av 128 yilda yuz bergan 5
. Ushbu voqeani ikki
davlat o’rtasidagi diplomatik aloqaning boshlanishi deb hisoblash mumkun. Elchi
vataniga qaytib borgandan so’ng, xitoyliklar nafaqat Farg’ona, balki butun O’rta
Osiyo haqidagi ma’lumotlariga ega bo’lgan. Shuning uchun ular elchini g’arbga
boradigan Buyuk ipak yo’lini ochgan shaxs deb bilishadi. Chjan Syandan keyin
hozirgi O zbekiston hududiga kelib ketgan elchilar va budda rohiblarining soni
’
ko’paygan. Qadim zamonlardan beri O zbekiston va Xitoy o’rtasida ijobiy
’
ahamiyatga ega bo’lgan savdo va boshqa munosabatlar rivojlangan. Shu bilan
birga ikki mamlakat o’rtasida noxush damlar ham bo’lib o’tgan. Masalan, Xitoyda
tezlik vositasi va boylik mezoni hisoblangan Farg’ona tulporlarini qo’lga kiritish
maqsadida Xan imperiyasi qo’shinlarining Farg’onaga qilgan urushi (mil. av. 104-
100) va Tan imperiyasi armiyasining Toshkentga qilgan harbiy yurishi (658)
bunga misoldir. Aloqalarni rivojlanishi bilan birga uzum, shaftoli, mosh, piyoz,
oshqovoq kabi meva sabzavotlar va tandir noni, somsa kabi oziq
– –
4
O ’ zbekiston milliy ensiklopediyasi . 9-jild. –T .: «O’zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti,
2005. B 437.
5
O’sha joyda.
12

ovqatlarning yurtimiz va qo’shni davlatlardan Xitoyga tarqalishi kuzatilgan.
O’tgan o’rta va qadimgi asrlarda hozirgi O zbekiston hududida yashagan ko’p’
kishilar Xitoyga borib faoliyat ko’rsatganlar. Ular nafaqat savdo ishlarida, baliki
qurilish, fan va texnika sohasida ham nom chiqarishgan. Xitoy Eron va
Vizantiyaga o’tuvchi asosiy savdo yo’llarini o’z nazoratiga olgan qudratli
Eftaliylar davlati bilan diplomatik aloqalarni o’rnatishga alohida e’tibor qaratgan.
Shimoliy Vey sulolasi hukmdorlari Markaziy Osiyoga 3 ta elchilik missiyasini
jo’natganlar. Ayniqsa, Xitoyda tashkil topgan va Yuan deb nomlangan mo’gullar
sulolasi davri (1279 1368) da Mahmud Yalavoch, Umar Shamsiddin va
–
boshqalar davlat ishlarida, Jamoliddin Buxoriy, Kamoliddin, Muhammad Buxoriy,
xorazmlik Ahmad Fanakatiy kabilar matematika va astronomiya sohasida ulkan
ishlar qilib, Xitoyda mashhur bo’lganlar 6
. 13 14 asrlarda bir qator tabiblar
–
Xitoyda faoliyat ko’rsatgan, ular yordamida Ibin Sinoning «Tib qonunlari» xitoy
tiliga tarjima qilingan va u xitoy tabobati durdonasi hisoblangan «Xueyxuey
yaofan» («Musulmon dorivorlari») hamda «Bensao ganmu» («Giyoh dorivorlar
qonuni») asarlarning yaratilishiga asos bo’lgan. O’zbekistonliklar Xitoyda
islomning tarqalishiga ham katta hissa qo’shishgan. Shu zamonlarda
Samarqanddan borgan va o’g’uz qabilasining solor urug’i avlodidan bo’lgan 40
dan ortiq oila Sinxay viloyatiga borib joylashgan 7
. Ularning avlodi ko’payib hozir
XXRda mavjud bo’lgan 56 xalq (millat) ning birini tashkil qiladi.
1368 yil hokimiyat tepasiga kelgan Min sulolasi davrida buyuk ipak yo’li
orqali amalga oshiriladigan Xitoy va Turkiston o’rtasidagi aloqalar biroz susaydi.
Ammo Temuriylar davrida bu aloqalar yana jonlandi. Amir Temur va temuriylar
davri o zaro diplomatik munosabatlar taraqqiyotning yangi bosqichini boshlab
’
bergan. 1387-1397 yillar oralig’ida Amir Temur Xitoyga olti marotaba elchilar
jo’natgan. 1387 yilda mavlono Xofiz boshchilik qilgan birinchi elchilik orqali
imperatorga 800 ot sovg’a qilingan. Shohrux Mirzo hukmronligi yillarida 1409-
1420 yillar oralig’ida Hirotga Xitoy elchilari kelgan, o’z navbatida bunga javob
tariqasida Xitoyga bir necha bor temuriy hukmdorlarning elchiliklari jo’natilgan .
6
Karimov Sh., Shamsuddinov R. Vatan tarixi. –T.: O’qituvchi, 1997. B.95.
7
O’sha joyda.
13

Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida xalqaro dengiz yo’llarining ochilishi
Buyuk Ipak yo’li faoliyatiga ma’lum darajada salbiy ta’sir o’tkazgan. Lekin,
mavjud qiyinchiliklarga karamasdan, Markaziy Osiyo va Xitoy alokalari butunlay
to’xtab qolmagan.
Sobiq SSSR davrida ham O zbekiston va Xitoy o’rtasida hamkorlik’
aloqalari amalga oshirilgan. Jumladan, 1987 yili O zbekistonga XXR ning
’
birinchi rasmiy delegasiya tashrif buyurdi. Ammo O zbekiston har tomonlama
’
hamkorlik o’rnatish imkoniyatiga ega emas edi. O zbekiston ham boshqa
’
ittifoqdosh respublikalar singari rasman suveren respublika sifatida xalqaro
aloqalarni o’rnatish va rivojlantirish xuquqiga ega bo’lgan. Biroq, ushbu huquq
deklarativ xususiyatga ega bo’lib, faqat qog’ozdagina mavjud edi.
1990 yil noyabrda Sinszyan Uyg’ur muxtor rayoni raisi Temur Davomat
–
Toshkentga keldi. 1991 yil iyunda ilk bor O zbekistonning rasmiy delegasiyasi
’
Urumchiga bordi. Mana shu davrdan boshlab ikki davlat o’rtasida savdo va turistik
aloqalar jonlandi.
O zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan keyingina ko’p asrlar
’
mobaynida shakllanib kelgan O’zbek va xitoy xalqlari o’rtasidagi do’stlik,
hamkorlik aloqalarni qaytadan tiklash, umuman, ko’p tomonlama faol tashqi
siyosat yuritish imkoniyati paydo bo’ldi.
Xitoy O zbekiston Respublikasining mustaqilligini tan olgan dastlabki
’
davlatlardan biri hisoblanadi. Xitoy 1991 yilning 27 dekabrida O zbekiston
’
Respublikasining mustaqilligini tan oldi. 1992 yilning 2 yanvarda XXR tashqi
savdo va iqtisodiy hamkorlik vaziri Li Lyansinning O zbekistonga tashrifi
’
davomida ikki mamlakat o’rtasida diplomatik munosabatlarni o’rnatish to’g’risida
b ayonnoma imzolandi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov 1992, 1994, 1999, 2005
’
va 2011 yillarda Xitoy Xalq Respublikasiga tashrif buyurdi. 2001 va 2006 yillarda
SHHT doirasida Shanxay shahrida o’tgan sammitda va 2008 yil avgust oyida
14

Pekin shahrida bo’lib o’tgan 29-Olimpiyasa o’yinlarining ochilish marosimiida
ishtirok etdilar 8
.
Javob tariqasida XXR rahbarlari Szyan Szemin (1996 y) va (2004 va 2010 y)
O zbekistonga tashrif buyurdi’ 9
.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti 2011 yil 19-20 aprel kunlari Xitoyga
’
amalgam oshirgan davlat tashrifi o’zbek-xitoy munosabatlarini sifat jihatidan yangi
darajaga olib chiqishda muhim shamiyat kasb etdi 10
.
1992 yil 12-14 mart kunlari O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov
’
boshchiligidagi hukumat delegatsiyasi Xitoy Xalq Respublikasi raisi Yan
Shankunning taklifiga binoan Xitoy Xalq Respublikasiga tashrif buyurdi. Tashrif
davomida XXR va O zbekiston Respublikasi o’rtasidagi hamkorlik to’g’risidagi
’
yigirmaga yaqin muhim hujjatlar imzolandi.
Prezidentimiz I.A.Karimov muzokaralar natijasini yuqori baholab, «Biz
Xitoy bilan yaxshi, teng huquqli munosabat o’rnatmoqchimiz, buyuk qo’shnimiz
bilan hamjihatlikka erishmoq niyatidamiz. Uning foydali tajribasini o’rganib, qabul
qilmoqchimiz. Xitoy bilan o zaro munosabatlarimiz tarixida yangi sahifa ochildi.
’
Mazkur buyuk mamlakat bilan o zaro manfaatli aloqalarni yanada rivojlantirish
’
uchun yaxshi asos solindi», - deb aytidilar. 11
O zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasida imzolangan
’
o zaro munosabatlarning tamoyillari to’g’risidagi Shartnoma, O zbekiston
’ ’
Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi qishloq xo’jaligi vazirliklari o’rtasidagi
hamkorlik to’g’risidagi Bitim, O zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq
’
Respublikasi tishqi ishlar vazirliklari o’rtasida konsultatsiyalar o’tkazish
to’g’risidagi Bayonnomalar o zaro hamkorlikni shakllantirishda muhim
’
ahamiyatga ega bo’ldi. 1992 yilning 15 oktabrida Toshkent shahrida Xitoy Xalq
Respublikasi elchixonasi ochildi. Bu esa ikki mamlakat o’rtasida hamkorlikning
yanada kengayishida muhim ahamiyat kasb etdi.
8
www. Google.uz
9
www.ziyonet.uz
10
www . google . uz
11
«Ўзбекистон овози» газетаси, 1992 йил, 15 март.
15

O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning taklifiga binoan’
XXR Davlat Kengash rahbari Li Pen 1994 yil 8 20 aprel kunlarida rasmiy
–
tashrif bilan O zbekiston Respublikasida bo’ldi. Davlat Kengashi rahbari Li Pen
’
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov bilan muzakara olib bordi.
’
Ikki mamlakat rahbarlari hamjihatlik va muhitida ikki tomonlama munosabatlarni
rivojlantirish ikki tomonni ham qiziqtirgan mintaqaviy va xavfsizlik muammolari
yuzasidan batafsil fikrlar bildirdilar, o’z mamlakatlarining ijtimoiy siyosiy
–
iqtisodiy ahvoli to’g’risida bir birlariga axborot berdilar. Tomonlar rahbarlari
–
muzokaralar yakunida ikkala mamlakat o’rtasidagi diplomatiya munosabatlarini
yanada kengaytirish, bundan buyon ham siyosiy, iqtisodiy, madaniy va boshqa
sohalardagi hamjihatlikni rivojlantirishga kelishib olindi. Ikkala tomon ham
Osiyo Tinch okeani mintaqasidagi vaziyat keskinlikning kamayishi va barqarorlik
–
sari bormoqda, deb hisoblaydi. Osiyoda tinchlik va barqarorlikni saqlab turish
mazkur mintaqadagi va butun dunyodagi mamlakatlarning umumiy manfaatlariga
mos keladi. Ikkala tomon ham Osiyodagi vaziyat va o’ziga xos xususiyatlarni
hisobga olgan holda, mazkur mintaqadagi tinchlik va barqarorlikni saqlashga
tayyor ekanliklarini tasdiqladilar. Tomonlar Osiyo mintaqasidagi ko’p tomonlama
iqtisodiy hamkorlikka ijobiy munosabatda bo’ldilar.
Tomonlar Markaziy Osiyo mamlakatlarida siyosiy barqarorlikni va iqtisodiy
yuksalishni qo’llab quvvatlash mazkur mintaqa xalqlarning tub manfaatlarigi
–
mos kelibgina qolmay, Osiyoda va butun dunyoda tinchlikni saqlab turish uchun
ham muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidladilar. Xitoy davlati Prezident Islom
Karimov bayon etgan Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni
mustahkamlashda ezgu istaklarini ma’qullashini, hukumatlarning o’z
mamlakatlarida va mintaqa ahvolni barqarorlashtirishga, shuningdek milliy
iqitsodiyotni rivojlantirishga qaratilgan sa’y harakatlarini qo’llab
– –
quvvatlashini bildirdi.
Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashi rahbari Li Pen o’zi va
hamkorlarini samimiy kutib olgani va mehmondo’stlik uchun O zbekiston
’
Respublikasi hukumati va xalqiga chuqur minnadorchilik bildirdi. Xitoy Xalq
16

Respublikasi Davlat Kengashi rahbari Li Pen Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Szyan
Szemin nomidan O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovga’
minnadorchilik bildirdi. Li Penning O zbekistonga qilgan tashrifi Xitoy
’
darvozalarining keng ochilishida muhim omil bo’ldi. Imzolangan bitim va
shartnomalar orqali ikki davlat munosabatlariga huquqiy asos solindi. Shuningdek,
O zbekiston va Xitoy rahbarlari uzoq muddatga mo’ljallangan, foydali hamda
’
ikki mamlakat xalqlari manfaatlariga mos keladigan hamkorlikni yanada
mustahkamlash xususida ham kelishib oldilar. Muzokoralar so’ngida hujjatlarni
imzolash marosimi bo’lib o’tdi. O zbekiston bilan Xitoy davlatlari o’rtasida
’
kredit, xvlqaro iqtisodiy hamkorlik hamda ikki mamlakat o’rtasida havo transporti
aloqalarini yo’lga qo’yish bo’yicha hukumatlararo bitimlar imzolandi. Xitoy Xalq
Respublikasi Davlat Kengashi rahbari Li Penning O zbekistonga qilgan rasmiy
’
tashrifi samarali bo’ldi. Ikki davlat o’rtasidagi hamkorlik aloqalari keyingi yillarda
ham kengayib bordi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov shu yilning 24-26
’
oktabr kunlari Xitoyga rasmiy tashrif bilan bordi 12
. Tashrif davomida imzolangan
O zbekiston Respublikasi bilan Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi o zaro
’ ’
munosabatlarning asosiy prinsiplari, o zaro manfaatli hamkorlikni rivojlantirish
’
va chuqurlashtirish to’g’risidagi Bayonnoma o zaro munosabatlar tarixidagi yangi
’
sahifani ochib berdi 13
. Prezident Islom Karimov rahbarligidagi O zbekiston
’
Respublikasi rasmiy delegatsiyasi kunning ikkinchi yarmida Xitoy Xalq
Respublikasining sanoati gurkirab rivojlanayotgan yirik shaharlaridan biri
Shanxayga tashrif buyurdi. Shanxay Xitoyning yirik shaharlaridan biri bo’lib,
unda Pekindagidan ham ko’proq, ya’ni salkam 13 million aholi istiqomat qiladi. 14

Shanxay va Toshkent ikki qadimiy va buyuk shaharlar, mamlakatimizning
yirik sanoat, madaniyat, fan va madaniyat markazlaridir, dedi Islom Karimov
shahar rahbarlari bilan bo’lgan tantanali uchrashuvda.2 Mamlakatimiz rahbari
shaharning dilkusho joylarini borib ko’rdi. Shanxayliklar bilan suhbatda bo’ldi.
12
Kecha Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashi Raisi Li Penning mamlakatimizga rasmiy tashrifi boshlandi.//
Xalq so’zi. 1994 yil, 21 aprel.
13
O’sha joyda.
14
Shanxaydagi uchrashuvlar. // Xalq so‘zi. 1994. 25 oktabr
17

Prezidenti I. A. Karimovning Xitoyga qilgan rasmiy tashrifi samarali yakun topdi.
1995 yilning 6 mayida Pekinda O zbekiston elchixonasi o’z faoliyatini boshladi. ’
1996 yilning 2-3 iyul kunlari Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Szyan Szemin
rasmiy tashrif bilan O zbekistonga kelayotganligi bois, Xitoy Xalq
’
Respublikasining mamlakatimizdagi Favqulodda va Muxtor elchisi Guan
Xenguan janoblari bilan suhbat o’tkazildi. Suhbat chog’ida Guan Xenguan Xitoy
davlati Markaziy Osiyodagi siyosatida O zbekistonga alohida ahamiyat
’
berayotganligini ta’kidlab, mamlakatimiz siyosiy, iqtisodiy va boshqa sohalarida
O zbekiston bilan hamkorlikni keng rivojlantirish tarafdori ekanligini bildirdi.
’
1996 yilning 2-3 iyul kunlari Xitoy Xalq Respublikasi Szyan Szemin rasmiy
tashrif bilan O zbekistonga keldi. O zbekistonda amalga oshirilayotgan
’ ’
o’zgarishlar bilaan tanishdi. Ikki mamlakat o’rtasidagi hamkorlik aloqalarini
yanada kengaytirish tarafdori ekanligini bildirdi.
Ikki mamlakat o’rtasidagi hamkorlik aloqalarining rivojlanishida
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning 1999 yil 8-10 noyabr
’
kunlari Xitoy Xalq Respublikasiga rasmiy tashrifi davomida imzolangan XXR va
O zbekiston Respublikasi o’rtasida ekstraditsiya to’g’risidagi va
’
telekommunikatsiya sohasidagi hamkorlik to’g’risidagi bitimlar, O zbekiston
’
Respublikasi Tishqi ishlar vazirligi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiyasi universiteti
va Xitoy diplomatiya universiteti o’rtasida, "O’zbekturizm" Milliy kompaniyasi va
Xitoyning turizm bo’yicha davlat boshqarmasi, O zbekiston Ichki ishlar vazirligi
’
va Xitoy jamoatchilik xavfsizligi vazirliklari o’rtasida o zaro hamkorlik
’
to’g’risida hujjatlar hamda O zbekiston XXR o’rtasidagi do’stona hamkorlikni
’
yanada rivojlantirish to’g’risidagi qo’shma bayonot muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
Bu davlatimiz rahbarining Xitoyga uchinchi tashrifi edi. Ushbu tashrif davomida
davlatlar o’rtasida 9 ta hujjat imzolardi 15
. Bu hujjatlarlar siyosat va iqtisodiyotdan
to madaniyat, pochta va telekomunikatsiyagacha bo’lgan juda ko’p sohalarni
qamrab olgan edi.
15
O’zbekistonning yangi tarixi. –T. : Sharq, 2000. B. 517.
18

Xitoy tashqi siyosati borasida gap ketganda, uning O zbekiston hukumati’
ilgari surgan talay, taklif va tashabbuslarni qullab-quvvatlaganini ta’kidlamoq
kerak. Masalan, Prezidentimizning Markaziy Osiyoni yadro qurolidan xoli zona
“ ”
deb e’lon qilish va Afg’oniston muammosini hal qilish bo’yicha Afg’onistonning
“
qo’shinlari va do’stlari dan iborat 6+2 guruhini tuzish tashabbuslarini aytish
” “ ”
mumkin. Yadrodan xoli zona g’oyasi Xitoy tomonidan to’la qo’llab-
“ ”
quvvatlanmoqda 16
.
Ikki davlat o’rtasidagi hamkorlik aloqalari yildan-yilga kengayib bormoqda.
2004 yilning 14 iyun kuni Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Xu Szintao davlat
tashrifi bilan O zbekistonga keldi. O zbekiston tashqi siyosatida Xitoy bilan
’ ’
munosabatlar alohida o’rin tutadi. BMT Xavfsizlik kengashining doimiy a’zosi,
iqtisodi jadal rivojlanayotgan bu davlat bilan hamkorlik qilish iqtisodiy
rivojlanishda, milliy va mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlashda, globallashuv
jarayoni chuqurlashayotgan va turli siyosiy o’zgarishlar davri bo’lgan hozirgi
sharoitda xalqaro siyosat maydonidan munosib o’rin egallashda katta ahamiyat
kasb etadi. Xalqaro muammolarni yechishda tobora faol qatnashayotgan, dunyoda
e’tirof etilgan Xitoy modeli tufayli yalpi ichki mahsulot bir necha yildan buyon
“ ”
7-8 foiz miqdorida barqaror o’sib kelayotgan bu davlat dunyoning yetakchi
mamlakatlari qatoridan joy olgan.
Xitoy O zbekiston bilan hamkorlikni yuksak qadrlaydi. Zero, tashqi dunyo
’
bilan aloqalarni keng ko’lamda rivojlantirish yo’lidan borayotgan mamlakatimiz
o’z mintaqasida xavfsizlikning asosiy tayanchi vazifasini o’tayotgani, uning
yuksak siyosiy nufuzi va iqtisodiy salohiyati xalqaro miqyosda e’torof etilmoqda.
O’zbekiston- Xitoy munosabatlarini rivojlantirish Buyuk ipak yo’li orqali
o’rnatilgan va ravnaq topgan tarixiy aloqalarni tiklash va hozirgi zamonaviy
hamkorlikni kengaytirish nuqtai nazaridan ham dolzarbdir. 2004-yilning 15 iyun
kuni Do’rmon qarorgohida XXR Raisi Xu Szintaoni rasmiy kutib olish marosimi
“ ”
bo’ldi.
16
O sha joyda.
’
19

Islom Karimov va Xu Szintaoning yakkama yakka suhbatida O’zbekiston–
Xitoy munosabatlariga doir masalalar muhokama qilindi. Mamlakatlarimiz
–
siyosiy, savdo iqtisodiy, ijtimoiy sohalarda samarali hamkorlik qilib
–
kellayotgani, xavfsizlik masalalari borasidagi aloqalar faollashayotgani
mamnuniyat bilan qayd etildi.
Darhaqiqat, tomonlar e’tirof etganlaridek, ayni paytda O’zbekiston Xitoy
–
munosabatlari o’z tarixidagi eng yuqori pog’onaga ko’tarilgan. Buning eng muhim
omili hamjihatlikdir. Dunyodagi vaziyat qanday yo’nalishda o’zgarmasin,
O’zbekiston va Xitoy yaqin qo’shnichilikni, do’stlik va o zaro manfaatli
’
hamkorlikni izchil rivojlantiraveradi. Zotan, mamlakatlarimizning qator xalqaro
muammolarga munosabat va yondashuvlari o’xshash yoxud yaqin.
Ayniqsa, terrorchilik, ayirmachilik, ekstremizm va narkobiznes kabi
xavfsizlikka tahdid soluvchi illatlarga qarsahi kurashda murosasizlik tamoyiliga
har ikki davlat birdek qat’iy tayanadi. Tomonlarning Shanxay hamkorlik tashkiloti
doirasidagi hamkorligida ham xavfsizlikni ta’minlash masalasi ustuvor
yo’nalishlaridandir.
O’zbekiston rahbari ko’p yillardan buyon jahon hamjamiyatini bu illatlariga
qarshi kurashda birlashishga da’vat etib kelmoqda. Xitoy tomoni esa xalqaro
doiraga terrorchilik, ekstremizm va ayirmachilikni anglatuvchi uch yozuv kuch
“ ”
atamasini kiritdi. O’zbekiston Xitoyning xavfsizlik kamari tamoyili qo’shni
“ ” –
davlatlar bilan aloqalarini har tomonlama rivojlantirish orqali xavfsizlikni
ta’minlash va taraqqiyotni jadallashtirishga asoslangan tashqi siyosatini qo’llab
–
quvvatlaydi.
O’zbekiston va Xitoy delegatsiyalarning kengaytirilgan tartibdagi
muzokarasida hamkorlikning amliy jihatlariga ko’proq e’tibor qaratildi. Ikki
mamlakat to’qimachilik, qishloq xo’jaligi, mashinasozlik, kimyo, kommunikatsiya
sohalarida hamkorlik aloqalarini o’rnatgan. Prezident Islom Karimov zaxiradagi
imkoniyatlar ko’pligini takidlar ekan O’zbekiston Xitoy bilan neft-gaz va
menirallar konlarini o’zlashtirish, volfram va boshqa qimmatli metallarni qazib
20

olish, kimyo sanoati, elektronika mahsulotlari va kompyuter texnikasi ishlab
chiqarishda tayyor ekanligini aytdi.
Muzokaralar yakunida Islom Karimov va Xu Szintao O’zbekiston bilan
Xitoy o’rtasida sheriklik munosabatlari ,do’stlik va hamkorlikni yanada
rivojlantirish va mustahkamlash to’g’risidagi Qo’shma deklaratsiyani imzoladilar.
Ikki mamlakat hukumatlari o’rtasida narkotik vositalarining, psixotrop
moddalarning noqonuniy aylanishi va su’istemol etilishiga qarshi kurashda
hamkorlik qilishga, texnikaviy-iqtisodiy hamkorlikga oid bitimlar imzolandi.
Ushbu muzokaralarda muhim hujjatlar imzolandi va Xu Szintaoning
O’zbekistonga qilgan rasmiy tashrifi samarali yakun topdi.
2011 yilning 19 aprel kuni O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimov Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Xu Szintaoning taklifiga binoan davlat
tashrifi bilan Pekin shahriga bordi 17
. Pekin markazidagi Xalq vakillari majlislar
saroyida O’zbekiston Respublikasi Prezidentini rasmiy kutib olish marosimi bo’lib
o’tdi. Marosimdan so’ng Islom Karimov va Xu Szintao o’rtasida uchrashuv bo’lib
o’tdi. Muloqat chog’ida O’zbekiston va Xitoy munosabatlarining bugungi holati va
istiqboli, tomonlarni qiziqtirgan mintaqaviy va xalqaro ahamiyatga molik
masalalar yuzasidan atroflicha fikr yuritildi.
Tashrifning ikkinchi kuni O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimov XXR Davlat Kengashi Bosh vaziri Ven Szyabao balan uchrashdi.
Muloqat chog’ida ikki davlat rahbarlarining muzokarasida savdo-iqtisodiy va
sarmoyaviy hamkorlikni yaqin yillarda tubdan kengaytirish bo’yicha erishilgan
kelishuvlarni amaliyotga joriy etish masalalari muhokama qilindi.
O zbekiston rahbari Butunxitoy xalq vakillari kengashi Raisi U Bango’
bilan uchrashdi. Muloqt chog’ida davlatlararo hamkorlik va parlamentlararo
aloqani rivojlantirish masalalari yuzasidan fikr almashindi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o’zi joylashgan
’
qarorgohda XXR tashqi ishlar vaziri Yan Szichini qabul qildi. Konstruktiv va
o zaro manfaatdorlik ruhida o’tgan suhbat asnosida O zbekiston va
’ ’
17
Islom Karimov va Xu Szintao uchrashuvi// Xalq so zi. 2011 yil. 19 aprel.
’
21

Xitoyning siyosiy-diplomatik sohadagi hamkorligiga doir g’oyat muhim
masalalar mintaqaviy va xalqaro siyosatga oid dolzarb muammolar yuzasidan
fikr almashinildi. Umuman tashrif asnosida davlatlararo, hukumatlararo va
idoralararo darajadagi 25 dan ziyod hujjat imzolandi. Erishilgan kelushuvlar
doirasida bir qator sarmoyaviy loyihalarni amalga oshirish ko’zda tutilmoqda.
Ularning umumiy qiymati 5 milliard AQSH dollaridan oshadi. Shuningdek,
ransport kommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish O zbekiston va Xitoyni’
bog’laydigan ishonchli koridorlar barpo etish masalalariga alohida e’tibor
qaratildi. Sharqiy Xitoy- Navoiy airoporti- Yevropa xavo yo’lini ochish hamda
O zbekiston va Xitoyni eng qisqa yo’llar bilan bog’laydigan temiryo’l
’
magistralini barpo etish masalalari muhokama qilindi.
Xullas, qadimdan O zbekiston- Xitoy munosabatlari shakllanib kelgan. Ikki
’
o’rtada elchilik aloqalari yo’lga qo’yilgan. Ayniqsa Amir Temur va Temuriylar
davrida hamkorlik aloqalari yaxshi rivojlangan. Mustaqillik yillarida O zbekiston
’
boshqa davlarlar singari Xitoy bilan ham hamkorlik aloqalarini yo’lga qo’ydi. Ikki
davlat o’rtasida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy sohalarga oid ko’plab hujjatlar
imzolandi.

1. 2 . Iqtisodiy sohada amalga oshirilgan hamkorlik uning
o’ziga xos jihatlari.
Jahon amaliyotidan ma’lumki, har bir mustaqil davlat, ayniqsa mustaqil
taraqqiyot yo’liga kirgan mamlakatlar, hech qachon o’z qobig’iga o’ralib
rivojlanmagan. Ayniqsa, mustaqil rivojlanish yo’lini tanlashi bilanoq jahon
22

hamjamiyatiga qo’shilishi orqali o’z taqdirini belgilagan. Shuning uchun ham
O zbekiston mustaqil davlat maqomiga ega bo’lishi bilanoq jahon hamjamiyatiga’
qo’shilish yo’lini tutdi.
O zbekiston respublikasi bir qator iqtisoslashgan hufuzli xalqaro iqtisodiy,
’
ilmiy-texnika va madaniy tashkilotlar- Jahon iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, jahon
Banki, Xalqaro valyuta jamg’armasi, Yevropada tiklanish va taraqqiyot banki,
Xalqaro mehnat tashkiloti, Xalqaro pochta ittifoqi, Jahon sog’liqni saqlash
tashkiloti, Xalqaro Olimpia Qo’mitasi, Osiyo va Tinch okeani havzasi bo’yicha
iqtisodiy va ijtimoiy komissiya, Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiy hamkorlik
tashkiloti, Bojxonalar hamkorligi Kengashi, BMTning ta’lim, fan va madaniyat
bo’yicha Qo’mitasi (YUNESKO) va boshqa tashkilotlar a’zosidir.
O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasi hamkorligida ham iqtisodiy soha
’
muhim o’rin tutadi.
1992 yilning 2- yanvarida XXR tashqi savdo va iqtisodiy hamkorlik vaziri
Li Sznsinning O’zbekistonga tashrifi ikki mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy
hamkorlikning boshlanishiga sabab bo’ldi. Shuningdek, ikki mamlakat savdo-
iqtisodiy aloqalarining rivojlanishida O zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq
’
Respublikasi o’rtasida savdo-iqtisodiy hamkorlik bo’yicha hukumatlararo qo’shma
komissiyaning tuzilishi muhim ahamiyat kasb etdi.
1994 yilda ikki mamlakat o’rtasida savdo-iqtisodiy hamkorlik bo’yicha
hukumatlararo komissiya tuzildi 18
. Uning faoliyati uchun keng imkoniyatlar
yaratildi. Mazkur komissiya 1995 yildan boshlab doimiy ravishda o’z
yig’ilishlarini o’tkazib kelmokda va ularda savdo investitsiyaviy faoliyat, qo’shma
korxonalar to’zish, sanoat korxonalarini ilg’or xorijiy texnologiyalar bilan
ta’minlash sohalaridagi hamkorlik shakllari va usullarini yanada takomillashtirish
masalalari keng muhokama qilinmoqda. O zbekiston bilan Xitoy o’rtasida
’
savdo-iqtisodiy hamkorlikni samarali amalga oshirish maqsadida O zbekiston
’
Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi qoshida
bir qator yirik Xitoy kompaniyalarining vakolatxonalari akkreditatsiya qilindi.
18
O zbekiston milliy ensiklopediyasi 9-jild.
’ T.: O zbekiston milliy ensiklopediyasi . Davlat ilmiy – “ ’ ”
nashriyoti,. 2005. 437 bet.
23

Xunan provinsial eksport-import korporatsiyasi, choy importi va eksporti bo’yicha
Anxoy korporatsiyasi, Shinjon Tishqi iqtisodiy va savdo kompaniyasi, don, yog’
va oziq-ovqat mahsulotlari importi va eksport qilish Xitoy kompaniyasi, "Teksuna
Interneyshnl Limited" kompaniyasi, "Xuavey Texnolodjis kompani, LTD"
kompaniyasi, "Chaynateks" kompaniyasi, Xitoy geoinjeneriya korporatsiyasi
kabilar shular jumlasidandir .
O zbekistonning Xitoy Xalq Respublikasi bilan savdo aloqalarining’
rivojlanish yildan yilga kengayib bordi. Ikki mamlakat o’rtasidagi savdo
aylanmasi 1993 yilda 71,9 million AQSH dollarini tashkil etdi 19
. O zbekistondan
’
Xitoy Xalq Respublikasiga umumiy qiymati 36,6 mln. AQSH dollari bo’lgan
mahsulotlar eksport qilingan bo’lsa, Xitoydan O zbekistonga keltirilgan import
’
mahsulotlari 35,3 mln AQSH dollariga tashkil etdi. O zaro savdo aylanmasidagi
’
ijobiy saldo 1,3 mln AQSH dollariga teng bo’ldi 20
.
1994 yil 18-20 aprel kunlari XXR davlat Kengashining raisi Li Penning
O zbekistonga davlat tashrifi paytida O zbekiston bilan Xitoy o’rtasida kredit,
’ ’
Xalqaro iqtisodiy hamkorlik, havo transporti aloqalarini yo’lga qo’yish bo’yicha
hukumatlararo bitimlar imzolandi. XXR davlat kengashi raisi Li Penning ushbu
tashrifi chog’ida ya’ni 20 aprel kuni Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov
hamrohligida Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasiga tashrif buyurdi.
Islom Karimov va Li Pen zavodning ishlab chiqarish sexlari bilan
tanishdilar. Samolyotlarni yig’ish jarayonining guvohi bo’ldilar. Korxona
hovlisidagi hali bo’yog’i qurib ulgurmagan Il-76 TD hamda IL-114 samoliyotlari
Li Pen janoblarida ham, delegatsiya a’zolari va Xitoylik jurnalislarda ham katta
qiziqish uyg’otdi 21
. Xitoy tomoni O zbekistonda tayyorlanayotgan IL-76 va IL-
’
114 samoliyotlarini xarid qiladigan bo’ldi 22
. Shu davrdan boshlab O zbekiston va
’
Xitoy davlatlari samoliyotsozlari o’rtasida hamkorlik yo’lga qo’yildi. Hujjatlarni
imzolash marosimidan so’ng Islom Karimov va Li Pen jurnalistlar bilan
suhbatlashdi.
19
Rasmiy tashrif davom etmoqda. // Xalq so zi. 1994. 21 aprel.
’
20
O sha joyda.
’
21
Samoliyotsozlik zavodi bilan tanishuv.// Xalq so zi 1994 yil 21 aprel.
’
22
O sha joyda.
’
24

-Xitoyda ham, O zbekistonda ham iqtisodiy islohatlar o’tkazilayapti, dedi’
Li Pen. Shu nuqtai nazardan qaraganda bizda umumiy jihatlar ko’p. Ammo bu hol
ikkala mamlakat ham taraqqiyotning bir xil yo’lidan boradi degan ma’noni
bildirmaydi. Chunki O zbekistonning o’ziga xos xususiyati bor, Xitoyda ham
’
xuddi shunday. Lekin biz bir-birimizni o’rganishimiz kerak. O’tmishda Buyuk
“
ipak yo’li mamlakatlarimiz xalqlarini bir-biriga bog’lab turgan. Endilikda biz
”
yangi ipak yo’lini barpo etishimiz lozim. Bizning do’stlik aloqalarimiz
ajdodlarimiznikidan ham mustahkamroq bo’ladi deb umid qilaman.
Xitoy-buyuk mamlakat dedi O zbekiston Prezidenti. Biz bu
– ’
mamlakatdagi katta ijobiy o’zgarishlarni diqqat bilan kuzatib turibmiz. Xitoyda
amalga oshirilayotgan islohatlar faqat biznigina emas, balki butun dunyoning
diqqat e’tiborini jalb etmoqda chunki yer yuzi aholisining 4 dan bir qismini oziq-
ovqat bilan ta’minlgan, ularning farovonligi uchun kurashayotgan yuksak iqtisodiy
o’sish sur’atlariga erishayotgan davlat yuksak ehtiromga sazovor.
1994 yilda ikki mamlakat o’rtasidagi savdo aylanmasi, deyarli ikki
baravarga oshdi va 165 mln AQSH dollarini tashkil etdi. Jumladan, eksport 76,9
mln AQSH dollarini, import esa 88,1 mln AQSH dollarini tashkil etdi. O zaro
’
savdo aylanmasida 11.2 mln AQSH dollari mikdorida salbiy saldo q ayd etildi.
Mamlakatimiz Prezidenti ikkinchi rasmiy tashrif bilan Xitoy davlatiga
borganda Xitoyning yirik shaharlaridan biri Shanxayga ham tashrif buyurdi.
Ma’lumki Xitoyning iqtisodiy yuksalishida Shanxayning alohida ahamiyati bor.
Negaki hozirda mazkur shahrda shunday qo’shma korxona va xolidinglar borki,
chet el sarmoyadorlari o’z vatanidan xom-ashyo keltirib, mahsulot tayyor bo’lgach
uni jahon bozoriga chiqarmoqda.
Xu Szintaoning 2004 yil iyundagi O zbekiston Respublikasiga tashrifi
’
chog’ida O zbekiston bilan Xitoy o’rtasida sheriklik munosabatlai, do’stlik va
’
hamkorlikni yanada rivojlantirish va mustahkamlash to’g’risida qo’shma
deklaratsiya, shuningdek, narkotik vositalarning, psixotrop modedalarning
noqonuniy aylanishi va suistemol etilishiga qarshi kurashda hamkorlik qilishga,
25

texnikaviy-iqtisodiy hamkorlikka oid bitimlar imzolandi 23
. 2003 yil ikki tomon
Tovar ayirboshlash halmi 216 mln. AQSH dollariga teng bo’ldi. Shundan
O zbekistonning XXRga qilgan eksporti 53 mln, importi 163 mln AQSH’
dollarini tashkil etdi. So’ngi yillarda O zbekiston bozorlarida Xitoy mollarning
’
ko’payganligini kuzatish mumkin. Xitoydan O zbekistonga texnika, elektronika,
’
elektr jihozlari, kofe, xalq istemol mollari, choy va ziravor, op-tika priborlari va
aparatlari, transport vositalari, to’qimachilik mahsulotlari, kiyik-kechak, poyabzal
va boshqalar keltiriladi 24
. O zbekiston Xitoyga rangli metallar va ulardan
’
tayyorlangan buyumlar, mineral yonilg’i, neft va neft mahsulotlari, paxta va ipak
tolasi, plastmassa va boshqa yuboriladi. Ayni vaqtda O zbekistonda Xitoy
’
investorlari ishtirokida tuzilgan 122 korxona ro’yxatdan o’tgan. Shulardan 102
tasi qo’shma korxona, 20 tasi 100 foiz Xitoy sarmoyasi hisobidagi korxonalardir 25
.
Respublikada Xitoyning savdo hamda Xitoy kompaniyalarining 23 vakolatxonasi
faoliyat ko’rsatmoqda. Xitoyning O zbekistonga kiritgan sarmoyasi hajmi 435
’
mln AQSH dollarini tashkil etdi.
Ikki mamlakat o’rtasidagi savdo alokalari keyingi yillarda ham rivojlanib
bordi va 1995 - 1996 yillarda o zaro savdo aylanmasi 218.6 mln. AQSH dollarini
’
tishkil etdi3. O zbekiston va XXR o’rtasidagi o zaro savdo aylanmasi 1997 yilda
’ ’
168,2 mln AQSH dollarini tishkil etdi. Jumladan, eksport 86,4 mln import esa
81,8 mln AQSH dollariga teng bo’ldi. 1998 - 2000 yillarda ikki mamlakat
o’rtasidagi o zaro savdo aylanmasida ma’lum darajada pasayish ko’zatildi.
’
O zaro savdo aylanmasi 1998 yilda 86 mln, 1999 yilda 80.3 mln , 2000 yilda
’
95,5 mln AQSH dollarini tashkil etdi.
O zbekiston Xitoyga asosan ipak, mineral o’g’itlar, xizmatlar, noorganik
’
kimyo mahsulotlari, ruda, sabzavotlar, paxta tolasi, jun, chorva mahsulotlarini
eksport qilgan bo’lsa, Xitoydan kofe, choy, ziravorlar, to’qimachilik mahsulotlari,
plastmassa, mexanik va elektr jihozlari, chorva mahsulotlari, poyafzal, sun’iy tola,
maxsus kiyimlar, tamaki kabi mahsulotlarni sotib olgan .
23
O zbekiston va Xitoy : Yangi asrda yangicha hamkorlik. //Xalq so zi. 2004, 16 iyun.
’ ’
24
O sha joyda.
’
25
O sha joyda.
’
26

Mamlakat iqtisodiyotining bozor infrato’zilmasi shakllanishi muhimligini
ta’kidlagan holda, iqtisodiy islohotlarning boshlang’ich bosqichida O zbekiston’
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov shunday muhim fikrni bildirgan edi:
"Eksport tarkibida chukur o’zgartirishlarni amalga oshirish lozim. Xom ashyoni
eksport kilishdan ko’ra, O zbekiston uchun ko’proq naf keltiradigan
’
yo’nalishlarga o’tish zarur. Bular jumlasiga yengil sanoatning, qayta ishlash
sohalarining, mashinasozlikning ilm-fanga asoslangan tarmoqlari tayyor
mahsulotlarini chet ellarga sotish, chet el turizmini rivojlantirish kiradi". Shu
munosabat bilan keyingi yillarda respublika iqtisodiyotiga xorijiy texnologiyalarni
jalb etish, eng yangi texnologiyalarni qo’llagan holda kompleks, harakatchan
zamonaviy ishlab chikarishni bunyod etish borasida ijobiy ishlar amalga oshirildi.
Bu esa ilg’or xorijiy firmalar va kompaniyalar bilan yaqin sheriklik aloqalarini
o’rnatishni taqozo etar edi.
O zbekistonning Osiyo mamlakatlari bilan iktisodiy hamkorligining muhim
’
yo’nalishlaridan biri - qo’shma korxonalar hamda xorijiy sarmoyalarni jalb etish
evaziga korxonalar tishqil etish sohasidagi hamkorligidir. O zbekistonda
’
mustaqillik yilarida Prezident Islom Karimov ta’kidlaganidek:
"Iqtisodiy o’sishni taminlash, yangi ish o’rinlarini tishkil qilish, bandlik
muammosini hal etish, aholining daromadlari va farovonligini oshirishda tobora
muhim o’rin tutayotgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish,
rag’batlantirish va qo’llab-quvvatlashga alohida etibor qaratildi. Shuning uchun
ham xorijiy hamkorlar bilan qo’shma korxonalarning tishkil etilishi muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.
O zbekistonda 1992-2000 yillar oralig’ida 20 ga yaqin o’zbek-xitoy
’
qo’shma korxonalari barpo etilgan bo’lsa, 2000 yil oxiriga kelib xitoylik
investorlar ishtirokidagi 49 korxona tishqi iktisodiy faoliyat ishtirokchisi
sifatida faoliyat ko’rsatdi. Bu ko’rsatkich 2001 yilda - 67, 2002 yilda - 70, 2003
yilda - 79, 2004 yilda - 96, 2005 yilda - 107 tani tishkil etgan 26
.
26
«Suvjihozgaz» QK: Tabiiy resurslarni asrashda ishonchli sherik. // Xalq so zi, 1996 yil 2 oktyabr.
’
27

Qo’shma korxonalar asosan chakana va ulgurji savdo, vositachilik xizmati,
yengil sanoat mahsulotlari, radioelektron texnika va jihozlar, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash,
maishiy xizmatlar ko’rsatish, xalq iste’moli mollarini ishlab chiqarish bilan
shug’ullanadilar. Jumladan, 1995 yilda ustav fondi 510 ming AQSH dollari
bo’lgan "Suvjihozgaz" qo’shma korxonasi tishqil etildi . Gaz hisoblagichlar ishlab
chiqarishga ixtisoslashgan mazkur korxona 2005 yilga kelib 1.5 million dona gaz
hisoblagichlar ishlab chiqardi va o’rnatdi. Bugungi kunga kelib qo’shma
korxonaning yillik aylanmasi 10 mln. dollarga yetdi.
"Suv jihozgaz" qo’shma korxonasining faoliyati natijasida katta mikdordagi
valyuta mablag’larini tejashga, hamda gaz yoqilg’isidan samarali foydalanishga
erishildi 27
.
Andijon viloyatida 1997 yilda tishkil etilgan "Rivoj-Tyanjin" qo’shma
korxonasi ham samarali faoliyat ko’rsatib kelmokda. Ustav fondi 1 mln. dollarni
tishkil etgan mazkur korxona respublika xo’jaligi uchun zarur bo’lgan payvandlash
uskunalari va elektrodlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan . Korxonaning
shaxobchalarida tola o’rash uchun konuslar, o’n xil nomdagi mineral suvlar ishlab
chiqarish yo’lga qo’yilgan. Qo’shma korxona aholini ish bilan ta’minlash
masalasiga ham o’zining munosib hissasini qo’shdi. Tishkil etilgan davrda
ko’shma korxonada 10 kishi ishlagan bo’lsa, 2005 yilga kelib ularning soni 400
nafardan oshib ketdi 28
.
O zbekiston tashqi savdosi infrastrukturasini rivojlantirish, Xitoy va’
Janubiy-Sharkiy Osiyo mamlakatlari bozorlariga eksport hajmini oshirish
maqsadida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 6
’
noyabrdagi qaroriga binoan Xitoy Xalq Respublikasining Shanxay shahrida
"O zbekiston yarmarkasi" qo’shma korxonasi tishkil etildi .
’
"O zbekiston yarmarkasi" qo’shma korxonasi mas’uliyati cheklangan
’
jamiyat shaklida tishkil etilib, nizom fondi 500 ming AQSH dollaridan iborat
27

28
Tyurikov V., Shog ulomov R. O zbekiston Respublikasi. «100 savolga 100 javob» 2-kitob.-T.: O qituvchi,
’ ’ ’
2001.-B. 145.
28

bo’ldi, bunda O zbekistonning hissasi 51 foizni, Xitoy Xalq Respublikasi’
tomonining hissasi 49 foizni tishkil etdi 29
. O zbekiston tomondan respublika
’
tovar-xom ashyo birjasi, "O’zbek ipagi" assotsiatsiyasi, "O’zavtosanoat"
assotsiatsiyasi, "O’zximsanoat" assotsiatsiyasi, "Algoritm" hissadorlik jamiyati,
"Qurilish material sanoat butlash hissadorlik jamiyatlari, Xitoy tomondan esa
"SHenli grupp" kompaniyasi ko’shma korxonaning ta’sischilari bo’lishdi.
Qo’shma korxona Xitoyda va Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida
O zbekistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning yarmarka va ko’rgazmalarini
’
o’tkazish, Xitoy kompaniyalari bilan shartnomalar to’zishga ko’maklashish,
marketing tadqiqotlarini o’tkazish kabi vazifalarni bajaradi.
O zbekistonning xorijiy davlatlar, shu jumladan, Xitoy bilan iqtisodiy
’
hamkorligida savdo-iqtisodiy va ilmiy-texnik ko’rgazmalarni tishkil etish muhim
ahamiyatga ega. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning ko’p yillik tajribasiga
asoslangan holda ta’kidlash mumkinki, savdo-iqtisodiy va ilmiy-texnik
ko’rgazmalarni tishkil etish va o’tkazish ishbilarmon doiralar vakillari o’rtasida
aloqalarning noan’anaviy shakllari o’rnatilishi va rivojlanishiga yordam beradi.
1992 yil aprelda Samarkandda "Inter Aziya - 92" Xalqaro ko’rgazmasi bo’lib
o’tdi, unda Afg’oniston, Koreya, Xitoy, Yaponiya, MDH respublikalarining 30 ga
yaqin davlat, ko’shma va xususiy korxona hamda firmalari o’z mahsulotlarini
namoyish qildilar .
Ikki mamlakat o’rtasidagi iktisodiy hamkorlikni rivojlantirishda XXR
viloyatlari tovarlarining ko’rgazmalari alohida o’rin tutadi. Jumladan, 1992 yil
may va iyul oylarida Toshkentda Xalq xo’jaligi yutuqlari ko’rgazmasida
o’tkazilgan Xeylunszyan provinsiyasining tovarlari va Xitoyning xalq iste’moli
tovarlari ko’rgazmasi savdo-iqtisodiy aloqalarning mustahkamlanishiga sabab
bo’ldi. Ko’rgazmada Xitoyning 15 viloyatidagi 60 dan ortiq firmalar va
kompaniyalar tomonidan tayyorlangan o’n mingdan ko’proq nomdagi tovarlar
namoyish qilindi .
29
O sha joyda.
’
29

O zbekistonda nafaqat Xitoy mahsulotlari, balki yuksak texnologiyalari ham’
namoyish etildi.
1993 yil mayida Toshkent Aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi
hududida "Politexnolodji" kompaniyasi tomonidan Xitoy mahsulotlarining
ko’rgazmasi o’tkazildi. 1994 yil 5-7 iyul kunlari "O’zekspomarkaz"da XXR
Shinjon-Uyg’ur muxtor rayoni mahsulotlarining ko’rgazmasi bo’lib o’tdi. 1997 yil
sentabrida Shinjon-Uyg’ur muxtor rayonini Urumchi shahrida o’tkazilgan 6-
Xalqaro savdo-iqtisodiy yarmarkasida O zbekiston ilk bor o’zining intellektual
’
mahsulotlari - yangi texnologiyalar, injiniring va nou-xaulari bilan ishtirok etdi.
Yarmarkada 14 mamlakatdan mingdan ortiq firma va kompaniyalar o’z
ko’rgazmalari bilan ishtirok etdilar.
Iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash va rivojlanishida savdo-iqtisodiy
ko’rgazmalarning o’tkazilishi muhim rol o’ynadi. Shunday tadbirlarning
o’tkazilishi natijasida bir tomondan ikki mamlakat savdo munosabatlarining jiddiy
kengayishi, ikkinchi tomondan respublika sanoatining ustuvor sohalarida ko’shma
korxonalar tishkil etish uchun yangi imkoniyatlarning paydo bo’lishi kabi ijobiy
holatlar ko’zatilmoqda. Yuqorida keltirilgan fakt va dalillar O zbekiston-Xitoy
’
hamkorligi samarali rivojlanayotganligidan dalolat beradi. Ikki mamlakat tovar
aylanmasining muttasil oshib borayotganligi, xitoylik tadbirkorlar tomonidan
respublikada kichik va o’rta tadbirkorlikning shakllanishi va rivojlanishiga katta
hissa qo’shilayotganligi buning yaqqol misolidir.
2004 yilga kelib hamkorlik aloqalari yanada kengaydi. Mazkur yilning 14
iyun kuni Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Xu Azintao davlat tashrifi bilan
O zbekistonga keldi. Ikki davlat o’rtasidagi savdo-iqtisodiy hamkorlik katta sur’at
’
bilan rivojlanmoqda. Joriy yilning yanvar-aprel oylarida o zaro savdo hajmi
’
o’tgan yilning shu davriga nisbatan 134 foiz oshib 220 million AQSH dollariga
yetdi.
O zbekiston Respublikasi Davlat statistikasi qumitasi ma’lumotlariga
’
ko’ra, 2010 yil ikki tomonlama Tovar ayriboshlash 2085,3 mln etgan bo’lsa,
30

shundan 899,9 min eksportni va 1185,4 importni tashkil etdi 30
. O zbekiston’
hududida Xitoy sarmoyasi asosida jami 347 ta korxona faoliyat yuritayotgan
bo’lib, ulardan 57 tasi 100 % Xitoy kapitali asosida tashkil qilingan 31
.
Tashqi iqtisodiy aloqalar va savdo vazirligida 64 ta Xitoy kompaniyasi
akreditatsiya qilingan. Iqtisodiy hamkorlikning asosiy sohalari sifatida
ikkitomonlama savdo, yengil sanoat, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash,
information texnologiyalar tashkil etadi.
Preziden Islom Karimov 2011 yilning aprel oyida Xitoyga qilgan
tashrifida iqtisodiy sohaga oid hamkorlik masalalari ham hal etildi. Xitoy
tomoni O zbekistondagi iqtisodiy rivojlanish dinamikasi va keng ko’lamli
’
tuzulmaviy yangilanishlarga yuksak baho berdi va yuqori texnologiyalar
sohasida jumladan sanoat va texnologiya parklari yaratish orqali hamkorlikni
rivojlantirishdan manfaatdor ekanligi bildirdi. Tashrif dasturiga muvofiq
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov XXR savdo vaziri Chin
’
Dimin hamda Xitoyning yetakchi kompaniya va banklari rahbarlari bilan
uchrashdi.
O zbekiston iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlariga Xitoy sarmoyasini
’
jalb etish masalalari atroflicha muhokama qilindi. Xitoyning yetakchi
banklari O zbekistonning 4 bankiga umumiy qiymati bir yarim milliard
’
AQSH dollariga teng yangi kredit liniyalari ochilganligini ma’lum qildi.
Shuningdek, Xitoy xalq banki bilan O zbekiston Markaziy banki o’rtasida
’
so’m va yuan ayriboshlash to’g’risida bitim imzolandi.
XXR raisi Xu Szintao O zbekiston Reapublikasi Prezidenti Islom
’
Karimovga Xitoy iqtisodiyatining tez o’sib borayotgan ehtiyojlarini qoplash
uchun O zbekistondan strategic xom-ashyo tovarlarini yetkazib berish
’
sezilarli darajada kengaytirilganligi uchun minnatdorlik bildirildi. Ikki
tomonlama Tovar ayriboshlash hajmi so’ngi besh yilda 4 barobardan ziyodroq
oshdi. Bu borada Xitoyga uzoq muddatli va muttasil ravishda paxta tolasi,
30
www. Google.uz
31
www. Google.uz
31

tabiiy gaz, uran konsentrati, rangli metallar, nodir va kamyob elementlar ,
mineral o’g’itlar kabi yetkazib berishni yanada kengaytirish muhimligi
ta’kidlandi. Ushbu holatga ko’ra hukumatlararo bitimning amal qilish
mudattini 2020 yilgacha uzaytirishga kelishib olindi.
XXR rahbaryati tashrif asnosida ‘zbekiston Xitoy gaz quvirining“ ” –
tarmog’ini barpo etish to’g’risidagi bitim imzolanganligi muhim ahamiyatga
ega ekanligini ta’kidladi. Shu tariqa quvurning gaz uzatish quvvati yiliga 25
milliard kub metrga yetkaziladi. Tashrif doirasida kimyo, neft-gaz, energetika,
transport sohalarida yirik sarmoyaviy loyihalarni amalga oshirish to’g’risidagi
bitimlar imzolandi. Bu hujjatlar jumladan, Dehqonobod kaliyli o’g’itlar
zavodining ikkinchi navbatini barpo etish, Angren shahrida avtomobillar va
qishloq xo’jaligi texnikasi uchun shinalar ishlab chiqarishni tashkil qilish,
konvier lintasini ishga tushurish, Shuningdek, butadion kouchuk suyulturilgan
tabiiy gaz,metanol, monoxloruksusli kislota ishlab chiqarish, issiqlik elektr
stansiyalarida yangi energiya blklari qurush ko’mir sanoatini modernizatsiya
qilish va rivojlantirish, zamonaviy elektrovozlar yetkazib berish kabi
yo’nalishlarga qaratilgan.
XX asrning yetakchi telekommunikatsiya kompaniyalari- Xuaviy va
“ ”
ZTY bilan qo’shma sarmoyaviy loyihalarni amalga oshirish yuzasidan
“ ”
kelishuvlarga erishildi.
Xulosa sifatida shuni qayd etish mumkinki, O zbekiston Xitoy
’
munosabatlari mustaqillik yillarida yuqori pag’onaga ko’tarildi. Iqtisodiy sohaga
oid bir qancha yirik shartnomalar imzolandi. O zbekistonda Xitoy tadbirkorlari
’
ishtirokida tishkil etilgan qo’shma korxonalar O zbekiston oldida turgan muhim
’
ijtimoiy-iqtisodiy masalalarni hal etishga muayyan hissa qo’shmokdalar.
32

II . O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasining ilmiy va madaniy sohadagi’
hamkorligi.
2.1. Fan va ta’lim sohasidagi hamkorlik uning asosiy yo’nalishlari.
Ikki davlat o’rtasidagi hamkorlik aloqalarida ilmiy va madaniy sohalarda
amalga oshirilgan hamkorlik aloqalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Har ikki
davlat ham qadimiy madaniyatga ega xalqlardan hisoblanishadi. O zbekiston va
’
Xitoy davlatlari o’rtasidagi ilmiy va madaniy sohadagi hamkorlik buyuk ipak yo’li
33

orqali amalga oshirib kelingan. Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgunga qadar
(1949 yilga) aholining 80 % savodsiz bo’lgan.
Xalq hokimiyati o’rnatilgandan keyin maorif tizimida tub o’zgarishdar ro’y
berdi. Lekin madaniy inqilob yillarida mavrif tizimi ham tanglikka uchradi.“ ”
Madaniy inqilob ning amalga oshirilish vaqtida deyarli barcha o’quv yurtlari
“ ”
yopildi, savodsizlikni tugatish, bo’yicha olib borilayotgan ishlar to’xtatildi.
Xalq maorifi tizimida 1985 yildan boshlangan islohatlar asosida mamlakatda 9
yillik majburiy ta’lim joriy etildi. U boshlang’ich ( o’qish muddati 5 yil) va
o’rta umumiy ta’lim maktablaridan iborat bo’ldi. O’z navbatida o’rta umumiy
ta’lim maktabi birinchi va ikkinchi bosqichli bo’lib , ularda o’qish muddati 5
yoki 6 yil qilib belgilandi. Shuningdek mamlakatda o’rta maxsus o’quv yurtlari
va kasb-hunar texnika bilim yurtlari ham mavjuddir.
Xitoydagi eng yirik oliy o’quv yurtlari qatoriga Pekin universiteti,
Nankin universiteti, Shanxaydagi Tunszi va Fudam universitetlari, Pekindagi
Sinxua poletexnika unstituti, Pekin aviatsiya, mashinasozlik unstitutlari, o’lka
“ ”
va muxtor rayon markazlaridagi universitetlarni kiritish mumkin. Xitoy oliy
o’quv yurtlarida 4,13 million talaba ta’lim oladi.
Xitoyda madaniy-ma’rifiy muassasalar faoliyati ham yaxshi yo’lga
quyilgan. Mamlakat huauaida bir nechta yirik kutubxonalar mavjud. Ulardan eng
yiriklari Pekin milliy kutubxonasi hisoblanadi. Ushbu kutubxona fondida 4,5
million turli xil fan sohalariga oid asarlar mavjuddir. Xitoy Fanlar
Akademiyasining markaziy kutubxonasida esa 2,6 million asar, shuningdek
Nankin kutubxonasida 2,4 million asar, Shanxay kutubxonasida 7,1
million asar mavjuddir.
Xitoy Xalq Respublikasida madaniy ma’rifiy muassasalarning yana bir
–
turi bo’lgan muzeylar faoliyatiga ham alohida e’tibor qaratilgan. Mamlakat
hududida bir nechta yirik muzeylar ham mavjuddir. Jumladan, Pekindagi
saroy muzeyi, Xitoy muzeyi, Xitoy tarixiy muzeyi, Shanxaydagi tibbiyot
tarix muzeyi, Shanxay muzeyi, Pekindagi geologiya muzeyi, o’lka va
34

muxtor rayonlardagi muzeylar shular jumlasidandir 32
. Muzeylarda turli
davrlarga oid eksponatlar o’rin olgan.
Xitoy ilm-fani rivojida ilmiy tadqiqot muassasalarining ham o’rni yuqoridir.
1949 yilda Xitoy Fanlar Akademiyasi, 1956 yilda Tibbiyot Fanlar
Akademiyasi va Qishloq xo’jalik fanlar akademiyasi o’z faoliyatini
boshladi. Jumladan, Xitoy Xalq Respublikasi Fanlar Akademiyasi Xitoyning
oliy ilmiy muassasasi hisoblanadi 33
. Fanning barcha sohalari bo’yicha
tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, va ilmiy tadqiqot muassasalariga rahbarlik
qiladi. Xitoy Fanlar Akademiyasi Nankindagi Markaziy ilmiy tadqiqot
akademiyasi negizida 1949 yilning hoyabr oyida Pekin sharida tashkil
etilgan bo’lib, Akademiya tarkibida fizika-matematika va kimyo fanlari,
biologiya fanlari, geologiya va geografiya fanlari, texnika fanlari, falsafa va
ijtimoiy fanlar bo’limlari, 80 ga yaqin ilmiy tadqiqot muassasalari mavjuddir.
Ushbu ilmiy-tadqiqot institutlarida ilmiy jarayonga oid tadqiqoqt ishlari olib
boriladi. Shuningdek, mamlakatda O’rmonchilik Akademiyasi, Xitoy
an’anaviy tibbiyoti ilmiy tekshirish instituti, Geologiya Fanlari
Akademiyasi, Cho’yan va po’lat markaziy instituti, Rangli metallar markaziy
akademiyasi, Neft qidiruv va qazish ilmiy tadqiqot instituti, to’qimachilik
ilmiy tadqiqot institutlari ham faoliyat ko’rsatadi. 1999 yildagi ma’lumotga
ko’ra Xitoyda 2,71 million kishi ilmiy taqdqiqot ishlari bilan shug’ullangan.
1981 yildan tadqiqotchilarga bakalavr, magistr va fan do’ktori kabi ilmiy
darajalarni berish tizimi joriy etildi. Barcha ilmiy tadqiqotlar Xitoy Xalq
Reapublikasi davlat kengashi huzuridagi fan va texnika davlat qo’mitasi
tomonidan muvofiqlashtirib turiladi.
O zbekiston va Xitoyning ilm fan sohasidagi hamkorlik aloqalari qadim’
davrlardan boshlangan. Mustabid tuzum hukmronligi yillarida ham bu aloqalar
mavjud edi. Jumladan, 1950 yildan O zbekiston Xitoyning Sinszyan-Uyg’ur
’
muxtor r ayoniga kadrlar tayyorlash, mahaliy ahol i ni uyg’ur, qozoq tillaridagi
adabiyot va o’quv kitoblari bilan ta’minlash, tibbiy yordam ko’rsatish, yer osti
32
G ofurov N.O. Manfaatli hamkorlik // Jamiyat va boshqaruv. Toshkent, 2008. N 3.-B. 39-41.
’ – –
33
O sha joyda.
’
35

boyliklarni aniqlash, irrigasiya tizimini yaxshilash bo’yicha katta yordam
ko’rsatdi. Adabiyotlarni nashr qilish uchun Toshkentda maxsus tahririyat, kadlar
tayyorlash uchun O’rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi O zbekiston milliy’
universiteti) da kafedra tashkil etildi. Shuningdek, 1978 yildan boshlab esa
O zbekiston talablari Xitoyga til o’rganish uchun yuborildi.
’
Mustaqillik yillarida O zbekiston va Xitoy Xalq Respublikasi davlatlari
’
o’rtasida ilm-fan sohasidagi hamkorlik masalalariga ham alohida e’tibor qaratildi
va bu jarayondagi aloqalar kengaytirildi. Ushbu yo’nalishda huquqiy asoslarni
yaratilishiga alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, 1992 yilning 13 martida
O zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi hukumatlari o’rtasida
’
to’zilgan "Ilmiy-texnik hamkorlik to’g’risidagi Bitim" ikki mamlakat o’rtasidagi
ilmiy-texnik hamkorlikning qonuniy asosi sifatida e’tirof etildi 34
.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov Xitoy Xalq
’
Respublikasiga tashrifi davrida imzolagan “O zbekiston va Xitoy
’
Respublikasiga tashrifi davrida imzolagan O zbekiston va Xitoy Xalq
“ ’
Respublikasi o’rtasidagi madaniyat, ta’lim, sog’liqni saqlash, turizmi va sport
sohalarida hamkorlik to’g’risida gi bitim bu ikki mamlakat ilmu toliblari
”
uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Bu shartnoma o’qituvchi- stajyorlar, talabalar
almashishga ham keng yo’l ochib berdi. Masalan, mazkur davrda Pekin tillar
unstituti bilan O zbekiston Milliy universiteti va Toshkent Sharqshunoslik
’
instituti, Siyan tillar pedagogika instituti bilan O zbekiston davlat Jahon
’
tillari instituti hamda Samarqand davlat universiteti kabi jamoalar o’rtasida
o’qituvchilar va talabalar, stajyorlar hamda darsliklar, adabiyotlar almashinuvi
yaxshi yo’lga qo’yildi 35
.
Prezidentimiz Islom Karimovning Xitoyga safari va Li Penning
O zbekistonga kelishi Xitoy darvozalarining keng ochilishiga imkon yaratdi
’
hamda ikki do’st mamlakat o’rtasidagi madaniy aloqalarni yangi pog’onaga
ko’tardi 36

34
G ofurov N.O. O zbekiston va Xitoy hamkorligining ayrim huquqiy asoslari.// Ilmiy to plam. Namangan,
’ ’ ’
2009. N 3. B. 67-69.
– –
35
G afforov Ya. X ., Xolliyev A. O zbekiston va jahon hamjamiyati .- T, Universitet. 2003. 90 bet.
’ “ ’ ”
36
O sha joyda .
’
36

1994 yilning bahorida O zbekiston Respublikasi Xalqaro madaniy-’
ma’rifiy aloqalar milliy assotsasiyasi deligatsiyasi Xitoy Xalq Respublikasida
bo’ldi. Delegatsiya tarkibida assotsasiyasi raisi N. G’oipov, Jahon tillar
universiteti rektori, O zbekiston - Xitoy do’stlik jamiyati ning raisi N.
“ ” ’
Bo’ronov, assotsasiyaning Hindi- Xitoy , Tinch okesni mintaqasi va Sharqiy
Yevropa mamlakatlari bo’lim boshlig’i B. Pozboqiyev va O zbekistonda
’
xizmat ko’rsatgan madaniyat xodimi T. Obidovlar bor edi. Deklaratsiyaning
Pekinga borishdan asosiy maqsadi O zbekiston bilan Xitoy xalqlari
’
o’rtasida do’stona munosabatlarni mustahkamlash, Xitoy- O zbekiston
’
jamiyatini tuzish va kelajak dasturini tasdiqlashdan iborat edi.
O zbekistonliklarning Xitoyga safari chog’ida muhim hujjat Xityo xorijiy
’
mamlakatlar bilan do’stlik jamiyati raisining muovini Chen Xao Su va
professor Naim G’oipovlar boshchiligida 1994-1998 yilga mo’ljallangan
dastur imzolangan edi. Albatta bu hujjat ikki xalq o’rtasida do’stlik
aloqalarining yanada rivojlanishi uchun xizmat qilmoqda.
1996 yil Pekinda O’zR Fanlar Akademiyasi bilan Xitoy Xalq Respublikasi
Fanlar Akademiyasi o’rtasida imzolangan o zaro hamkorlik to’g’risida bitim,
’
Xitoy Xalq Respublikasi Fanlar Akademiyasi Sinszyan filiali bilan 1999 yilda
imzolangan hamkorlik to’g’risidagi bitimlar ilmiy sohadagi samarali hamkorlik
uchun mustahkam huquqiy asos bo’ldi.
Xitoy Xalq Respublikasining ilmiy markazlari bilan hamkorlikda turli
yo’nalishlarda izlanishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, O’zR FA
Elektronika instituti elektr yoritqichlarni ishlab chiqarish, O’zR FA Kibernetika
instituti ma’lumot va boshqarish sohasida hamkorlik qilmoqdalar. O’zR FA
Geologiya va geofizika instituti olimlari xitoylik hamkasblari bilan Janubiy Tyan-
Shan rudasining tashkil topishi va metallga aylanish jarayonlarini hamkorlikda
o’rganmokdalar .
O’zR FA Seysmologiya instituti Xitoy Xalq Respublikasi Davlat
Seysmologiya Byurosi bilan alokdlar o’rnatgan. Bu ikki muassasa tomonidan 1991
yil may oyida o zaro anglashuv protokoli imzolangan. Xitoy Xalq Respublikasi
’
37

FAning Seysmologiya Byurosi mutaxassislari tomonidan O zbekistondagi uchta’
seysmik stansiyani kayta jihozlash to’g’risida shartnoma to’zildi. Hamkorlikda
seysmologik laboratoriya tashkil etishga kelishib olindi. 2001 yil iyul oyida
qo’shma stansiya tishkil qilish to’g’risidagi bitim imzolandi. Mazkur bitim
doirasida Xitoy Seysmologiya Byurosi tomonidan 400 ming AQSH dollari
hajmida zarur asbob-uskunalar ajratildi. 2002 yilda esa O’zR FA Seysmologiya
institutiga 5 ta kompleks raqamli seysmik stansiyalar beg’araz yordam sifatida
taqdim etildi .
Ta’lim va kadrlar tayyorlash sohasidagi hamkorlik davlatlar madaniy-
ma’naviy hamkorligining muhim va o’zviy qismi hisoblanadi.
1994 yilda 32 nafar O zbekistonlik talabalar Xitoyda ta’lim oldi.
’
Mustaqillik yillarida respublika oliy o’kuv yurtlarida 200 ga yaqin xitoylik
aspirant, stajyor va talabalar tahsil oldilar 37
.
1999 yil 8 noyabrda
“ O zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim ’
vazirligi bilan Xitoy Xalq Respublikasi Ta’lim vazirligi o’rtasidagi ta’lim
sohasidagi hamkorlik to’g’risida Bitim ” imzolandi.
Mazkur bitimga asosan, har yili tomonlar 20 nafar talaba. o’qituvchi, stajer va
tadqiqotchilarni o zaro almashinish jarayonlari amalga oshirilmoqda.
’
Respublikaning qator nufo’zli oliy o’kuv yurtlari talabalari, professor -
o’qituvchilari, stajer va tadqiqotchilari XXRning yetakchi oliy o’quv yurtlariga
jo’natilmokda. Ular Pekin til va madaniyat universiteti, Sinxua universiteti,
Xarbindagi texnologiya universiteti, Xuajundagi ilmiy-texnologiya universiteti,
Shanxay universiteti, Nankay universiteti, Tyanszin universiteti, Vuxan universiteti
va boshqa oliy o’kuv yurtlarida o’qimoqdalar.
1996 yuida Pekinda O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi bilan
’
Xitoy Xalq Respublikasi Fanlar Akademiyasi o’rtasida o zaro hamkorlik
’
to’g’risida, 2000 yilda Toshkentda O zbekiston Respublikasi Fanlar
’
Akademiyasida Xitoy Xlaq Respublikasi Ijtimoiy Fanlar Akademiyasi
o’rtasida bitim imzolandi.
37
G ofurov N.O. O zbekiston va Xitoy o rtasidagi madaniy hamkorlik. //Sharqshunoslik. Toshkent, 2008.- N
’ ’ ’ –
1-2. B.130-133.
–
38

1997 yilda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning
O’zbekisron XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va“
taraqqiyot kafolatlari asari Xitoyda xitoy tiliga tarjima qilinib chop etildi.
”
Shuningdek, mazkur yilda O’zbekistonga bag’ishlangan maxsus jurnal va
2004 yilda kitob nashirdan chiqdi. Toshkent bilan Shanxay shaharlari,
Buxoro viloyati bilan Xubey provensiyasi , Toshkent viloyati bilan Shanxay
provensiyasi o’rtasida o zaro hamkorlik munosabatlari o’rnatildi.
’
2000 yilda ilmiy-texnika hamkorligi bo’yicha maxsus qo’mita tashkil
etildi 38
. 2001 yilda Toshkentda Xitoy madaniy markazi tashkil topdi. Ushbu
madaniy markaz ikki davlat xalqlari o’rtasida turli xildagi ma’naviy- marifiy
targ’ibot ishlarini olib bormoqda.
2002 yilda Toshkent shahrida Xitoy Xalq Respublikasi fani va
“
texnikasi kunlari deb nomlangan ko’rgazma bo’lib o’tdi
” 39
. Ushbu
ko’rgazmada Xitoy fani va bugungi kundagi texnikalari namoyish etildi.
2003 yilda esa Chan Chun (Szilin o’lkasi) shahrida buyuk musavvir
Komoliddin Behzodning haykali o’rnatildi.
2004 yilda Pekinda O zbekiston-Xitoy Xalq Respublikasi
’
munosabatlariga ba’g’ishlagn ilmiy anjuman bo’lib o’tdi. Ushbu anjumanda
O zbekiston va Xitoy davlatlarining qadimgi davrdan boshlab to bugungi
’
kungacha bo’lgan xalqaro munosabatlari iqtisodiy ijtimoiy madaniy
sohalardagi hamkorligi xususida fikrlar yuritildi. Shu munosabat bilan
Toshkent shahrida Xitoy madaniyati kunlari bo’lib o’tdi. O’tgan davrlardan
boshlab davom etib kelayotgan ikki davlat o’rtasidagi talabalar almashinuvi
mustaqillik yillarida ham keng holatda amalga oshirilmoqda Jumladan, 2004
yilning iyun oyida O zbekiston Oliy va Orta Maxsus ta’lim vazirligi bilan
’
Xitoy ta’lim vazirligi o’rtasida Toshkentda Xitoy tilini o’rganish bo’yicha
Konfutsiy nomidagi institutni tashkil etish to’g’risida bitim imzoladi. Ikki
38
O zbekiston milliy ensiklopediyasi 9-jild.
’ T.: O zbekiston milliy ensiklopediyasi . Davlat ilmiy – “ ’ ”
nashriyoti,. 2005. 438bet.
39
O sha joyda.
’
39

tomonlama hamkorlikni rivojlanishiga 1998 yilning 1 dekabrida tuzilan
O zbekiston - Xitoy do’stlik jamiyati munosib hissa qo’shib kelmoqda. “ “ ’
O zbekiston Respublikasi
’ ning mustaqillik yo’lidan rivojlanishi milliy
madaniyat jumladan milliy madaniy merosni o’rganishga qiziqishni nihoyatda
kuchytirib yubordi. Bu esa boshqa chet malakatlarda O’rta Osiyo, avvalgi
Turkiston xalqlarining umumiy me’rosini o’rganish bo’yicha olib borilayotgan
ilmiy tadqiqotlarning ahamiyatini oshirdi.
Turkiya, Xitoy, Afg’oniston, Eron kabi mamlakatlarda qadimgi Turkiston
xalqlari madaniy me’rosini o’rganish bo’yicha sharqshunos, adabiyotshunos,
tarixchi olimlarimiz tomonidan qator tadqiqot ishlari amalga oshirildi.
Ayniqsa hozirda O zbekiston va boshqa Orta Osiyo Respublikalari
’
mustaqillikga erishgan bir sharoitda chet el mamlakaptlari bilan turli
aloqalarni jumladan, madaniy, ilmiy munosabatlarni keng rivojlantirish uchun
katta sharoitlar yaratildi. Masalan, Xitoy Xalq Respublikasida Turkiy
xalqlarning qadimgi Turkiston xalqlarning madaniy me’rosini o’rganish
ishlari keng yo’lga qo’yildi. Ma’lumki, hozirgi Xitoy Xalq Respublikasining
g’arbiy o’lkasi Shinjon Uyg’ur muxtor rayoni, ya’ni Sharqiy Turkistonda
istiqomat qiluchi Uyg’ur xalqlarining qadimiy madaniy me’rosi umumturkiy
xalqlari madaniyati taraqqiyotida muhim ro’l o’ynaydi. Bu sohada Xitoy
Xalq Respublikasi aniqrog’i Sharqiy Turkiston Shijon uyg’ur muxtor
o’lkasida ko’p yillardan beri qadimgi turkiy xalqlari, ayniqsa Uyg’yr
xalqining madaniy, falsafiy, estetik me’rosini o’rganish borasida ilmiy ishlar
olib borayotgan professor Abdushukurov Muhammad ibnning faoliyati va
tadqiqotlari e’tiborigan sazovordir.
Abdsushukurov Muhammad ibn Shaqiy Turkiston va ichki Xitoy
universitetida ta’lim olmagan, 1956 yildan beri oliy o’quv yurtlarida falsafa
va estetikadan dars berib keladi 40
.
Muhammad ibn haqida ko’pdan beri Buyuk Britaniya ma’muriyati
ta’siri ostida bo’lib kelayotgan Gangkon ( janubiy Xitoy) da nashir etilgan
40
G ofurov N.O. O zbekiston va Xitoy o rtasidagi madaniy hamkorlik. //Sharqshunoslik. Toshkent, 2008.- N
’ ’ ’ –
1-2. B.130-133.
–
40

Hozirgi zamon Xitoyning msghur kishilari, bugungi Xitoy olinlari kabi“ ” “ ”
bibliografik to’plamlarda muhim ma’lumotlar keltiriladi.
Abdushukurov Shinjon Uyg’ur muxtor o’lkasi ijtimoiy fanlar
akademiyasining faxriy tadqiqotchisi, O’rinchi ipak yo’li tadqiqot markazi
“ ”
ning raisi Xitoy oz sonli millatlar falsafasi tarixini yozish komissiyasining
“ ”
bosh muharriri, Uyg’urlardan chiqgan birinchi proofessor Shinjon
universitetida dars beradi.
Abdushukurov Muhammad ibnning Turkiy xalqlari madaniyati tarixiga
oid asarlari Uyg’ur, Xitoy, Yapon tillarida nashr ettirilgan. U falsafa ,
eststika, tarix, adabiyot, musiqa, she’riyat kabi madaniy me’rosning turli
sohalari bo’yicha yigirmadan ortiq kitoblar 150 ga yaqin ilmiy maqolalar
muallifidir 41
. Bu ilmiy kitoblar ichida estetika, Uyg’ur falsafasi tarixi,
Uyg’ur adabiyoti tarixiga oid yirik o’quv edarsliklari bilan bir qatorga,
umum Turkiston O’rta Osiyo xalqlari madaniyatining yirik namoyondalari
me’rosiga bag’ishlangan tadqiqotlar ham uchraydi. Xususan Farobiy, Ibn
Sino, Yusuf Xos Xojib , Alisher Navoiy, Xorazmiy, Bahovuddin
Naqshbanediy, Ahmad yassaviy, Xusraf Dexlaviy kabialr faoliyatiga ba
g’ishlangan qator kitob va maqolalar muallifidir. Masalan, Farobiy va falsafiy
“
ilmi (o’rimchi 1986) Qutadg’u bilik xazinasi o’rimchi 1989) , O’rta Osiyo
” “ ” “
xalqlarining ulug’ olimi Ibn Sino tug’ulganligining ming yilligi munosabati
bilan , Farobiyning estetik qarashi haqida (1985), Alisher Navoiy
“ “ ” “
falsafiy qarashlari (1987), Muhammad Xorazmiy va muhabbatnoma (1987),
” “ ” “
Amir Xusrav Dehlaviy (1988), Ho’ja Bohoviddin Naqshbandiy va
” “
Chig’atoy adabiyoti (1988) va boshqa kitob maqolalar shular jumlasidandir.
”
Muhammad Ibnning O’rta Osiyo xalqlari madaniy me’rosiga
bag’ishlangan asarlari Sharqiy Turkiston va O’rta Osiyo jumladan
O zbekiston Respublikasi olimlarining ilmiy aloqalarini mustahkamlash,
’
ularning ilmiy me’rosi bo’yicha birga ilmiy tadqiqotlar olib borishlarining
uyushtirish qanchalik muhim zaruriy va dolzarb muammo ekanligini
41
O sha joyda.
’
41

ko’rsatadi. Uning so’ngi yillarda nashr etilgan Xitoy Xalq Respublikasida
maxsus mukofotga sazovor bo’lgan asarlaridan biri Yusuf Xos Xojibning
(1019-1095) Qutadg’u bilik dostoniga bag’ishlangan tadqiqoti O’rta asr“ ” “
Uyg’ur madaniyatining namunasi xisoblanadi. Qutadg’u bilik maqolasi 1990-
1991 yilari Uyg’ur, Xityo va Yapon tillarida bosib chiqarilgan bo’lib unda
XI-XII asrlarda Sharqiy Turkistonda Qoraxoniylar davlati ravnaqi sharoitida
madaniy hayot rivoji va uning yirik vakili Yusuf Xos Xojib asarining
g’oyaviy, siyosiy, falsafiy, eststik tarixiy mohiyati haqida juda mohirlik va
bilimdonlik bilan so’z yuboriladi. Mazkur asar bu davrda Turkiy tilda
yozilgan eng yirik asarlardan bo’lib o’z davrining ma’naviy yutuqlarini
o’zida ifodalaydi.
Muallifning takidlashicha bu Qutadg’u bilik asari nafaqat Uyg’ur
madaniyati balki umum Turkiy madaniyat tarixini o’rganishda muhim
ahamiyat kasb etadi. O’rta Osiyo madaniyati tarixini o’rganmay turib esa G’arb
va Sharq o’rtasidagi madaniy munosabatlar tarixini to’g’ri tadqiq qilish mumkin
emasdir.
«Qutadg’u bilik» ning muhim xislati shundaki, u Muhammad Iminning
ta’rificha uning mdzmuni va tarixiy ahamiyati shundaki, u inson tafakkuri bayon
qilingan buyk adabiy asar, o’rta asr sharoitida she’riy uslub bilan yozilgan
qomusiy-falsafiy yozma merosdir.
Abdishukur Muhammad Iminning «Qutadg’u bilik» haqidagi qator
tadqiqotlari nafaqat uyg’ur adabiyoti, ijtimoiy fikri tarixini o’rganishdagina emas,
balki O’rta Osiyo turkiy xalqlarning madaniyati tarixini tadqiq etishda, shuhbasiz
muhim ahamiyat kasb etadi.
42

2. 2. Ikki mamlakat o’rtasidagi madaniy hamkorlik aloqalari uning o’ziga xos
xususiyatlari.
O zbekiston Respublikasi hukumati va Xitoy Xalq Respublikasi hukumati’
o’rtasida 1992 yil 13 martda to’zilgai madaniyat, ta’lim, sog’liqni saqlash, turizm
va sport sohalarida hamkorlik to’g’risidagi bitim, ikki mamlakat o’rtasidagi
madaniy aloqalarning huquqiy asosi hisoblanadi. Mazkur bitimda madaniy
hamkorlik shartlari va asosiy yo’nalishlari belgilab berildi.
O zbekiston san’at ustalarining Xitoydagi gastrollar davomidagi chiqishlari
’
ikki mamlakat o’rtasidagi hamkorlik aloqalarini yanada mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etdi. 1994 yili "Shodlik" Davlat ashula va raqs ansambli Xitoy
Xalq Respublikasida gastrolda bo’ldi. 20 kun mobaynida ansambl ijodiy guruhi 12
ta shaharda bo’lib, 16 ta konsert berdi.
43

2001 yil dekabr oyida "Tanovar" raqs ansambli Tayvanda o’tkazilgan
xalqaro festivalda ishtirok etdi. Har bir konsert oldidan karnay, surnay, nog’ora
hamohangligida ijro etiladigan "O zbekiston samosi" raqsi tadbir ishtirokchilarida’
katta taassurot qoldirdi. Sozanda Abbos Qosimov uchta doira chalib chiqqanida
davomli olqishlar yangradi. Ansambl dasturidan o’rin olgan "Temuriy malikalar",
"Bibixonim", "Xalil Sulton" raqs spektakllaridan lavhalar, O zbekistonda xizmat
’
ko’rsatgan artist Hurriyat Isroilova ijrosidagi "Munojot", "Nihol" mukofoti
sovrindori Nargiza Qarshiboyeva ijrosidagi "Farg’ona ruboiysi" qo’shiqlari,
raqqosa qizlar ijrosidagi "Sumbula", "Dilxiroj", "Tanovor". "Tantana", Erkin
Qahhorov ijrosidagi "Andijon polkasi", "Lagan o’yini" kabi raqslar festival
ishtirokchilari va mutaxassislar tomonidan yuksak baholandi.
Xitoylik sirk ustalari o’z san’at va mahoratlari bilan jahon miqyosida katta
e’tirofga sazovor bo’lganlar. 1994 yilda Toshkentga xitoylik sirk artistlari 20
kunga gastrolga keldilar. Ularning chiqishlari muxlislar va soha mutaxassislarida
katta qiziqish uyg’otdi.
Xitoylik san’atkorlar Samarkand shahrida o’tkazib kelinayotgan "Sharq
taronalari" xalqaro musiqa festivalida ham muvaffaqiyatli qatnashib келмоқдалар.
1997 yilda bo’lib o’tgan festivalda xitoylik san’atkor Se Liin 2- o’rin sohibi bo’ldi.
O’zbekiston-Xitoy madaniy hamkorligini rivojlantirishda O’zbekiston
Respublikasi xorijiy mamlakatlar bilan madaniy-ma’rifiy aloqalar bo’yicha
do’stlik jamiyatlari Kengashining ahamiyati juda katta. O zbekistonning xorijiy
’
mamlakatlar bilan hamkorlik aloqalarini rivojlantirish maqsadida O zbekiston
’
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 25 martdagi qaroriga muvofiq
Xalqaro madaniy-ma’rifiy aloqalar milliy assotsiatsiyasi tishqil etilgan. 1997 yil 15
maydan u O zbekiston Respublikasi xorijiy mamlakatlar bilan madaniy-ma’rifiy
’
aloqalar bo’yicha do’stlik jamiyatlari Kengashiga aylantirildi.
O zbekiston mustaqillikni qo’lga kiritgandan keyingi o’zoq tarixiy
’
ildizlarga va mustahkam an’analarga ega bo’lgan do’stligi, O’zbek va xitoy
xalqlarining do’stona aloqalari sifat jihatdan yangi darajaga chikdi va ma’naviy-
madaniy almashinuvning ko’p qirrali shakllarini hayotga tatbiq etdi.
44

Mamlakatlar o’rtasidagi aloqalarda turizm va sport sohalarida ham keng
ko’lamdagi hamkorlik ishlari olib borildi. Istiqlol yillarida O zbekistondagi’
turistik muassasalar va Xitoy turistik firmalari o’rtasida hamkorlik aloqalari
o’rnatildi va u samarali rivojlanib bormoqda.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1999 yili Xitoyga
’
rasmiy tashrifi chog’ida imzolangan "O’zbekturizm" MK va XXR Milliy turizm
ma’muriyati o’rtasida turizm sohasidagi hamkorlik to’g’risidagi bitim,
“O’zbekturizm” MK bilan “Сhinа International Touristic Service” turizm
kompaniyasining hamkorlik bitimlari ikki mamlakat o’rtasidagi turizm sohasidagi
hamkorlikning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo’ldi. “Сhinа International
Touristic Service” kompaniyasi xitoylik sayyoxlarni O’zbekistonga yuborish
bo’yicha keng ko’lamdagi ishlarni amalga oshirmoqda .
O zbekistonlik turistlarning Xitoyga bo’lgan qiziqishlari ham ortib
’
bormokda. "Aviatur", "Avto Olami", "Jannat Oromi", "Mika Planet", "Nafosat
Tur", "Planeta Tur", "Sport Tur" kabi yirik turistik firmalar o’z faoliyatlarini
O zbekiston sayyohlarini Xitoy bilan yaqindan tanishtirishga yo’naltirdilar.
’
Hozirgi kunda O zbekistonning "Chevar Orli" va Xitoyning "Komfort"
’
kompaniyalari o’rtasida Xitoy sayyohlarini O zbekistonga jo’natish bo’yicha
’
aloqalar o’rnatilgan va u muvaffaqiyatli rivojlanib bormokda. Xitoyning "Chjoa
Shan" va "Shang - Tang" sayyohlik kompaniyalari bilan hamkorlikda ishlayotgan
"Avia Tur" va "TTS - Bridj" sayyohlik firmalari ham shu yo’nalishda
muvaffaqiyatli faoliyat ko’rsatmoqdalar. Tirizm sohasida yesa 2009 yilda
O’zbekturizm va Xitoy milliy turizm ma’muriyati o’rtasida o zaro anglashinuv
’
memorandumi imzolandi 42
. 2010 yildan boshlab, O zbekistonda guruh bo’lib
’
sayohat qilish statusi taqdim etish masalasidagi dastlabki amaliy harakatlar
boshlandi 43
.
O zbekiston va Xitoyda o’tkazilgan musobaqalarda har ikki mamlakat
’
sportchilarining ishtiroki, ularning o zaro bellashuvlariga doir ma’lumotlar
’
keltirilgan. Xususan, 1996 yil 4-11 fevral kunlari Xitoyning Xarbin va Yabuli
42
www. Google.uz
43
www. Google.uz
45

shaharlarida III - qishgi Osiyo o’yinlari bo’lib o’tdi, unda fristayl bo’yicha
olimpiada chempioni Lina Cheryazova boshchiligidagi o’n nafar sportchilar
ishtirok etdi. Sportchilar jamoa hisobida beshinchi o’rinni egalladilar. Figurali
uchish bo’yicha Tatyana Malinina va fristaylchi Sergey Brener kumush medallar
bilan takdirlandilar. 1998 yil iyun oyida Xitoyning Chongding shahrida bo’lib
o’tgan boks bo’yicha jahon kubogida Muhammadqodir Abdullayev va Lazizbek
Zokirov oltin, To’lqin Turg’unov kumush, Narimon Otayev, Dilshod Yorbekov
va Dilshod Yo’ldoshev bronza medallarni ko’lga kiritganlar.
Xitoyda 1999 yilning sentabrida bo’lib o’tgan yoshlar va o’smirlar o’rtasida
og’ir atletika bo’yicha Osiyo chempionatida O zbekistonlik sportchilar yuksak’
mahorat ko’rsatib 9 ta oltin, 16 ta kumush, 6 ta bronza medallariga ega bo’lishdi.
Ildar Gumirov, Botir Usmonov, Bahodir Ergashev, Mahmud Tog’ayev kabi
sportchilar oltin medallarni qo’lga kiritib Osiyo chempioni bo’lsalar, Alisher
Mambekov, Vyacheslav Kim, Azamat Nurmetov, Bahodir Ergashev va Turgun
Davlatovlar kumush medallarga sazovor bo’ldilar.
Ikki mamlakat xalqlarining ilm-fan va madaniyat sohalaridagi ko’p qirrali
aloqalarining yil sayin rivojlanib borishi, ikki davlat o’rtasidagi munosabatlarni
yanada mustahkamlashda muhim omil sifatida xizmat qilib kelmokda.
46

ХУЛОСА
O’zbekiston va Xitoy davlatlari o’rtasidagi o’zaro hamkorlik masalalarini
tadqiq va tahlil qilish natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. O’zbekiston mustaqillikni qo’lga kiritgach, uning oldida mustaqil tashqi
siyosatni amalga oshirish bilan bog’liq bir qator murakkab vazifalar turar edi.
O’zbekistonning jahon hamjamiyatining teng huquqli a’zosi bo’lishiga erishishi
mamlakat oldida turgan eng asosiy strategik vazifa bo’lgan. Shuni hisobga olgan
holda, O’zbekiston jahon hamjamiyatiga to’laqonli a’zo bo’lishga, mamlakat
milliy manfaatlarini jahon miqyosida himoya qilishga yo’naltirilgan mustaqil tishqi
siyosatni amalga oshira boshladi.
2. O’zbekiston uchun mustaqil tashqi siyosat tamoyillari va yo’nalishlarini belgilab
olish jarayoni oson kechgani yo’q. Chunki, tashqi siyosat yosh mustaqil respublika
uchun davlat faoliyatining yangi yo’nalishi edi. Mustabid to’zum hukmronligi
davrida O’zbekiston boshqa ittifoqdosh respublikalar kabi xorijiy davlatlar bilan
mustaqil aloqalar o’rnatish huquqiga ega suveren davlat hisoblansada, amalda
to’g’ridan-to’g’ri xalqaro maydonga chiqish imkoniyatiga, mustaqil ravishda
xalqaro munosabatlarni o’rnatish huquqiga mutlaqo ega bo’lmagan. O’zbekiston
47

mustaqillikka erishgandan so’ng ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan voz kechib,
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti va ochiq tashqi siyosatga asoslangan
kuchli demokratik davlat va fuqarolik jamiyati barpo etishga kirishildi. Prezident
Islom Karimov boshchiligida tishqi siyosat bo’yicha o’z modelini shakllantirish,
tishqi aloqalar strategiyasi va tamoyillarini ishlab chiqish va O’zbekistonning
jahon iktisodiy tizimiga integratsiyalashuv yo’lini mustaqil belgilash bo’yicha
samarali faoliyat amalga oshirildi.
3. O zbekiston o’z tashqi siyosatining ustuvor yo’nalishlarini belgilab oldi. Osiyo’
mamlakatlari bilan o zaro hamkorlikni rivojlantirish eng asosiy ustuvor
’
vazifalardan biri sifatida e’tirof etildi. Bu mamlakatning Osiyo mintaqasida
joylashganligi, mintaqadagi xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlash, yagona
iqtisodiy makonni shakllantirish, transport yo’llarining umumiyligi kabi
masalalardagi qarashlarning bir-biriga yaqinligi bilan asoslanadi.
4. O zbekiston tishqi siyosatida Osiyo mamlakatlari orasida Xitoy bilan ikki
’
tomonlama hamkorlik alokdlarini rivojlantirishga alohida e’tibor berilishi
aniqlandi. Bu ikki mamlakat bir necha ming yillik o zaro hamkorlik rishtalari
’
orqali bog’langan, madaniyati, ma’naviyati bir-biri bilan chambarchas bog’liq.
O zaro manfaatga asoslangan aloqalarning tarixiy ildizlari zamonaviy
’
bosqichdagi hamkorlik taraqqiyotiga ham samarali ta’sir ko’rsatmokda. Shuni xam
ta’kidlash joizki, Xitoyda amalga oshirilgan keng miqyosdagi iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy islohotlar tajribasi mustaqillikni qo’lga kiritgan O zbekiston Respublikasi
’
uchun nihoyatda muhim ahamiyat kasb etishi aniklandi.
5. O zbekiston mustaqilligining ilk yillaridanoq ikki mamlakat o’rtasida o zaro
’ ’
foydali hamkorlikni rivojlantirish maqsadida faol mo’zokaralar olib borildi. Davlat
rahbarlarining bir qator rasmiy uchrashuvlarida har tomonlama hamkorlikni
amalga oshirish uchun keng yo’l ochgan, iqtisodiy, fan-texnika va madaniy
sohalardagi ko’p qirrali xalqaro aloqalarni yuksaltirishga mustahkam hukuqiy asos
bo’lib xizmat qilgan shartnoma va bitimlarga kelishilgan.
6. Davlatlararo iqtisodiy hamkorlikda savdo aloqalari alohida ahamiyatga ega
bo’ldi. Davlatlararo shartnomalar va hukumatlararo bitimlar tomonlarni o zaro
’
48

manfaatli savdo hamkorligini amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratdi, mazkur hamkorlik har ikki mamlakatning imkoniyatlari va ichki bozori
ehtiyojlariga muvofiq amalga oshirildi.
7. Iqtisodiy islohotlar natijasida Xitoy iqtisodiyoti jadallik bilan rivojlanib
bormokda, bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni shakllantirayotgan
O zbekiston uchun Xitoy tajribasidan foydalanish muhim ahamiyatga ega.’
Mamlakatni jahon xo’jalik tizimiga integratsiyalashuvida qo’shma korxonalarning
ahamiyati katta ekanligini yaxshi anglagan holda O zbekiston Xitoy
’
tadbirkorlarini xalq xo’jaligining turli sohalarida qo’shma korxonalarni tishqil
etishga faollik bilan jalb etmoqda. Xitoylik tadbirkorlar va ishbilarmonlar
tomonidan tishqil etilgan qo’shma korxonalar keng iste’mol mahsulotlarini ishlab
chiqarib, ichki bozor ehtiyojlarini qoplash, import o’rnini bosuvchi mahsulotlar
ishlab chiqarish bilan bir qatorda, dolzarb masalalardan biri - aholini ish bilan
ta’minlash muammosini ijobiy hal qilishga yordam bermoqda.
Biroq, ikki mamlakat o’rtasida aloqalarning izchil rivojlanishiga karamay, ayrim
muammolar ham yo’q emas. Mavjud muammolar bartaraf etilsa ikki
tomonlama hamkorlik imkoniyatlarining tuliq amalga oshishiga imkoniyat
yaratilgan bo’lar edi. Ikki mamlakatning o zaro munosabatlarini yanada samarali
’
rivojlantirish maqsadida quyidagi taklif va tavsiyalar berildi.
1. Qo’shma korxonalarni tishqil etishda ularning hududlar bo’yicha mutanosib
ravishda tishkil etilishiga jiddiy e’tibor qaratish, viloyatlarda xorijlik hamkorlar
bilan shartnoma to’zayotgan ishbilarmon va tadbirkorlarni qo’lab-quvvatlashning
yanada samarali choralarini ishlab chiqish maqsadga muvofiq bo’lar edi.
2. Ikki mamlakat xalqlari o’rtasidagi madaniy aloqalar xam qadimiy ildizlarga ega
va uning zamonaviy imkoniyatlari ham katta. Shuni hisobga olgan holda
O zbekiston va Xitoy o’rtasidagi madaniy, ma’naviy hamkorlikning yanada
’
samarali usullarini ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
3. O zbekistonning Xitoy bilan madaniy-ma’naviy hamkorligida turizmning
’
alohida ahamiyatga ega ekanligini hisobga olib quyidagilarga e’tibor qaratish
maqsadga muvofiq:
49

- xitoylik va xorijiy turistlar uchun Buyuk Ipak yo’li yo’nalishlari bo’ylab
hamkorlikdagi sayyohlik xizmatlarini joriy etish;
- Xitoy turistlarini O zbekistonga ko’proq jalb etishni rag’batlantirish chora-’
tadbirlarini ishlab chiqish;
4. Sport Xalqlar o’rtasidagi do’stlik munosabatlarini mustahkamlashning samarali
vositasi ekanligini hisobga olgan holda, O zbekiston Respublikasi Madaniyat va
’
sport ishlari vazirligi va Milliy Olimpiya qo’mitasi O zbekiston va Xitoy
’
sportchilari ishtirokidagi musobaqalar, turnirlarni o’tkazish tadbirlarini ishlab
chiqishi maqsadga muvofiq bo’lar edi.
Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxati.
I. O zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari.
’
1.1.Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5. T.:
– –
O zbekiston, 1997. -384 b.
’
1.2.Karimov I.A.Ma’naviy yuksalish yo’lida. T.: O zbekiston,1998. 479
– ’ –
b.
1.3.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.: Sharq, 1998. -31 b.
–
1.4.Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. T.7. T.:
–
O zbekiston, 1999. 153 b.
’ –
1.5.Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat yingilmas ko’ch. T.: Ma’naviyat,
–
2009.- 171 b.
1.6.KarimovI.A. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlani-
shini ta’minlash-bizning oily maqsadimiz. -17. –T.: O’zbekiston, 2009.-280 b.

1.7 Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan qo’ramiz. T 7. –T.:
O’zbekiston, 1999. b.67.
1.8. Жаҳон ҳамжамияти билан ҳамкорлик // Ҳавфсизлик ва барқарор
тараққиёт йўлида. 6-жилд – Т.: Ўзбекистон, 1998 – Б 250.
II. Monografiya va maqolalar.
50

2.1. Abutalipov Ch.A. O’zbekistonning xalqaro aloqalari. – T.: Uzdavnashr.
1964. – 175 b.
2.2.Asqarov A. O’zbek xalqining etnogenizi va etnik tarixi. –T.: Universitet,
2007.-340 b.
2.3.Bekmurotov I. O’zbekiston Xitoy manfaatlar mushtarakligi // Jamiyat va
boshqaruv. - Toshkent, 2004. №4. - B. 65-66.
2.4. Van Shuylin. Xitoy islohotlar yo’lida // Bozor. pul va kredit. -Toshkent,
1999.№3. - B. 45-47.
2.5. Ziyayev X. O’zbekistonning xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy va
madaniy aloqalari. (1980-1985yy ) –T.: Fan, 1956. -56 b
2.6. Islom Karimov va Xu Szintao uchrashuvi // Xalq so’zi. 2011 yil. 19
aprel.
2.7.Isajonov A. Davlat va tashqi iqtisodiy faoliyat // Bozor, pul va kredit. -
Toshkent, 1999. №3. - B. 49-51.
2.8.Karimov Sh., Shamsuddinov R. Vatan tarixi. –T.: O’qituvchi, 1997.
B.95.
2.9. Kecha Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashi Raisi Li Penning
mamlakatimizga rasmiy tashrifi boshlandi.// Xalq so’zi. 1994 yil, 21 aprel.
2.10. Limanov O. Xitoyning Markaziy Osiyodagi strategiyasi //Ijtimoiy fikr.
Inson xukuklari - Toshkent, 1999, № 3-4. - B. 16-21,
2.11.Mavlonov O’., Mahkamova D. O’zbekiston va Xitoy qadimiy
aloqalari // Jamiyat va boshkaruv. -Toshkent, 2003. №4. - B. 67-68.
2.12.Mavlonov O’.M. Markaziy Osiyoning qadimgi yo’llari: shakllanishi va
rivojlanish bosqichlari. –T.: Akademiya, 2008. -432b.
2.13.Mannopov B.S. Qayta qurish va O zbekistonning tashqi aloqalari.’
Toshkent, 1991. -24b.
2.14.Nuriddinov E.Z O zbekiston Respublikasining Yevropa mamlakatlari
’
bilan xalqaro hamkorligi. T.: Cho’lpon. 2002. -216b
–
51

2.15.Razzoqov A. Xitoyda transmilliy korporatsiya lar taraqqiyot
lokomotivlaridir // Bozor, pul va kredit. - Toshkent, 1999. №3. - B. 47-48.
2.16.To’xtaxo’jayeva I. Sovet O’zbekistonining xalqaro aloqalari.-Toshkent,
O’zbekiston, 1985.-24 b;
2.17.Tulyaganov A. O’zbekiston Resgtublikasi zamonaviy xalqaro
munosabatlarining o’ziga xos xususiyatlari // Ijtimoiy fikr. Inson xuquklari. -
Toshkent, 2007. №2. - B. 27-35.
2.18. Tyurikov V., Shog’ulomov R. O’zbekiston Respublikasi. «100 savolga
100 javob» 2-kitob.-T.: O’qituvchi, 2001.-B. 145.
2.19.O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 9-jild. T .: «O zbekiston milliy– ’
ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, 2005. B 437.
2.20. O zbekistonning yangi tarixi. T. : Sharq, 2000. B. 517.
’ –
2.21. O zbekiston va Xitoy : Yangi asrda yangicha hamkorlik. //Xalq so’zi.
’
2004, 16 iyun.
2.22.Xodjayev.A Buyuk Ipak yo’li: munosabatlar va taqdirlar. T.:
–
O zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyot, 2007 280 b.
“ ” ’ –
2.23..Xudoyqulov A., Nurullayev N. O zbekiston- Xitoy hamxorlikning
’
yangi bosqichi // Ilm sarchashmalari -Urganch, 2006. №2. - B. 20-22.;
2.24. Qirg’izboyev A.K. O’zbekiston Respublikasining Osiyo mamlakatlari
bilan xalqaro hamkorligi.-Toshkent, Fan, 2004. -280 b.
2.25. Shanxaydagi uchrashuvlar. // Xalq so’zi. 1994. 25 oktabr
2.26.G’ofurov N.O. O’zbekiston va Xitoy o’rtasidagi madaniy
hamkorlik. //Sharqshunoslik. Toshkent, 2008.- N 1-2. B.130-133.
– –

III. Matbuot materiallari.
3.1. Xalq so’zi. 1992 yil.
3.2. Xalq so’zi. 1994 yil.
3.3. Xalq so’zi. 1996 yil.
52

3.4.Xalq so’zi. 1999 yil.
3.5. Xalq so’zi. 2004 yil.
3.6. Xalq so’zi. 2005 yil.
3.7. Xalq so’zi. 2010 yil.
3.8. Xalq so’zi. 2011 yil.
3.9.O zbekiston ovozi 1992 yil.’
IV. Internet sayitlari.
4.1. www. Google.uz
4.2. www. Doda.uz
4.3.www. Ziyonet.uz
53

Купить

Информация о документе

Продавец

Mustaqillik yillarida O’zbekiston-Xitoy munosabatlari

Похожие документы